Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00793 010526 10752123 na godz. na dobę w sumie
Historia prawa - ebook/pdf
Historia prawa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 375
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7620-905-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Podręcznik przedstawia – w ujęciu porównawczym – historię prawa prywatnego, prawa karnego oraz procedury sądowej, czyli dziedzin tzw. prawa sądowego.
Autorka, uwzględniając zróżnicowanie dróg ewolucji historycznej i lokalne różnice, wskazuje na pewne ogólne prawidłowości w rozwoju prawa. Szczególną uwagę poświęca tym instytucjom, których przeszłość pozwala na lepsze zrozumienie współczesnych rozwiązań prawnych w danej dziedzinie oraz poznanie historycznych korzeni norm prawa obowiązującego.
Dzięki opracowaniu Czytelnik może pogłębić wiedzę o historycznie ukształtowanych systemach prawa sądowego, które obecnie obowiązują w państwach Unii Europejskiej, a także o wielowiekowych tradycjach i wspólnym dorobku myśli prawniczej, stanowiących o istocie tożsamości europejskiej.
W celu ułatwienia nauki wprowadzono pogrubienia podkreślające ważne partie materiału, piktogramy ułatwiające odnalezienie istotnych fragmentów nie tylko tuż przed egzaminem oraz numery boczne umożliwiające szybkie odnalezienie w tekście książki pojęć z indeksu.
Katarzyna Sójka-Zielińska – profesor zwyczajny Wydziału Prawa i Administracji UW, autorka ponad 190 publikacji z zakresu prawa prywatnego i karnego nowożytnej Europy, historii myśli kodyfikacyjnej oraz dziejów ochrony praw człowieka i wolności obywatelskich.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Historia prawa Katarzyna Sójka-Zieliƒska Wydanie 14 Warszawa 2011 Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Gierłowska Opracowanie techniczne: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorki i wydawcy. ISBN 978-83-7620-905-0 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.LexisNexis.pl, e-mail: biuro@LexisNexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.LexisNexis.pl Spis treści Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 Wprowadzenie. Prawo w starożytności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 § 1. Ogólne wiadomości o początkach prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1. Pojęcie i geneza prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 2. Prawo prymitywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 3. Ogólna charakterystyka prawa w starożytności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 § 2. Prawa starożytnego Bliskiego Wschodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 4. Pomniki prawne Egiptu i Mezopotamii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 5. Prawo hebrajskie. Przepisy prawne Starego Testamentu . . . . . . . . . . . . . § 3. Systemy prawne państw śródziemnomorskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Prawa greckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Prawo rzymskie okresu antycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Prawo rzymskie epoki klasycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Prawo poklasyczne. Kodyfikacja justyniańska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część I PRaWo W śRedNIoWIecZu   I cZaSacH WcZeSNoNoWożytNycH RoZdZIał I. System i źródła prawa sądowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Ogólne wiadomości o prawie średniowiecznym i wczesnonowożytnym . . . 10. Charakter prawa epoki feudalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Prymat prawa zwyczajowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Partykularyzm prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Stanowość prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Rola nauki i nauczania prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15. Założenia systematyki prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Źródła prawa u Germanów i w państwie frankońskim . . . . . . . . . . . . . . . . 16. Kształtowanie się praw germańskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17. Źródła prawa Wizygotów, Ostrogotów i Burgundów . . . . . . . . . . . . . . . 18. Źródła prawa longobardzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19. Ogólna charakterystyka źródeł prawa frankońskiego . . . . . . . . . . . . . . 20. Leges barbarorum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21. Leges Romanae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 5 5 5 6 7 0 0 21 22 22 23 25 28 33 33 33 35 37 38 39 41 43 43 44 45 46 46 47 6 Spis treści 22. Kapitularze królewskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23. Dokumenty praktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 3. Źródła prawa Italii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24. Ogólna charakterystyka prawa miast włoskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25. Prawo longobardzkie. Prawo lenne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26. Odrodzenie prawa rzymskiego. Glosatorowie i komentatorzy . . . . . . 27. Źródła prawa kanonicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28. Statuty miejskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29. Ustawodawstwo cesarzy niemieckich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Źródła prawa w Niemczech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30. Partykularyzm prawny Rzeszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31. Źródła prawa ziemskiego. Zwierciadło Saskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32. Źródła prawa miejskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33. Recepcja prawa rzymskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34. Ustawodawstwo ogólnopaństwowe w XVI wieku. Carolina . . . . . . . . § 5. Źródła prawa we Francji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35. Obszary prawne przedrewolucyjnej Francji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36. Spisy prawa zwyczajowego. Próby unifikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37. Prawo rzymskie we Francji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38. Ustawodawstwo królewskie. Wielkie ordonanse . . . . . . . . . . . . . . . . . § 6. Źródła prawa w Hiszpanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39. Pomniki prawa hiszpańskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40. Wpływy prawa muzułmańskiego. Islam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 7. Źródła prawa w Anglii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41. Źródła prawa w okresie anglosaskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42. Powstanie systemu common law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43. Equity law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44. Prawo stanowione (statute law) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45. Zbiory wyroków. Literatura prawnicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 8. Źródła prawa Czech i Węgier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46. Źródła prawa czeskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47. Źródła prawa węgierskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 9. Źródła prawa na Rusi Kijowskiej i w Rosji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48. Najdawniejsze źródła prawa na Rusi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49. Ruska Prawda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50. Ustawy cerkiewne. Prawo bizantyjskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51. Ustawodawstwo ogólnorosyjskie w XV–XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . § 10. Źródła prawa w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Źródła prawa w średniowieczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52. Ogólny charakter źródeł prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53. Najdawniejsze wiadomości o prawie sądowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54. Spisy prawa zwyczajowego. Księga Elbląska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55. Statuty Kazimierza Wielkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56. Prawo niemieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57. Prawo kanoniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Źródła prawa Rzeczypospolitej szlacheckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58. Ogólna charakterystyka źródeł prawa sądowego . . . . . . . . . . . . . . . . 59. Źródła prawa ziemskiego koronnego. Próby kodyfikacji . . . . . . . . . . . 60. Literatura prawnicza. Opracowania prawa ziemskiego . . . . . . . . . . . . 61. Źródła prawa Mazowsza i Prus Królewskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62. Statuty litewskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63. Źródła prawa miejskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 48 48 48 49 50 52 54 55 55 55 56 56 57 59 60 60 61 62 63 64 64 65 66 66 67 68 69 69 70 70 72 73 73 73 74 75 76 76 76 76 77 77 78 79 80 80 81 83 83 84 84 Spis treści 64. Źródła prawa wiejskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65. Prawo rzymskie w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RoZdZIał II. Historia prawa prywatnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Prawo prywatne w średniowieczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Prawo osobowe i rodzinne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych . . . . . . . . . . . . . . 67. Małżeństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68. Stosunki majątkowe małżeńskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69. Rodzice i dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Prawo rzeczowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70. Pojęcie rzeczy. Ruchomości i nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71. Posiadanie – własność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72. Geneza feudalnej własności ziemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73. Cechy feudalnej własności ziemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74. Własność w doktrynie wieków średnich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75. Ograniczenia alienacji nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76. Nabycie własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C. Zobowiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77. Źródła zobowiązań. Umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78. Odpowiedzialność z tytułu zobowiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79. Sposoby zabezpieczenia wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . D. Spadkobranie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80. Pojęcie spadkobrania. Dziedziczenie beztestamentowe . . . . . . . . . . . . . 81. Dziedziczenie testamentowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82. Szczególne rodzaje sukcesji. Dziedziczenie lenn . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Zmiany w prawie prywatnym od schyłku wieków średnich . . . . . . . . . . . . A. Wpływ prawa rzymskiego na rozwój prawa prywatnego . . . . . . . . . . . . . . 83. Rzymskie prawo wulgarne w średniowieczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84. Prawo rzymskie w dziełach glosatorów i komentatorów . . . . . . . . . . . . 85. Prawo rzymskie w czasach nowożytnych. Usus modernus . . . . . . . . . . B. Zmiany w prawie osobowym i rodzinnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86. Osoby fizyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87. Osoby prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88. Małżeństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C. Zmiany w prawie majątkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89. Pojęcie i zakres posiadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90. Przemiany prawa własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91. Nabycie własności nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92. Obrót nieruchomościami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93. Rozwój praw na rzeczy cudzej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94. Kierunki rozwoju prawa zobowiązań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95. Dziedziczenie ustawowe i testamentowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96. Szczególne rodzaje sukcesji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RoZdZIał III. Historia prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Prawo karne w średniowieczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Prawo karne wczesnego średniowiecza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97. Przestępstwo i kara w ustroju plemienno-szczepowym . . . . . . . . . . . . 98. Przestępstwa publiczne i prywatne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99. Sposoby ograniczania krwawej zemsty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 86 86 88 88 88 88 91 94 96 98 98 99 101 102 103 104 105 107 107 109 110 113 113 115 116 117 117 117 118 121 122 122 124 125 126 126 128 129 130 132 134 136 137 139 139 139 139 141 142 8 Spis treści 100. Pojęcie przestępstwa. Charakter odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . . 101. Kary państwowe (publiczne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102. Kary prywatne. System kar kompozycyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Kierunki rozwoju średniowiecznego prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103. Ograniczanie wojen prywatnych (wróżd) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104. Nowa klasyfikacja przestępstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105. Przejawy subiektywizacji odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106. Nowa klasyfikacja kar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Zmiany w prawie karnym od schyłku wieków średnich . . . . . . . . . . . . . . . A. Prawo karne Italii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107. Ogólna charakterystyka włoskiego prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . 108. Zwycięstwo zasady publicznoprawnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109. Subiektywne przesłanki odpowiedzialności. Wina . . . . . . . . . . . . . . . 110. Warunki bezkarności. Obrona konieczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111. Formy stadialne przestępstwa. Usiłowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112. Odpowiedzialność za udział w przestępstwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113. System kar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114. Wymiar kary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Rozwój prawa karnego w XVI–XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115. Prawo karne w początkach doby nowożytnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116. Publicznoprawny charakter przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117. Podstawy odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118. Nowe kierunki represji karnej. „Polowania na czarownice” . . . . . . . . 119. Pojęcie i cel kary. Katalog kar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120. Zasady stosowania kar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RoZdZIał IV. Historia postępowania sądowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Proces sądowy w średniowieczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121. Wiadomości o najdawniejszych formach postępowania . . . . . . . . . . . 122. Ogólna charakterystyka procesu średniowiecznego . . . . . . . . . . . . . . 123. Cechy procesu zwyczajnego i jego przebieg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124. Środki dowodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125. Nagana wyroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126. Postępowanie z urzędu. Proces rugowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127. Szczególne rodzaje postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128. Egzekucja wyroków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129. Tendencje rozwojowe procesu średniowiecznego. Podział skarg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130. Procesy szczególne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Rozwój procesu od schyłku średniowiecza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A. Proces cywilny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131. Proces cywilny włoski. Zasady procesu rzymsko-kanonicznego . . . . . 132. Stadia procesu. Litis contestatio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133. Kierunki rozwoju procesu cywilnego w czasach nowożytnych . . . . . . B. Proces karny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134. Proces karny włoski. Początki postępowania inkwizycyjnego . . . . . . 135. Rozwój procesu inkwizycyjnego w XVI–XVIII wieku . . . . . . . . . . . . . 136. Charakter i przebieg postępowania inkwizycyjnego . . . . . . . . . . . . . . C. Cechy polskiego procesu ziemskiego w XVI–XVIII wieku . . . . . . . . . . . . . . 137. Zasady postępowania skargowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138. Odrębności proceduralne w sprawach karnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 148 150 152 152 153 154 155 157 157 157 158 158 160 161 162 163 164 165 165 166 167 168 169 171 173 173 173 174 175 177 179 180 181 182 183 184 185 185 185 186 188 190 190 192 193 196 196 198 Spis treści PRaWo W cZaSacH PóźNoNoWożytNycH I NajNoWSZycH  Część II RoZdZIał I. Program kodyfikacji prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139. Ruch kodyfikacyjny czasów Oświecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140. Ideologiczne podstawy kodyfikacji – prawo natury . . . . . . . . . . . . . . . 141. Założenia programu kodyfikacji prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142. Zaczątki prac kodyfikacyjnych. Pierwsze kodeksy . . . . . . . . . . . . . . . . 143. Projekty kodyfikacyjne w Polsce epoki stanisławowskiej . . . . . . . . . . 144. Nauka i nauczanie prawa w dobie Oświecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145. Kształtowanie się systematyki prawa nowożytnego . . . . . . . . . . . . . . 146. Odmienność systemu prawnego w Anglii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146a. Kodyfikacja prawa kanonicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RoZdZIał II. Historia prawa prywatnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Źródła prawa cywilnego i handlowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147. Landrecht pruski z 1794 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148. Kodeks cywilny austriacki z 1811 roku (ABGB) . . . . . . . . . . . . . . . . . 149. Kodeks Napoleona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150. Kodeks Napoleona na ziemiach polskich. Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151. Zwód Praw Cesarstwa Rosyjskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152. Kodeks cywilny niemiecki (BGB) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153. Kodeks cywilny szwajcarski (ZGB) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154. Źródła prawa cywilnego w II Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155. Źródła prawa prywatnego w Anglii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156. Źródła prawa handlowego w Europie kontynentalnej . . . . . . . . . . . . . § 2. Charakterystyka instytucji prawa prywatnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157. Ogólny rys rozwoju prawa cywilnego w XIX i XX wieku . . . . . . . . . . A. Prawo osobowe i rodzinne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158. Osoby fizyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159. Osoby prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160. Małżeństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161. Rodzina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Prawo majątkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162. Własność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163. Zobowiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164. Spadkobranie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165. Instytucje prawa handlowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C. Główne kierunki myśli cywilistycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166. Kierunek dogmatyczny. Pozytywizm ustawowy . . . . . . . . . . . . . . . . . 167. Naturalizm prawniczy. Nowe metody wykładni . . . . . . . . . . . . . . . . . . RoZdZIał III. Historia prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Założenia programu kodyfikacji prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168. Powstanie humanitarnej doktryny prawa karnego w XVIII wieku . . . 169. Program humanitarystów w dziedzinie prawa karnego materialnego 170. Ogólne założenia kodyfikacji karnych w XVIII i XIX wieku . . . . . . . . § 2. Źródła prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171. Kodyfikacja prawa karnego we Francji. Code pénal . . . . . . . . . . . . . . . 172. Kodeksy karne austriackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 201 201 202 204 205 209 210 212 213 214 216 216 216 217 219 221 222 224 226 228 230 230 233 233 235 235 237 240 244 247 247 251 255 260 263 263 265 268 268 268 269 272 273 273 276 10 Spis treści 173. Kodeksy karne państw niemieckich i II Rzeszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174. Kodeks Karzący Królestwa Polskiego z 1818 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . 175. Kodeksy karne rosyjskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176. Kodyfikacja prawa karnego II Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . 177. Źródła prawa karnego w Anglii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 3. Ogólna charakterystyka prawa karnego w XIX i XX wieku . . . . . . . . . . . . . 178. Zasady obowiązywania ustawy karnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179. Pojęcie przestępstwa. Klasyfikacja przestępstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180. Przesłanki odpowiedzialności karnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181. Nauka o karze. Teorie kary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182. System kar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183. Środki zabezpieczające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 4. Główne kierunki doktryny prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184. Szkoła klasyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185. Szkoła antropologiczna. Szkoła socjologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . RoZdZIał IV. Historia postępowania sądowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Proces cywilny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186. Kodyfikacja procesu cywilnego w Austrii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187. Kodyfikacja procesu cywilnego w Prusach i II Rzeszy . . . . . . . . . . . . 188. Francuski kodeks procedury cywilnej z 1806 roku (Code de procédure) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189. Proces cywilny w Rosji XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190. Kodyfikacja procesu cywilnego w II Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . 191. Tendencje rozwojowe procesu cywilnego w XIX i XX wieku . . . . . . . . § 2. Proces karny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192. Program reformy procesu karnego w epoce Oświecenia . . . . . . . . . . . 193. Proces karny Rewolucji francuskiej i w czasach Napoleona . . . . . . . . 194. Kodyfikacja procesu karnego w Austrii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195. Kodyfikacja procesu karnego w Prusach i II Rzeszy . . . . . . . . . . . . . . 196. Proces karny rosyjski w XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197. Kodyfikacja procesu karnego w II Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . 198. Ogólne tendencje rozwojowe procesu karnego w XIX i XX wieku . . . Zakończenie. Prawo systemu socjalistycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 1. Powstanie i rozwój systemu prawnego byłego ZSRR . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199. Prawo w dobie Rewolucji październikowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200. Program kodyfikacji prawa. Pierwsze kodeksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201. Tendencje rozwoju prawa cywilnego i rodzinnego . . . . . . . . . . . . . . . 202. Kierunki rozwoju prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203. Tendencje rozwoju postępowania sądowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . § 2. Powstanie i rozwój prawa krajów tzw. demokracji ludowej . . . . . . . . . . . . 204. Geneza systemu prawnego krajów tzw. demokracji ludowej . . . . . . . 205. Kodyfikacja prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206. Kodyfikacja prawa karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207. Kodyfikacja procesu cywilnego i karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Informacja bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skorowidz źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 283 285 288 290 291 291 293 296 299 301 305 306 306 307 310 310 310 312 314 315 316 318 320 320 323 325 327 329 331 332 335 335 335 338 340 341 343 345 345 346 348 350 353 367 375 Przedmowa Podręcznik zawiera zarys historii prawa prywatnego (cywilnego i handlowego), prawa karnego oraz procedury sądowej (cywilnej i karnej) w Europie. Są to dzie- dziny prawa zaliczane do tzw. prawa sądowego ze względu na to, że ongiś tylko one miały zastosowanie w sądownictwie. Celem wykładu jest dostarczenie podbudowy historycznej do studiowania przed- miotów prawa pozytywnego. Dziś – w dobie integracji europejskiej – wykład powinien również służyć pogłębieniu wiedzy o historycznie ukształtowanych systemach prawa sądowego, obowiązujących w poszczególnych państwach współczesnej Europy, jak również o wielkich tradycjach i wspólnym dorobku myśli prawniczej, stanowiącym o istocie tożsamości europejskiej. Ramy czasowe podręcznika obejmują historię prawa sądowego od starożytności aż po współczesność. Opracowanie zostało podzielone na dwie części. Poprzedza je wprowadzenie zawierające wiadomości o prawie prymitywnym, o systemach prawnych starożytnego Bliskiego Wschodu, o prawie greckim, jak również o źró- dłach prawa rzymskiego (wraz ze wzmiankami o prawie karnym antycznego Rzymu, które nie jest objęte wykładem prawa rzymskiego). Część pierwsza podręcznika obejmuje dzieje prawa w średniowieczu i czasach wczesnonowożytnych. Ramy czasowe tej części wykładu wyznacza okres od wczesnego średniowiecza po wiek Oświecenia. W rozdziale pierwszym przed- stawiono historię źródeł prawa w poszczególnych państwach europejskich z uwzględnieniem doktryny prawnej i nauczania prawa. Następne rozdziały zawierają porównawczą charakterystykę wybranych instytucji prawa prywat- nego, karnego i postępowania sądowego. W każdym z tych rozdziałów wy- kład został przedzielony cezurą, którą stanowią czasy schyłku wieków średnich (XIII–XV w.). Wtedy to – najwcześniej w ustawodawstwie i praktyce sądowej Italii – na podstawie odrodzonego prawa rzymskiego oraz prawa kanonicz- nego wykształciły się nowe instytucje i pojęcia prawne, które – przenikając do innych krajów – stały się podwaliną europejskiej kultury prawnej Renesansu i wyznaczyły ogólny kierunek dalszej ewolucji prawa sądowego na naszym kon- tynencie. W życiu prawnym tej doby obserwować można swoistą konsolidację, a zarazem ścieranie się elementów tradycji i postępu; przyspieszeniu ulegał proces wypierania dawnych urządzeń przez nowe regulacje prawne, których 12 Przedmowa kolebką były miasta włoskie – centra życia gospodarczego, politycznego i kul- turalnego ówczesnej Europy. Część druga zawiera dzieje prawa w czasach późnonowożytnych i najnowszych, tzn. – jeśli posłużyć się typologią dziejów ustrojów państwowych – w epoce kon- stytucjonalizmu, poczynając od przemian, jakie w dziedzinie prawa sądowego przyniosła doba Oświecenia. Sformułowany wówczas program powszechnej ko- dyfikacji prawa inspirowany filozofią racjonalizmu i prawa natury otwierał nową epokę w dziejach prawa. Wprowadzał rewolucyjne zmiany zarówno pod względem formy, tj. charakteru źródeł, jak i samej treści prawa, którego podstawą miały być pryncypia legalizmu oraz konstytucyjne gwarancje praw i wolności obywatelskich. Tę część podręcznika otwiera rozdział przedstawiający ogólny program kodyfikacji prawa i pierwsze rezultaty ruchu kodyfikacyjnego. Trzy dalsze, poświęcone historii prawa prywatnego (cywilnego i handlowego), karnego oraz procedury cywilnej i karnej, zawierają obok charakterystyki poszczególnych kodeksów porównawczą analizę podstawowych instytucji, a także kierunków orzecznictwa sądowego i myśli prawniczej. W zakończeniu znalazł się zarys historii prawa sądowego by- łego ZSRR i europejskich krajów tzw. wówczas demokracji ludowej. Ramy terytorialne podręcznika określają dzieje systemów prawnych tych państw, których instytucje ustrojowo-prawne wyznaczały zasadnicze linie rozwoju na- szego kręgu cywilizacji i kultury prawnej. Podręcznik, idąc tu za wzorem syntez powszechnej historii ustrojów państwowych, koncentruje się na systemach praw- nych wybranych krajów Europy zachodniej i Rosji. Uwzględnia również porów- nawczo historię prawa sądowego Polski. Zakres rzeczowy podręcznika obejmuje zarówno tzw. historię zewnętrzną, tj. hi- storię źródeł powstania i poznania prawa, jak i dzieje poszczególnych instytucji prawa sądowego. Wprawdzie do prawa sądowego tradycyjnie zaliczany był rów- nież ustrój sądownictwa, jednak ta dziedzina wykładana jest obecnie w ramach historii ustrojów państwowych. Stąd też ograniczono się do wzmianek o orga- nizacji wymiaru sprawiedliwości tam, gdzie było to potrzebne dla wyjaśnienia zagadnień procedury sądowej. Wykład został ujęty w sposób porównawczy, stanowiąc próbę wydobycia pewnych ogólnych prawidłowości w rozwoju prawa, przy uwzględnieniu zróżnicowania dróg ewolucji historycznej i lokalnych odrębności. Ponieważ celem przedmiotu jest wprowadzenie historyczne do studiowania prawa pozytywnego, szczególną uwagę poświęcono tym instytucjom, których przeszłość pozwala na lepsze zro- zumienie dzisiejszych rozwiązań prawnych w danej dziedzinie oraz na poznanie historycznych korzeni norm prawa obowiązującego. W podręczniku wykorzystano bogaty materiał zawarty w fundamentalnych syn- tezach historii państwa i prawa, jakie ukazały się w Polsce po drugiej wojnie światowej. Ich bliższe omówienie znajduje się w informacji bibliograficznej. Podręcznik został podzielony na 207 numerowanych kolejno punktów. Zawarte w tekście odnośniki do poszczególnych podrozdziałów (w postaci numerów w na- * Przedmowa 13 wiasach) służyć mają ułatwieniu lektury, a zarazem unikaniu zbędnych powtó- rzeń. Nieliczne odesłania do literatury zamieszczone zostały również w samym tekście przez podanie w nawiasach nazwiska autora i skróconego tytułu dzieła. Natomiast wszystkie nawiązania do wiadomości z powszechnej historii ustrojów państwowych odnoszą się do podręcznika Michała Sczanieckiego Powszechna historia państwa i prawa, a z prawa rzymskiego – do podręcznika Kazimierza Kolańczyka Prawo rzymskie, i dokonane zostały w tekście za pomocą podania w nawiasach odpowiednich numerów paragrafów lub rozdziałów wymienionych wyżej pozycji. Dokumentację źródłową do drugiej części podręcznika zawiera Wybór źródeł do historii prawa sądowego czasów nowożytnych (Warszawa 2002, wyd. II) w opra- cowaniu G. Bałtruszajtys, J. Kolarzowskiego, M. Paszkowskiej i K. Rajewskiego. Katarzyna Sójka-Zielińska Wprowadzenie. Prawo w starożytności 1  § 1. Ogólne wiadomości o początkach prawa 1. Pojęcie i geneza prawa Istnieje wiele poglądów dotyczących istoty prawa i jego początków. Bliższa ana- liza i krytyka tych poglądów jest przedmiotem zainteresowania filozofii prawa. W naukach prawnych dotychczas spotykamy się najczęściej z posługiwaniem się terminem „prawo” w węższym znaczeniu, tj. w sensie systemu norm postę- powania  wydanych  lub  uznanych  przez  władzę  państwową,  wyrażających  interesy rządzących w danym ustroju politycznym grup społecznych, a re- alizowanych za pomocą przymusu państwowego. W takim ujęciu prawo jest genetycznie i funkcjonalnie związane z państwem, jest uznawane – tak jak pań- stwo – za kategorię historyczną; jest zjawiskiem, które pojawiło się dopiero na określonym etapie rozwoju społeczeństwa. Takie pojmowanie prawa pozwalałoby uwierzyć w mit, że ongiś, w zamierzchłej przeszłości, istniał ów opiewany przez Owidiusza w słynnych strofach jego Metamorfoz „złoty wiek”, aurea aetas, kiedy to obywano się bez ustaw, bez sądów, bez bojaźni kary, bez aparatu przymusu, a ludzie z własnej woli respektowali prawidła społecznej egzystencji; dopiero rozpad wspólnoty pierwotnej w wyniku przemian ekonomiczno-społecznych miał spowodować powstanie organizacji państwowej, która zaczęła realizować swoje funkcje za pomocą norm prawa. Termin „prawo” może być także ujmowany w szerszym rozumieniu dla okre- ślenia wszelkich reguł postępowania przyjętych w danej społeczności, okre- ślających  wzajemne  prawa  i  obowiązki  jednostek  w  każdej  zbiorowości,  w każdym organizmie społecznym, również w społeczeństwie pierwotnym,  a  co  jest  wyrażane  paremią: ubi societas – ibi ius (gdzie  społeczeństwo  –  tam  i  prawo). W takim ujęciu zaczątków prawa można poszukiwać już w naj- wcześniejszych stadiach rozwoju społeczeństw, na długo przed wykształceniem się organizacji państwowej. Szeroko rozwijane już od schyłku XIX wieku badania etnograficzne i socjolo- giczne – zarówno nad zwyczajami ludów pierwotnych, jak i współcześnie istniejących prymitywnych wspólnot plemiennych – pozwoliły badaczom na sfor- 2  3  4  16 Wprowadzenie . Prawo w starożytności mułowanie tezy, że: „brak władzy nie oznacza braku istnienia uznawanych po- wszechnie, w danym społeczeństwie, przekonań na temat słuszności i niesłusz- ności danych roszczeń oraz nie oznacza braku systemu prawa, rozumianego jako uznawany społecznie zespół uprawnień i powinności jednostek i grup społecz- nych” [J. Kurczewski, Prawo prymitywne…]. Mimo znacznych trudności, jakie napotykają badania nad zjawiskami prawnymi społeczeństw pierwotnych, nie tylko ze względu na braki źródłowe, ale i zazwyczaj nieporównywalność z roz- wojem prawnym epok późniejszych, co uniemożliwia posługiwanie się wypraco- wanymi w prawoznawstwie kryteriami i metodami badawczymi, w literaturze spotyka się tendencję do ich ujmowania w pewną całość, określaną mianem prawa prymitywnego. 2. Prawo prymitywne Już od zarania dziejów społeczeństwa ludzie wchodzili w stosunki rodzinne, mieli określone prawa i obowiązki wewnątrz wspólnoty rodowej. Pojawienie się własności  prywatnej rodziło prawa do niej niektórych członków spo- łeczności, a obowiązki innych respektowania tego prawa. Ustalały się pewne wzorce zachowań akceptowane powszechnie przez oddziaływanie zasad mo- ralnych, wierzeń religijnych, przeżyć psychicznych, które w ten sposób stawały się regułami postępowania, a których naruszenie spotykało się z ujemną oceną i powodowało określone reakcje. W ten sposób wykształcało się pierwotne po- czucie prawa. W prawie prymitywnym nie istniały, oczywiście, żadne podziały czynów na- ruszających normy społecznej egzystencji ze względu na charakter dóbr tymi normami chronionych czy też sposób ochrony. Wynikiem naruszenia jakiegoś ogólnie uznawanego dobra było poczucie krzywdy w sensie moralnym oraz re- akcja skierowana przeciw sprawcy, której źródło tkwiło we właściwym człowie- kowi instynkcie samoobrony czy też odpłaty złem za wyrządzone zło. Charakter występujących w społeczeństwach przedpaństwowych ekscesów jednostek był zdeterminowany warunkami bytu i sposobami wytwórczości. Potrzeba samoobrony przed czynami godzącymi w interesy określonej grupy spo- łecznej powodowała wykształcenie się pewnych sankcji, służących przezwycię- żeniu konfliktów w ramach danego organizmu społecznego. Najwcześniejszym takim organizmem był ród; tak więc najpierw w ramach rodu i siłami samej rodowej społeczności likwidowano konflikty określane przez B. Wróblewskiego [Penologia…] jako „wewnątrzgrupowe”, tj. zamachy przeciw członkom własnego rodu. Następowało też zróżnicowanie sankcji według wagi dokonanych eks- cesów. Podczas gdy drobniejsze przekroczenia reguł współżycia społecznego po- wodowały stosowanie środków przymusu wewnątrzrodowego, egzekwowanego siłą autorytetu rodu, najpoważniejsze ekscesy, godzące w interesy całej rodowej społeczności, pociągały za sobą wykluczenie sprawcy ze wspólnoty, pozbawiając jednostkę ochrony przez ród. W praktyce owo wykluczenie z rodu, będące pierwowzorem późniejszej instytucji wyjęcia spod prawa, równało się śmierci. Organizacja rodowa była bowiem w tamtych czasach jedynym i ko- niecznym oparciem dla człowieka, który nie był w stanie wieść samodzielnej egzystencji, jako że § 1 . Ogólne wiadomości o początkach prawa 17 w ustroju rodowo-plemiennym „jednostka nie miała jeszcze świadomości swego istnienia jako od- rębnej indywidualności […], może istnieć i jest chroniona jedynie przez fakt, że stanowi cząstkę, ele- ment kolektywnego procesu adaptacji – żyje i ginie razem z grupą, do której należy” [K. Manheim, Człowiek i społeczeństwo w dobie przebudowy]. W przypadku konfliktów „międzygrupowych” krzywda wyrządzona jednostce lub jej rodowi przez członka innego rodu wywoływała stan wojny między ro- dami, a nawet walki międzyplemienne. Gniew rodu, jako strony pokrzywdzonej, skierowany był przeciw całemu rodowi sprawcy i wyrażał się potrzebą pomsz- czenia krzywdy przez wyrządzenie jeszcze większego zła, ponieważ pojęcie czy też poczucie proporcji między złem doznanym a zadanym nie było jeszcze uświa- damiane. Normalnym sposobem załatwiania konfliktów między rodami była krwawa zemsta, która przetrwała przez długie wieki w zwyczajach i tradycjach niektórych grup społecznych naszego kręgu kultury prawnej, a w prawie zwy- czajowym krajów słabo rozwiniętych istnieje do dziś. Rozpad społeczeństwa pierwotnego na grupy o sprzecznych interesach, na- rastanie konfliktów społecznych w takiej skali, że nie dawały się już zlikwi- dować siłą autorytetów rodowo-plemiennych, wzrastające zagrożenie inte- resów uprzywilejowanych grup społecznych – wszystkie te czynniki sprzyjały wykształceniu się wyodrębnionego ze społeczeństwa aparatu przymusu, czyli organizacji państwowej. Przedstawiając rzecz w pewnym uproszczeniu, można przyjąć, że dawne i nowo powstające reguły zachowań, opierające się na zasa- dach etycznych, wierzeniowych, obyczajach plemiennych, stawały się w wy- niku trwałego stosowania i powszechnej akceptacji zwyczajami, a te z kolei zaczęły uzyskiwać sankcję przymusu państwowego, stawały się więc regułami prawa w znaczeniu ścisłym. Dawne, prymitywne sposoby realizacji praw, jak samopomoc, mediacja rodowych autorytetów, odwet dokonywany siłami całego rodu czy plemienia, ustępowały z czasem miejsca zorganizowanemu siłami or- ganizacji państwowej, wyspecjalizowanemu aparatowi wymiaru i realizacji prawa. Należy przy tym pamiętać, że przez bardzo długi czas współistniały zarówno reguły zachowań utrwalone w obyczajach rodowych, jak i normy prawne usankcjonowane przez władzę państwową, a granice między nimi były płynne i wręcz niemożliwe do ustalenia. Według proponowanej w literaturze periody- zacji dziejów powszechnych prawa (np. u W. Seagle’a) rozpoczął się długotrwały okres przechodzenia od epoki prawa prymitywnego do epoki prawa archaicz- nego, którym to terminem przyjęło się określać najwcześniejsze systemy prawne starożytności. 5  3. Ogólna charakterystyka prawa w starożytności W zakres zainteresowań naszego przedmiotu wchodzą dzieje niektórych tylko systemów prawnych starożytności, a mianowicie tych, które w większym lub mniejszym stopniu uznawane być mogą za kolebkę niektórych urządzeń praw- nych naszego kręgu cywilizacyjnego. Nawet tak ograniczona historia prawa sta- rożytnego rozciąga się na kilka tysięcy lat, obejmując niezmiernie zróżnicowane formy prawnych uregulowań. Za wspólną  cechę  systemów  prawnych  staro- 6  18 Wprowadzenie . Prawo w starożytności żytności uznawane bywa to, że wykształciły się one w ustroju społeczno-eko- nomicznym opartym na niewolnictwie i że sankcjonowały podstawowe dla  tego ustroju podziały społeczne. 7  źródeł powstania prawa. Termin „źródła prawa” Istniało także podobieństwo ma wiele znaczeń. Jest on stosowany m.in. dla określenia sposobu powstawania normy prawnej, czynników kształtujących prawo, wreszcie wszelkich form, w ja- kich realizowana jest działalność prawotwórcza. W nauce historii prawa termin ten (fontes iuris) przyjął dwojakie znaczenie: 1) źródła powstania prawa (fontes iuris oriundi) wyjaśniać mają, skąd wywodzi się prawo, jakie są podstawy jego tworzenia, czyli czynniki prawotwórcze; 2) źródłami poznania prawa (fontes iuris cognoscendi) nazywamy natomiast same pomniki przeszłości, materiały prawne umożliwiające nam zapoznanie się z prawem minionych epok, a więc efekty działalności prawotwórczej. W starożytności pierwszym źródłem, z którego wypływały normy prawne, były normy zwyczajowe, a więc reguły postępowania, które kształtowały się żywio- łowo w drodze faktycznego doświadczenia społecznego; były one – jak to określił Leon Petrażycki – „nieświadomą krystalizacją społecznego rozumu praktycznego pochodzenia empirycznego” [Wstęp do nauki polityki prawa]. 8  Jak już wspomnieliśmy, w ustroju rodowym pewne reguły zachowania – akcep- towane w danym środowisku i sankcjonowane siłą tradycji przodków, siłą wie- rzeń w wolę bóstw i groźbę ich gniewu w razie przekroczenia tych norm czy też samym autorytetem głowy rodu – jeśli zdołały utrwalić się na stałe w praktyce społecznej, stawały się zwyczajami przechodzącymi z pokolenia na pokolenie jako trwała wartość społeczna. Za istotną cechę zwyczajów uważa się na ogół: 1) walor długotrwałego stosowania (longa consuetudo), które przesądzało ich zgodność z poczuciem słuszności czy sprawiedliwości; 2) walor powszechnej akceptacji społecznej oraz poczucie potrzeby ich przestrze- gania (opinio necessitatis). Wraz z upadkiem społeczeństwa rodowego i powstawaniem organizacji pań- stwowej dawne zwyczaje, jeżeli nie sprzeciwiały się interesom rządzących, uzyskiwały akceptację władzy państwowej, a ich przestrzeganie zostało zabez- pieczone sankcjami przymusu państwowego. Tą drogą zwyczaje stawały się normami prawa zwyczajowego. Był to, oczywiście, proces stopniowy i długo- trwały. Przez całe wieki zwyczaje i normy prawa zwyczajowego mogły współ- istnieć, jak np. utrwalony tradycją zwyczaj krwawej zemsty, a także akcep- towana, a potem popierana przez władzę państwową, możność zakończenia waśni przez pojednanie i przyjęcie okupu. Strona pokrzywdzona mogła do- konać wyboru między tymi sposobami zadośćuczynienia. Dopiero wraz z umoc- nieniem władzy państwowej i jej organów prawo zwyczajowe było stopniowo uzupełniane i zastępowane aktami prawnymi wydawanymi przez władzę, czyli prawem stanowionym. 9  Pomniki prawne starożytności są świadectwem wielkiego zróżnicowania norm prawnych, systemów, sposobów prawnej regulacji, na które oddziaływało wiele czynników natury polityczno-ustrojowej 10  11  § 1 . Ogólne wiadomości o początkach prawa 19 i gospodarczo-społecznej. Ze względu na formy ustrojowe podstawowe rozróżnienie przebiega między państwami starożytnego Bliskiego Wschodu, zwanymi despotiami wschodnimi, a starożyt- nymi państwami śródziemnomorskimi, wykazującymi całkowicie odmienną strukturę polityczną [M. Sczaniecki, Powszechna historia…, 4, 11]. Mimo że rozwój instytucji i pojęć prawa sądowego nie jest prostym odbiciem charakteru państwowości, wyżej wspomniane rozróżnienie posłuży nam w niniejszym opracowaniu do próby usystematyzowania praw czasów starożytnych. Pierwszą grupę praw, o których mówić będziemy poniżej, stanowią prawa sta- rożytnego  Bliskiego  Wschodu. Pomniki prawne dwóch despotii wschodnich, Egiptu i Mezopotamii, dają nam obraz archaicznego porządku prawnego, regulu- jącego stosunki społeczne, panujące w warunkach rozległej terytorialnie gospo- darki rolniczej i handlu lądowego, gdzie prawo, przepojone elementami sakral- nymi i wyobrażeniami religijnymi, zgodnie z teokratycznym charakterem władzy monarszej podporządkowywało całkowicie jednostkę państwu. Pod względem techniki prawniczej pomniki te nie tworzyły jakiegoś zwartego systemu norm, nie potrafiły operować uogólnieniami, a tylko przedstawiały określone kon- kretne przypadki (kazuistyka). Do tej grupy zaliczymy również prawo hebrajskie, pierwszy wielki system prawa religijnego naszej cywilizacji. Mimo odmiennego charakteru ustrojowego państwa Izrael prawo hebrajskie wykazywało podobne jak w despotiach wschodnich cechy, a jego znaczenie – poprzez chrześcijaństwo – w dziejach europejskiej kultury prawnej średniowiecza i czasów nowożytnych było doniosłe. Do drugiej grupy zaliczane są systemy prawne państw śródziemnomorskich, które wyrosły na obszarze małych organizmów państwowych typu miejskiego, gospodarczo związanych z handlem morskim. Omówimy istotne cechy prawa  greckiego i wyrosłego później na jego podstawie prawa hellenistycznego. Prawo greckie, rozwijające się w licznych państewkach-miastach (poleis) wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego, regulowało stosunki społeczne małych organi- zmów państwowych, w których nie doszło do jedynowładztwa, a prawa oby- wateli były w mniejszym lub większym stopniu uznawane i zagwarantowane. Jednak inaczej niż w dziedzinie wiedzy o państwie, gdzie myśl polityczna grecka stworzyła pierwszy naukowy system, który wywarł znaczny wpływ na kształt in- stytucji publicznoprawnych późniejszej Europy, prawo sądowe greckie nie rozwi- nęło się w jakiś zwarty system norm, nie wykształciło konstrukcji teoretycznych. Natomiast jego trwałą wartością jest opracowanie filozoficznych podstaw tak fundamentalnych dla prawa pojęć, jak sprawiedliwość, słuszność, rządy prawa, a także budowa podstawowych reguł myślenia prawniczego w dziełach z zakresu retoryki i gramatyki. Drugi z systemów prawnych basenu Morza Śródziemnego, prawo  rzymskie, zajął w dziejach prawa pozycję wyjątkowej rangi. W czasach swego, trwającego kilkanaście wieków, rozwoju prawo rzymskie regulowało stosunki społeczne państwa, które z państewka-miasta (civitas), opartego na prymitywnych for- mach gospodarki wiejskiej, rozrosło się do potężnego światowego imperium, wielkiego centrum gospodarki towarowej, międzynarodowego handlu i obrotu. Prawo rzymskie przeszło więc długą ewolucję od prawa typu archaicznego do wielkiego systemu o charakterze uniwersalnym, który stał się jednym z funda- mentów współczesnego prawa prywatnego. Dorobek jurysprudencji rzymskiej 12  13  14  20 Wprowadzenie . Prawo w starożytności w zakresie operowania aparaturą pojęciową i terminologią, umiejętności my- ślenia prawniczego, a także formułowania etycznych podstaw prawa ma wartość nieprzemijającą dla obecnych i przyszłych pokoleń prawniczych. Prawo rzymskie stanowi tę część spuścizny starożytności, która – obok filozofii greckiej i chrze- ścijaństwa – wywrzeć miała przemożny wpływ na formowanie się kręgu kultury prawnej Europy. § 2. Prawa starożytnego Bliskiego Wschodu 4. Pomniki prawne Egiptu i Mezopotamii Wśród państw starożytnego Bliskiego Wschodu najwcześniejszym organizmem politycznym, który już w czwartym tysiącleciu p.n.e. rozciągał się na rozległych przestrzeniach dorzecza Nilu jako zwarte państwo, był Egipt. Do naszych czasów przetrwało niewiele wiadomości o prawie egipskim. Dzięki odkryciom archeologicznym XIX w. i odczytaniu pisma klinowego uzyskano pewne dane o pomnikach prawnych z czasów tzw. nowego państwa egipskiego, a mianowicie o ustawach kar- nych założyciela XIX dynastii faraona Horemheba i jego następcy Ramzesa II (1317–1251 p.n.e.). Stosunkowo najlepiej poznany został pochodzący z 2 połowy VIII w. p.n.e. zbiór praw faraona Boccharisa. Nowy etap rozwoju prawa na terytorium Egiptu otworzyła epoka Ptolemeuszy. Doszło bowiem do wzajemnego oddziaływania i przenikania różnych systemów prawnych: egipskiego, grecko-hellenistycznego, a od czasu podboju Egiptu przez Rzym – również rzymskiego. Dzięki od- kryciu w XX w. nieznanych dotąd papirusów egipskich nauka może zrekonstruować ten swoisty konglomerat prawny, co jest obecnie przedmiotem zainteresowań odrębnej dyscypliny naukowej – papirologii prawniczej. Mezopotamia stała się drugim – po Egipcie – regionem geograficznym kształtowania się wielkich organizmów państwowych o ustroju despotycznym. Dzięki odkryciom archeologicznym i postępom nauki w zakresie odczytywania pokrytych pismem klinowym glinianych tabliczek zdołano uzyskać stosunkowo sporo wiadomości o najdawniejszych źródłach prawa, a zwłaszcza o kilku zbiorach praw mezopotamskich z III i II tysiąclecia p.n.e., zwanych przez badaczy praw klinowych „kodek- sami”. Zalicza się do nich kodeksy pochodzące z czasów władców sumeryjskich i akkadyjskich, jak zbiór króla Urukaginy, władcy Lagaszu z ok. 2360 r. p.n.e., o którym mamy tylko pośrednie wiado- mości z późniejszych przekazów, kodeks sumeryjskiego władcy Ur-Nammu z ok. 2050 r. p.n.e. czy też pochodzący z XIX w. p.n.e. kodeks Lipit-Isztara, władcy Isinu. Najważniejszy i najlepiej zachowany do naszych czasów jest zbiór pochodzący z czasów pań- stwa starobabilońskiego, wydany przez Hammurabiego, króla I dynastii babilońskiej, panu- jącego ok. 1728–1686 r. p.n.e. Jego pełny tekst w języku akkadyjskim wyryty w bloku diorytu został odkryty w 1902 r. w Suzie i do dziś uznawany jest za najważniejsze źródło poznania prawa archa- icznego. Podobnie jak w tekstach innych zbiorów mezopotamskich, również w tekście kodeksu Hammurabiego znajduje się prolog wywodzący prawo z pewnego wiecznego i niezmiennego po- rządku ustanowionego przez bogów. Hammurabi głosił w nim, że został powołany przez bogów i wyposażony w moc prawodawczą dla przywrócenia „sprawiedliwego i słusznego prawa”, w epi- logu zaś stwierdził, że kazał wyryć prawa, by: „kraj prawem się rządził […], aby dla poszkodowa- nego było uzyskane wynagrodzenie”, domagając się jednocześnie błogosławieństwa bóstw dla re- spektujących prawa, a przekleństwa dla tych, którzy by ich nie przestrzegali. część normatywna kodeksu Hammurabiego zawierała wyrywkowo ujęte normy, które dziś zaliczy- libyśmy do różnych gałęzi prawa sądowego, zarówno materialnego, jak i procesowego, tj. odnoszą- cego się do sposobów postępowania organów powołanych do wymiaru sprawiedliwości. Podobnie jak inne pomniki prawne tamtych czasów, zbiór Hammurabiego nie był ułożony według ścisłych kryteriów systematyzacyjnych, brak tam było norm o charakterze ogólniejszym czy też prób opero- wania pojęciami abstrakcyjnymi. Jego charakterystyczną cechą była kazuistyka, tj. posługiwanie się opisem szczegółowych przypadków zamiast ujęć generalizujących. § 2 . Prawa starożytnego Bliskiego Wschodu 21 Znamienne dla ówczesnej mentalności pojęcie „sprawiedliwość” znalazło odbicie w przepi- sach kodeksu Hammurabiego, dotyczących przestępstw i kar. Karą w pełni sprawiedliwą było wyrządzenie sprawcy krzywdy identycznej z doznaną. Sposobem zachowania owej idealnej równowagi między przestępstwem a karą była zasada talionu, która polegała na zadaniu sprawcy  takiej samej dolegliwości, jaka została przez niego zadana. Przykłady: „Jeśli pełnoprawny obywatel wybił oko członkowi klasy pełnoprawnych obywa- teli, wyrwą mu oko” (§ 196), „jeśli złamał kość pełnoprawnego obywatela, złamią mu kość” (§ 197). Ale już w następnym paragrafie kodeksu czytamy: „jeśli wyrwał oko poddanego albo złamał kość poddanego, zapłaci jedną minę srebra”. Widać więc, że jako wyraz owej ślepej, abstrakcyjnej sprawiedliwości, jaką potem ilustrować będzie odmierzanie jej na szalach wagi w rękach bogini sprawiedliwości Temidy, zasada talionu mogła mieć zastosowanie tylko wobec osób równych stanowiskiem społecznym. Dowodzi to, że prawo archaiczne ochronę prawną poszczególnych członków społeczeństwa uzależniało od ich statusu społecznego, a wysokość kary – od miejsca zajmowanego przez pokrzywdzonego i sprawcę w spo- łecznej hierarchii. Z przepisów kodeksu Hammurabiego wynika, że niewolnik nie był uważany za osobę, ale za przedmiot, część inwentarza. Jego zabicie równało się zabiciu zwierzęcia pociągo- wego, powodując obowiązek wynagrodzenia szkody jego właścicielowi. Z kolei przestępstwa po- pełnione przez niewolnika kwitowano najczęściej jedynie swoistym sposobem jego nacechowania – obcięciem ucha. Innym charakterystycznym dla kodeksu Hammurabiego sposobem karania było stosowanie kar od- zwierciedlających, które miały na celu unaocznienie sposobu popełnienia przestępstwa; kodeks przewidywał np., że: „jeśli syn uderzył swego ojca, utną mu jego rękę” (§ 195). Ta sama kara spo- tykała także lekarza za nieumiejętne przeprowadzenie operacji. 5. Prawo hebrajskie. Przepisy prawne Starego Testamentu Państwo Izrael powstało w wyniku konsolidacji politycznej plemion semickich na Półwyspie Synaj i w Palestynie. Za czasów króla Salomona (X w. p.n.e.) doszło ono do znacznej potęgi, było kolebką pierwszego systemu monoteistycznego w naszym kręgu cywilizacyjnym. Z tego systemu wykształ- ciły się inne wielkie systemy religijne: chrześcijaństwo, a następnie islam. Monoteizm chrześcijański opiera się na Piśmie Świętym Starego Testamentu (czyli Biblii), którego pewne części stanowiły zbiór praw. Przepisy Starego Testamentu były odzwierciedleniem przemian, jakim ulegały plemiona izraelskie w długotrwałym procesie przechodzenia od wspólnot koczowniczych do scentralizowanego orga- nizmu państwowego. Przepisy te pochodziły z różnych okresów historii Izraela. Część Starego Testamentu, zawierającą normy prawne, stanowi tzw. Pięcioksiąg (Pentateuch), złożony z następujących ksiąg: Rodzaju (Genesis), Wyjścia (Exodus), Kapłańskiej (Leviticus), Liczb (Numeri) i Powtórzonego Prawa (Deuteronomium). Według tradycji Pięcioksiąg powstał z ob- jawienia przez Boga Mojżeszowi, wodzowi plemienia Lewi z XIII w. p.n.e. Jemu przypisywane jest autorstwo całości dzieła, choć według niektórych badaczy Pisma Św. pewne fragmenty zawierające potwórzenia, przeróbki i uzupełnienia pierwotnego tekstu dokonane zostały prawdopodobnie przez kapłanów w dobie niewoli babilońskiej (VI–V w. p.n.e.). Normy prawne Starego Testamentu stanowią rdzeń prawa judaistycznego, które przechodziło na- stępnie różne fazy rozwoju. Okres pierwszy historii prawa judaistycznego, zwany biblijnym, zakoń- czył się wraz ze zburzeniem drugiej świątyni w Jerozolimie (70 r. n.e.). Rozpoczął się tzw. okres talmudyczny, gdy obok prawa pisanego, tory, rozwijana była przez rabinów, będących równocze- śnie kapłanami, sędziami i uczonymi prawnikami, ustna tradycja, tworząc w ten sposób system talmudu, obowiązującego do dziś wyznawców religii mojżeszowej. Przepisy Biblii dają świadectwo znamiennego dla systemów archaicznych powiązania norm praw- nych z nakazami religii. Prawo – podobnie jak u Hammurabiego – wywodzone w nich było bezpo- średnio z nakazu boskiego. W rozwiązaniach szczegółowych wykazują one również wiele zbieżności 15  16 
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historia prawa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: