Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00407 010959 7497479 na godz. na dobę w sumie
Historia klasycznej filozofii indyjskiej. Część trzecia: szkoły niebramińskie - adżiwikizm i dżinizm - ebook/pdf
Historia klasycznej filozofii indyjskiej. Część trzecia: szkoły niebramińskie - adżiwikizm i dżinizm - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Akademickie Dialog Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8002-642-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

' Założeniem wielotomowej Historii klasycznej filozofii indyjskiej jest całościowe przedstawienie wszystkich nurtów filozoficznych i prądów intelektualnych w Indiach w okresie klasycznym, tj. od II w. do najazdu muzułmańskiego, na tle koncepcji filozoficznych formułowanych na Zachodzie. Niniejszy tom ukazuje w sposób systematyczny rozwój dwóch niezwykle ważnych, acz bardzo mało znanych filozoficznych indyjskich systemów niebramińskich: adżiwikizmu i dżinizmu. Te starsze niż buddyzm tradycje, poza aspektem religijnym, wypracowały także bogatą myśl filozoficzną. Adżiwikowie sformułowali doktrynę skrajnego determinizmu i bezkompromisowej etyki opartej na całkowitym zakazie krzywdzenia istot żywych, praktykując jednocześnie skrajne formy ascezy. Podobne zasady moralne propagowane przez dżinistów, takie jak niekrzywdzenie czy wegetarianizm, w dużym stopniu wpłynęły na Indie. Te dwie tradycje wypracowały także niezwykle rozbudowaną filozofię języka, system logiczny, metodę analizy semantycznej, które stanowią jedną z najciekawszych propozycji filozoficznych, jakie kiedykolwiek wydały Indie.

 

Piotr Balcerowicz – filozof, orientalista i kulturoznawca. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim, w Banaras Hindu University, Polskiej Akademii Nauk i na uniwersytecie w Hamburgu. Obszar jego badań i zainteresowań naukowych obejmuje Azję Południową (kultura, filozofia, religie i historia), filozofię (zachodnią, indyjską, filozofię polityczną), kulturoznawstwo, religioznawstwo, stosunki międzynarodowe oraz zagadnienia społeczno-polityczne Afganistanu i Azji Środkowej oraz Bliskiego Wschodu. Zajmuje się także zagadnieniami multikulturalizmu i konfliktami we współczesnym świecie. Jest autorem licznych publikacji naukowych i komentatorem bieżących wydarzeń na Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej i Południowej. '

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

KLASYCZNEJ HISTORIA filozofii indyjskiej Część trzecia: Szkoły niebramińskie – Adżiwikizm dżinizm DIALOG Piotr Balcerowicz ŒWIAT ORIENTU Historia klasycznej filozofii indyjskiej Czêœæ trzecia: szko³y niebramiñskie – ad¿iwikizm i d¿inizm Piotr Balcerowicz Historia klasycznej filozofii indyjskiej Czêœæ trzecia: szko³y niebramiñskie – ad¿iwikizm i d¿inizm Wydawnictwo Akademickie DIALOG Warszawa 2016 Redakcja i korekta Artur Zwolski Projekt ok³adki Ewa Majewska Sk³ad i ³amanie Piotr Balcerowicz Objêtoœæ: 48 arkuszy wydawniczych Wydanie publikacji oraz prace badawcze nad jej przygotowaniem zosta³y wsparte przez Narodowe Centrum Nauki w ramach projektu badawczego pt. „Historia klasycznej filozofii indyjskiej: szko³y niebramiñskie” nr 2011/01/B/HS1/04014 Copyright © by Piotr Balcerowicz and Wydawnictwo Akademickie „DIALOG” Anna Parzymies Sp. z o.o. 2016 642-1 ISBN 978-83-8002-232-9 Wydawnictwo Akademickie „DIALOG” Anna Parzymies Sp. z o.o. 00–112 Warszawa, ul. Bagno 3 m. 218 tel./faks 22 620 87 03 e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl www.dialog.edu.com.pl Spis treœci Wstêp ...................................................................................................................................... 7 3.2. Klasyczne szko³y niebramiñskie ................................................................................ 10 3.2.1. Szko³a determinizmu (âjîvika) ............................................................................ 15 3.2.1.1. Ad¿iwikowie? A co to takiego? ................................................................... 15 3.2.1.2. Przedstawiciele i literatura........................................................................... 23 3.2.1.3. Przeznaczenie i determinizm a wyzwolenie ................................................ 57 3.2.1.4. Ascetyzm i saógha....................................................................................... 92 3.2.1.5. Dusza, byt i kosmos................................................................................... 109 3.2.1.6. Atomizm i ¿ywio³y .................................................................................... 126 3.2.1.7. Metempsychoza, karman, etyka................................................................. 136 3.2.1.8. Epistemologia ............................................................................................ 159 3.2.2. D¿inizm ............................................................................................................ 180 3.2.2.1. Pocz¹tki i twórcy ....................................................................................... 180 3.2.2.2. Literatura i przedstawiciele........................................................................ 189 3.2.2.3. Pierwotna doktryna d¿inijska, pouczenie Parœwy i Mahawiry................... 305 3.2.2.4. Ontologia. Byt, substancje, atomistyka...................................................... 336 3.2.2.5. Etyka, ascetyzm, soteriologia, religia ........................................................ 444 3.2.2.6. Epistemologia. Poznanie i kryteria poznawcze.......................................... 513 3.2.2.7. Teoria wieloaspektowoœci bytu.................................................................. 569 Skróty i bibliografia ............................................................................................................ 643 W kolejnych tomach (czêœæ druga i czwarta) – w przygotowaniu [3.1. Klasyczne szko³y bramiñskie – kontynuacja] 3.1.4. Szko³a dualizmu i ewolucji (sâôkhya) 3.1.5. Szko³a mistycyzmu i samodyscypliny (yoga) 3.1.6. Szko³a egzegezy rytua³u (mîmâôsâ) 3.1.7. Szko³a idealizmu (vedânta) [3.2. Klasyczne szko³y niebramiñskie – kontynuacja] 3.2.3. Buddyzm 3.2.4. Materialiœci (lokâyata, cârvâka) 3.2.5. Sceptycy 4. Ujêcie problematyczne wybranych zagadnieñ 4.1. Zwi¹zki miêdzy filozofi¹ indyjsk¹ i greck¹ w dobie staro¿ytnej 4.2. Filozofia jêzyka itp. 5. Indeks Wstêp Filozofia ma wiêc z religi¹ ten sam cel i treœæ, tyle tylko, ¿e jej form¹ nie jest wyobra¿enie, lecz my- œlenie. Dlatego postaæ religii jest niezadowalaj¹ca dla bardziej wykszta³conej œwiadomoœci – musi ona chcieæ poznawaæ, musi znieœæ formê religii – ale tylko dlatego, ¿eby usprawiedliwiæ jej treœæ. … Ale w ten sposób utwierdzone jest równie¿ stano- wisko filozofii. Poznanie prawdy jest celem samo w sobie i dla siebie samego, nie ma swojego celu poza sob¹ w czymœ innym. G.W.H. Hegel: Encyklopedia nauk filozoficznych Kilkanaœcie ju¿ lat up³ywa od ukazania siê pierwszego tomu cyklu Historia klasycznej filozofii indyjskiej, du¿o wiêcej, ni¿ by³o to planowane. Nietypowo te¿, po Czêœci pierwszej: pocz¹tki, nurty analityczne i filozofia przyrody (2003) powstaje od razu Czêœæ trzecia: szko³y niebramiñskie – ad¿iwikizm i d¿inizm, co wi¹¿e siê z prowadzonymi przeze mnie wieloletnimi badaniami nad tymi dwiema ma³o znanymi (w wypadku d¿inizmu) lub ca³kiem nieznanymi (w wypadku ad¿iwikizmu) tradycjami filozoficznymi Indii, co zawa¿y³o na zmianie kolej- noœci powstawania poszczególnych tomów. Obydwa ruchy filozoficzno-religijne aktualnie tu omawiane ³¹cz¹ zarówno ich wspólne korzenie i ich bliskie historyczne zwi¹zki, jak i fakt, ¿e obie nieco po- przedzaj¹ powstanie buddyzmu. Same terminy ‘ad¿iwikizm’ i ‘ad¿iwikowie’ zupe³nie nic czytelnikowi nie powiedz¹, choæ by³ to za czasów imperium Maurjów, miêdzy IV a II w. p.n.e., jeden z najwa¿niejszych ruchów religijno- −ascetycznych i filozoficznych w Indiach, zaraz po buddyzmie. Niniejszy tom przedstawia po raz pierwszy po polsku zarys ad¿iwikizmu, ascetycznego ruchu ad¿iwików, niedostatecznie zbadanego, a znanego wy³¹cznie z przekazów z drugiej rêki. Kojarzony on jest przede wszystkim z radykalnym determini- zmem, naciskiem na zasadê niekrzywdzenia i skrajnymi praktykami ascetycz- nymi. W niniejszym tomie znajdujemy najobszerniejsze do tej pory omówienie filozofii tego ruchu w ogóle, a przede wszystkim wnikliw¹ rekonstrukcjê myœli ad¿iwików, byæ mo¿e pierwszych atomistów na œwiecie, pozszywan¹ ze strzêpów rozproszonych w ró¿nych tekstach, ale te¿ i w inskrypcjach, przy czym pew- nych informacji dostarcza tak¿e materia³ archeologiczny. Powstanie niniejszego opracowania na temat ad¿iwików poprzedzi³o ukazanie siê pierwszej na œwiecie od 1951 roku monografii im poœwiêconej (BALCEROWICZ (2016c)), która re- konstruuje przede wszystkim historiê tego ruchu i jego zwi¹zki z d¿inizmem, 8 Historia klasycznej filozofii indyjskiej opisuje centrum religijne ad¿iwików na Wzgórzach Barabar i Nagard¿uni w Bi- harze (Bihâr) oraz ich sztukê, jaka wywar³a powa¿ny wp³yw na sztukê buddy- zmu. Wspomniana najnowsza monografia – podobnie jak wczeœniejsza praca na ten temat (BASHAM (1951) – omawia jednak filozofiê ad¿iwików niejako przy okazji pog³êbionego rysu historycznego, natomiast niniejszy tom jest w pew- nym sensie pierwszym na œwiecie tak szerokim opracowaniem poœwiêconym filozofii ad¿iwikizmu na œwiecie, gdzie osi¹ centraln¹ jest przede wszystkim rekonstrukcja doktryny ad¿iwików, a nie próba odtworzenia ich dziejów. Ponowne odczytanie historii i myœli ad¿iwików, dokonane na kartach niniej- szego tomu, jak i we wspomnianej monografii (BALCEROWICZ (2016c)) rady- kalnie zmienia nasze dotychczasowe rozumienie pocz¹tków d¿inizmu, zarówno historii jego twórców, jak i genezy samej doktryny. D¿iniœci, podobnie jak ad¿iwikowie, kojarzeni s¹ z surowymi praktykami ascetycznymi i bezwzglêdnym zakazem zabijania wszelkich istot ¿ywych. To w³aœnie w zasadzie niekrzyw- dzenia (ahiôsâ), konsekwentnie realizowanej i propagowanej przez d¿inistów, nale¿y szukaæ korzeni idei biernego oporu (satyâgraha), tj. walki bez u¿ycia prze- mocy, wprowadzonej przez Mohandasa Karamczanda ‘Mahatmê’ Gandhiego. Czêœæ trzecia jest z ca³¹ pewnoœci¹ najbardziej wyczerpuj¹cym przedstawieniem myœli d¿inijskiej jako takiej w jêzyku polskim, ale te¿ i jednym z najobszerniej- szych przekrojowych omówieñ tego nurtu filozoficznego w ogóle. Trzy do- tychczas dostêpne opracowania w jêzyku polskim – FRAUWALLNER (1990), SCHUBRING (2003) i BALCEROWICZ (2003a) – albo skupia³y siê na przedsta- wieniu historii d¿inizmu jako religii z niewielkim uwzglêdnieniem filozofii, albo by³y doœæ fragmentaryczne. Obecne opracowanie ma wype³niaæ tê lukê. Niniejszy tom Historii klasycznej filozofii indyjskiej nie bêdzie ostatnim – – przewidziane s¹ co najmniej dwie kolejne czêœci. Czêœæ druga bêdzie przed- stawieniem do tej pory nieomówionych nurtów filozofii bramiñskiej, a w czêœci czwartej zostanie przedstawiona historia filozofii buddyzmu i innych nurtów niebramiñskich, w tym sceptyków i materialistów. Za³o¿eniem, które przyœwieca³o niniejszej pracy jest przekonanie, które po- winno byæ punktem wyjœcia wszelkich studiów nad filozofi¹ czy kultur¹, ¿e w³aœciwa analiza myœli i idei powinna byæ przeprowadzana na materiale Ÿród³o- wym w jêzyku, w jakim by³y one formu³owane i przekazywane. Zgodnie z tym za³o¿eniem tak niniejszy tom, jak i ca³oœæ serii Historia klasycznej filozofii in- dyjskiej, jest wynikiem analizy tekstów oryginalnych dostêpnych w kilku jêzy- kach, przede wszystkim w prakrytach (g³ównie ardhamagadhi, magadhi i maha- rasztri), w sanskrycie, palijskim i apabhranœi (apabhraôœa). Wszystkie przytaczane w tomie cytaty s¹ przek³adami w³asnymi, maksymal- nie dos³ownymi. ¯aden z tekstów tu przytaczanych, zwi¹zanych z ad¿iwikizmem 9 Wstêp i d¿inizmem nigdy nie by³ wczeœniej t³umaczony na jêzyk polski, a rzadko te¿ na jakikolwiek inny jêzyk. Jeœli zdarza siê, ¿e dostêpne s¹ przek³ady danego ustêpu na inne jêzyki dokonane przez innych autorów, staram siê podawaæ od- noœniki w przypisach lub w bibliografii przy Ÿród³ach. Z zasady bibliografia jest tak skonstruowana, ¿e najpierw podaje wydania oryginalne, a potem dostêpne przek³ady na inne jêzyki (z regu³y angielski lub niemiecki). Podobnie jak w poprzednim tomie, do zapisu wyrazów indyjskich w alfabecie ³aciñskim stosujê konsekwentnie miêdzynarodow¹ transkrypcjê naukow¹ (z za- sady w nawiasach). W tekœcie stosujê system spolszczania wyrazów indyjskich, z regu³y bior¹c za podstawê wersjê sanskryck¹, a wyrazy indyjskie spolszczam zgodnie ze standardow¹ konwencj¹ przyjêt¹ m.in. w Studiach Indologicznych (SI). W nawiasach podajê tak¿e terminy oryginalne: w jêzyku palijskim (p.), w prakrycie (pr.), w sanskrycie (s.), hindi (h.) lub w grece (gr.). W sytuacji, gdy analizie i przek³adowi poddawany jest materia³ prakrycki lub palijski, to jako podstawowy termin widnieje w nawiasie termin oryginalny, prakrycki, ale zaraz po nim podajê jego ewentualny odpowiednik w sanskrycie. Na koñcu poszczególnych rozdzia³ów – w ‘lekturach uzupe³niaj¹cych’ – po- dajê odsy³acze do podstawowej bibliografii, przydatnej w dalszych studiach. Z regu³y s¹ to monografie, studia i opracowania danego zagadnienia. W miarê mo¿liwoœci staram siê przede wszystkim uwzglêdniæ pozycje dostêpne w jê- zyku polskim, choæ akurat w wypadku zagadnieñ omawianych w Czêœci trze- ciej: szko³y niebramiñskie – ad¿iwikizm i d¿inizm literatury im poœwiêconej w jêzyku polskim praktycznie brak, poza kilkoma nielicznymi wyj¹tkami. Bi- bliografia podana na koñcu ksi¹¿ki z koniecznoœci nie jest wyczerpuj¹ca, choæ staram siê, aby by³a w miarê pe³na. Odnoœniki do podstawowych edycji i przek³adów tekstów oryginalnych podajê w bibliografii. Dana pozycja biblio- graficzna (wskazana przez skrót) w pierwszej kolejnoœci wymienia najwa¿niej- sz¹ edycjê (edycje), a na drugim miejscu przek³ady lub opracowania, które za- wieraj¹ przek³ad danego dzie³a na jêzyk europejski. Odsy³aczami do pozycji bibliograficznych s¹ symbole-skróty tytu³ów oryginalnych – z regu³y prakryc- kich, palijskich lub sanskryckich – podawane w nawiasach za polskimi tytu³ami indyjskich dzie³ filozoficznych. Numeracja rozdzia³ów odpowiada podzia³owi indyjskiej filozofii na okresy historyczne i szko³y1. [Œrinagar, czerwiec 2015 r.] 1 Wed³ug chronologii w: BALCEROWICZ (2003b: 32). 3.2. Klasyczne szko³y niebramiñskie Mêdrzec bowiem nie mo¿e podlegaæ niczyim rozkazom, lecz sam musi rozkazywaæ, i nie mo¿e s³uchaæ innego, ale na odwrót, mniej m¹dry musi go s³uchaæ. Arystoteles: Metafizyka Tereny pó³nocno-wschodnich Indii, na wschód od zbiegu Gangesu (Gaógâ) i Jamuny (Yamunâ), miejsca zwanego w tradycji bramiñskiej Prajag¹ (Prayâga, ob. Allahabad, 25°42´ N, 81°88´ E), a¿ do pocz¹tku II w. p.n.e., nie nale¿a³y jeszcze do tzw. Arjawarty (Âryâvarta), tj. ‘Siedziby Szlachetnych’, gdzie obo- wi¹zywa³y w pe³ni bramiñskie zasady hierarchicznego spo³eczeñstwa kastowo- −warnowego. Obszar ten znajdowa³ siê w jakiejœ czêœci poza bezpoœredni¹ poli- tyczn¹ dominacj¹ ortodoksji bramiñskiej, choæ z pewnoœci¹ dociera³y tam intensywne wp³ywy kultury bramiñskiej, a konfrontacja dwóch odmiennych kultur, to¿samoœci religijno-etnicznych, œwiatopogl¹dów i wzorców spo³eczno- −politycznych musia³a prowadziæ do istotnego przewartoœciowania dotychczas uznawanych systemów wartoœci i wyobra¿eñ2. By³y to obszary o odrêbnej kul- turze politycznej i to¿samoœci kulturowej, gdzie tradycyjnie dominowa³y oligar- chie, a nie monarchie, bêd¹ce wyznacznikiem struktur w³adzy na terenach zdominowanych przez kulturê Ariów. Te tereny na wschód od Prajagi, zwane przez BRONKHORSTa (2007b) ‘Wielk¹ Magadh¹’, odró¿nia³y siê od wiejskiej kultury Ariów inn¹ organizacj¹ spo³eczno-przestrzenn¹, w tym osadami miej- skimi, pierwszymi na terenach subkontynentu indyjskiego od czasu urbani- stycznej cywilizacji Doliny Indusu, ale tak¿e innym zespo³em wierzeñ, gdzie standardem by³a wiara w reinkarnacjê, przekonanie o jakiejœ formie determini- zmu, który powoduje, ¿e rezultaty ludzkich uczynków nieuchronnie powracaj¹ do sprawcy, oraz charakterystyczne formy pochówku: kurhany o podstawie okrêgu. Gwa³towne zmiany w strukturze spo³ecznej, zwi¹zane z powstawaniem miast, stanowi¹cych zarówno centra w³adzy politycznej i zgromadzonego kapi- ta³u, jak i oœrodki intensywnej wymiany idei i pogl¹dów, stanowi³y podatny grunt dla rozkwitu nowej myœli, nowych aspiracji spo³ecznych i nowych pr¹- dów spo³ecznych aspiracje te wyra¿aj¹cych3. Wskutek procesów politycznych, gospodarczych i spo³ecznych bli¿ej zaryso- wanych w Czêœci pierwszej (Rozdzia³ 1.2.4. „Pocz¹tki myœli niebramiñskiej”) 2 Patrz BALCEROWICZ (2003b: 111–112), BRONKHORST (2007b: 1–9). 3 Szerzej na temat kontekstu spo³eczno-politycznego patrz BALCEROWICZ (2003b: 111–136) oraz BRONKHORST (2007b). 11 Klasyczne szko³y niebramiñskie pojawi³y siê w wiekach VI i V p.n.e. na terenach pó³nocno-wschodnich Indii liczne ruchy religijne, które ³¹czy³y pewne cechy wspólne. W sferze ideologicz- nej wskazywa³y one na cierpienie jako jeden z podstawowych elementów eg- zystencjalnego doœwiadczenia cz³owieka. Doznanie uniwersalnej bolesnoœci, niepohamowane pragnienia rz¹dz¹ce postêpowaniem i niezdolnoœæ pojmowania immanentnej natury œwiata s¹ nieod³¹cznymi atrybutami conditionis humanae. Antidotum i œrodkiem zbawczym mia³a byæ swoista rewolucja. Bynajmniej jed- nak nie postulowano radykalnej przemiany spo³ecznej, przekszta³cenia systemu politycznego czy zmiany struktury w³asnoœci. Remedium na bol¹czki œwiata codziennego doœwiadczenia dopatrywano siê przede wszystkim w samej jednostce: postulatem by³o wycofanie siê z otaczaj¹- cego œwiata do sfery wewnêtrznej. Wolnoœæ nale¿a³o uzyskaæ nie wskutek me- tamorfozy œwiata zewnêtrznego lecz przez transformacjê wewnêtrzn¹: zmianê w³asnej percepcji natury kosmosu i siebie. Na tym mia³ polegaæ radykalny przewrót – na wyjœciu ze œwiata i jego zniewalaj¹cych struktur. Symbolicznie okreœlano owo wyjœcie ze œwiata, wi¹¿¹ce siê tak¿e z porzuceniem ról spo³ecz- nych i relacji rodzinnych, ‘wyruszeniem’ (pr. pavvajjâ; p. pabbajjâ; s. pravrajyâ). W praktyce oznacza³o to przy³¹czenie siê do jakiejœ mniej lub bardziej sforma- lizowanej wspólnoty (saógha) skupionej wokó³ pewnych idea³ów i mistrza je nauczaj¹cego. Jednostka taka, która wyrzek³a siê œwiata, jego przyjemnoœci i w³asnego statusu spo³ecznego, stawa³a siê ascet¹ lub eremit¹ w okreœlonej wspólnocie buddyjskiej jako ¿ebraj¹cy mnich (p. bhikkhu; s. bhikšu), d¿inijskiej jako umartwiaj¹cy siê anachoreta (pr. samaòa; s. œramaòa), ad¿iwikowej jako nagi pokutnik (acelaka), ¿eby wymieniæ te, o których pamiêæ przetrwa³a. Cech¹ wszystkich tego typu mnichów-ascetów by³o to, ¿e choæ odrzucali wartoœci spo³eczne i wycofywali siê ze œwiata, to jednoczeœnie byli ca³kowicie zale¿ni od spo³eczeñstwa, które ich karmi³o, a niektórych tak¿e odziewa³o: wszyscy oni przemierzali Indie pó³nocno-wchodnie, a ¿yli z ja³mu¿ny. Relacja spo³eczeñstwa œwieckiego i mnichów-ascetów by³a symbiotyczna, a bazowa³a na pojêciu daru (dâna), jednej z naczelnych zasad spo³ecznych inte- rakcji i podstaw wymiany wewn¹trzkulturowej. Laikat zyskiwa³ ogromn¹ zas³ugê moraln¹ (puòya), przekazuj¹c mnichom-ascetom po¿ywienie, szaty i schronienie, a mnisi odwdziêczali siê pouczeniem religijnym, tak samo zyskuj¹c moraln¹ zas³ugê. Interesuj¹ce, ¿e takie rozumienie wzbogacania w³asnej zas³ugi religij- nej mog³o byæ równie dobrze przed³u¿eniem realnych nierównoœci spo³ecznych zwi¹zanych ze statusem ekonomicznym i w³adz¹: liczne i bogate dary przeka- zywane wielu ascetom i mnichom przynosi³o du¿o wiêcej zas³ugi ni¿ jeden skromny datek albo choæby sama intencja obdarowania ascety przez biedaka, Historia klasycznej filozofii indyjskiej 12 który nie dysponowa³ ¿adnym maj¹tkiem4. Nie zawsze tak byæ musia³o, ale wiele te¿ wskazuje, ¿e system duchowej wymiany daru-zas³ugi w praktyce czêsto utrwala³ dysproporcje w spo³eczeñstwie. W taki oto sposób nierównoœci z do- czesnoœci przenosiæ siê mog³y – wbrew za³o¿eniom sprawiedliwego ³adu – do œwiata pozaziemskiego: kapita³ ziemski spieniê¿a³ siê w zaœwiatach i nastêpnym wcieleniu. Przy czym mnisi dawali potrójnie: raz przyjmuj¹c ja³mu¿nê od la- ikatu, tym samym daj¹c laikatowi cenn¹ mo¿liwoœæ zyskania zas³ugi w wyniku obdarowania przez nich mnicha, drugi raz – pouczaj¹c wyznawców œwieckich o godnym ¿yciu, trzeci raz – bêd¹c ¿ywym symbolem œcie¿ki duchowej, któr¹ laikat móg³ kontemplowaæ. Nie mamy ¿adnych informacji, jakoby takie zorganizowane grupy ascetów istnia³y wczeœniej przed VI–V w. p.n.e. Mo¿na przypuszczaæ, ¿e asceci groma- dzili siê wokó³ lokalnych przywódców duchowych, guru, ale nie zawsze relacje rz¹dz¹ce wspólnot¹ i kod postêpowania musia³y byæ wyraŸnie sformalizowane. Z drugiej strony takie ¿ycie samotne bez kontroli grupy i kodu postêpowania ³atwo mog³o prowadziæ do nadu¿yæ i wynaturzeñ. Mo¿na wiêc przypuszczaæ, ¿e szybko wykrystalizowa³y siê wyraŸnie zarysowane kody postêpowania dla mni- chów-ascetów, które okreœla³y to, co jest w³aœciwe, a co niew³aœciwe, a tym sa- mym chroni³y jednostki przed wypaczeniami, a jednoczeœnie zapewnia³y dobr¹ reputacjê wspólnocie, która nie tolerowa³a wynaturzeñ godz¹cych w standardy zakonne. O mnogoœci ruchów ascetyczno-religijnych zaœwiadcza kilka tekstów, z których najbardziej znane to dwa Ÿród³a buddyjskie: Sutra o sieci [u³udy] Brahmy (Brahma-jâla-sutta, DN 1) oraz Sutra o owocach powœci¹gniêcia (Sâmañña-phala-sutta, DN 2), a tak¿e d¿inijski Wyk³ad objaœnieñ (Viy). Do cza- sów wspó³czesnych z tych wszystkich ugrupowañ religijnych i ascetycznych przetrwa³ tylko buddyzm i d¿inizm. O pozosta³ych ruchach – ad¿iwikach, mate- rialistach i sceptykach – przechowano pamiêæ w stopniu szcz¹tkowym: nie po- zosta³y po nich ¿adne bezpoœrednie Ÿród³a pisane, a zatem ich doktryny trzeba odtwarzaæ z przekazów z drugiej rêki. O innych ruchach istniej¹ wzmianki uniemo¿liwiaj¹ce sensown¹ rekonstrukcjê ich historii czy doktryny. Niezwykle cenny, acz skrótowy zapis pouczeñ szeœciu mistrzów-ascetów, z którymi rywa- lizowa³ Buddha o rz¹d dusz, napotykamy w Sutrze o owocach powœci¹gniêcia. Owa szóstka nauczycieli-kontestatorów zosta³a – tytu³em wstêpu – pokrótce omówiona w Czêœci pierwszej (Rozdzia³ 1.2.4.2. „Pierwsi filozofowie- kontestatorzy”), do której tu odsy³am. Przedstawiani s¹ oni sporadycznie tak¿e w sztuce (patrz Ryc. 15). 4 Por. GOMBRICH (2006b: 116, 125–128). 5 Patrz Ryc. 1, s. 14, która przedstawia fragment sceny wielkiego cudu w Œrawasti. Malowi- d³o w Ad¿ancie, jaskinia XVII, przedsionek, œciana prawa, dolny prawy róg. ród³o: GRIFFITHS 13 Klasyczne szko³y niebramiñskie Tym, co z ca³¹ pewnoœci¹ ³¹czy³o pierwszych buddystów, d¿inistów i ad¿iwi- ków, to szczególna organizacja grup monastyczno-ascetycznych. Ich twórcy – – Siddhartha Gautama Buddha, Wardhamana Mahawira i Gosiala Mankhalipu- tra – sformalizowane wspólnoty wêdrownych mnichów-ascetów, którzy prze- strzegaj¹ œciœle ustalonego przez swoich mistrzów duchowych kodu postêpo- wania (vinaya), a którzy na czas pory deszczowej zaprzestaj¹ wêdrówki i wi¹¿¹ siê tymczasowo z jednym miejscem (vihâra). Choæ zdecydowana wiêkszoœæ tych ruchów, wliczaj¹c buddyzm, d¿inizm i ad¿iwikizm, mia³a charakter przede wszystkim religijny, nastawiony na poszu- kiwania duchowe, których zwieñczeniem mia³o byæ wyzwolenie od nieustan- nego i wszechobecnego cierpienia, to wszystkie one zawiera³y od samego po- cz¹tku powa¿ny komponent filozoficzny, co by³o wynikiem nieustannych sporów i debat prowadzonych miêdzy przedstawicielami tych ruchów. To napiêcie miê- dzy tym, co stricte religijne, a tym, co filozoficzne, by³o cech¹ charaktery- styczn¹ wszystkich tych ruchów przez ca³¹ ich historiê. Nie sposób wiêc tu od- dzieliæ komponentu czysto filozoficznego od sfery wierzeñ religijnych, gdy¿ ratio i fides przenikaj¹ siê nieustannie. Jak to czêsto bywa, filozofia w koegzy- stencji z pr¹dami religijnymi pe³ni czasem rolê s³u¿ebn¹ – jest dyscyplin¹ i me- tod¹ uzasadniaj¹c¹ w sposób racjonalny zespó³ wierzeñ i dogmatów, które z de- finicji pozostaj¹ irracjonalne. Na szczêœcie jednak w wielu wypadkach, zarówno na gruncie filozofii zachodniej w czasach historycznych (choæ nadal napoty- kamy niechlubne nadu¿ycia redukowania filozofii do metody uzasadniaj¹cej to, co irracjonalne, a wiêc ostatecznie nieudowadnialne), jak i na gruncie filozofii indyjskiej, filozofia potrafi³a zyskaæ pewn¹ autonomiê, nawet jeœli funkcjono- wa³a w gorsecie wierzeñ buddyjskich, d¿inijskich czy ad¿iwikijskich. Omówienie klasycznych szkó³ niebramiñskich rozpocznê wiêc od zarysowa- nia historii i rozwoju ad¿iwikizmu i d¿inizmu. W wypadku tego pierwszego zarys bêdzie siê skupia³ przede wszystkim na próbie rekonstrukcji doktryny re- ligijno-filozoficznej, gdy¿ nie zachowa³y siê ¿adne materia³y o charakterze czysto filozoficznym. O tym, ¿e mog³y takowe teksty istnieæ, nale¿y domnie- mywaæ na podstawie rozproszonych relacji z drugiej rêki. Pomimo braku bez- poœrednich Ÿróde³ wy³oni siê nam obraz niezwykle fascynuj¹cego ruchu religijno- −filozoficznego. Przedstawienie d¿inizmu natomiast bêdzie w du¿o wiêkszym (1896–1897: no. 17). Obraz w kolorze: YAZDANI (1955, Plates: XLII(b), kolorowe zdjêcia w: YAZDANI (1955: Plate XLIII b) oraz TAKATA–OMURA–YASUDA (2000): ‘C 17–19b. Great Miracle at Œravastî. Right Wall, Antechamber’. Rysunek sceny w: SCHLINGLOFF (2000) = (2013, III: Cave XVII, 27: 3. No.92, Mahâprâtihârya’), por. te¿ SCHLINGLOFF (1994: 76, and Fig. 6) = (1999: 53, No.92, Mahâprâtihârya’). Malowid³o Johna GRIFFITHSa pochodz¹ce z koñca XIX w. ukazuje jeszcze fragment (postaæ Sañd¿ajina Belatthiputty), który w wyniku zabiegów konserwatorskich zosta³ bezpowrotnie zniszczony. Identyfikacja postaci – por. SCHLINGLOFF (1994). 14 Historia klasycznej filozofii indyjskiej stopniu koncentrowaæ siê bêdzie na komponentach stricte filozoficznych, tak¿e logicznych i semantycznych. Nie na darmo wszak d¿inijska doktryna wieloaspe- ktowoœci bytu (anekânta-vâda) – nota bene wypracowywana wspólnie przez ad¿i- wików i d¿inistów – stanowi jedn¹ z najciekawszych propozycji filozoficznych, jakie kiedykolwiek wyda³y Indie, i jest ona inspiracj¹ dla niektórych wspó³cze- snych logików dzia³aj¹cych poza granicami Indii. Ryc. 1. Szeœciu ascetów filozofów-kontestatorów Kakuda Kâtyâyana Maskarin Goœâla Nirgrantha Jñâtåputra Sañjayin Vailasthaputra Pûraòa Kâœyapa Ajita Keœakambalin W y d a w n i c t w o A k a d e m i c k i e DIALOG specjalizuje siê w publikacji ksi¹¿ek dotycz¹cych jêzyków, zwyczajów, wierzeñ, kultur, religii, dziejów i wspó³czesnoœci œwiata Orientu. Naszymi autorami s¹ znani orientaliœci polscy i zagraniczni, wybitni znawcy tematyki Wschodu. Wydajemy tak¿e przek³ady bogatej i niezwyk³ej literatury piêknej krajów Orientu. Redakcja: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/219 tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49 e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl Biuro handlowe: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218 tel./faks: 22 620 87 03 e-mail: biurohandlowe@wydawnictwodialog.pl http://www.wydawnictwodialog.pl Serie Wydawnictwa Akademickiego DIALOG: • Jêzyki Orientalne • Jêzyki Azji i Afryki • Literatury Orientalne • Skarby Orientu • Teatr Orientu • ¯ycie po Japoñsku • Sztuka Orientu • Podró¿e – Kraje – Ludzie • M¹droœæ Orientu • Orientalia Polona • Literatura Frankofoñska • Byæ Kobiet¹ • Temat Dnia • ¯ycie Codzienne w... • Dzieje Orientu • Czytanki Orientalne P r o w a d z i m y s p r z e d a ¿ w y s y ³ k o w ¹ ŚWIAT ORIENTU Historia klasycznej (cid:31)lozo(cid:31)i indyjskiej Założeniem wielotomowej Historii klasycznej (cid:31)lozo(cid:31)i indyjskiej jest całościowe przed- stawienie wszystkich nurtów (cid:28)lozo(cid:28)cznych i prądów intelektualnych w Indiach w okresie klasycznym, tj. od II w. do najazdu muzułmańskiego, na tle koncepcji (cid:28)lo- zo(cid:28)cznych formułowanych na Zachodzie. Niniejszy tom ukazuje w sposób systematyczny rozwój dwóch niezwykle ważnych, acz bardzo mało znanych (cid:28)lozo(cid:28)cznych indyjskich systemów niebramińskich: adżi- wikizmu i dżinizmu. Te starsze niż buddyzm tradycje, poza aspektem religijnym, wypracowały także bogatą myśl (cid:28)lozo(cid:28)czną. Adżiwikowie sformułowali doktrynę skrajnego determinizmu i bezkompromisowej etyki opartej na całkowitym zakazie krzywdzenia istot żywych, praktykując jednocześnie skrajne formy ascezy. Podobne zasady moralne propagowane przez dżinistów, takie jak niekrzywdzenie czy wege- tarianizm, w dużym stopniu wpłynęły na Indie. Te dwie tradycje wypracowały także niezwykle rozbudowaną (cid:28)lozo(cid:28)ę języka, system logiczny, metodę analizy seman- tycznej, które stanowią jedną z najciekawszych propozycji (cid:28)lozo(cid:28)cznych, jakie kie- dykolwiek wydały Indie. Piotr Balcerowicz (cid:28)lozof, orientalista i kulturoznawca. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim, w Banaras Hindu University, Polskiej Akademii Nauk i na uniwersytecie w Ham- burgu. Obszar jego badań i zainteresowań naukowych obejmuje Azję Południową (kultura, (cid:28)lozo(cid:28)a, religie i historia), (cid:28)lozo(cid:28)ę (zachodnią, indyjską, (cid:28)lozo(cid:28)ę politycz- ną), kulturoznawstwo, religioznawstwo, stosunki międzynarodowe oraz zagadnie- nia społeczno-polityczne Afganistanu i Azji Środkowej oraz Bliskiego Wschodu. Zajmuje się także zagadnieniami multikulturalizmu i kon(cid:23)iktami we współczesnym świecie. Jest autorem licznych publikacji naukowych i komentatorem bieżących wydarzeń na Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej i Południowej. 9 788380 02323 9
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historia klasycznej filozofii indyjskiej. Część trzecia: szkoły niebramińskie - adżiwikizm i dżinizm
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: