Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00060 004588 15216407 na godz. na dobę w sumie
Historia ustroju i prawa polskiego (1772-1918) - ebook/pdf
Historia ustroju i prawa polskiego (1772-1918) - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 240
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5153-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> prawo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Niniejszy podręcznik jest zarysem wykładu z historii ustroju społeczno-politycznego i prawa sadowego, obowiązujących na ziemiach polskich od pierwszego rozbioru do odzyskania niepodległości. Autorzy kompleksowo omawiają przemiany zachodzące w instytucjach ustrojowych i prawnych w poszczególnych zaborach.

Adresaci:
Publikacja przeznaczona jest dla studentów wydziałów prawa i administracji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

HISTORIA USTROJU I PRAWA POLSKIEGO (1772–1918) 5. WYDANIE Artur Korobowicz Wojciech Witkowski Warszawa 2012 Wydawca Magdalena Przek-Ślesicka Redaktor prowadzący Marzena Molatta Korekta Natalia Bujniewicz Łamanie Studio Diament Poszczególne części napisali: Artur Korobowicz – rozdziały 2, 3, 5, 7 Wojciech Witkowski – rozdziały 1, 4, 6 © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN: 978-83-264-4011-3 5. wydanie Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SPIS TREŚCI Wstęp ............................................................................................................................................ 11 Rozdział pierwszy UPADEK POLSKI I PIERWSZE LATA NIEWOLI.............................................................. 13 1.. Rozbiory.–.terytorium.i.ludność...................................................................................... 13 2.. Rozbiory.z.punktu.widzenia.prawa.międzynarodowego.......................................... 16 3.. Zabór.pruski.do.roku.1807................................................................................................ 17 3.1..Stosunki.społeczne..................................................................................................... 17 3.1.1.. Szlachta.............................................................................................................. 17 3.1.2.. Duchowieństwo............................................................................................... 18 3.1.3.. Mieszczanie....................................................................................................... 19 3.1.4.. Chłopi................................................................................................................. 20 3.1.5.. Żydzi................................................................................................................... 20 3.2..Ustrój.władz.i.urzędów.............................................................................................. 21 3.3..Organizacja.sądownictwa.i.prawo.sądowe............................................................ 22 3.3.1.. Obowiązywanie.prawa................................................................................... 22 3.3.2.. Sądownictwo..................................................................................................... 24 3.3.3.. Prawo.sądowe................................................................................................... 25 3.3.3.1..Prawo.cywilne.................................................................................... 25 3.3.3.2..Proces.cywilny.................................................................................... 27 3.3.3.3..Prawo.karne........................................................................................ 27 3.3.3.4..Proces.karny........................................................................................ 28 4.. Zabór.austriacki.do.roku.1809.......................................................................................... 28 4.1..Stosunki.społeczne..................................................................................................... 29 4.1.1.. Szlachta.............................................................................................................. 29 4.1.2.. Duchowieństwo............................................................................................... 29 4.1.3.. Mieszczanie....................................................................................................... 30 4.1.4..Chłopi.................................................................................................................. 30 4.1.5.. Żydzi................................................................................................................... 32 4.2..Ustrój.władz.i.urzędów.............................................................................................. 32 4.3..Organizacja.sądownictwa.i.prawo.sądowe............................................................ 34 4.3.1.. Obowiązywanie.prawa................................................................................... 34 4.3.2.. Sądownictwo..................................................................................................... 35 4.3.3.. Prawo.sądowe................................................................................................... 37 5 4.3.3.1..Prawo.cywilne.................................................................................... 37 4.3.3.2..Proces.cywilny.................................................................................... 37 4.3.3.3..Prawo.karne........................................................................................ 38 4.3.3.4..Proces.karny........................................................................................ 39 5.. Zabór.rosyjski.do.powstania.listopadowego.(1830–1831)........................................... 40 5.1..Stosunki.społeczne..................................................................................................... 41 5.1.1.. Szlachta.............................................................................................................. 41 5.1.2.. Duchowieństwo............................................................................................... 42 5.1.3.. Mieszczanie.i.Żydzi......................................................................................... 43 5.1.4.. Chłopi................................................................................................................. 43 5.2..Ustrój.władz.i.urzędów.............................................................................................. 44 5.3..Organizacja.sądownictwa.i.prawo.sądowe............................................................ 44 Rozdział drugi KSIĘSTWO WARSZAWSKIE 1807–1815............................................................................... 46 1.. Zarys.historyczny............................................................................................................... 46 1.1..Z.Francją....................................................................................................................... 46 1.2..Utworzenie.Księstwa..Terytorium.i.ludność.......................................................... 47 1.3..Upadek.Księstwa.i.okupacja.rosyjska...................................................................... 48 2.. Źródła.prawa...................................................................................................................... 49 3.. Forma.państwa................................................................................................................... 50 4.. Ustrój.społeczny................................................................................................................. 51 4.1..Charakter.zmian.......................................................................................................... 51 4.2..Szlachta......................................................................................................................... 53 4.3..Mieszczanie.................................................................................................................. 53 4.4..Żydzi............................................................................................................................. 54 4.5..Chłopi............................................................................................................................ 55 5.. Ustrój.polityczny................................................................................................................ 56 5.1..Głowa.państwa............................................................................................................ 56 5.2..Władze.centralne........................................................................................................ 57 5.2.1.. Ministrowie....................................................................................................... 57 5.2.2.. Rada.Ministrów................................................................................................ 58 5.2.3.. Rada.Stanu........................................................................................................ 59 5.3..Sejm.Księstwa.............................................................................................................. 60 5.3.1.. Izba.Poselska..................................................................................................... 60 5.3.2.. Senat.Księstwa.................................................................................................. 62 5.4..Władze.terenowe.i.podział.administracyjny.......................................................... 63 6.. Organizacja.sądownictwa.i.prawo.sądowe................................................................... 65 6.1..Organizacja.sądownictwa......................................................................................... 65 6.2..Prawo.cywilne.i.procedura.cywilna........................................................................ 67 6.3..Prawo.karne.i.procedura.karna................................................................................ 72 Rozdział trzeci KRÓLESTWO POLSKIE 1815–1915........................................................................................ 74 1.. Uwagi.ogólnohistoryczne................................................................................................. 74 1.1..Sprawa.polska.na.Kongresie.Wiedeńskim............................................................. 74 6 1.2..Utworzenie.Królestwa.Polskiego..Liberalne.zasady.i.praktyka.ustrojowa....... 75 1.3..Opozycja.legalna.i.organizacje.patriotyczne.......................................................... 77 1.4..Powstanie.listopadowe.............................................................................................. 78 1.5..Represje.ustrojowo-polityczne.po.upadku.powstania..Początki.rusyfikacji........78 1.6..Sytuacja.w.Królestwie.przed.powstaniem.styczniowym..Reformy. Wielopolskiego............................................................................................................ 80 1.7..Powstanie.styczniowe................................................................................................ 82 1.8..Likwidacja.ustrojowych.i.prawnych.odrębności.Królestwa..Rusyfikacja......... 84 1.9..Od.rewolucji.1905.r..do.I.wojny.światowej............................................................ 86 2.. Źródła.prawa...................................................................................................................... 88 3.. Forma.państwa................................................................................................................... 91 4.. Ustrój.społeczny................................................................................................................. 93 4.1..Zasady.ustroju.społecznego.i.stosunki.faktyczne................................................. 93 4.2..Szlachta......................................................................................................................... 93 4.3..Ludność.miast.............................................................................................................. 96 4.4..Chłopi............................................................................................................................ 99 5.. Ustrój.polityczny.............................................................................................................. 102 5.1..Król.............................................................................................................................. 102 5.2..Namiestnik................................................................................................................. 103 5.3..Rada.Stanu................................................................................................................. 105 5.3.1.. Rada.Administracyjna................................................................................... 106 5.3.2.. Rada.Stanu.(Ogólne.Zgromadzenie).......................................................... 107 5.4..Sejm............................................................................................................................. 109 5.5..Naczelne.organy.administracji.resortowej........................................................... 113 5.6..Najwyższa.Izba.Obrachunkowa.i.Prokuratoria.Generalna............................... 116 5.6.1.. Najwyższa.Izba.Obrachunkowa.................................................................. 116 5.6.2.. Prokuratoria.Generalna................................................................................. 116 5.7..Podział.terytorialny.i.administracja.terenowa..................................................... 117 6.. Organizacja.sądownictwa............................................................................................... 122 6.1..Sądy.niższej.instancji................................................................................................ 122 6.2..Zmiany.w.instancji.najwyższej.............................................................................. 123 6.3..Sądowe.funkcje.organów.administracji.lokalnej................................................. 125 6.4..Reforma.sądownictwa.po.powstaniu.styczniowym........................................... 127 7.. Prawo.cywilne.i.postępowanie.cywilne....................................................................... 130 7.1..Reforma.prawa.hipotecznego................................................................................. 130 7.2..Kodeks.Cywilny.Królestwa.Polskiego.z.1825.r.................................................... 132 7.3..Ukaz.o.małżeństwie.z.1836.r................................................................................... 134 7.4..Postępowanie.cywilne............................................................................................. 135 8.. Prawo.karne.i.postępowanie.karne.............................................................................. 137 8.1..Prawo.karne............................................................................................................... 137 8.1.1.. Kodeks.Karzący.Królestwa.Polskiego......................................................... 137 8.1.2.. Kodeks.Kar.Głównych.i.Poprawczych....................................................... 139 8.1.3.. Kodeks.karny.z.1903.r.................................................................................... 141 8.2..Postępowanie.karne................................................................................................. 142 7 Rozdział czwarty ZABÓR PRUSKI 1807–1914, WIELKIE KSIĘSTWO POZNAŃSKIE............................. 145 1.. Przemiany.polityczno-ustrojowe.i.społeczne.na.terytoriach.pruskich................... 145 1.1..Zmiany.w.ustroju.Prus..II.Rzesza.......................................................................... 145 1.2..Źródła.prawa............................................................................................................. 148 1.3..Reformy.uwłaszczeniowe........................................................................................ 149 2.. Terytorium,.ludność.i.gospodarka.ziem.polskich.zaboru.pruskiego...................... 151 3.. Charakterystyka.odrębności.Wielkiego.Księstwa.Poznańskiego............................. 154 4.. Prawa.i.wolności.obywatelskie.–.ograniczenia.praw.języka.polskiego. i.narodowości.polskiej..................................................................................................... 158 4.1..Uwagi.ogólne............................................................................................................. 158 4.2..Poszczególne.prawa.obywatelskie......................................................................... 159 4.2.1..Równość.wobec.prawa.................................................................................. 159 4.2.2..Wolność.osobista............................................................................................. 159 4.2.3..Wolność.osiedlania się.i.nietykalność.mieszkania..................................... 160 4.2.4..Tajemnica.korespondencji............................................................................. 161 4.2.5..Wolność.opinii.i.swoboda.prasy................................................................... 161 4.2.6..Wolność.wyznania.i.sumienia...................................................................... 162 4.2.7..Wolność.nauczania......................................................................................... 163 4.2.8..Wolność.stowarzyszeń.i.zgromadzeń......................................................... 164 4.2.9..Prawa.języka.polskiego.................................................................................. 164 5.. Ustrój.administracyjny.................................................................................................... 165 5.1..Na.szczeblu.prowincji.............................................................................................. 165 5.2..Obwody.rejencyjne.................................................................................................. 166 5.3..Powiaty....................................................................................................................... 167 5.4..Gminy.miejskie.......................................................................................................... 169 5.5..Gminy.wiejskie.......................................................................................................... 171 6.. Organizacja.sądownictwa.i.prawo.sądowe................................................................. 173 6.1..Sądownictwo.powszechne...................................................................................... 173 6.2..Sądownictwo.administracyjne............................................................................... 175 6.3..Prawo.sądowe........................................................................................................... 176 6.3.1.. Prawo.cywilne................................................................................................ 176 6.3.2.. Proces.cywilny................................................................................................ 179 6.3.3.. Prawo.karne.................................................................................................... 179 6.3.4.. Proces.karny.................................................................................................... 181 Rozdział piąty RZECZPOSPOLITA KRAKOWSKA.................................................................................... 182 1.. Zarys.historyczny............................................................................................................. 182 1.1..Utworzenie.Rzeczypospolitej.Krakowskiej.i.jej.status.prawny........................ 182 1.2..Sytuacja.po.powstaniu.listopadowym.................................................................. 183 2.. Źródła.prawa.................................................................................................................... 185 3.. Forma.państwa................................................................................................................. 186 4.. Ustrój.społeczny............................................................................................................... 186 4.1..Zasady.ustroju.i.prawa.polityczne......................................................................... 186 4.2..Ludność.miejska........................................................................................................ 187 4.3..Chłopi.......................................................................................................................... 188 8 4.4..Żydzi........................................................................................................................... 189 5.. Ustrój.polityczny.............................................................................................................. 189 5.1..Władze.centralne...................................................................................................... 189 5.1.1.. Senat................................................................................................................. 189 5.1.2.. Zgromadzenie.Reprezentantów.................................................................. 191 5.2..Władze.lokalne.i.podział.administracyjno-terytorialny..................................... 192 6.. Organizacja.sądownictwa.i.prawo.sądowe................................................................. 193 6.1..Ustrój.sądów.............................................................................................................. 193 6.2..Prawo.sądowe........................................................................................................... 195 Rozdział szósty ZABÓR AUSTRIACKI 1809–1914......................................................................................... 197 1.. Położenie.Galicji.na.tle.przemian.polityczno-ustrojowych.w.monarchii. austriackiej......................................................................................................................... 197 1.1..Do.wybuchu.Wiosny.Ludów.................................................................................. 197 1.2..Od.wprowadzenia.autonomii................................................................................ 199 1.3..Reforma.uwłaszczeniowa.i.jej.następstwa.społeczno-gospodarcze................ 202 2.. Źródła.prawa.................................................................................................................... 204 3.. Prawa.i.wolności.obywatelskie...................................................................................... 205 3.1..Uwagi.ogólne............................................................................................................. 205 3.2..Poszczególne.prawa.obywatelskie......................................................................... 207 3.2.1.. Zasada.równości.wobec.prawa.................................................................... 207 3.2.2.. Równouprawnienie.narodów.i.języka....................................................... 207 3.2.3.. Wolność.osobista............................................................................................ 209 3.2.4.. Wolność.przesiedlania.się............................................................................. 209 3.2.5.. Tajemnica.korespondencji............................................................................ 209 3.2.6.. Wolność.opinii................................................................................................ 209 4.. Ustrój.polityczno-administracyjny................................................................................ 211 4.1..Władze.rządowe.i.podział.kraju............................................................................. 211 4.2..Władze.autonomiczne.............................................................................................. 213 4.3..Samorząd.terytorialny.............................................................................................. 215 4.4..Administracja.szkolnictwa....................................................................................... 220 5.. Organizacja.sądownictwa.i.prawo.sądowe................................................................. 221 5.1..Sądownictwo.powszechne...................................................................................... 221 5.2..Sądy.szczególne........................................................................................................ 222 5.3..Prawo.sądowe........................................................................................................... 224 5.3.1.. Prawo.cywilne................................................................................................ 224 5.3.2.. Proces.cywilny................................................................................................ 226 5.3.3.. Prawo.karne.................................................................................................... 226 5.3.4.. Proces.karny.................................................................................................... 227 Rozdział siódmy ZIEMIE POLSKIE W CZASIE I WOJNY ŚWIATOWEJ 1914–1918 ............................... 229 1.. Zarys.polityczno-ustrojowy........................................................................................... 229 2.. Organizacja.sądownictwa.i.prawo.sądowe................................................................. 235 3.. Stan.prawny.w.prawie.sądowym.po.odzyskaniu.niepodległości........................... 236 Wykaz literatury........................................................................................................................ 239 9 Wstęp Niniejszy podręcznik, przeznaczony dla studentów studiów prawniczych i admi- nistracyjnych, stanowi zarys wykładu historii ustroju społeczno-politycznego i prawa sądowego obowiązującego na ziemiach polskich w okresie od pierwszego rozbioru do odzyskania niepodległości. Jego treść i konstrukcja odpowiadają zakresowi wykładu tej części historii prawa polskiego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i wymaganiom egzaminacyjnym z tego przedmiotu. Autorzy wyszli z  założenia, iż dzieje instytucji ustroju społeczno-politycznego oraz prawa sądowego poszczególnych części ziem polskich należy traktować jako całość w okresie ich przynależności do państw zaborczych. Stąd konstrukcja podręcz- nika, w  którym wykład o  poszczególnych częściach ziem polskich prowadzony jest z  uwzględnieniem wszelkich zmian w  instytucjach ustrojowych i  prawnych, ale bez tradycyjnego podziału na okres – do powstania, po powstaniu, w pierwszej połowie XIX wieku itp. Czytelnik poznaje instytucję od momentu jej pojawienia się, obserwuje zachodzące w niej zmiany (ewolucyjne i rewolucyjne) i losy w całym okresie jej istnie- nia. Uwarunkowania polityczne i ekonomiczne ustroju społeczno-politycznego i insty- tucji prawa sądowego przedstawiamy w otwierających poszczególne rozdziały uwagach (zarysach) ogólnohistorycznych. Autorzy stanęli więc na stanowisku, iż pełne poznanie procesów przemian na ziemiach polskich pod zaborami możliwe jest tylko przy całościowym ujęciu poszcze- gólnych terytoriów, a cezurą wyjściową jest epoka napoleońska. Wyjątek stanowi omó- wienie na początku problematyki zaboru rosyjskiego do powstania listopadowego (1830–1831), kiedy to jeszcze funkcjonowały pozostałości dawnej Rzeczypospolitej. Z omówienia późniejszych losów tych ziem, które coraz mocniej wiązane były z Impe- rium i w znaczącej części nigdy już do państwa polskiego nie wróciły – autorzy świado- mie zrezygnowali. Przyjmując taką konstrukcję podręcznika kierowaliśmy się ogólnie względami natury dydaktycznej. Względy te przesądziły też o  ograniczeniu treści do dziejów ustroju społecznego i politycznego oraz tradycyjnego prawa sądowego, czyli cywilnego i karnego, materialnego i procesowego, jak też organizacji sądownictwa. Wychodzenie poza te granice, poszerzające siłą rzeczy zakres merytorycznych rozważań i ilość prze- kazanych studentowi informacji, nie wydało się nam konieczne z  punktu widzenia potrzeb dydaktyki. Poświęcenie nieco większej uwagi dziejom ustroju i prawa sądowego na central- nych ziemiach polskich podyktowane zostało rolą i znaczeniem istniejących tu w oma- 11 wianym okresie tworów państwowych o największym stopniu samodzielności, to jest Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, dla całości sprawy polskiej w XIX wieku. Nie ukrywamy, że dodatkowo powodował nami też wzgląd na położenie Lublina na tych ziemiach. Czytelnik zauważy zapewne bez trudu, iż nieco więcej miejsca i uwagi, aniżeli jest to w dostępnych na rynku podręcznikach historii państwa i prawa polskiego, poświę- camy zagadnieniom ustroju sądów i  prawa sądowego obowiązującego na ziemiach polskich w XIX wieku. Uwaga ta nie odnosi się naturalnie do systemu Historii państwa i prawa Polski (pod ogólną redakcją Juliusza Bardacha), ponieważ opracowanie to daleko przekracza cele, jakie stawia się przed podręcznikiem i trudno, przede wszystkim ze względu na obszerność, polecać tomy III i IV tego opracowania studentom I roku do nauki przedmiotu. Zwracanie dużej uwagi na historię prawa sądowego w XIX wieku w nauczaniu historii ustroju i prawa polskiego ma na Wydziale Prawa UMCS długą tradycję i wiąże się z nazwiskiem naszego Mistrza – Profesora Józefa Mazurkiewicza. Uważał On, a my ten pogląd podzielamy, iż większość obowiązujących dzisiaj instytucji prawa sądowego wywodzi się z  ustawodawstwa XIX-wiecznego, a  fundamentalne kodyfikacje tego stulecia, obowiązujące na ziemiach polskich częściowo aż do końca 1946 r., wywarły ogromny wpływ na poglądy i postawy kilku pokoleń prawników polskich. Trudno więc wyobrazić sobie należycie wykształconego jurystę, nie znającego przynajmniej w zary- sie XIX-wiecznego prawa sądowego. Przy przygotowywaniu tego podręcznika autorzy uwzględnili literaturę naukową i  najbardziej popularne podręczniki i  skrypty. Wykaz wykorzystanych opracowań, będący również wskazówką dla Czytelnika chcącego pogłębić wiadomości o określo- nych instytucjach ustrojowych i prawnych, zamieszczono na końcu podręcznika. Obecne kolejne wydanie zostało poprawione i  uzupełnione. Przekonanie o konieczności pewnych zmian i uzupełnień rodziło się w trakcie zajęć dydaktycznych z tej części przedmiotu, jak również podczas egzaminów, kiedy okazywało się, iż zbyt syntetyczny opis pewnych instytucji prawnych czy procesów historycznych utrudnia ich zrozumienie przez studentów. Uwzględniliśmy także uwagi korzystających z pod- ręcznika studentów. Lublin, wrzesień 2012 Artur Korobowicz Wojciech Witkowski Rozdział pierwszy UPADEK POLSKI I PIERWSZE LATA NIEWOLI 1. Rozbiory – terytorium i ludność Przed.rozbiorami.Rzeczpospolita.była.najrozleglejszym.–.oprócz.Rosji. –.zwartym.terytorialnie.państwem.europejskim..W.1772.r..obszar.jej.wynosił. 733,5.tys..km2..Nie.należała.jednak.do.krajów.o.najwyższej.liczbie.ludności. ani.o.dużej.gęstości.zaludnienia..Liczyła.wówczas.(według.badań.I..Gieysz- torowej).14.mln.ludności.przy.gęstości.zaludnienia.19,1.mieszkańca.na.km2.. Dawało.to.jej.szóste.miejsce.w.Europie.pod.względem.liczby.mieszkańców. (po. Rosji. europejskiej,. Francji,. Niemczech,. Włoszech. i. Wielkiej. Brytanii),. a.dopiero.dziewiąte.co.do.gęstości.zaludnienia. W.społeczeństwie.Rzeczypospolitej.zdecydowaną.większość.stanowili. chłopi.–.ich.liczba.sięgała.70 .ogółu..Znacznie.mniej.liczne.było.mieszczań- stwo,.które.nie.przekraczało.20 ..Z.kolei.szlachta.należała.do.najliczniejszej. w.Europie.i.(razem.z.duchowieństwem).obejmowała.do.10 .ludności..Cechą. charakterystyczną. struktury. ludnościowej. dawnej. Polski. było. też. znaczne. jej.przemieszanie.pod.względem.narodowościowym..Dominowali.oczywi- ście.Polacy,.stanowiący.przed.pierwszym.rozbiorem.ok..2/3.całego.zaludnie- nia.–.m.in..całkowicie.polska.(lub.spolonizowana).była.warstwa.szlachecka.. Wśród.licznych.grup.narodowościowych.znaczną,.mającą.własne.przywileje. i.prawa,.rozproszoną.na.całym.terytorium.państwa,.stanowili.Żydzi,.których. populacja.przekraczała.700.tys..(z.czego.2/3.mieszkało.w.miastach). Niewątpliwie,.XVIII-wieczna.Polska.znajdowała.się.w.wewnętrznym. kryzysie.tak.społecznym,.jak.i.ustrojowym;.był.on.pośrednią.przyczyną.roz- biorów..Nie.mniej.istotnym.pozostawał.czynnik.zewnętrzny.–.agresywność. sąsiadów,.wynikająca.z.niekorzystnej.dla.Rzeczypospolitej.zmiany.w.ukła- dzie.sił.tej.części.Europy.od.czasów.wojny.północnej.w.latach.1700–1721.. Doprowadziła.ona.do.„kryzysu.suwerenności”.polskiej,.a.w.konsekwencji. do. zablokowania. podjętego. dzieła. reformy. państwa.. Naturalnie,. problem. rozbiorów.Polski.od.dwóch.wieków.należy.do.jednego.z.najbardziej.spor- nych.w.historiografii.nie.tylko.krajowej,.ale.i.obcej..Nie.miejsce.tu.na.analizę. tez.i.dyskusji.obracających.się.wokół.twierdzeń.o.„winie.własnej.Polaków”. czy.też.„winie.cudzej”.europejskich.(sąsiednich).państw..Podkreślić.jednak. 13 Obszar Struktura społeczna Przyczyny rozbiorów Przemiany ustrojowe I rozbiór należy. ciągle. aktualny. pogląd. historyka. J.. Topolskiego,. iż. u. podstaw. roz- biorowych.poczynań.trzech.mocarstw.legła.ekonomiczna.atrakcyjność.tery- toriów.Rzeczypospolitej..Pisał.on,.„iż.nie.tyle.słabość.ekonomiczna.Polski,. ile.spodziewane.dochody.z.rozwijających.się.gospodarczo.ziem.zachęcały. sąsiadów.do.zaborów..(...).Nie.uderzały.więc.rozbiory.w.Polskę.ekonomicz- nie.upadającą,.lecz.w.Polskę.rozwijającą.się,.powoli.przezwyciężającą.błędne. koło.ubóstwa”..Teza.ta,.wymagająca.dalszych.jeszcze.badań,.wyraźnie.wska- zuje.na.uzyskane.efekty.w.gospodarczej.przebudowie.państwa.w.drugiej. połowie. XVIII. stulecia. i. kontrastujące. z. nimi. opóźnienia. w. sferze. ustroju. i.prawa..Ów.zbyt.duży.dystans.był.z.pewnością.zawiniony.przez.Polaków,. ale.też.w.tym.samym.stopniu.i.przez.sąsiadów,.nie.zainteresowanych.poli- tycznym.wzmocnieniem.państwa. Podkreślmy. w. tym. miejscu. przemiany. ustrojowe. Rzeczypospoli- tej,.rozpoczęte.Ustawą.Rządową.z.3.maja.1791.r.,.prowadzące.w.kierunku. nowoczesnej.monarchii.konstytucyjnej.z.systemem.parlamentarno-gabine- towym.i.łączone.z.przebudową.stosunków.społecznych..Wypada.tu.przy- wołać. ustalenia. Emanuela. Rostworowskiego. o. znaczeniu. Roku Konstytucji. (maj.1791–maj.1792),.według.którego.był.to.czas.„krystalizowania.struktur. politycznych.i.państwowych”..Wypełnianie.szeregiem.ustaw.ram.konstytu- cyjnych.(prawo.o.sejmikach,.o.Straży.Praw,.komisjach.wielkich,.dotyczące. kwestii.miejskich.i.wyznaniowych),.jak.też.intensywne.poczynania.w.sfe- rze.wojskowej,.wymiaru.sprawiedliwości.czy.położenia.prawnego.ludności. żydowskiej.powodowały,.zdaniem.autora,.iż.to,.co.miało.się.stać.dramatycz- nie.zamkniętą.epoką,.stanowiło.obiecujące.początki.nowej.epoki,.do.której. można.odnieść.słowa.„o.nowym.świata.polskiego.tworzeniu”. Pretekstem.do.dokonania.I.rozbioru.były.wydarzenia.konfederacji.bar- skiej..Trójstronny.traktat.rozbiorowy.podpisano.5.sierpnia.1772.r..w.Peters- burgu,.a.formalną.przyczynę.stanowił.„całkowity.rozkład.państwa”.i.„duch. fakcyjny.utrzymujący.w.Polsce.anarchię”..Sejm.polski.18.września.1773.r.. potwierdził. tę. decyzję.. W. efekcie. dokonanego. podziału. Rosja. otrzymała. terytorium.największe,.tj..obszar.liczący.92.tys..km2,.który.stanowiły.woje- wództwa:.inflanckie,.część.połockiego,.prawie.całe.witebskie,.mścisławskie. i.część.mińskiego,.a.więc.leżące.na.wschód.od.linii.Dźwina–Druć–Dniepr.. Ziemie. te. zamieszkiwało. jednak. tylko. 1300. tys.. ludzi,. głównie. Białorusi- nów,.a.dla.Rosji.miały.one.tak.z.gospodarczego,.jak.i.strategicznego.punktu. widzenia.znaczenie.drugoplanowe..Odmiennie.rzecz.się.miała.z.zaborami. państw.niemieckich..Austriacy.zagarnęli.obszar.o.powierzchni.83.tys..km2. z.2650.tys..mieszkańców..Złożyły.się.nań.tereny.leżące.na.południe.od.górnej. Wisły.oraz.linii.Sandomierz–Frampol–Dubienka,.a.na.południowym.wscho- dzie.oparte.o.rzekę.Zbrucz..Były.to.części.województw.krakowskiego.(wraz. z.Księstwem.Oświęcimskim.i.Zatorskim),.sandomierskiego,.prawie.całe.woje- wództwa.bełskie.(łącznie.z.Zamościem).i.ruskie.(z.Przemyślem.i.Lwowem). oraz.części.województw.podolskiego.i.wołyńskiego..Terytoria.te.o.znacznym. i.w.istotnej.większości.polskim.zaludnieniu,.bogate.(m.in..w.cenne.saliny),. stanowiły.od.wieków.średnich.fundament.Rzeczypospolitej..Podobnie.było. 14 II rozbiór III rozbiór w.przypadku.Prus,.które.wzięły.najmniej,.bowiem.obszar.ich.zaboru.wynosił. 36.tys..km2.z.580.tys..ludności,.ale.były.to.ziemie.nader.cenne.gospodarczo,. zwłaszcza.ujście.Wisły..Uzyskiwały.więc.Prusy.warmińskie.księstwo.bisku- pie,.województwa.pomorskie,.malborskie.i.chełmińskie.(jeszcze.bez.Gdań- ska.i.Torunia),.a.także.części.województw.poznańskiego,.gnieźnieńskiego,. inowrocławskiego.i.brzesko-kujawskiego. Tak.więc.po.I.rozbiorze.terytorium.państwa.polskiego.zmniejszyło.się. do.ok..520.tys..km2,.a.liczba.mieszkańców.spadła.poniżej.10.milionów. Do.drugiego.podziału.Rzeczypospolitej.doszło.po.klęsce.w.wojnie.z.Rosją,. popierającą.Targowiczan..23.stycznia.1793.r..w.Petersburgu.Prusy.i.Rosja.pod- pisały.nową.konwencję.rozbiorową..Austria,.uwikłana.w.wojnę.z.Francją,.nie. zgłaszała.swoich.pretensji.licząc.na.nabytki.terytorialne.w.Bawarii..Formalna. zgoda.polskiego.Sejmu.nastąpiła,.nie.bez.oporu.posłów,.na.sesjach.w.Grod- nie:.22.lipca.1793.r..wobec.Rosji.i.25.września.tegoż.roku.wobec.Prus..W.ręce. Katarzyny.II.dostały.się.województwa:.kijowskie,.bracławskie,.podolskie.oraz. reszta.województwa.połockiego.i.mińskiego,.części.województw:.wileńskiego,. wołyńskiego,.brzesko-litewskiego.i.nowogródzkiego..Do.państwa.Fryderyka. Wilhelma.II.przyłączono.województwa:.poznańskie,.gnieźnieńskie,.kaliskie,. sieradzkie,. łęczyckie,. inowrocławskie,. brzesko-kujawskie,. płockie,. ziemię. dobrzyńską,.części.województw.rawskiego.i.mazowieckiego,.a.także.Gdańsk. i.Toruń..Teren.zajęty.przez.Rosję.obejmował.250.tys..km2.i.liczył.nieco.ponad. 3.mln.mieszkańców,.a.przez.Prusy.–.58.tys..km2.z.ludnością.przekraczającą. 1.mln..Rzeczpospolita.straciła.najbardziej.urodzajne.tereny.rolnicze.–.Wielko- polskę,.Ukrainę,.Podole.i.część.Wołynia..Do.tego.doszło.obalenie.dzieła.Sejmu. Czteroletniego.i.w.konsekwencji.kadłubowe.państwo.polskie.(liczące.łącznie. z.Kurlandią.już.tylko.227.tys..km2.z.4,4.mln.ludności),.wciśnięte.między.trzy. mocarstwa,.znalazło.się.pod.protektoratem.rosyjskim. Klęska.powstania.kościuszkowskiego.przesądziła.o.ostatecznym.upadku. Polski.. Trzeci. rozbiór. został. przeprowadzony. w. oparciu. o. traktaty. zawarte. 3.stycznia.1795.r..między.Rosją.a.Austrią.i.24.października.tego.roku.między. Rosją.a.Prusami..Stanisław.August.Poniatowski.abdykował.25.listopada.1795.r.. Rosja. zajęła. lenne. księstwo. Kurlandii,. starostwo. żmudzkie,. województwo. trockie.(z.wyjątkiem.niewielkich.obszarów.na.lewym.brzegu.Niemna,.które. przyłączono.do.Prus),.resztę.województw.wileńskiego.i.nowogródzkiego,.czę- ści.województw.brzesko-litewskiego.i.wołyńskiego..Obszar.ten.liczył.120.tys.. km2.i.około.1,5.mln.ludności..We.władanie.Austrii.dostało.się.całe.wojewódz- two.lubelskie.(obejmujące.wówczas.powiaty.lubelski.i.urzędowski.oraz.ziemię. łukowską),. pozostała. część. województw. sandomierskiego. i. krakowskiego,. części.województw:.podlaskiego,.mazowieckiego,.brzesko-litewskiego.(z.dzi- siejszą.Białą.Podlaską.i.Włodawą),.znaczna.część.ziemi.chełmskiej.(z.Chełmem. i.Krasnymstawem).–.a.więc.terytoria.leżące.po.lewej.stronie.Bugu,.a.na.zacho- dzie.opierające.się.o.Pilicę..Była.to.Małopolska.z.częścią.Mazowsza.i.Podlasia. –.obszar.zabrany.liczył.47.tys..km2.i.1,5.mln.mieszkańców..I.wreszcie.Prusy. zagarnęły. pozostałe. części. województw:. mazowieckiego. ze. stolicą. Polski. Warszawą,.rawskiego,.płockiego,. a.także.podlaskiego,.trockiego. i.starostwa. 15 Ostateczny zabór terytoriów Złamanie zasady pacta sunt servanda Ingerencja i przymus państw zaborczych Próby uzasadniania rozbiorów żmudzkiego.(po.lewej.stronie.Niemna).z.takimi.miastami,.jak.Łomża,.Biały- stok,.Suwałki..Otrzymały.też.część.województwa.krakowskiego..Ich.nabytki. terytorialne.liczyły.48.tys..km2.i.1.mln.ludności. W. sumie. ze. zlikwidowanego. państwa. polskiego. najwięcej. zabrała. Rosja,.bowiem.jej.nabytki.terytorialne.przekroczyły.460.tys..km2,.co.stanowiło. ponad.62 .dawnego.obszaru.Rzeczypospolitej.z.ludnością.sięgającą.prawie. całego.zaludnienia.(ok..6.mln)..Ona.też.przejęła.ziemie.będące.w.Koronie. Polskiej.dziedzictwem.Jagiellonów,.pokrywające.się.w.przybliżeniu.z.tery- torium. dawnego. Wielkiego. Księstwa. Litewskiego.. Ziemiami. piastowskimi. (wraz.z.odzyskanymi.w.XV.w..Pomorzem.Gdańskim.i.Warmią).podzielili.się. zaborcy.niemieccy..Prusy.otrzymały.łącznie.blisko.150.tys..km2.(20 .daw- nego.terytorium).z.blisko.3.mln.mieszkańców,.a.Austria.120.tys..km2.(18 . terytorium.Polski).i.ponad.4.mln.ludności. 2. Rozbiory z punktu widzenia prawa międzynarodowego Po. przeszło. 800. latach. bytu. państwowego. Polska. przestała. istnieć.. Podzieliła.w.ten.sposób.los.Czech,.Węgier.i.państw.bałkańskich,.choć.były.one. o.tyle.w.lepszym.położeniu,.iż.przechodziły.pod.panowanie.jednego.zaborcy.. W.innych.przypadkach.rozbiorów.dokonywanych.w.XVIII-wiecznej.Europie. zazwyczaj. chodziło. o. oderwanie. części. terytoriów. państwowych.. W. przy- padku. Polski. i. zlikwidowano. państwo,. i. podzielono. cały. naród,. a. według. petersburskiej.konwencji.między.zaborcami.z.26.stycznia.1797.r..na.zawsze. miała.być.wymazana.„nazwa.Królestwa.Polskiego”..Akty.rozbiorowe.stano- wiły. wyraźne. pogwałcenie. ówczesnych. zasad. prawa. międzynarodowego.. Przede.wszystkim.została.złamana.fundamentalna.zasada.pacta sunt servanda,. jako.że.wszystkie.państwa.zaborcze.jednostronnie.zrywały.swe.uprzednie. deklaracje.o.poszanowaniu.niezawisłości.Rzeczypospolitej..W.miejsce.umów. i. przestrzegania. elementarnych. podstaw. współżycia. międzynarodowego. znalazła. swe. miejsce. przemoc. oparta. o. rację. stanu. silniejszych. sąsiadów.. Wkraczanie.w.wewnętrzne.sprawy.Polski,.uzasadniane.bądź.to.rozkładem. jej.ustroju,.bądź.to.koniecznością.ochrony.przed.niebezpieczeństwem.wpły- wów.rewolucji.francuskiej,.stało.w.jawnej.sprzeczności.ze.znaną.już.wówczas. zasadą.nieingerencji.w.wewnętrzne.stosunki.innych.państw..Poza.tym.zła- mano.zasadę.o.niestosowaniu.przymusu.przy.zawieraniu.umów.międzyna- rodowych..Traktaty,.które.zawierali.z.Polską.zaborcy,.sporządzane.były.tak. wobec.króla,.jak.i.Sejmu.pod.zdecydowanym.terrorem.psychicznym.i.fizycz- nym..Wreszcie.nie.do.pogodzenia.z.prawem.narodów.było.opieranie.faktu. zaborów.na.wysuwaniu.bezzasadnych,.wygasłych.pretensji.terytorialnych.. W.przypadku.Polski.owe.„historyczne.uzasadnienia”.miały.dotyczyć.zabie- ranych.ziem,.przy.czym.na.podstawie.przedstawionych.oficjalnie.roszczeń. zajmowano.terytoria,.które.nigdy.nic.wspólnego.z.prezentowanymi.tezami. nie.miały..Zatem.słowa.Katarzyny.II:.„odebrałam,.co.było.oderwane”.łączyły. się.z.zamiarem.połączenia.pod.berłem.carów.wszystkich.ziem.należących.nie- 16 gdyś.do.Rurykowiczów.–.czego.nie.można.było.odnieść.do.rdzennej.Litwy.. Prusy. uważały. się. za. spadkobiercę. państwa. krzyżackiego,. a. zajęły. teryto- ria,.które.nigdy.doń.nie.należały.(Wielkopolska,.Mazowsze),.„zapominając”. o.traktatach.z.1466.r..i.1525.r..Austriacy.natomiast.wyprowadzali.swoje.racje. po.I.rozbiorze.z.faktu,.iż.korona.węgierska.miała.datujące.się.na.XIII.stulecie,. ale.„nieprzedawnione”.prawa.do.Rusi.halicko-włodzimierskiej.(król.węgierski. Bela.III.tytułował.się.rex Galatiae et Lodomeriae.w.czasach,.kiedy.Węgrzy.próbo- wali.opanować.część.Rusi)..Podobnie.uzasadniali.prawa.Czech.do.Księstwa. Oświęcimskiego.i.Zatorskiego,.które.jako.część.Śląska.w.XIV.wieku.znala- zło.się.pod.panowaniem.czeskim..Prawa.te.przeszły.następnie.na.monarchię. habsurską.i.stąd,.według.władz.austriackich,.zabór.tych.ziem.polskich.nosił. nazwę.„rewindykacji”..Oczywiście,.zasadność.tych.tytułów.prawnych.w.sto- sunku.do.rozległości.ziem.zabranych.była.czysto.iluzoryczna..Po.III.rozbiorze. Austriacy.nie.starali.się.już.o.żadne.uzasadnienia. Upadek. Rzeczypospolitej. był. przede. wszystkim. tragedią. narodu,. ale. też.w.sposób.zdecydowany.zmieniał.układ.sił.politycznych.w.tej.części.kon- tynentu. europejskiego.. Powstały. blok. państw. zaborczych. realizował. poli- tykę.reakcyjną.skierowaną.przeciwko.ruchom.niepodległościowym.i.demo- kratycznym..Dlatego.też.kwestia.niepodległości.Polski.miała.się.stać.jednym. z.najważniejszych.problemów.europejskich.w.XIX.stuleciu. 3. Zabór pruski do roku 1807 Terytoria.polskie.zabierane.kolejno.w.trzech.rozbiorach.były.wcielane. do.Królestwa.Pruskiego.jako.jego.prowincje..Nie.pokrywały.się.one.jednak. w.pełni.z.granicami.zaborów..Z.większości.ziem.I.zaboru.(dawnych.Prus. Królewskich,. obwodu. nadnoteckiego. i. powiatu. kwidzyńskiego),. później. Gdańska,.Torunia.oraz.lenn.Bytowa.i.Lęborka.utworzono.Prusy Zachodnie.. Dawne.Prusy.Książęce.oraz.polska.Warmia.otrzymały.nazwę.Prus Wschod- nich.. Nabytki. z. II. rozbioru. nazwano. Prusami Południowymi,. natomiast. z.III.–.Prusami Nowowschodnimi. Zupełnie.oddzielny.status.miał.Śląsk,.zdobyty.przez.Prusy.w.wojnie. z. Austrią. w. latach. 1740–1742,. do. którego. w. wyniku. rozbiorów. dołączono. część. Małopolski. (z. Częstochową. i. Siewierzem),. tworzącą. w. jego. ramach. oddzielny.okręg.administracyjny.pod.nazwą.Nowy Śląsk. 3.1. Stosunki społeczne 3.1.1. Szlachta W. absolutnym. państwie. pruskim. funkcjonował. system. stanowy,. a.szlachta.uznana.była.za.pierwszy.stan.monarchii..Jej.uprzywilejowana. pozycja.wyrażała.się.w.monopolu.własności.ziemskiej.i.dominialnej.wła- 17 Prowincje Dobra ziemskie Drobna szlachta dzy.nad.chłopem..Z.niej.też.rekrutowały.się.kadry.oficerskie.i.najwyższej. biurokracji..Na.włączonych.ziemiach.polskich.za.dobra.szlacheckie.zostały. uznane. te,. które. wcześniej. należały. do. polskiej. szlachty.. Wobec. zakazu. sprzedawania. dóbr. ziemskich. mieszczanom. sytuacja. własnościowa. pol- skiego. ziemiaństwa. uległa. wzmocnieniu. w. stosunku. choćby. do. uchwał. Sejmu.Czteroletniego..Zakaz.ten.był.tylko.okresowo.uchylony.na.Śląsku. (w. latach. 1762–1785). w. konsekwencji. zniszczeń. wojny. siedmioletniej. i.zadłużenia.wielu.majątków,.ale.nabywający.dobra.mieszczanie.nigdy.nie. nabywali.pełnych.uprawnień.wiążących.się.z.posiadaniem.dóbr.rycerskich. (np..w.zakresie.sądownictwa.patrymonialnego,.uczestnictwa.w.reprezen- tacji. stanowej. czy. tzw.. prawa. patronatu,. to. jest. uprawnień. wobec. miej- scowego.kościoła)..Oficjalny.zakaz.sprzedaży.majątków.osobom.nieszla- checkiego.pochodzenia.nie.był.jednak.ściśle.egzekwowany.ze.względów. germanizacyjnych.. Tu. czyniono. odstępstwa. na. rzecz. mieszczaństwa. niemieckiego.. Poza. tym,. mimo. formalnej. ochrony. polskiej. własności. szlacheckiej,.władze.pruskie.dążyły.do.jak.najszybszego.stworzenia.nie- mieckiej.własności.ziemskiej..Dobra.konfiskowane.(uczestnikom.powsta- nia. kościuszkowskiego,. duchowieństwu). i. likwidowane. królewszczyzny. sprzedawano.bądź.nadawano.szlachcie.pruskiej.z.jednoczesnym.zakazem. odsprzedawania.ich.Polakom..W.1800.r..zakaz.ten.obwarowano.dodatko- wym.rygorem.zabraniającym.odsprzedaży.tych.dóbr.ich.prawnym.następ- com.lub.nabywcom. Najtrudniejszą.sytuację.gospodarczą.miała.drobna.szlachta.–.niepose- sjonaci,.głównie.wskutek.likwidacji.dóbr.królewskich,.w.których.dotychczas. pełniła. różne. funkcje.. Od. 1803. r.. przyzwolono. niezamożnej. szlachcie. na. nabywanie.i.uprawianie.gruntów.chłopskich..Poza.tym.dla.ubogiej.szlachty. pozostawała.kariera.wojskowa.i.szukanie.zarobku.w.miastach..To.ostatnie,. mimo.obostrzeń.stanowych,.było.możliwe,.gdyż.według.przepisów.pruskich. nabywanie.gruntów.miejskich.i.zajmowanie.się.handlem.zależało.od.uzy- skania.obywatelstwa.miejskiego,.które.jednak.nie.pociągało.za.sobą.utraty. praw.szlacheckich. Cała.polska.szlachta.odczuwała.mocno.dolegliwości.pruskiego.systemu. rządów. policyjnych,. zwłaszcza. ucisk. podatkowy,. przymus. paszportowy. i.cenzurę. 3.1.2. Duchowieństwo Status wyznań W.monarchii.pruskiej.stanowisko.religii.państwowej.miało.wyznanie. ewangelicko-augsburskie. (luterańskie).. Wynikało. to. oczywiście. z. faktu,. iż. religię. tę. wyznawała. większość. mieszkańców. starych. prowincji. państwa.. Kościół. rzymskokatolicki. i. ewangelicko-reformowany. (kalwinizm). były. wyznaniami. prawnie. uznanymi.. Sytuacja. ta. nie. zmieniła. się,. mimo. iż. po. 1795.r..liczba.ludności.rzymskokatolickiej.sięgnęła.50 .wszystkich.mieszkań- ców..Cechą.charakterystyczną.pruskiego.systemu.wyznaniowego.było.ścisłe. 18 Kościół rzymskokatolicki Kategorie mieszczan Prawo miejskie podporządkowanie.religii.państwu..Wyznania.protestanckie.nie.posiadały. własnych.organów.władzy,.lecz.kierowane.były.przez.władze.państwowe. za.pomocą.konsystorzy.odrębnych.dla.każdego.wyznania..Duchowni.mieli. status.urzędników.państwowych. W.tej.sytuacji.położenie.prawne.i.faktyczne.Kościoła.rzymskokatolic- kiego.uległo.znacznemu.pogorszeniu..Zlikwidowano.nuncjaturę.papieską. w.Warszawie.i.wydatnie.ograniczono.kontakty.duchowieństwa.z.Rzymem.. Władze. pruskie. samodzielnie. erygowały. nowe. diecezje. (m.in.. w. 1802. r.. w. Warszawie),. a. biskupów. powoływał. monarcha.. Nadzór. nad. duchow- nymi. sprawowały. urzędy. administracyjne,. tzw.. kamery,. m.in.. w. zakre- sie.cenzury..Dobra.ziemskie.Kościoła.bądź.skonfiskowano.(jak.w.Prusach. Południowych.i.Nowowschodnich).i.duchownym.wypłacano.pensję.(tzw.. kompetencję),. bądź. obłożono. bardzo. wysokim. podatkiem. (jak. na. Śląsku. i.w.Prusach.Zachodnich)..Likwidowano.też.seminaria.duchowne,.a.księży. kształcono.na.wydziałach.teologicznych.uniwersytetów.w.duchu.wierności. państwu.pruskiemu. 3.1.3. Mieszczanie Tak.jak.w.Rzeczypospolitej.szlacheckiej,.w.Prusach.wyróżniano.miasta. podlegające.monarsze.(tzw..wolne).i.stanowiące.własność.prywatną..Miesz- kańcy.miast.tworzyli.oddzielny.stan,.w.którego.skład.wchodzili.tzw..oby- watele.miasta,.tj..ci,.którzy.posiadali.prawo.miejskie,.ale.nie.musieli.w.nim. zamieszkiwać.(choćby.z.powodu.pełnionych.funkcji.lub.godności),.i.miesz- czanie,.zamieszkujący.w.mieście.i.także.legitymujący.się.prawem.miejskim.. Nieposiadający.prawa.miejskiego.określani.byli.jako.„miejscowi”..Ci.ostatni. rekrutowali. się. głównie. ze. wsi. i. zaczynali. stanowić. w. miastach. główną. najemną. siłę. roboczą.. Prawa. miejskiego. udzielały. magistraty.. Było. ono. podstawą. do. prowadzenia. handlu. i. zajmowania. się. zawodami. miejskimi. i.w.zasadzie.mógł.je.otrzymać.każdy,.kto.spełnił.przewidziane.nim.warunki. (głównie.zawodowe.i.etyczno-moralne)..Było.ono.dziedziczne..Chłopi.pod- dani.mogli.je.otrzymywać.za.zgodą.pana,.a.wojskowi.za.zezwoleniem.prze- łożonych..Nadal.działały.w.miastach.cechy.rzemieślnicze.i.gildie.kupieckie.. Formalnie. także. utrzymywał. się. przymus. cechowy,. jednak. powoli. stawał. się.coraz.bardziej.iluzoryczny..Władze.państwowe.bowiem,.sprawujące.nad. rzemiosłem. nadzór,. mogły. nadawać. przywileje. tzw.. wolnych. majstrów,. które.umożliwiały.uprawianie.zawodu.poza.cechem,.jak.też.generalnie.two- rzyć.lub.zamykać.cechy..Podobnie.państwo.udzielało.indywidualnych.kon- cesji.kupieckich.i.dla.prowadzenia.przedsiębiorstw.(manufaktur)..Wreszcie. w. 1806. r.. w. nabytych. prowincjach. pruskich. zniesiono. przymus. cechowy. w.zakresie.tkactwa. Sytuacja. mieszczan. miast. prywatnych. pozostawała. podobna. do. sto- sunków.w.dawnej.Polsce,.jako.że.o.ich.prawnym.i.gospodarczym.położeniu. nadal.decydował.właściciel.miasta. 19 Poddaństwo Powinności Prawa do ziemi 3.1.4. Chłopi W. Prusach. chłopi,. stanowiący. największy. stan. społeczny,. dostarczali. przede.wszystkim.rekrutów.do.wojska,.byli.też.głównymi.płatnikami.podat- ków.. Przepisy. epoki. światłego. absolutyzmu. wprowadzały. pewne. reformy. w. ich. położeniu. –. głównie. jednak. obejmowały. one. chłopów. w. domenach. królewskich,.a.częściowo.tylko.w.dobrach.szlacheckich..Niemniej.zasadą.poli- tyki. monarszej. było. niedopuszczanie. do. pogorszenia. się. sytuacji. chłopów.. Poddaństwo. osobiste. uległo. ograniczeniu. patentem. z. 1773. r.. Nakazywano. mianowicie.panom.feudalnym.uwalnianie.chłopów.z.poddaństwa.w.określo- nych.przypadkach:.braku.środków.do.życia.na.miejscu,.otrzymania.innego,. lepszego.zajęcia,.zawarcia.związku.małżeńskiego.poza.swoją.wsią,.podjęcia. nauki. w. szkole..Zlikwidowano. też. obowiązkową. służbę. dzieci. we. dworze.. W.tymże.1773.r..ograniczono.też.powinności.chłopów.w.domenach,.ustalono. bowiem.górną.granicę.odbywania.pańszczyzny.na.60.dni.tzw..sprzężajnych. z.włóki.(pruska.włóka.liczyła.76.597.m2.i.była.o.ponad.połowę.mniejsza.od. polskiej).i.60.dni.pieszych.z.pół.włóki..Podobnie.w.domenach.intensywniejszy. był.proces.zamiany.pańszczyzny.na.czynsz..Od.1799.r..władze.lokalne.mogły. zawierać.z.chłopami.z.domen.umowy.przewidujące.w.miejsce.pańszczyzny. stałe.czynsze..W.pierwszych.latach.XIX.wieku.przeprowadzono.taką.akcję,. choć.nie.bez.oporów,.na.zabranych.ziemiach.polskich..Natomiast.prywatnych. właścicieli. wezwano,. by. świadczenia. poddańcze. normowali. z. włościanami. umowami..Nad.ich.treścią.i.stabilnością.miały.czuwać.specjalnie.powoływane. przez. władze. państwowe. tzw.. komisje. urbarialne. (tzw.. urbarze. to. zbiory. powinności.chłopskich.sporządzane.przy.spisywaniu.ww..umów)..Posługiwa- nie.się.urbarzami.w.znacznym.stopniu.wprowadzono.na.Śląsku. Jeśli.chodzi.o.prawa.do.gruntu,.to.większość.chłopów.w.dalszym.ciągu. pozbawiona.była.dziedzicznych.praw.do.ziemi..Niemniej.niektóre.elementy. tych.uprawnień.uległy.wzmocnieniu..I.tak,.przepisami.z.lat.70..XVIII.wieku. wprowadzono.wobec.chłopów.w.domenach.zakaz.usuwania.ich.z.ziemi.bez. wyroku.sądowego..Ten.zakaz.rugów.dotyczył.też.przypadków.ekonomicznie. nieuzasadnionych.w.odniesieniu.do.gospodarstw.chłopskich.w.dobrach.pry- watnych..Zabroniono.również.dzielenia.gospodarstw.chłopskich.oraz.włącza- nia.ich.do.folwarków..Panom.feudalnym.zalecono.oparcie.praw.włościan.do. gruntu.o.formę.dzierżawy.dziedzicznej..Na.podstawie.przepisów.Landrechtu. Pruskiego.z.1794.r..(patrz.niżej).wszyscy.chłopi.otrzymali.możność.wnosze- nia.do.władz.państwowych.skarg.na.swoich.panów,.zwłaszcza.dotyczących. zwiększania.powinności.poddańczych.i.naruszania.uprawnień.do.gruntu. 3.1.5. Żydzi Zamieszkała.w.miastach.ludność.żydowska.zaliczana.była.do.kategorii. „miejscowych”,.z.tym.że.jeszcze.w.oparciu.o.dawne.średniowieczne.prze- pisy.traktowano.ją.jako.cudzoziemców.pozostających.pod.ochroną.państwa.. 20 Wobec.tego.Żydzi.byli.ograniczani.w.wykonywaniu.niektórych.zawodów,. zawieraniu.związków.małżeńskich.i.musieli.opłacać.specjalne.podatki.bądź. opłaty.. W. roku. 1797. ukazał. się. Statut. Generalny. dla. Żydów. –. mieszkań- ców.Prus.Południowych.i.Nowowschodnich..Likwidował.dawny.samorząd. żydowski. i. wprowadzał. rygorystyczną. kontrolę. państwa:. odtąd. wszyscy. Żydzi. ujęci. zostali. w. rejestrze. generalnym,. a. podstawą. ich. zamieszkania. i.pobytu.stawał.się.tzw..list.ochronny.(protekcyjny)..W.statucie.wskazano. zawody,.które.Żydzi.mogli.uprawiać..Należały.do.nich.handel,.rzemiosło,. rolnictwo,.hodowla.bydła.i.furmaństwo..Generalnie.polityka.władz.pruskich. zmierzała.do.germanizacji.ludności.żydowskiej.(głównie.przez.szkolnictwo),. jak.też.do.wykorzystywania.jej.(zwłaszcza.w.handlu.i.rzemiośle).do.osłabia- nia.pozycji.ludności.polskiej. Kontrola państwa 3.2. Ustrój władz i urzędów Ziemie.polskie.bardzo.szybko.włączono.w.ustrojowy.system.państwa. pruskiego..Tak.jak.w.całym.państwie,.podzielono.je.na.prowincje, depar- tamenty (ściślej tzw. departamenty kamer) i powiaty.. W. prowincji. Prus. Zachodnich. utworzono. dwa. departamenty. (bydgoski. i. kwidzyński),. a. ją. samą. podporządkowano. w. 1774. r.. rządowi. w. Berlinie,. tj.. Generalnemu. Dyrektorium.. Prowincja. ta,. razem. z. prowincją. Prus. Wschodnich,. miała. w. Dyrektorium. oddzielny. departament. terytorialny. z. ministrem. na. czele.. Prowincja.Prus.Południowych,.także.bezpośrednio.podległa.Generalnemu. Dyrektorium.i.mająca.tam.swój.departament.terytorialny,.podzielona.została. na. trzy. departamenty:. warszawski,. poznański. i. kaliski.. Z. kolei. prowincję. Prus.Nowowschodnich,.również.poddaną.Generalnemu.Dyrektorium,.przy- łączono.do.wspólnego.departamentu.terytorialnego.z.Prusami.Zachodnimi. i. Wschodnimi.. Prusy. Nowowschodnie. dzieliły. się. na. dwa. departamenty:. płocki.i.białostocki..Natomiast.Śląsk,.formalnie.tworzący.oddzielną.prowin- cję,.miał.wyższy.status..Traktowano.go.jako.niezależne.księstwo,.na.którego. czele.stał.osobny.minister.podległy.bezpośrednio.monarsze,.a.więc.z.pomi- nięciem.Generalnego.Dyrektorium..Ta.odrębność.trwała.do.1808.r..Prowincja. śląska.składała.się.z.dwóch.departamentów:.wrocławskiego.i.głogowskiego. Dokonany.przez.Prusaków.podział.prowincji.na.departamenty.zrywał. z.dawnymi.polskimi.jednostkami.terytorialnymi..Z.pewnością.był.racjonal- niejszy.i.usprawniał.działanie.administracji,.ale.też.jego.celem.była.likwida- cja.tradycyjnych.więzi.i.związków.lokalnych,.a.przez.to.burzenie.polskości.. Władze.w.departamentach.sprawowały.kolegialne.organy.o.nazwie.kamer wojenno-ekonomicznych..Miały.one.szerokie.kompetencje.administracyjne. i.skarbowe,.a.także.sądownicze.w.tych.sprawach..W.poszczególnych.zabiera- nych.prowincjach.zwiększano.zakres.ich.uprawnień,.m.in..o.sprawy.Kościoła. rzymskokatolickiego.i.szkolnictwa..Najbardziej.charakterystyczny.był.tu.akt. z.1797.r.,.określający.władzę.kamer.w.Prusach.Nowowschodnich..Przepro- wadzono.w.nim.po.raz.pierwszy.w.państwie.pruskim.linię.podziału.między. 21 Podziały administracyjne Organy departamentowe Organy powiatowe Administracja miast Ustrój wsi organami.władzy.administracyjnej.i.sądowej,.stanowiąc,.że.do.kamer.należy. cała.szeroko.rozumiana.władza.administracyjna,.a.do.rejencji.(patrz.niżej). uprawnienia.sądowe. Na.czele.powiatów.stali.landraci..Powoływał.ich.król,.a.podlegali.oni. bezpośrednio.kamerom..Do.landratów,.w.ramach.ich.uprawnień.administra- cyjnych,.należały.szczególne.sprawy.podatkowe.i.wojskowe..Na.terenie.Prus. Wschodnich.i.Zachodnich,.tak.jak.i.w.starych.prowincjach.pruskich,.obok. landratów.funkcjonowały.szlacheckie.sejmiki.powiatowe.z.nim.współdzia- łające.i.mające.prawo.przedstawiania.kandydatów.na.to.stanowisko..Tam. też.landrat.traktowany.był.jako.reprezentant.szlachty..Natomiast.w.prowin- cjach.utworzonych.po.II.i.III.rozbiorze.sejmików.już.nie.powołano.i.landrat. był.wyłącznie.przedstawicielem.państwa..Swoją.władzę.rozciągali.landraci. wyłącznie.na.terenach.wiejskich..Nie.podlegały.im.miasta..Jedynie.w.Pru- sach. Nowowschodnich. landraci. wykonywali. swe. uprawnienia. na. terenie. całego.powiatu. Jeśli.chodzi.o.miasta.królewskie,.to.ich.uprawnienia.samorządowe.zostały. wydatnie.ograniczone.głównie.przez.wprowadzenie.nad.nimi.nadzoru.pań- stwowego..Sprawowany.on.był.w.kwestiach.administracyjnych.przez.kamery,. a.w.zakresie.spraw.podatkowych.i.gospodarczych.–.przez.specjalnych.radców. skarbowych..Ponadto.urzędnicy.miejscy.pochodzili.odtąd.z.nominacji.(doży- wotniej).kamer,.musieli.posiadać.odpowiednie.kwalifikacje,.a.zwłaszcza.zna- jomość.języka.niemieckiego..Prawie.identyczne.zasady.wprowadzono.wobec. miast.prywatnych,.co.z.kolei.ograniczyło.prawa.ich.właścicieli. Na.wsi.władzę.administracyjną.i.policyjną.sprawował.jej.pan.–.pod- dany. jednak. nadzorowi. landrata.. Domenami. królewskimi. zarządzały. urzędy.domen.podległe.bezpośrednio.kamerom..W.1794.r..Landrecht.ujed- nolicił. ustrój. wsi.. Odtąd. wieś. tworzyła. gromadę,. posiadającą. osobowość. publicznoprawną. i. stanowiącą. jednostkę. samorządową.. Na. jej. czele. stał. sołtys.mający.do.pomocy.ławników..Byli.oni.powoływani.przez.właściciela. ziemskiego,.ale.zatwierdzał.ich.na.stanowiskach.landrat..On.też.zaprzysięgał. ich.na.wierność.państwu,.panu.i.gromadzie..Sołtys.z.ławnikami.sprawowali. głównie.funkcje.administracyjno-skarbowe,.a.zwłaszcza.podatkowe..Szcze- gółowe.kompetencje.najniższych.władz.wiejskich.w.dużej.mierze.zależne. były.od.praw.prowincjonalnych.i.zwyczajów.lokalnych. 3.3. Organizacja sądownictwa i prawo sądowe 3.3.1. Obowiązywanie prawa W.prawie.pruskim.w.omawianej.epoce,.obok.partykularyzmu.stano- wego,. występował. wyraźny. jeszcze. feudalny. partykularyzm. terytorialny.. Absolutny.monarcha.sprawował.władzę.ustawodawczą,.realizując.ją.poprzez. akty.prawne.o.bardzo.różnorodnym.charakterze.tak.co.do.hierarchii.ważno- ści,. jak. i. przestrzeni. terytorialnej,. na. której. miały. obowiązywać,. wydawał. 22 Monarsze akty prawne Wprowadzenie prawa pruskiego Systematyka i normy Landrechtu ustawy.i.edykty.oraz.rozporządzenia..Te.ostatnie.określano.jako.deklaracje,. instrukcje.lub.regulaminy..W.stosunku.do.ziem.nowo.zajmowanych.uka- zujące. się. ustawy. nosiły. nazwę. patentów.. Z. kolei. zarządzenia. wykonaw- cze,.takie.jak.obwieszczenia, proklamacje, zawiadomienia.opatrywano.sto- sowną.adnotacją.o.mocy.obowiązującej.bądź.na.terenie.całego.państwa,.bądź. poszczególnych.prowincji..Wreszcie.mianem.reskryptów,.rozkazów.gabine- towych,.cyrkularzy.oznaczano.akty.prawne.wydawane.na.zapytania.władz. niższych.lub.z.powodu.specjalnych.wydarzeń..Ustawodawstwo.monarsze. przejawiało.dążenia.do.ujednolicenia.ustrojowego,.ale.też.miało.uwzględnić. odmienności.prawne.poszczególnych.prowincji..Nadal.funkcjonowało.więc. pojęcie.praw.prowincjonalnych. Na.zajmowanych.kolejno.terytoriach.rozbiorowych.Prusacy.utrzymy- wali.prawo.polskie.jako.prawo.prowincjonalne..Nie.trwało.to.jednak.długo,. a.i.zakres.rzeczowy.bywał.zróżnicowany..Generalnie.w.Prusach.Zachodnich. moc.prawa.polskiego.uchylono.już.w.1772.r.,.wprowadzając.na.jego.miej- sce.prawo.prowincjonalne.Prus.Wschodnich,.skodyfikowane.w.Landrechcie wschodniopruskim z 1721 r..Dla.ziem.II.rozbioru.datą.graniczną,.od.której. zaczynała.się.powolna.likwidacja.prawa.polskiego,.był.28.marca.1794.r..Edyk- tem.z.tegoż.dnia.na.terenie.Prus.Południowych.wprowadzono.Powszechne Prawo Krajowe dla Państw Pruskich (PPK),. czyli. Landrecht Pruski.. Miał. on.początkowo.obowiązywać.(od.1.czerwca.1794.r.).jako.prawo.posiłkowe. wobec.praw.prowincjonalnych.(a.więc.i.wobec.prawa.polskiego)..Jednocze- śnie.prawa.prowincjonalne.miały.zostać.skodyfikowane.do.1796.r..Wobec. nieuczynienia.tego.w.Prusach.Południowych,.od.1797.r..Landrecht.już.tam. obowiązywał,.a.moc.polskich.praw.ograniczyła.się.do.niektórych.tylko.insty- tucji.z.zakresu.prawa.spadkowego,.małżeńskiego.i.stosunków.poddańczych.. Od.tego.samego.roku.PPK.stało.się.ogólnie.obowiązujące.na.terytorium.Prus. Nowowschodnich.. Podobnie. rozciągnięto. moc. PPK. na. Prusy. Zachodnie,. a.jedynie.w.Prusach.Wschodnich.doszło.do.skodyfikowania.prawa.własnego. w.postaci.tzw..Wschodniopruskiego Prawa Prowincjonalnego.w.1801.r. Zamiarem. twórców. Landrechtu. było. zebranie. w. jednym. zbiorze. i.unormowanie.w.całości.prawa.materialnego..W.efekcie.powstał.potężny. zbiór,.licząc.19.187.paragrafów,.z.których.przeszło.15.000.dotyczyło.prawa. prywatnego.. Objętość. Landrechtu. była. konsekwencją. założenia,. iż. oświe- cony. władca. ma. prawo. regulować. całokształt. życia. swych. poddanych,. a.kodeks.winien.zawierać.niezawodne.rozwiązania.dla.każdego.przypadku.. Doprowadziło.to.do.daleko.posuniętej.kazuistyki..Landrecht,.poza.krótkim. wstępem,.składał.się.z.dwóch.części,.dzielących.się.z.kolei.na.tytuły.i.roz- działy.. Jego. systematyka. nawiązywała. do. filozoficznych. założeń. Samuela. Pufendorfa,.który.w.swym.dziele.Ius nature et gentium.(1672).zawarł.prawno- naturalną.koncepcję.„podwójn
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historia ustroju i prawa polskiego (1772-1918)
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: