Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00165 004659 12780447 na godz. na dobę w sumie
Historia języka niemieckiego - ebook/pdf
Historia języka niemieckiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 265
Wydawca: Wydawnictwo Psychoskok Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3790-0500-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> nauka języków obcych
Porównaj ceny (książka, ebook (-30%), audiobook).

„Historia języka niemieckiego” Norberta Morcinca to książka dająca przegląd dziejów języka niemieckiego od czasów pojawienia się pierwszych tekstów staroniemieckich aż po czasy współczesne.

Prezentacja zawiera rozdziały o języku niemieckim wśród innych języków germańskich oraz o przyczynach zmian językowych. Rozdziały poświęcone poszczególnym etapom rozwoju języka poprzedzone zostały krótkim omówieniem dziejów polityczno-społecznych epoki, bez których trudno byłoby w pełni zrozumieć zjawiska i przemiany zachodzące w języku. Wybory tekstów dołączone do każdego z głównych rozdziałów mają unaocznić czytelnikowi charakter i stan rozwoju języka w poszczególnych okresach. Książkę zamyka rozdział o tendencjach rozwojowych współczesnego języka niemieckiego. Chociaż pozycja ta zaadresowana jest głównie do studentów, to skorzystać z niej mogą również wszyscy zainteresowani dziejami języka naszego zachodniego sąsiada.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Norbert Morciniec historia języka niemieckiego Spis treści Przedsłowie .....................................................................................................9 1. Język niemiecki wśród innych języków germańskich .......................11 2. Przyczyny zmian językowych ...............................................................15 Lektura uzupełniająca ............................................................................25 3. Periodyzacja historii języka niemieckiego ..........................................27 4. Okres staro-wysoko-niemiecki (750–1050) .......................................31 1. Przesłanki historyczne .......................................................................31 2. Zabytki okresu staro-wysoko-niemieckiego ..................................34 3. Ważniejsze cechy językowe zabytków staro-wysoko-niemieckich ................................................................46 3.1. Innowacje fonetyczno-fonologiczne .........................................46 3.2. Innowacje gramatyczne ..............................................................50 4. Słownictwo ..........................................................................................52 5. Nazwy dni tygodnia ...........................................................................58 6. Historia wyrazu „deutsch” ................................................................60 7. Wybór tekstów staro-wysoko-niemieckich ....................................64 Lektura uzupełniająca ............................................................................66 5. Język starosaski (staro-dolno-niemiecki) ...........................................69 Lektura uzupełniająca ............................................................................71 6. Okres średnio-wysoko-niemiecki (1050–1350) .................................73 1. Przesłanki historyczne .......................................................................73 2. Piśmiennictwo średnio-wysoko-niemieckie ..................................75 3. Innowacje średnio-wysoko-niemieckie ..........................................79 3.1. Innowacje fonetyczne .................................................................79 3.2. Innowacje morfologiczne ...........................................................81 3.3. Innowacje składniowe ................................................................86 4. Słownictwo ..........................................................................................90 5. Wybór tekstów średnio-wysoko-niemieckich ................................95 Lektura uzupełniająca ..........................................................................101 7. Język średnio-dolno-niemiecki (1150–1650) ...................................103 1. Przykład tekstu średnio-dolno-niemieckiego ..............................105 Lektura uzupełniająca ..........................................................................106 8. Okres wczesno-nowo-wysoko-niemiecki (1350–1650) ..................107 1. Przesłanki historyczne .....................................................................107 2. Rozwój piśmiennictwa ....................................................................110 3. Teorie na temat powstania ogólnoniemieckiego języka pisanego ............................................112 4. Terytorialne języki pisane i ponadterytorialne tendencje wyrównawcze ..................................................................117 5. Innowacje językowe okresu wczesno-nowo-wysoko-niemieckiego..............................125 5.1. Innowacje fonetyczne ...............................................................125 5.2. Innowacje morfologiczne .........................................................129 5.3. Innowacje składniowe ..............................................................134 5.4. Słowotwórstwo ..........................................................................137 5.5. Słownictwo .................................................................................139 6. Wybór tekstów wczesno-nowo-wysoko-niemieckich .................143 Lektura uzupełniająca ..........................................................................151 9. Starszy język nowo-wysoko-niemiecki (1650–1800) ......................153 1. Przesłanki historyczne .....................................................................153 2. Sytuacja językowa i powstanie towarzystw językowych .............155 3. W poszukiwaniu normy językowej ................................................159 4. Refleksja językowa w dobie oświecenia .........................................163 5. Rozwój języka pisanego ...................................................................173 5.1. Innowacje fonetyczne, próby ustalenia zasad pisowni .........173 5.2. Innowacje morfologiczne .........................................................174 5.3. Innowacje składniowe ..............................................................176 5.4. Słownictwo .................................................................................177 6. Wybór tekstów z okresu 1650–1800 ..............................................180 Lektura uzupełniająca ..........................................................................189 10. Nowszy język nowo-wysoko-niemiecki (1800–1950) .....................191 1. Przesłanki historyczne .....................................................................191 2. Stabilizacja języka standardowego .................................................194 3. Nowa fala puryzmu językowego i dalsza działalność gramatyków ....................................................195 4. Reformy ortograficzne ....................................................................200 5. Unormowanie wymowy ..................................................................202 6. Dalszy rozwój języka standardowego po zjednoczeniu Niemiec (1871) ...................................................206 6.1. W zakresie wymowy .................................................................207 6.2. W zakresie gramatyki ...............................................................208 6.3. W zakresie składni ....................................................................209 6.4. Słownictwo .................................................................................211 7. Wybór tekstów z okresu 1800–1950 ..............................................214 Lektura uzupełniająca ..........................................................................218 11. Język niemiecki po drugiej wojnie światowej ...................................221 1. Przesłanki polityczno-społeczne ....................................................221 2. Językowe skutki podziału Niemiec (1949–1989) .........................221 3. Język niemiecki w Austrii ...............................................................226 4. Język niemiecki w Szwajcarii ..........................................................234 Lektura uzupełniająca ..........................................................................241 12. Tendencje rozwojowe współczesnego języka niemieckiego ...........243 1. Tendencje w zakresie wymowy ......................................................244 2. Tendencje w zakresie gramatyki ....................................................245 3. Tendencje w zakresie składni .........................................................248 4. Tendencje w zakresie słownictwa .................................................250 Lektura uzupełniająca ..........................................................................256 Bibliografia ..................................................................................................259 Spis rycin .....................................................................................................261 Indeks nazwisk ............................................................................................263 Spis skrótów i symboli […] … ‘…’ : ✳ ahd. Akk. alem. baw. czes. Dat. dolnoniem. Fem. franc. frank. Gen. germ. goc. górnoniem. Instr. l. mn. l. poj. zapis fonetyczny zapis ortograficzny znaczenie przechodzi w powstałe z w opozycji do forma zrekonstruowana althochdeutsch biernik alemański bawarski czeski celownik dolnoniemiecki rodzaj żeński francuski frankoński dopełniacz germański gocki górnoniemiecki narzędnik liczba mnoga liczba pojedyncza łac. Masc. ndl. Neutr. niem. Nom. nwn. Pl. pol. por. Sing. s. stbaw. stfranc. sts. stwn. łaciński rodzaj męski niderlandzki rodzaj nijaki niemiecki mianownik nowo-wysoko- -niemiecki liczba mnoga polski porównaj liczba pojedyncza strona starobawarski starofrancuski starosaski staro-wysoko- -niemiecki szwajcarski szwajc. środkowoniem. środkowoniemiecki śrwn. średnio-wysoko- -niemiecki wczesny współczesny wczes. współcz. wysokoniem. wysokoniemiecki Przedsłowie Powstanie niniejszej książki zainspirowały wykłady z zakresu historii języka, prowadzone od lat dla studentów filologii germańskiej Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu. Pomyślana jest ona przede wszyst- kim jako pomoc naukowa towarzysząca zajęciom dydaktycznym z tego przedmiotu. Skorzystać z niej mogą oczywiście także wszyscy zaintere- sowani historią języka naszego zachodniego sąsiada. W ujęciu naszym historia języka pomyślana jest jako integralna część historii społecz- nej. Język nie rozwija się sam przez się. Rozwijają go ludzie używający języka w  zależności od swoich potrzeb. Dlatego w  podręczniku tym opisano także otoczenie społeczne i kulturowe, w jakich znajdowali się ludzie w  poszczególnych okresach historycznych. Książka daje prze- gląd historii języka od czasu pojawienia się pierwszych tekstów staro- -wysoko-niemieckich (ok. roku 750) aż po czasy współczesne. Zamyka ją rozdział o tendencjach rozwojowych współczesnego języka niemiec- kiego. Z myślą o czytelnikach, którzy nie znają dobrze historii Niemiec, poszczególne rozdziały poprzedzone zostały krótkim omówieniem dziejów polityczno-społecznych epoki, bez których znajomości trudno byłoby w pełni zrozumieć zjawiska i przemiany zachodzące w języku. Wybory tekstów dołączone do każdego z głównych rozdziałów mają unaocznić czytelnikowi charakter i stan rozwoju języka w poszczegól- nych okresach. Jak każda praca tego typu opracowanie nasze korzysta zarówno z wyników prac własnych, jak i w szerokim zakresie ze współczesnych opracowań syntetycznych i analiz szczegółowych. Bibliografię szczegó- łową umieszczono w postaci lektury uzupełniającej po każdym głów- nym rozdziale, natomiast bibliografia ogólna, znajdująca się na końcu książki, zawiera jedynie opracowania syntetyczne poświęcone historii języka niemieckiego, jakie ukazały się od roku 1990. Wrocław, w czerwcu 2015 r. Norbert Morciniec Rozdział 1 Język niemiecki wśród innych języków germańskich Do grupy języków germańskich należą dzisiaj – oprócz języka niemiec- kiego – języki: angielski, niderlandzki, fryzyjski, afrikaans, jidysz oraz języki skandynawskie: duński, szwedzki, norweski, islandzki i farerski. Jeśli porównuje się ze sobą języki germańskie, to zauważa się, że są one w dużym stopniu do siebie podobne. Ich struktury gramatyczne nie są co prawda identyczne, wykazują jednak wiele cech wspólnych, a liczne wyrazy mają podobną postać. Przyczyną tych podobieństw jest fakt, że wszystkie te języki wywodzą się ze wspólnego prajęzyka, którego jed- nak nie znamy z  przekazów tekstowych, gdyż ludzie, którzy używali tego języka, nie znali jeszcze pisma. Na podstawie analizy porównaw- czej najstarszych zapisanych zabytków języków germańskich języko- znawcy dokonali jednak rekonstrukcji prajęzyka nazwanego językiem pragermańskim1. Przyjmuje się, że językiem pragermańskim posłu- giwały się w pierwszym tysiącleciu przed Chr. ludy zajmujące tereny południowej Skandynawii oraz obszary nad Morzem Północnym i Bał- tykiem. Wątpliwe jest jednak, czy język pragermański w swojej zrekon- struowanej postaci był rzeczywiście używany w całej ówczesnej Ger- manii. Pod koniec pierwszego tysiąclecia przed Chr. obszar osadniczy Germanów obejmował tereny niziny północnoniemieckiej, Szlezwiku i  południowej Skandynawii. Był to obszar na tyle rozległy, iż trzeba przyjąć, że już wtedy mieliśmy do czynienia nie z jednolitym językiem pragermańskim, lecz z różnymi spokrewnionymi dialektami. Tenden- cje do zróżnicowania językowego wzmacniały się wraz z  rozszerze- niem terenów osadniczych i wydzieleniem się nowych grup etnicznych. 1 W. Streitberg, Urgermanische Grammatik. Einführung in das vergleichende Stu- dium der altgermanischen Dialekte. 4. Auflage. Heidelberg 1974. 12 Język niemiecki wśród innych języków germańskich Stosunkowo wcześnie możemy wśród języków germańskich wydzielić grupę północną w Skandynawii, grupę zachodnią w dorzeczu Wezery i Renu oraz grupę wschodnią między Odrą a Wisłą. Języki grupy pół- nocnej stanowią stosunkowo długo względną jedność. We wczesnym średniowieczu rozprzestrzeniły się po całym obszarze Skandynawii i Islandii. Począwszy od III wieku języki nordyckie poświadczone są w zapisach runicznych, w postaci pojedynczych wyrazów lub krótkich zdań. Od roku 1100 pojawiają się teksty staroislandzkie i staronorwe- skie. Językami zaliczanymi do języków północnogermańskich mówi się dzisiaj w Danii (język duński), Szwecji (język szwedzki), Norwegii (język norweski), Islandii (język islandzki) oraz na zachodnim wybrze- żu Finlandii (język szwedzki) i na Wyspach Farerskich (język farerski). Języki grupy zachodniej tworzyły początkowo zespół dialektalny się- gający od Morza Północnego po Alpy na południu oraz od Renu na zachodzie aż do Wezery i Łaby na wschodzie. Począwszy od III wieku wyróżnić można tu trzy większe związki plemienno-kultowe: Germa- nów połabskich (Elbgermanen), Germanów wezersko-nadreńskich (Weser-Rhein-Germanen) i Germanów Morza Północnego (Nordsee- germanen). Około roku 800 wydzielić można na podstawie zachowa- nych tekstów trzy podstawowe grupy językowe określane jako staroan- gielski, starosaski i staro-wysoko-niemiecki. Staroangielski. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego (476) i wycofa- niu wojsk rzymskich z Wysp Brytyjskich zaczęły na tereny opuszczone przez Rzymian napływać z kontynentu plemiona germańskie Anglów, Sasów i Jutów. Począwszy od VIII wieku pojawiają się na Wyspach Bry- tyjskich teksty staroangielskie w dialektach kentyjskim, zachodniosa- skim, mercyjskim i północnoumbryjskim. Starosaski. Obszar języka starosaskiego (nizina północnoniemiec- ka), wcielony na początku IX wieku do państwa Franków, był w tym czasie zapewne zróżnicowany dialektalnie. Skąpe zabytki tekstów sta- rosaskich (Heliand oraz kilka drobnych fragmentów z IX wieku) nie pozwalają dzisiaj na uchwycenie dawnego zróżnicowania gwarowego. Z języka starosaskiego, nazywanego też językiem staro-dolno-niemiec- kim, pochodzą współczesne dialekty dolnoniemieckie (Plattdeutsch) używane w Niemczech północnych. Język niemiecki wśród innych języków germańskich 13 Staro-wysoko-niemiecki. Teksty staro-wysoko-niemieckie poja- wiają się od połowy VIII wieku na terenie germańskiej części państwa frankońskiego. Główne dialekty pojawiające się w  zachowanym pi- śmiennictwie to frankoński (dalszy podział na: środkowofrankoński, reńsko-frankoński, południowo-reńsko-frankoński i  wschodniofran- koński) oraz bawarski i alemański. Począwszy od XIII wieku pojawiają się teksty w dalszych językach germańskich: Fryzyjski zróżnicowany dialektalnie na zachodniofryzyjski (w dzi- siejszej Fryzlandii holenderskiej), wschodniofryzyjski (niemiecka Dol- na Saksonia) i północnofryzyjski (południowo-zachodnia część Szle- zwiku-Holsztyna). Teksty starofryzyjskie pochodzą z XIII–XVI wieku. Niderlandzki. Fragmenty psalmów staro-dolno-frankońskich z IX wieku uważane są za najstarsze zabytki języka niderlandzkiego. Od przełomu XII i XIII wieku pojawia się bogate piśmiennictwo w dialek- tach flamandzkim, zelandzkim, brabanckim i holandzkim. W XVI wie- ku powstaje na podstawie dialektów brabanckiego i  holandzkiego ogólnoniderlandzki język literacki, skodyfikowany w XVII wieku przez gramatyków holenderskich. Dzisiaj język urzędowy w Holandii i pół- nocnej Belgii. Afrikaans. Język afrikaans powstał na terenie Afryki południowej w wyniku osadnictwa holenderskiego XVII wieku. Początkowo iden- tyczny z językiem holenderskich osadników zaczął pod wpływem no- wych warunków ekologicznych rozwijać się w kierunku nowego języ- ka. Od XIX wieku bogata literatura piękna w tym języku. Dzisiaj język urzędowy (obok angielskiego) Republiki Południowej Afryki. językowy średniowiecznej niemczyzny, tzw. Jidysz. Język jidysz ukształtował się w XII i XIII wieku jako etniczny wariant jidysz-tajcz, używany przez Żydów aszkenazyjskich w miastach zachodnioniemiec- kich. Po prześladowaniach żydowskich i  migracji Żydów na wschód rozwinął się w Europie wschodniej począwszy od XIV wieku wariant wschodni z  licznymi wpływami języków słowiańskich. W  Polsce przedwojennej język rodzimy mniejszości żydowskiej. Piśmiennictwo w dialekcie zachodnim od XIV wieku, w dialekcie wschodnim od wie- ku XVIII. Współcześnie używany przez starsze pokolenie imigrantów 14 Język niemiecki wśród innych języków germańskich z Europy środkowej w Izraelu, w niektórych większych miastach Euro- py zachodniej oraz przez Chasydów w obu Amerykach. Języki grupy wschodniej. Jedynym znanym nam językiem wschod- niogermańskim jest język gocki zachowany w obszernych fragmentach przekładu Nowego Testamentu. Przekładu z języka greckiego dokonał w ramach chrystianizacji Wizygotów biskup Wulfila (311–384). Tekst przekładu zachował się w tzw. kodeksie srebrnym (Codex argenteus) z  VI  wieku, przechowywanym obecnie w  bibliotece uniwersyteckiej w Uppsali. Z dalszych języków ludów wschodniogermańskich (Burgun- dów, Wandalów, Gepidów) zachowały się jedynie skąpe ślady w postaci nazw własnych. Plemiona wschodniogermańskie rozprzestrzeniły się we wczesnym średniowieczu po kontynencie zachodnim. Zawędrowały w połączeniu z ludami zachodniogermańskimi do południowej Francji (Burgundowie), do Hiszpanii (Goci) i do Afryki północnej (Wandalo- wie). Wszędzie jednak, jeśli nie zginęły w wyniku wojen, zasymilowały się z innymi ludami i zniknęły z dziejów historycznych. Rozdział 2 Przyczyny zmian językowych Wszystkie języki naturalne, dopóki są w użyciu, podlegają zmianom. Fakt ten należy do uniwersaliów językowych. Nikt z używających języ- ka nie chce zmienić języka, a jednak języki się zmieniają. Jak to się więc dzieje, że języki się zmieniają, mimo że ich użytkownicy tego nie zamie- rzają? Użytkownicy języka są wręcz zainteresowani tym, aby języki się nie zmieniały, gdyż trzy żyjące obok siebie generacje muszą się przecież porozumiewać. Jeżeli przyjmiemy za socjologami, że trwanie jednej generacji wynosi około 30 lat, to w okresie 100 lat zmiany językowe nie mogą być zbyt wielkie, ponieważ możliwość międzypokoleniowej komunikacji musi być zachowana. Jeżeli jednak okres 100 lat powtó- rzy się trzykrotnie, to w czasie 300 lat nastąpi w języku tyle zmian, że pod koniec tego okresu mamy do czynienia z nową jakością językową. To znaczy, że ludzie z początku trzystuletniego okresu i ludzie z końca tego okresu nie mogliby się już w pełni porozumieć, ponieważ mówiliby jakościowo innymi językami. Zjawisko to leży u podstaw periodyzacji historii języka niemieckiego na okresy trzystuletnie. Jeżeli porównuje- my teksty niemieckie z IX wieku z tekstami z XII wieku, to zauważymy, że na przestrzeni 300 lat nastąpiło tyle zmian językowych, że do zro- zumienia tesktów dwunastowiecznych trzeba opanować zasady nowej gramatyki (średnio-wysoko-niemieckiej) i nowe formy słownictwa. Ale wróćmy do pytania, jak to się dzieje, że nikt nie chce zmienić języka, a jednak języki się zmieniają.2 Przypatrzmy się najpierw sytuacji niemającej bezpośredniego związku z językiem. Załóżmy, że mieszkamy w miejskim bloku, naprzeciw którego znajduje się przychodnia lekarska. 2 R. Keller, Sprachwandel. Von der unsichtbaren Hand in der Sprache. 4. Auflage. Stuttgart 2014. 16 Przyczyny zmian językowych Między blokiem, w którym mieszkam, a przychodnią znajduje się ob- szerny trawnik. Żeby dostać się do przychodni, muszę obejść trawnik dookoła chodnikiem, który wytyczyli w  swoim czasie architekci. Ale tym razem mi się spieszy i zamiast obejść trawnik dookoła chodnikiem wybieram najkrótszą drogę przez trawnik. Jeżeli uczynię to sam i tylko jeden raz, to nic specjalnego z trawnikiem się nie stanie. Ale jeśli po mnie przez trawnik zacznie chodzić więcej ludzi, to z biegiem czasu powstanie na trawniku wydeptana ścieżka. Nikt z przechodzących do przychodni po trawniku nie chciał wydeptać ścieżki, a jednak ona powstała. Powsta- ła ona jako niezamierzony skutek czynności ludzi, którzy pragnęli do- stać się do przychodni najkrótszą drogą i najmniejszym wysiłkiem. Podobnie dzieje się ze zmianami językowymi. Człowiek, który chce przekazać komuś informację, stara się zrobić to ekonomicznie przy po- mocy najmniejszego wysiłku. Skraca więc wyrazy, opuszcza końcówki aż do granic rozpoznawalności przekazu. Berlińczyk, który chce po- zdrowić sąsiada zwrotem guten Morgen, wypowiada jedynie [mojn], co jest skrótem wymowy berlińskiej [‘gutn ‘morjәn]. W praktyce skra- cać można wypowiedzi dopóty, dopóki zagwarantowane jest ich zro- zumienie. Wyraz heute może zostać skrócony do postaci heut i mimo to być zrozumiały. Wypowiedzenie Hast du heut gegessen? jest równie dobrze zrozumiałe jak wyrażenie z wyrazem heute. Gdybyśmy jednak dalej chcieli skrócić wyraz heut, opuszczając np. ostatnią jego głoskę, to doszłoby do nieporozumienia i  zamiast pytania „Czy jadłeś dzi- siaj?” powstałoby pytanie „Czy jadłeś siano?” (Hast du Heu gegessen?). Skracanie wypowiedzi można obserwować również w historii języka. W IX wieku wyraz „dzisiaj” brzmiał hiu dagu (dosłownie: tego dnia). Jeszcze w  okresie staro-wysoko-niemieckim (stwn.) zwrot ten został ściągnięty do postaci hiutu. Później wyraz ten występuje już w postaci hiute [hy:tǝ] heute heut. Na podstawie przytoczonych faktów może- my sformułować następujące prawo najmniejszego wysiłku: Używając języka, ludzie mówią tak, ażeby wydatkować tylko tyle energii, ile potrzeba, aby byli zrozumiani. Według tego prawa przebiegają procesy artykulacyjne także w in- nych językach. Łaciński odpowiednik wyrazu „dzisiaj” brzmi hoc die Przyczyny zmian językowych 17 (dosłownie: w tym dniu). W starofrancuskim zwrot ten występuje w po- staci skróconej hui. Wyraz tak skrócony chyba nie zawsze gwarantował poprawne zrozumienie, skoro w dzisiejszym języku francuskim wyrazo- wi „dzisiaj” odpowiada wyraz aujourd’hui, co dosłownie znaczy „w dniu dzisiejszym” (au jour d’hui). Stwierdzamy więc, że jeśli w wyniku skró- cenia wypowiedzi grozi utrata zrozumienia, ludzie wracają do zwrotu maksymalnego. Tak jest np. z niemieckim zwrotem „guten Abend”, któ- ry w języku potocznym występuje w postaci [na:mt]. Gdyby jednak ad- resat pozdrowienia w tej formie nie zrozumiał, nadawca może wrócić do wypowiedzi pełnej w postaci „guten Abend” lub formy jeszcze bardziej rozszerzonej „(ich wünsche euch) einen schönen guten Abend”. Na prawie najmniejszego wysiłku bazują także zmiany polegające na upodobnieniu się głosek (asymilacje). Typowym przykładem takiej zmiany jest przegłos itowy polegający na zmianie samogłoski rdzen- nej wyrazu pod wpływem samogłoski [i] w końcówce. Tak działo się w okresie staro-wysoko-niemieckim, kiedy [a] w wyrazie gasti (goście) zmieniło się w postać gesti (dzisiejsze: Gäste). Proces ten zachodził rów- nież w czasownikach. Czasownik faran odmieniał się w okresie staro- -wysoko-niemieckim w pierwszych trzech osobach: far-u, far-is, far-it, z czego powstały formy far-u, fer-is, fer-it (ich fahre, du fährst, er fährt). W zakresie gramatyki prawo najmniejszego wysiłku może doprowadzić do przeobrażeń struktur gramatycznych. Gdy pod koniec okresu staro- -wysoko-niemieckiego zaczęto wszystkie nieakcentowane samogłoski wymawiać jako centralne [ə] (tzw. redukcja samogłoskowa), niektóre końcówki rzeczowników wyrażające przypadki stawały się identyczne, np. stwn. taga (Nom. Pl.), tago (Gen. Pl.) śrwn. tage, zaczęto więc dla oznaczenia przypadków używać zaimka wskazującego, który z biegiem czasu przekształcił się w rodzajnik. Nie wszystkie zmiany językowe można jednak wyjaśnić prawem najmniejszego wysiłku. Zmiany językowe często zaczynają się od błędu językowego. Jeżeli błąd taki jest powtarzany przez wielu użytkowników, to w końcu może stać się początkiem zmiany językowej. Regularnie po- wtarzające się błędy dnia dzisiejszego stają się normą poprawnościową jutra. Jeżeli uczeń niemiecki w szkole powie Heute brauch ich das nicht machen, to prawdopodobnie nauczyciel go pouczy, że czasownik brau- chen nie jest czasownikiem modalnym i wobec tego należy poprzedzić 18 Przyczyny zmian językowych go słówkiem „zu”. Ale w dzisiejszej mowie potocznej wielu Niemców używa czasownika brauchen już bez słówka „zu”, podobnie jak wyra- zów modalnych: du brauchst das erst morgen machen tak jak du musst das  erst morgen machen. Niemiecki słownik poprawności językowej (Duden. Richtiges und gutes Deutsch, 2008, s. 185) pod hasłem „brau- chen” stwierdza: „in der geschriebenen Sprache wird das zu vor dem Infinitiv noch meistens gesetzt: Du brauchst nicht zu kommen”. Ozna- czo to, że w standardzie mówionym użycie czasownika brauchen bez słówka „zu” uważane jest już za poprawne. Również zmian polegających na stosowaniu analogii nie można wyjaśnić prawem najmniejszego wysiłku. Używający języka dążą do systematyczności i  podświadomie starają się unikać nieregularności. Ponad 90 współczesnych czasowników niemieckich odmienia się według odmiany słabej, nazwanej też odmianą regularną. W historii języka niemieckiego obserwuje się stałą tendencję do przechodzenia czasowników mocnych (czyli nieregularnych) do klasy czasowników słabych. Tendencja ta istnieje także we współczesnym języku niemiec- kim, w którym rzadziej występujące czasowniki mocne przechodzą do odmiany słabej (regularnej). Istnieją więc na razie obok siebie dawne formy mocne i nowsze formy słabe, jak np. dreschen (młócić): drosch / dreschte; glimmen (żarzyć się): glomm / glimmte; hauen (uderzyć): hieb / haute; melken (doić): molk / melkte i in. W tym wypadku nietrudno prognozować, że w przyszłości znikną formy mocne tych czasowników i zwyciężą formy słabe utworzone przez analogię do najczęściej wystę- pujących form, podobnie jak to miało miejsce z dawnymi czasownika- mi mocnymi, jak np. bellen (szczekać): bal / bullen, gebollen bellen, bellte, gebellt lub falten (składać): fielt / fielten, gefalten falten, faltete, gefaltet. Warto przypomnieć, że zasada analogii działa także w okresie akwizycji języka ojczystego, gdzie czasem prowadzi w mowie dziecka do powstania form niepoprawnych, które dziecko skoryguje dopiero pod wpływem języka dorosłych. Jest rzeczą ważną, żeby zdawać sobie sprawę, iż w poszczególnych podsystemach językowych zmiany mogą przebiegać według różnych zasad. Na przykład zmiany głoskowe mogą przebiegać według zasady najmniejszego wysiłku, podczas gdy zmiany morfologiczne lub skła- dniowe mogą mieć zupełnie inne uwarunkowania. Różne podsystemy Przyczyny zmian językowych 19 języka w różnym stopniu wrażliwe są na zmiany językowe. Słownictwo jest dziedziną, w której najłatwiej dochodzi do zmian. W wyniku kon- taktów językowych lub rozwoju wiedzy powstają nowe wyrazy, zaś wy- razy, które już nie odpowiadają potrzebom komunikacyjnym, zanikają. Natomiast zmiany znaczeniowe wyrazów (np. rozszerzenie lub zwęże- nie zakresu znaczenia) w ogóle nie mają związku z materialną stroną języka. Zmiany językowe w zakresie fonologii, morfologii i składni na- stępują o wiele wolniej niż w słownictwie i nie są bezpośrednio zależne od wpływów zewnętrznych. Dla zobrazowania tego zjawiska przedsta- wię poniżej dwa przykłady zmian językowych, jeden o  przyczynach wewnątrzjęzykowych (zmiany fonemiczne), a  drugi o  przyczynach zewnątrzjęzykowych (zmiany leksykalne). System fonemiczny języka stanowi układ zamknięty w tym sensie, że użytkownicy muszą znać zarówno w nadawaniu, jak i w odbieraniu informacji wszystkie jego jednostki, czyli fonemy. Fonemy danego języ- ka powiązane są ze sobą relacjami wyznaczającymi ich wartość. Relacje te mogą jednak zostać zakłócone przez inne nowe jednostki powstające w wyniku wcześniejszych zmian głoskowych. Tak było np. z dyftongami germańskimi ai oraz au (goc. maiza, hauhs), które występują w okre- ślonych sytuacjach w tekstach staro-wysoko-niemieckich jako długie ē oraz długie ō (mēra ‘więcej’, hōh ‘wysoki’). W staro-wysoko-niemiec- kim systemie fonemicznym istniały jednak już fonemy długie ē oraz długie ō, jako kontynuacje germ. ē oraz ō (mēta ‘zapłata’, brōder ‘brat’). Napływ wyrazów z  nowymi fonemami ē oraz ō groził zakłóceniem równowagi w systemie fonemicznym. Systemy fonemiczne mają ten- dencję do utrzymania stanu równowagi i niedopuszczenia do zbytnie- go wzrostu frekwencji któregoś z fonemów, co mogłoby doprowadzić do wzrostu homonimii, tj. powstania nowych wyrazów o takiej samej formie językowej i innym znaczeniu. Pojawiające się w systemie staro- -wysoko-niemieckim nowe głoski ē oraz ō (powstałe z germ. ai oraz au) wywarły na istniejące już w systemie stare ē oraz ō nacisk strukturalny, pod którego wpływem głoski te przekształciły się w dwugłoski: stwn. mēta meata miata śrwn. miete (die Miete), stwn. brōder broader bruader śrwn. bruoder (der Bruder). Z formami miata, bruader dyftongizacja osiągnęła swoje granice: ia oraz ua stanowią dyftongi o najszerszym stopniu otwarcia. Od czasu 20 Przyczyny zmian językowych osiągnięcia tego poziomu zaczyna działać proces przeciwstawny w kie- runku zwężenia dyftongów: ia ie, ua uo aż do osiągnięcia poziomu monoftongu: ie ī, uo ū (miete mīte, bruoder brūder). W tym miejscu proces dyftongizacji zaczyna się od nowa. Nowe samogłoski ī oraz ū wywołują dalszą reakcję łańcuchową: istniejące już średnio-wy- soko-niemieckie długie ī oraz długie ū dyftongizują się i przechodzą w ai oraz au: śrwn. długie ī ai, np. wīp waip (das Weib), śrwn. długie ū au, np. mūs maus (die Maus). Osiągnięcie stanu współczesnego w postaci Weib i Maus nie oznacza zakończenia procesu. Procesy monoftongizacji i dyftongizacji działają w języku przez cały czas i przebiegają poza świadomością użytkowni- ków języka. Działają również w języku współczesnym. Wnikliwy obser- wator zapewne zauważy, że współczesne długie samogłoski niemieckie ē oraz ō (See, so) wymawiane są już dyftongicznie jako [zei, zou]. Drugi przykład, jaki zamierzam przedstawić, dotyczy powstania nowego wyrazu w  wyniku konfliktu homonimicznego. Konflikt ho- monimiczny powstaje wtedy, gdy dwa wyrazy o takiej samej formie, ale innym znaczeniu prowadzą w komunikacji językowej do nieporo- zumień. Homonimami są np. liczebnik sieben ‘siedem’ oraz czasownik sieben ‘przesiewać’. Zdanie Die Kandidaten sind zu sieben można więc zrozumieć jako „kandydaci są w  siódemkę” lub jako „kandydatów należy przesiać” (żeby wybrać najlepszego). Przytoczone zdanie jest oczywiście sztucznie wymyślone. W zasadzie wyrazy homonimiczne, dopóki nie są zbyt liczne, istnieją w języku spokojnie obok siebie i nie powodują konfliktów. Dopóki używane są w różnych kontekstach i nie powodują nieporozumień, użytkownicy języka nie mają powodu, aby szukać alternatywnych możliwości wyrazowych. Inaczej będzie jednak, gdy z  powodu zmieniających się warunków społecznych lub ekono- micznych jeden z członów homonimów zaczyna być częściej używa- ny w kontekstach, w których występować może także drugi ich człon. Sytuację taką ilustruje historia przymiotnika niemieckiego „englisch”3. Aż do końca XIX wieku istniała w języku niemieckim para homonimów 3 Referuję za: R. Keller / I. Kirschbaum, Bedeutungswandel. Eine Einführung. Berlin, New York 2003, s. 110 nn. Przyczyny zmian językowych 21 englisch (1) ‘angielski, pochodzący z Anglii’ oraz englisch (2) ‘anielski, na wzór aniołów’. W dzisiejszym języku niemieckim englisch (2) w znacze- niu ‘anielski’ nie jest już używany (z wyjątkiem archaizmu der Englische Gruß ‘Ave Maria’), a jego miejsce zajął przymiotnik engelhaft. Ein en- glisches Mädchen oznacza dzisiaj ‘angielską dziewczynę’, zaś ‘anielska dziewczyna’ to dzisiaj ein engelhaftes Mädchen. Rezygnacja z wyrazu englisch (2) (w znaczeniu ‘anielski’) i pojawie- nie się przymiotnika engelhaft wymaga oczywiście wyjaśnienia. Jak to możliwe, że englisch (1) i englisch (2) przez długi czas istniały spokoj- nie obok siebie, natomiast pod koniec XIX wieku doszło do konfliktu homonimicznego? Jedną z możliwych odpowiedzi jest, że pod koniec XIX  wieku nastąpił w  Anglii gwałtowny rozwój gospodarczy i  duży eksport dóbr angielskich do Niemiec, w wyniku czego zwiększyła się frekwencja przymiotnika englisch (1) (‘pochodzący z Anglii’) – zaczęto go coraz częściej używać w kontekstach, w których występować mo- gło również englisch (2). To mogło wystarczyć do pomieszania zakresu użycia obu wyrazów (englische Tugenden ‘angielskie cnoty’ czy ‘aniel- skie cnoty’, englisches Aussehen ‘angielski wygląd’ czy ‘anielski wygląd’) i prowadzić do konfliktu homonimicznego. Wyjściem z tego konfliktu było zastąpienie englisch (2) przez przymiotnik engelhaft i tak właśnie uczynili użytkownicy języka niemieckiego. Pozostaje oczywiście kwe- stia, dlaczego zniknęło englisch w  znaczeniu ‘anielski’, a  nie englisch w znaczeniu ‘angielski’. Przyczyna może tkwić w tym, że łatwiej moż- na było zastąpić innym przymiotnikiem englisch ‘anielski’ niż englisch w  zaczeniu ‘angielski’. Słowotwórstwo niemieckie dysponuje bowiem możliwością tworzenia przymiotników odrzeczownikowych przy po- mocy końcówki -haft, por. Dauer : dauerhaft ‘trwale’; Zweifel : zweifel- haft ‘wątpliwy’; Jugend : jugendhaft ‘młodzieżowy’; Meister : meisterhaft ‘mistrzowski’, a więc także Engel : engelhaft ‘anielski’. Nie było natomiast takiej możliwości dla przymiotnika englisch w znaczeniu ‘angielski’. Inny często występujący rodzaj zmian językowych polega na zmia- nach znaczeniowych. Wyraz zachowuje swoją postać foniczną, ale zmienia się jego znaczenie. Zmiany znaczeniowe mogą powstać np. wtedy, gdy użytkownicy języka chcą być w stosunku do odbiorcy uprzej- mi i okazać mu szacunek lub też kiedy pragną odbiorcy zaimponować. 22 Przyczyny zmian językowych Dążenie do uprzejmości prowadzi często do tego, że ludzie sięgają po wyraz w skali wartości o stopień wyższy, niżby się obiektywnie nale- żało. Zwracają się więc do urzędnika, tytułując go „panie kierowniku”, do podpułkownika, tytułując go „panie pułkowniku” itp. Podobny me- chanizm mógł zadziałać przy zmianie znaczenia średnio-wysoko-nie- mieckiego wyrazu vrouwe (Frau), który oznaczał w tym okresie ‘damę wysokiego rodu’ (szlachciankę). Do kobiety niższego stanu mówiło się wtedy wîp (Weib). Gdy ze względów grzecznościowych wyrazem vro- uwe zaczęto zwracać się także do kobiet niższego stanu, nastąpiło roz- szerzenie znaczenia tego wyrazu. Dzisiejszy wyraz Frau odnosi się do wszystkich kobiet bez różnicy stanowej. Podobnie było też z wyrazem średnio-wysoko-niemieckim vrouwelin zarezerwowanym pierwotnie dla panienek szlachetnego rodu. Wyraz współczesny Fräulein do nie- dawna używany był dla określenia wszystkich kobiet niezamężnych. Współczesne Niemki nie chcą jednak być już określane jako zamężne lub niezamężne i dlatego wyraz Fräulein jako forma adresatywna wy- szedł z użycia. Dzisiaj Niemcy zwracają się zarówno do kobiet zamęż- nych, jak i niezamężnych rzeczownikiem Frau ‘pani’. Inaczej sprawy się mają, gdy mówiący pragnie swojemu partnerowi zaimponować. Przypatrzmy się dzisiejszemu przymiotnikowi niemiec- kiemu geil. Wielki słownik niemiecko-polski PWN z roku 2010 odnoto- wuje przy haśle geil: „(pejor.) podniecony, napalony”. W średniowieczu wyraz geil nie był wyrazem emocjonalnie nacechowanym i oznaczał po prostu ‘wesoły, swawolny’. Z biegiem czasu jednak zakres znaczeniowy wyrazu geil został zawężony do sfery seksualnej i przybrał znaczenie ‘podniecony’. Tym samym wyraz ten stał się wyrazem nieobyczajnym, wyrazem tabu, nieużywanym w  dobrym towarzystwie. Wyrazy tabu nadają się doskonale do wywołania prowokacji i w tej funkcji wyraz geil zaczął funkcjonować w języku młodzieżowym XX wieku. Jako wyraz prowokujący wyrażał zachwyt i aprobatę w stosunku do ludzi i przed- miotów. Gdy jednak wyrazy tabu są często używane, tracą swój charak- ter prowokacyjny, więc w dzisiejszym języku potocznym przymiotnik geil używany jest jako wyraz neutralny, pozbawiony prowokacji i emo- cji, i oznacza tyle, co ‘świetny’, ‘wyśmienity’. ‘Świetny samochód’ to po niemiecku po prostu ein geiles Auto. Przyczyny zmian językowych 23 Zmiany znaczeniowe powstają także w wyniku przenośni (metafo- ry). Rozwój techniki komputerowej wymagał np. nazwy dla urządzenia sterującego kursorem. Ponieważ urządzenie to kształtem przypominało zwierzątko, na które polują koty, nazwano je myszką (niem. die Maus). Jest to przykład metafory na podstawie podobieństwa, w wyniku cze- go doszło do wieloznaczności (polisemii) wyrazu. Polski wyraz mysz- ka oznacza więc nie tylko ‘określone zwierzątko’, lecz także ‘określone urządzenie komputerowe’. W  historii języka odróżnia się polisemię (wieloznaczność) od homonimii. Za wyrazy polisemiczne uważa się takie, które dadzą się sprowadzić do wspólnego źródła, natomiast za homonimy – takie, które mają różne pochodzenie etymologiczne. Z synchronicznego punktu widzenia odróżnienie polisemii od homo- nimii nie ma uzasadnienia. W opisie synchronicznym zarówno wyrazy polisemiczne, jak i homonimiczne stanowią wyrazy, które mają więcej niż jedno znaczenie. W odróżnieniu od dotychczas omówionych zmian językowych zmiany pragmatyczne nie są zmianami językowymi w ścisłym tego sło- wa znaczeniu, ponieważ dotyczą sposobu używania form językowych w konkretnych sytuacjach komunikacyjnych. To, że Niemcy, żegnając się wieczorem, mówią guten Abend, a Polacy mówią w takich samych sytuacjach dobranoc, należy do różnic pragmatycznych. Zmianom hi- storycznym w zakresie pragmatyki podlegały np. formy adresatywne od wyrazu du poprzez ihr, er, sie do współczesnej formy grzecznościowej Sie, przy pomocy której zwracamy się dzisiaj do pań i panów zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej. Zmiany językowe dokonują się też w wyniku tzw. gramatykalizacji. Pod tym pojęciem rozumiemy proces, w którym jednostki leksykalne przejmują funkcje gramatyczne, co prowadzi do powstania nowych form gramatycznych. Zmiany jednostek leksykalnych, z  których po- wstają jednostki gramatyczne, nie odbywają się nagle, lecz przebiegają w stosunkowo długim czasie. Dla lepszego zrozumienia tego procesu przypatrzmy się powstaniu formy czasu przyszłego (Futur I). W okresie staro-wysoko-niemieckim czasowniki występują tylko w  dwóch cza- sach – w czasie teraźniejszym (Präsens) i w czasie przeszłym (Präteri- tum). Przyszłość w tym okresie wyrażano, używając okoliczników oraz 24 Przyczyny zmian językowych czasowników w  czasie teraźniejszym, podobnie jak czynią to Niem- cy współcześnie w zdaniach takich jak Morgen fahre ich nach Hause; In einer Woche komme ich wieder, gdzie przyszłość wyrażana jest przez okoliczniki morgen lub in einer Woche. We współczesnej niemczyźnie czas przyszły (Futur I) tworzy się przy pomocy czasownika posiłkowego werden + bezokolicznik. W okresie staro-wysoko-niemieckim nie spo- tyka się jeszcze czasownika werden w połączeniu z bezokolicznikiem dla wyrażenia przyszłości. Począwszy od XII wieku pojawia się w tek- stach średnio-wysoko-niemieckich czasownik werden w  połączeniu z imiesłowem teraźniejszym (Partizip I) w postaci er wird sehende, sie wird vragende (dosłownie: ‘on staje się widzący’, ‘ona staje się pytająca’). Z biegiem czasu forma imiesłowowa traci końcówkę -de i pojawia się połączenie czasownika werden z bezokolicznikiem: er wird sehen, sie wird vragen. Proszę zwrócić uwagę, że dopóki czasownik werden wystę- puje w połączeniu z imiesłowem, zachowuje on swoje znaczenie leksy- kalne ‘stawać się’ (er wird sehende = ‘on staje się widzący’). Nie mamy tu więc jeszcze do czynienia z nową formą gramatyczną, lecz ze zwykłym zestawieniem wyrazowym, w którym czasownik werden w znaczeniu ‘stawać się’ występuje w funkcji łącznika orzeczenia złożonego. Jeżeli natomiast czasownik werden występuje w połączeniu z bezokoliczni- kiem, to pełni już funkcję czasownika posiłkowego, który utracił swoje znaczenie leksykalne (‘stawać się’) i zachował jedynie znaczenia grama- tyczne, wyrażające osobę, liczbę i czas. Średnio-wysoko-niemieckie er wird sehen nie znaczy już ‘on staje się widzieć’, lecz ‘on będzie widział’. Mamy tu więc do czynienia z nowo powstałą konstrukcją gramatyczną z nową formą czasownikową Futur I. Pamiętamy, że cechą istotną kon- strukcji gramatycznej jest fakt, że jej znaczenie nie jest sumą znaczeń jego członów składowych, lecz nowym zwyczajowo ustalonym znacze- niem. Gramatykalizacja czasownika werden w połączeniu z bezokolicz- nikiem stała się możliwa, gdyż do cech znaczeniowych tego czasownika należy m.in. „przyszłość”. Jeżeli ktoś staje się chorym, to nie jest jeszcze chorym, to dopiero nastąpi. Taką samą cechę znaczeniową mają także czasowniki modalne sollen, wollen, müssen, które w okresie średnio-wy- soko-niemieckim także występują w  połączeniu z  bezokolicznikiem, wyrażając przyszłość. Warto zauważyć,  że  we  współczesnym  języku Lektura uzupełniająca 25 niderlandzkim formę czasu przyszłego tworzy się przy pomocy cza- sownika sollen (ik zal schrijven – ‘będę pisał’), a w języku angielskim zarówno przy pomocy czasownika sollen, jak i wollen (I shall write, you will write – ‘będę pisał’, ‘będziesz pisał’). Lektura uzupełniająca Fritz, G. (2005), Einführung in die historische Semantik. Tübingen. Lüdtke, H. (1980), Kommunikationstheoretische Grundlagen des Sprach- wandels. Berlin, New York. Nübling, D. (2008), Historische Sprachwissenschaft des Deutschen. Eine Einführung in die Prinzipien des Sprachwandels. 2. überarbeitete Auf- lage. Tübingen. Theobald, E. (1992), Sprachwandel bei deutschen Verben. Flexionsklassen- schwankungen starker und schwacher Verben. Tübingen.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historia języka niemieckiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: