Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
02215 033543 15588738 na godz. na dobę w sumie
Historie autorytetu wobec kultury i edukacji - ebook/pdf
Historie autorytetu wobec kultury i edukacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 748
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-871-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Książki Lecha Witkowskiego o autorytecie to imponujące mozaiki poglądów, ogarniające tysiące lat myśli ludzkiej. Dopiero „stając na ramionach olbrzymów”, jak określał taką postawę w nauce Isaac Newton, Witkowski ostrożnie i skromnie kreśli własne stanowisko filozoficzne i pedagogiczne. W ten godny zalecenia sposób sam staje się autorytetem od autorytetów.

Piotr Sztompka, członek rzeczywisty PAN

 

Książka Lecha Witkowskiego jest w stanie dać satysfakcję chyba największym „smakoszom” języka polskiego. Nie będę ukrywał, że czytanie 750 stron tekstu naukowego zwykle wiąże się z wysiłkiem, zwykle czujemy się znużeni monotonią używanych słów, jednowątkową tematyką, spakowaniem zbyt dużej ilości myśli w kolejnych akapitach. W przypadku omawianej pracy tego nie ma. Jeśli język przyrównamy do klawiatury fortepianu, to można powiedzieć, że Lech Witkowski jako pianista wykorzystuje wszystkie klawisze. Dzięki temu potrafi wydobyć najdrobniejsze niuanse w analizowanych stanowiskach odnoszących się do sposobów ujmowania autorytetu.

[…] czytanie tego dzieła prowokuje nie tylko do myślenia o naszej kondycji umysłowej, ale również wywołuje ferment emocjonalny, skłania do samooceny. Jest to więc moje osobiste świadectwo, że Lech Witkowski nie pracował daremnie. Jestem przekonany, że jego znaczący tekst będzie prowokował do refleksji wielu innych czytelników. A przy okazji będzie także uczył szacunku do humanistyki, a więc skłaniał do czytania, myślenia, czytania i znów do myślenia, czyli odnajdywania przyjemności w poznawaniu dawnej i współczesnej kultury symbolicznej.

Stanisław Zbigniew Kowalik

 

O tym jest ta książka. O tym, że zanika zdolność mierzenia się z lepszymi od nas samych, że wielu wręcz takiej możliwości nie przyjmuje do wiadomości albo się nią nie przejmuje, ścigając się w ustanowieniu władczym, po którym nikt już „nie może mi podskoczyć”. Tymczasem uniwersytet jako miejsce, gdzie możliwe jest spotkanie z najlepszymi duchami, choćby i z przeszłości albo innych światów niż nasz lokalny, coraz częściej staje się miejscem sankcjonowania typowych patologii władzy, układów, pozorów i jałowości poznawczej, gdzie wielkość duchowa się nie liczy, dokładniej nie jest brana pod uwagę, ponieważ traktuje się ją jako zbędną zarówno w wyposażeniu przykrawanym do rynku pracy, jak i odnoszonym do układów władczych i ich machinacji. Coraz częściej piastujących pozycje władcze czy zasiadających w radach wydziałowych czy instytutowych nie obowiązują wymogi mądrości jako odpowiedzialności za wartość prawdy i sprawiedliwości respektującej powagę autorytetu i misji uniwersytetu, gdy mają poczucie, że fakt ich władczości i „samodzielności” duchowej rozumianej jako prawo do głosowania i decydowania wedle widzimisię zwalnia z odpowiedzialności właśnie. Zanurzając się w mądrość cudzego myślenia, usiłuję też wyrwać się z okowów lokalnie dominującego barbarzyństwa duchowego ubranego w togi akademickie i posiadającego stopnie naukowe, których słabości, a nawet nędzy i nihilizmu nikt już zwykle nie bierze pod uwagę.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 © Copyright by Lech Witkowski Recenzent: prof. zw. dr hab. Stanisław Z. Kowalik Redakcja wydawnicza: Aleksandra Bylica Magdalena Polek Opracowanie typografi czne: Katarzyna Kerschner Anna M. Damasiewicz, www.damasiewicz.idesigner.pl Projekt okładki: Grafi ka wykorzystana na okładce: © nmarques74 | Bigstock.com Publikacja dofi nansowana przez Wyższą Szkołę Edukacji Zdrowotnej i Nauk Społecznych w Łodzi Wydanie publikacji dofi nansowane przez Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Praca powstała w ramach realizacji programu badawczego nr 4340/b/H03/2011/40 (lata 2011–2013 na UKW w Bydgoszczy) w koordynacji Lecha Witkowskiego: Perspektywa kultury symbolicznej dla pedagogiki z analizą dominującego poziomu recepcji tradycji dyscypliny i humanistyki ISBN 978-83-7587-871-4 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Pamięci Profesora Bernarda Morela, Dziekana Wydziału Teologii Protestanckiej Uniwersytetu w Genewie, w poczuciu długu intelektualnego, duchowej wdzięczności i solidarności oraz Profesorowi Ireneuszowi Kojderowi z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie, niezwykłemu neurochirurgowi, humaniście i mistrzowi, którego „geniusz wewnętrzny” prowadzi w fi nezyjnym obcowaniu z sekretami mózgu, w głodzie refl eksji fi lozofi cznej. Z podziwem i przyjaźnią. L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski [...] konieczności, wobec których postawiła nas nasza epoka, i zaabsorbowanie wielkimi światowymi wydarzeniami również i u nas zepchnęły na dalszy plan gruntowne i poważne zajmowanie się fi lozofi ą, tak że mało kto poświęca jej uwagę. Kiedy więc co wartościowsze natury zwróciły się ku sprawom praktycznym, w fi lozofi i robiła wokół siebie dużo szumu i puszyła się płytkość i powierzchowność. [...] nigdy jeszcze sprawy tej nauki nie wyglądały tak źle jak właśnie w obecnych czasach, nigdy próżni i zarozumiali ludzie nie wypływali w takiej mierze na powierzchnię, okazując w swoich myślach i działaniach na polu nauki taką arogancję, jakby otrzymali nad nim władzę! Przeciwdziałać tej płytkości i z [...] powagą, rzetelnością i solidnością brać udział w dziele wydobywania fi lozofi i z samotności, w jaką się schroniła – do tego, wolno nam sądzić, wzywa nas głębszy [już] duch czasu. Georg Wilhelm Friedrich Hegel 1 [...] fi lozof powinien mówić to, co myśli, zwłaszcza w czasie, kiedy nikt, kto jest kimś, nie zgadza się z nim. Roger Scruton 2 [...] choćby nas oskarżano o arogancję, w życiu ludzkim obowiązuje zasada ścisłej hierarchii. Czesław Miłosz 3 1 Cyt. ze Słowa wstępnego, wygłoszonego przez Hegla w Heidelbergu 28 października 1816 roku, por. tegoż, Wykłady z historii fi lozofi i, t. I, przełożył, wstępem i komentarzem opatrzył Ś.F. No- wicki , przekład przejrzał A. Węgrzecki , Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 17 (w cytacie wykropkowano zwroty stanowiące odniesienia do kontekstu „niemieckiego”). Wyróż- nienia za oryginałem. 2 R. Scruton , Zachód i cała reszta. Globalizacja a zagrożenie terrorystyczne, przekład T. Bieroń, Wy- dawnictwo „Zysk i S-ka”, Poznań 2003, s. 207. 3 C. Miłosz , Pożegnanie Jeanne Hersch [w:] tegoż, O podróżach w czasie, wybór, opracowanie i wstęp J. Gromek , Wydawnictwo „Znak”, Kraków 2010, s. 196. L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Spis treści Podziękowania ............................................................................................................... 17 Wprowadzenie ............................................................................................................... 19 Jak to jest robione? .................................................................................................. 20 Efekt normatywny książki ..................................................................................... 30 Wydziedziczenie i imponderabilia kulturowe Część I Rozdział I Ukryte przekleństwo wydziedziczenia z kultury .................................................... 35 Wstęp. Książka jako wyrzut sumienia ................................................................ 35 „Czytaj albo giń!” .................................................................................................... 39 O trudności chwytania zjawiska autorytetu ....................................................... 42 O autorytarnym odrzuceniu autorytetu ............................................................. 50 Dlaczego szukać obrony dla autorytetu? ............................................................. 57 Fragmenty kulturowego świadectwa w sprawie autorytetu ............................. 62 W miejsce czy w miejscu autorytetu? .................................................................. 67 Rozdział II Spór o autorytet jako beznadziejna walka o imponderabilia kulturowe ......................................................................................... 71 Wstęp ........................................................................................................................ 71 O „doksycznym” fałszu obrony autorytetu: jak nie bronić „autorytetu” Jana Pawła II oraz znaczenia intelektualistów ............................ 72 Błędy logiki i psychologii ataku na zjawisko autorytetu – dwa typowe przykłady uchybienia ........................................................................ 79 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 8 Spis treści Współmyślenie z Frankiem Furedim przeciw dominacji fi listerstwa myślowego .......................................................................................... 82 W stronę ontologii wdzięczności przeciw pretensjonalności – ujęcie Gabriela Marcela ........................................................................................ 91 Jak się przedrzeć do kontaktu z historią: przypadek Giorgio Agambena pod wpływem Waltera Benjamina i problemu Geniuszu .............................. 102 Troska o duchowość jako warunek odzyskania Europy – Jan Patočka i dziedzictwo fi lozofi i dla kultury i edukacji: o nowy autorytet Sokratesa i fi lozofi i ................................................................ 105 Część II Preliminaria, zdrady i maski Rozdział III Przekroje, przechadzki, przypadki, problemy: próba przeglądu historycznych świadectw, tropów i inspiracji .......................................................... 115 Wstęp ...................................................................................................................... 115 O świadectwie Jerzego Stempowskiego ............................................................ 117 Niewdzięczne rysowanie mapy – przypadek Stefana Morawskiego ............ 120 Marii Ossowskiej podejście do normatywności autorytetu: między aksjologiczną chłonnością i obojętnością ............................................ 122 Autorytet historyka w obliczu historycznej (nie)doli uznania: Jerzy W. Borejsza o Henryku Wereszyckim i o przykładzie Adama Mickiewicza ............................................................................................. 134 Autorytet przeszłości między wiarą, wiedzą oraz duchowo wyzwalającą i zakorzeniającą erudycją – z inspiracji historycznymi badaniami i rozważaniami Krzysztofa Pomiana wokół napięć wiara – rozum oraz procesu koniecznej „dezintegracji kartezjanizmu” .................................. 138 Rozdział IV Spory o sytuację autorytetu duchowości wobec pięciu postaci „zdrady klerków” – Julien Benda i pokłosie jego diagnozy ................................... 153 Wstęp ...................................................................................................................... 153 Intelektualiści pomiędzy kulturą i polityką i kontekst polskiej „zdrady klerków” w ujęciu Jerzego Szackiego ................................................... 161 Przejawy „zdrady klerków” jako patologie postaw autorytetów według Gustawa Herlinga-Grudzińskiego ....................................................... 166 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Spis treści 9 Pierwsza zdrada klerków: rasa, klasa i naród – pragmatyczna służba interesom doraźnym ............................................................................................. 175 Druga zdrada klerków: porządek, ewolucja świata, zaangażowanie ............ 197 Trzecia zdrada klerków – uwiedzenie postmodernizmem, poprawność polityczna, relatywizm: intelektualiści w narcystycznym duchu nieodpowiedzialności spektaklu młodości ........................................................ 210 Czwarta zdrada klerków – przeciętność, formalizm proceduralny, rynek usług konsumenckich, w trosce o globalność, masowość i równorzędność .................................................................................................... 220 Zakończenie: piąta zdrada klerków – wertykalny najazd ofi ar wydziedziczenia z kultury, sankcjonujących pozór, cynizm i wygodę kosztem instytucji kultury, której służba miała być ich powinnością .......... 223 Rozdział V Ubu król jako uniwersalne lustro prawdy. O świecie bez autorytetów ................ 227 Wstęp ...................................................................................................................... 227 W stronę pozapolitycznego myślenia o dokonaniu Alfreda Jarry’ego .......... 230 Teksty o teatrze u Jarry’ego jako preteksty dla pedagogiki ............................ 245 Zamiast zakończenia ............................................................................................ 253 Część III Historie fi lozofi czne Rozdział VI Między redukcją i rehabilitacją. Problem fi lozofi i analitycznej z autorytetem jako kategorią badawczą i praktyczną ............................................ 257 Wstęp ...................................................................................................................... 257 Problematyczność autorytetu (z) historii fi lozofi i w samej fi lozofi i .............. 258 Martha Nussbaum jako przykład wąskiej stereotypizacji autorytetu i tradycji ............................................................................................... 259 Analiza Richarda B. Brandta jako próba redukcji obecności autorytetu w etyce ................................................................................................. 273 Kapitał sugestii między rezonansem, magią i kompensacją – autorytet w kontekście analitycznego dyskursu fi lozofi i prawa Czesława Znamierowskiego ................................................................................ 280 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 10 Spis treści Rozdział VII W poszukiwaniu autorytetu jako źródła i partnera wielkości ducha: przypadek Hegla ......................................................................................................... 303 Wstęp ..................................................................................................................... 303 Autorytet w porządku uczoności i nauczania ................................................. 307 Czy odrzucenie „zewnętrznego autorytetu” znosi problem autorytetu? Przypadek odniesień do wiedzy i wiary ........................................................... 311 Dwie pułapki w historyczno-genetycznym traktowaniu autorytetu ........... 314 Stosunek Hegla do „wielkich” i ich autorytetu ................................................ 319 Spór Hegla z oświeceniem i światem wywyższającego się martwego ducha ................................................................................................... 322 Autorytet i dzieło – kwestia mechanizmu znikania i oszustwa ................... 330 Autorytet między śladem obiektywności w obliczu obłudy i etycznością .......................................................................................................... 333 O perypetiach recepcji autorytetu Hegla ......................................................... 335 Zakończenie .......................................................................................................... 340 Rozdział VIII Myśliciel istotny jako paradoksalne wyzwanie dla autorytetu i inne komplikacje u Martina Heideggera .............................................................. 343 Wstęp ..................................................................................................................... 343 Paradoksy myśliciela istotnego ........................................................................... 346 Martin Heidegger i stosunek do techniki jako model stosunku do autorytetu oraz ograniczenia i paradoksy tej analogii .............................. 351 Rozdział IX Między onieśmielającym słowem władczym a ośmielającą myślą znaczącą: autorytet według ujęcia Karla Jaspersa ................................................................... 359 Wstęp ..................................................................................................................... 359 Znaczące piętna współczesności ........................................................................ 364 Pułapki autorytetu nauki, techniki i Zachodu oraz wyzwanie autorytetu w historii ................................................................ 366 Próba konfrontacji z autorytetem Jaspersa ...................................................... 370 O symetrii i synergii wolności i prawdziwego autorytetu ............................. 373 Autorytet w obliczu „wiary fi lozofi cznej” w kontekście „objawienia”: o historyczności i destrukcyjności rozszczepienia autorytetu i wolności ... 377 Zakończenie .......................................................................................................... 386 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Spis treści 11 Rozdział X Przeciw zredukowanym postaciom autorytetu w „wojnie hermeneutyk”: Paul Ricoeur w obliczu depozytu władzy .............................................................. 389 Wstęp ..................................................................................................................... 389 Autorytet jako „przedmiot gry z czasem” ........................................................ 394 Socjologiczna redukcja autorytetu w polityce i teologii ................................. 397 Autorytet między piedestałem, świadectwem i patosem ............................... 399 Autorytet jako źródło długu wdzięczności i zobowiązania oraz szans służących rozwojowi do ciągłego odzyskiwania w historii myśli ................. 401 Autorytet i jego gubienie w edukacji uniwersyteckiej .................................... 408 Autorytet w perspektywach: pionowej i poziomej .......................................... 412 Powrót do autorytetu dzieł kultury jako ciągle ułomny powrót do siebie .................................................................. 417 Część IV Nauki społeczne i historia instytucji Rozdział XI Autorytet i Kościół: między diakonią i hierarchią W walce o źródłową tradycję i tożsamość chrześcijaństwa (konteksty polski i reformacji) .................................................................................. 423 Wstęp ..................................................................................................................... 423 Paradoksy historycznego autorytetu Kościoła w Polsce z perspektywy badań Janusza Tazbira .............................................................. 424 Jana Kracika ogląd pułapek w walce o autorytet Kościoła ............................ 430 Historyczne odsłony i uwarunkowania autorytetu Kościoła w Polsce w ujęciu Bohdana Cywińskiego: zabór rosyjski .............................. 433 Rysy na autorytecie Kościoła i próby jego obrony: Holokaust, pedofi lia .... 441 Hans Küng i jego krytycyzm reformacyjny w obrębie katolicyzmu – teologiczny problem autorytetu przeciw dominującym teologom ............... 442 Th omasa Mertona wizja kierownictwa duchowego ....................................... 462 Zamiast zakończenia ........................................................................................... 467 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 12 Spis treści Rozdział XII Autorytet Marksa w kontekście ekonomii pedagogicznej: dwoistość wartości i użyteczności. Z inspiracji Kapitałem przeciw patologiom urzędowych/obiegowych postaci marksizmu ..................... 469 Wstęp ..................................................................................................................... 469 O fenomenie autorytetu samego Marksa według Schumpetera i innych ... 472 Wartość pracy przez pracę wartości jako metamorfozę i dwoistość wiedzy jako towaru w procesie cyrkulacji edukacyjnej .............. 477 Problem dwoistości pracy w kontekście pedagogicznym ............................... 480 Konsekwencje dla obecności autorytetu w pracy pedagogicznej .................. 483 Rozdział XIII Autorytety w historii socjologii (założyciele, pokolenie przełomu wieku i ostatni wielcy) ........................................................................................................... 485 Wstęp ..................................................................................................................... 485 Autorytet w socjologii między mistrzem szkoły i klasykiem dyscypliny: uściślenia Jerzego Szackiego i problem degradacji tradycji ........................... 488 Autorytet w pułapkach ruchliwości i nieruchliwości społecznej u Sorokina ............................................................................................................. 494 Raymond Aron. Postawy badawcze, wzory autorytetu i zaangażowania ... 501 Pierre Bourdieu. O instrumentalnym funkcjonowaniu autorytetu w analizie strukturalnej walki o dystynkcję z wykorzystaniem blefu ......... 510 Ralf Dahrendorf. O groźbie autorytaryzmu bez autorytetu oraz o potrzebie podstawowego impulsu ze struktury autorytetu: o pęknięciu establishmentu i elitarności ........................................................... 519 Piotr Sztompka. Autorytet zamiast przemocy jako trudniejszy proces oddziaływania niż akty jego destrukcji ........................................................... 527 Zakończenie .......................................................................................................... 538 Część V O historiach autorytetu w literaturze Rozdział XIV Zmagania Witkacego z groźbą duchowej „autokastracji” Autorytety z misją „najlepszych łbów ludzkości” w publicznej przestrzeni oszustwa antyintelektualizmu i scjentyzmu ........................................................... 543 Wstęp ..................................................................................................................... 543 Brak wewnętrznego kontaktu z wielkością jako autokastracja ..................... 549 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Spis treści 13 O celowości i niemożliwości traktowania Witkacego na serio ..................... 551 Pułapka ekstrapolacji autorytetu nauki i imponowania laikom ................... 554 Autorytet jako „łeb”, który zaryzykował samobójczo pracę z „jadowitym” problemem ................................................................................... 559 Kwestie nauczania twórczości i wielkości w sztuce w obliczu „rażącego przeskoku” ku perwersji artystycznej .............................................. 564 Zakończenie .......................................................................................................... 568 Rozdział XV Autorytet w kontekście intymnej potrzeby i wartości hierarchii w kulturze oraz wobec zagrożeń zrytualizowanym pozorem – przypadek Czesława Miłosza ................................................................................... 571 Wstęp ..................................................................................................................... 571 Autorytet religii w szkole w rękach Ubu króla i inne wzory szkolne .......... 578 O wartości poezji w świecie obalania hierarchii albo o dramatycznej i subtelnej obronie hierarchii w kulturze .......................................................... 583 Autorytet i styl intelektualisty według Miłosza ............................................... 595 Magia i mistyfi kacja autorytetu w świecie „zniewolonego umysłu” i „reakcji” ................................................................................................................ 600 Zamiast zakończenia ........................................................................................... 607 Rozdział XVI Autorytety polskiej literatury współczesnej. Próbki i przymiarki ..................... 609 Wstęp ..................................................................................................................... 609 Jarosław Marek Rymkiewicz i pryzmat przypadku Słowackiego O (po)wadze i dramaturgii rozmowy z Wielkimi Duchami kultury i wzajemnym dźwiganiu się w górę w wampirycznym zespoleniu ............... 612 Sławomir Mrożek: o przekleństwie półinteligencji, przemilczeń i nadużyć establishmentu i niedostatku „problematyczności osobistej” i innych pułapkach ............................................................................................... 625 Jerzy Pilch o fi kcji autorytetu krytyki literackiej i teatralnej: w pułapkach nadmiaru powagi i ignoranckiej pochwały W stronę trzech radykalizmów krytyki w kulturze ....................................... 636 Gustaw Herling-Grudziński. Trzy postawy wobec autorytetów i dwa typy zdrady klerków jako patologie postaw autorytetów .................... 642 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 14 Spis treści Stanisław Barańczak. Przeciw „etyce Autorytetu”: czego autorytet dać nie może bez autorytaryzmu (poezja w świecie troski o „pragnienie myślenia”) ...................................................................................... 647 Rozdział XVII Stefan Chwin – przeciw pułapkom nieuczciwości uwznioślenia i wykluczenia autorytetu jako życiodajnego źródła mierzenia się z wielkością ......................... 655 Wstęp ..................................................................................................................... 655 Autorytet albo Nikt. Od zobowiązującej Normy do wyzwania osobowego odniesienia ................................................................ 657 Wielkość w kulturze jako wyzwanie ................................................................ 662 Czy naród potrzebuje autorytetów? .................................................................. 669 W obronie Miłosza jako nauczyciela i wychowawcy ...................................... 676 Autorytet kultury wymaga podniesienia znaczenia szkoły .......................... 678 Zamiast zakończenia. O kolonizacji i karnawalizacji symboliczności jako niezdolności do dialogu .............................................................................. 680 Część VI Edukacja i pedagogika: prowokacje Rozdział XVIII Odsłony skrótów myślowych wcześniejszych przymiarek do problemu autorytetu ............................................................................................. 687 Wstęp ..................................................................................................................... 687 Autorytet nauczyciela i zdolni uczniowie ......................................................... 688 O potrzebie autorytetu .................................................................................. 688 Uczeń zdolny, czyli...? .................................................................................... 689 Dwadzieścia zabobonów ............................................................................... 690 Zasada sześciu A ............................................................................................ 691 Strażnik braku ................................................................................................ 692 Zakończenie .................................................................................................... 692 Próba podsumowania. Autorytet w dziesięciu tezach: intymna relacja wdzięczności kulturowej i prawdziwego długu spłacanego duchowo ......... 693 Złoty róg w czarnym kolorze. Z profesorem Lechem Witkowskim, autorem rozprawy: Wyzwania autorytetu..., Książki Roku 2009, rozmawia Anna Raczyńska ................................................................................ 697 Jaki autorytet? ....................................................................................................... 704 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Spis treści 15 Rozdział XIX Autorytet w kręgu zabobonów. Trzydzieści pięć podręcznikowych i obiegowych przekłamań w sprawie pojmowania autorytetu ............................. 707 Wstęp ..................................................................................................................... 707 Autorytet prowadzi naturalnie do autorytaryzmu ......................................... 710 Autorytet musi być autorytatywny ................................................................... 710 Autorytet jest zbędny, bo nie potrzeba go w uzasadnieniach, a nawet im szkodzi ............................................................................................... 711 Autorytet najlepiej jest afi rmowany i reprezentowany przez uznających go i świadczących o nim ...................................................... 712 Autorytet musi być możliwie szeroko uznany i obecny ................................. 713 Autorytet pokrywa się z popularnością ............................................................ 714 Autorytet oznacza sytuację i przejawia się w sprawowaniu władzy ............ 714 Autorytet oznacza zwierzchność ...................................................................... 715 Autorytet sprowadza się do prestiżu i respektu .............................................. 716 Autorytet przejawia się przez naśladowanie .................................................... 716 Autorytet stanowi wzór albo wzorzec gotowy do podjęcia ........................... 718 Autorytet wymaga ślepego posłuszeństwa i zasługuje na nie ....................... 718 Autorytet w swojej pełni musi być niepodważalny ........................................ 719 Autorytet jest tym większy, im bardziej niepodważalny ............................... 720 Autorytet wyklucza potrzebę dyskutowania z nim ........................................ 720 Autorytet oznacza wartościową dobrowolność uznania ............................... 721 Autorytet oznacza wyższość racji i pewność jej słuszności ........................... 722 Autorytet oznacza nieskazitelność i pomnikowość ........................................ 722 Autorytet oznacza naturalną uległość wobec niego ....................................... 723 Autorytet, zagrażając niezależności, wymaga całkowitego odrzucenia ...... 723 Autorytet jest naturalnie (silnie) normatywny ................................................ 724 Autorytet zaprzecza autonomii sądzenia ......................................................... 724 Autorytet funkcjonuje tylko na poziomie konwencjonalnym ....................... 725 Autorytet jest potrzebny tylko niedojrzałości i ją utrwala ............................. 726 Autorytet musi oznaczać relację wertykalną, a nie horyzontalną ................. 727 Autorytet zwykle ma wartość jedynie w pojedynkę lub w harmonii ............ 727 Autorytety znikają, upadają albo są odrzucane jako niepotrzebne rozwojowo .............................................................................. 728 Autorytety dojrzale traktowane są po prostu odrzucane ............................... 729 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 16 Spis treści Autorytety nieuznane są same sobie winne ...................................................... 729 Autorytety naturalnie mogą się zakorzeniać w edukacji szkolnej ................ 730 Autorytety kulturowo najlepiej funkcjonują na uczelniach wyższych ......... 731 Autorytety są szkodliwe i zbędne ....................................................................... 732 Autorytety przeszkadzają w rozwoju duchowym i narzucają własną wizję oraz wolę ................................................................................................................. 732 Autorytety młodzieży bada się, pytając o jej deklaracje ................................. 732 Autorytety wskazane są wiarygodnym punktem znaczącego oparcia ......... 733 Autorytetem można zostawać, usilnie nad tym pracując ............................... 733 Autorytet w kulturze i edukacji jest tym samym co autorytet w sferze politycznej i społecznej ......................................................................... 734 Autorytet ma tyle samo argumentów za sobą co przeciw sobie...................... 734 Zamiast zakończenia: między autorytetem i „autorytem” ............................. 735 Posłowie. Poszukiwanie nowego profi lu autorytetu dla pedagogiki ............. 736 Zakończenie. Na nowe otwarcie. Co dalej? ............................................................ 739 Bibliografi a .................................................................................................................... 743 Indeks nazwisk ............................................................................................................. 759 L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Podziękowania Przede wszystkim winien jestem wyrazy wdzięczności znakomitej Ofi cynie Wydawniczej „Impuls” z Krakowa za życzliwą decyzję w sprawie wydania tej książki jako kontynuacji badań i rozważań podjętych w opublikowanym dwa lata temu tomie pt. Wyzwania autorytetu w praktyce społecznej i kulturze symbolicznej1 oraz za świetną pracę edytorską nad niniejszą publikacją. Szczególnie wdzięczny jestem wspaniałemu dyrektorowi Ofi cyny, Panu Wojciechowi Śliwerskiemu, oraz niezwykle profesjonalnemu gronu redakcyjnemu (przede wszystkim Aleksandrze Bylicy, Katarzynie Kerschner i Magdalenie Polek) i promocyjnemu wydawnictwa. Współpraca z Impulsem to przyjemność i satysfakcja. Ponadto poczytuję sobie za prawdziwy zaszczyt i honor, za który bardzo dzię- kuję niskim pokłonem, fakt rekomendacji tej książki przez znakomitych humani- stów i uczonych: literaturoznawcę i fi lozofa prof. Tadeusza Sławka oraz socjologa prof. Piotra Sztompkę. Wielką radość sprawił mi swoim wsparciem w postaci recen- zji wydawniczej prof. Stanisław Zbigniew Kowalik, znakomity psycholog, obecny prorektor Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu. Pozostaję szczególnie zobowiązanym dłużnikiem tego ostatniego, jako że jego usilnej zachęcie, wręcz na- leganiu, zawdzięczam zajęcie się problematyką autorytetu już ponad dwa lata temu. Jestem też ogromnie wdzięczny Czytelnikom, w tym recenzentom i kryty- kom mojej poprzedniej książki na temat autorytetu, którzy dali mi odczuć wagę problematyki i swoją uwagą i życzliwością pobudzili motywację do dalszej pracy na tym polu, dalekim zresztą od wyczerpania. Podziękowania zechcą przyjąć w szcze- gólności, w porządku alfabetycznym, profesorowie: Wiesław Andrukowicz , Maria Dudzikowa , Stanisław Kowalik , Zbigniew Kwieciński oraz Bogusław Śliwerski , a także autorzy poświęconego problematyce autorytetu tomu „Studiów z Teorii Wychowania”, jak również recenzenci nawiązujący do poprzedniej mojej książki Wyzwania autorytetu, w osobach: Małgorzaty Kaliszewskiej i Mariusza Dem- bińskiego 2. 1 L. Witkowski, Wyzwania autorytetu w praktyce społecznej i kulturze symbolicznej (przechadzki kry- tyczne w poszukiwaniu dyskursu dla teorii), Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009. 2 Por. M. Dembiński, O „autorytecie wsobnym” kreowanym przez „strażnika braku”. Przemyślenia na marginesie książki L. Witkowskiego, „Wyzwania autorytetu w praktyce społecznej i kulturze symbo- licznej”, „Studia z Teorii Wychowania” 2011, t. II, nr 1(2), s. 36–52, oraz M. Kaliszewska, Recen- L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 18 Podziękowania Słowa szczególnej wdzięczności kieruję także w stronę kanclerza Wyższej Szkoły Edukacji Zdrowotnej i Nauk Społecznych w Łodzi dr. Zbigniewa Domża- ła za stworzenie mi niezwykle przyjaznych warunków pracy naukowej, bez których w procesie powstawania tej książki przez ostatni rok musiałbym się zmagać z wie- loma dodatkowymi trudnościami i przeciwieństwami. Wreszcie – last but not least – nie umiem wyrazić tu szerzej swojego ogromne- go długu wdzięczności wobec mojej Ukochanej Żony, dr hab. Moniki Jaworskiej- -Witkowskiej , prof. WSEZiNS, niestrudzenie mnie wspierającej, nie tylko w me- andrach tego tu przedsięwzięcia, i dodającej niezwykłego uroku, mądrości i sensu naszemu wspólnemu życiu i zmaganiom akademickim na co dzień. zja: L. Witkowski, Wyzwania autorytetu w praktyce społecznej i kulturze symbolicznej (przechadzki krytyczne w poszukiwaniu dyskursu dla teorii), „Studia z Teorii Wychowania” 2011, t. II, nr 1(2), s. 278–283. L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Wprowadzenie Tezą tej książki jest w szczególności to, że autorytet jako kategoria, jako ope- rator kulturowy, nie ma związanej ze sobą jednej normatywności, nie ma jednego typu siły oddziaływania, jednego stylu ani kierunku. Obiegowe skojarzenia gubią fakt, że mamy tu cały profi l zróżnicowania autorytetu wszerz oraz wzwyż w zakre- sie możliwego przemieszczania i stopniowania jakości kulturowej odniesień z jego udziałem. Przejawy autorytetu rozmijają się w najważniejszych i najtrudniejszych do uruchomienia postaciach z wyobrażeniem oraz statusem formalnym i życzenio- wym, jakie pokutują w relacjach i działaniach politycznych (władzy i jej perwersji panowania) i społecznych (perswazji wypierającej myślenie) oraz podmiotowych (ukrytej perfi dii uznania, zacierającego ślady po przemocy symbolicznej). W swo- ich obiegowych wersjach i typowych skojarzeniach „autorytet” wiąże się z uzur- pacją, sztucznością uznania, zamyka i zastępuje myślenie, zamiast kulturowego otwierania dostępu do przestrzeni impulsów, które mają prowokować do myślenia w napięciu dwoistego układu, gdzie jeden biegun wyznacza uległość, a drugi opór; gdzie jedyną szansę niesie zdolność wejścia w relację głęboko refl eksyjną, osadzającą jeden wpływ na tle możliwych wpływów innych; gdzie szanse przeplatają się z za- grożeniami, a powaga z szyderstwem, wzniosłość ze śmiesznością, dobrowolność z bezbronnością. Chcę pokazać autorytet jako mechanizm zawsze obosieczny, dwuznaczny, mający oblicze janusowe, wyznaczający każdemu śmiałkowi zadanie sprostania pułapce Scylli i Charybdy, wpisanej w los klasycznej odysei, a także towarzyszącej w codzienności oddziaływań, gdzie skłonność do fascynacji, uwodzicielski dar lub siła perswazji czyhają tak samo perfi dnie na ofi arę jak groźna skała odrzucenia czy pozorowanej, jałowej aprobaty bądź powielenia. Gdzie dawka dobroczynności oraz śmiertelnego zagrożenia dla oddającego się w jej władanie nie jest nigdy określona z góry, poza tym, jak z jej statusem greckiego pharmakon będzie umiał sobie ra- dzić wystawiony na jej dwustronność, obosieczność: trującą i leczniczą zarazem. Jak z jadowitej dawki autorytetu uczynić siłę ratującą życie w obliczu rozmaitych ukąszeń i jak korygować skutki uboczne jednego autorytetu sięganiem po antido- tum drugiego – to pytania, jakich zwykle się w analizach pedagogicznych i działa- niach perswazyjnych nie stawia. Zarówno jednoznaczne odrzucenie mechanizmu autorytetu, jak i jego jednoznaczna afi rmacja niosą zdradę – i etyczną, i kultu- L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 20 Wprowadzenie rową – szans rozwoju aż po dojrzałość, gdzie mądrość nakazuje uznać ułomność wszelkich usilnych oddziaływań, gdzie oswaja się pokornie z nieostatecznością i niekonkluzywnością najważniejszych sporów w życiu. Zwykle narzeka się na to, co też ten zły autorytet może zrobić z nami, zamiast uświadamiać, że to od nas zależy tak naprawdę, jeśli potrafi my, czy rzekome niecne zamiary albo potencjały autorytetu się spełnią, czy też wywiniemy mu się, a nawet wyciśniemy z niego coś zupełnie innego, niż sam by chciał. Mówiąc, że autorytety żerują, pasożytują na naszej bezbronności, zapomina się, że tak naprawdę autorytety są bezbronne wo- bec ukrytego sabotowania ich roszczeń, bezbronne wobec nas, wobec naszego ich przykrawania, a nikt się nie zastanawia, jak nie być bezbronnym wobec autorytetu poza ogłaszaniem fałszywego hasła odrzucenia jako odmowy przyjęcia do wiado- mości czy podjęcia próby liczenia się, a więc i braku gotowości do policzenia się. Nie umiemy z autorytetu zwykle wykrzesać możliwych dla nas pożytków, skoro nie umiemy przyjąć ich możliwości do wiadomości i podjąć próby zmierzenia się z tą szansą. Autorytet jest zwykle beznadziejnym wyzwaniem, zmarnowanym i zmarniałym z winy zarówno jego zwolenników, jak i przeciwników, razem bę- dących nieświadomymi ofi arami jego perwersyjnych wcieleń i perfi dnych dzia- łań, a także zakładnikami własnej niemożności walki o dopełnianie, będącego zawsze w drodze, człowieczeństwa. Jak to jest robione? Zajmują mnie w tej pracy trzy zakresy odniesień do kategorii autorytetu. Po pierwsze, postanowiłem się przyjrzeć rozważaniom ludzi uchodzących za auto- rytety w kulturze jako całości lub w ich własnych obszarach twórczości. Pojęcie autorytetu musi jakoś być odnoszone do ucieleśnień takiej kwalifi kacji, dla zdania sprawy na przykładach wyjątkowych, niezwykłych, niedoścignionych pod jakimiś względami, jeśli chodzi o ich cechy, a dokładniej o cechy ich spuścizny, jeśli ona ma o nich zaświadczać w sposób dostępny, czyli znaczący dla nas. Po drugie, na- turalną koleją rzeczy było śledzenie możliwie dokładne, niemal kolekcjonerskie, tego, co sami oni o kategorii autorytetu napisali czy powiedzieli. Zgodnie jednak z projektowanym tu kulturowym stosunkiem do autorytetu w grę wchodziło raczej fi lozofi czne ujmowanie tych tropów, uczulające zarówno na słabości, jak i na wątki dające się strategicznie wpisać w budowaną stopniowo perspektywę. Zwykle jednak okazywało się to niewystarczające dla moich dociekań, bo kluczowa okazywała się dopiero trzecia płaszczyzna analiz. Mianowicie chodziło o pytanie o to, co też ważnego napisali, tacy wyróżnieni moim zainteresowaniem autorzy, co mogłoby dopiero w jakiś sposób – niezależnie od nastawienia analizo- wanych tekstów – rzutować teoretycznie, czy choćby jedynie kategorialnie, na roz- wijany tu sposób podejmowania problematyki autorytetu. Czasem też nie sposób L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Wprowadzenie 21 było na obecnym etapie rozważań i rekonstrukcji wydobywać przykłady tropów i impulsów z najważniejszych prac pozostawionych przez poszczególnych autorów, a jedynie trzeba było śledzić ich dzieła uboczne, wtórne czy drugoplanowe, niena- leżące do sedna ich dokonań kulturowych, dla zdania sprawy z zysków symbolicz- nych dla naszych rozważań. Stąd w przypadku niektórych twórców kluczowe tu było zdawanie sprawy z ich rozważań metanarracyjnych czy eseistycznych, a nie z ich dokonań, za które są cenieni w świecie. Chodziło mi w szczególności o potrak- towanie poetów, pisarzy czy dramaturgów przede wszystkim jako intelektualistów chcących coś ważnego zakomunikować w dostępnych nam formach innych niż główne ich dzieła. Nie analizuję więc z zasady sztuk, wierszy czy powieści auto- rów, którzy pozostawili także eseje, listy, dzienniki lub polemiki, gdyż to te właśnie formy okazały się kopalnią impulsów rozstrzygających dla przyjętego projektu my- ślenia o autorytecie. Co więcej w tych drugoplanowych tekstach wielcy twórcy sami formułują uwagi znaczące dla niniejszej refl eksji i dopiero przygotowujące grunt dla „interesownej” lektury ich dorobku twórczego pod kątem autorytetu. Ponadto takie podejście pozwala, zdaje się, uniknąć pewnej pułapki polegającej na tym, że analiza głównego nurtu twórczości poszczególnych autorów wymagałaby więk- szego z nią zaznajomienia, wręcz wąskospecjalistycznego, co przy takim rozrzucie tropów nie wszędzie wchodziło w grę. Jednak, o dziwo, okazało się, że czytanie takich twórców w pierwszej kolejności jako intelektualistów i ludzi kultury dało perspektywę ich ujęcia odmienną od tego, do czego przyzwyczajają nas studia spe- cjalistyczne. Mam wrażenie, dla przykładu, że udało się pokazać oblicze Czesława Miłosza inne niż wpisane w obiegowe analizy literaturoznawcze czy że podjęta tu analiza historii socjologii Raymonda Arona dała impulsy ważne dla rozumienia zjawiska mistrzów i klasyków dyscypliny, jakie nie należą do obiegowej wiedzy spe- cjalistów. Takich przykładów jest w tej książce więcej, jako że każdy z rozdziałów opiera się na takiej intencji badawczej, która pozwala zobaczyć coś, co nie należy do efektów często zbyt konwencjonalnego zainteresowania specjalistów. Jest jednym z przekonań przyjętej tu strategii, że wielkich postaci i ich autorytetu trzeba często bronić przed zbyt płytkimi, choćby i wyniosłymi ich pochwałami i kanonicznymi wykładniami. O niemal każdą z omawianych postaci upominam się zarówno prze- ciw jej krytykom, jak i jej afi rmacjom, jako że autorytet w takim rozumieniu nie należy do zjawisk pomnikowych ani nie daje podstaw do braku krytycyzmu wobec ich samych i ich recepcji. Teza tej książki jest dwoista: jej strona dramatyczna wyrosła ze zbuntowanego pesymizmu autora w obliczu śledzenia tego, w jaki sposób, często niestety, funk- cjonują środowiska uniwersyteckie, nauki, edukacji, polityki, Kościoła i mediów – jednym słowem życia publicznego. To kwestia dramatu nakładania na kryteria dłu- goterminowej, wręcz ponadczasowej czy wielopokoleniowej wartości określonych dokonań kultury, kryteriów łatwych w dostępie, w tym podatnych na manipulacje i uzurpacje, dotyczących oznak, kryjących pozór wartości, statusowych, odsyła- L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 22 Wprowadzenie jących do swoistej pułapki pozycjonowania (jak towary w sklepie) na stosownej półce, pozwalającej na rzucanie się w oczy, zastępowanie dokonań udziałem w roz- dziale oznak władzy (także akademickiej). Szczególnie przejmuje mnie jakość życia (świata) akademickiego w polskiej humanistyce i brak jego spójności, brak integralności wspólnoty uczących się i uczących, badaczy i uczonych, nauczycieli i studentów, niezdolność do funkcjo- nowania uniwersytetu w trybie zasady poszukiwania wartościowej wiedzy przez kontakt z mądrzejszymi od siebie, a przynajmniej z tymi, którzy osiągnęli jakieś pułapy wielkości, znaczenia, głębi, wybitności, aż po znamię geniuszu i wirtuozerii ducha ludzkiego. Chodzi o postaci, których przykład może ośmielać do zmierzenia się z nimi, do próby sprostania im w wysiłku ich przekroczenia, w duchu wdzięcz- ności za ich zaistnienie w dziedzictwie kulturowym, stającym się życiodajną glebą i źródłem naszego rozwoju, niekoniecznie jedynym, ale niezbędnym dla hartowania się zdolności do oporu i sporu, do ćwiczenia dzielności i samodzielności. Jakości życia akademickiego nie da się oderwać od monitorowania takich podstawowych jego wymiarów, jak poziom i styl kształcenia oraz chłonności edu- kacyjnej, kultury czytania, interpretowania i przetwarzania duchowego przejawów cudzego myślenia, mechanizmów wyłaniania kandydatów do reprezentowania po- szczególnych obszarów wiedzy oraz zdolności do pielęgnowania, kontynuowania i przezwyciężania dorobku jego wielkich postaci z tradycji. Nie da się bronić ja- kości kultury humanistycznej przed jej degradacją, jeśli nie będziemy czuwać nad tym, aby życie akademickiej humanistyki nie stawało się zakładnikiem rozmaitych układów ludzi niegodnych dziedzictwa, które otrzymują w spadku niemal automa- tycznie, jako jego depozytariusze, gdy osiągają statusy formalne, bez troski o jakość osadzenia w tym dziedzictwie. Narasta we mnie przekonanie, że termin „zdrada” w odniesieniu zarówno do etosu, misji, jak i samego dziedzictwa kulturowego musi przynajmniej tak często padać wobec uniwersytetu (czy uczelni wyższych), jako świątyni wiedzy i mądrości, jak kiedyś wobec Kościoła. Prześwietlanie owej „prze- strzeni zdrady”1 – pojmowanej i przybliżanej na wiele sposobów – staje się najbar- 1 Termin „zdrada” nie ma być tu kategorią czysto emocjonalną, a poważnym narzędziem diagno- stycznym, bez którego nie da się opisać pęknięć, przepaści, pozorów zrytualizowanych i domi- nujących w postaciach notorycznie ustanawianych jako nowe wzory, normy i autorytety. Książka podejmuje zadanie obrony kategorii autorytetu zarówno przed jej typowymi użyciami, nagminny- mi przejawami obrony czy afi rmacji, jak i dyskwalifi kacji, szyderstwa czy pogardliwej obojętności. Projektuje tym samym pewną perspektywę normatywną, wydobywaną z wnętrza możliwie głębo- ko penetrowanej historii myśli ludzkiej, nie uważając zresztą, że zadanie to zostało już wykonane. Być może nie może być nigdy uznane za ostatecznie zrealizowane. Jest ono w procesie, w drodze, w wymagającym kontynuacji wysiłku uczenia się od mądrzejszych od siebie, to jest takich, któ- rych – jak się okazuje – warto potraktować na serio, z całą gamą czujności i uważności, aby nie przeoczyć słabości czy nie zlekceważyć siły myśli, do której sami byśmy nie dotarli bez wsparcia się na takich dokonaniach. Ideał nie jest tu sztywno założony, ale stopniowo wydobywany z dziedzic- twa, w wysiłku projektowania jego wartości dla przyszłości myśli humanistycznej. L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Wprowadzenie 23 dziej palącym zadaniem intelektualnym, etycznym i politycznym w krytycznym podejściu do wszystkich dominujących prób budowania obrazów rzeczywistości akademickiej i demokracji społecznej: kategoria autorytetu staje się tu soczewką, w jakiej skupiają się i przez którą można zobaczyć rozmaite typy zagrożeń, często mających charakter dwubiegunowy, wpisany w sytuację pułapki Scylli i Charybdy. Przeciwdziałanie narastającej groźbie upadku Zachodu i patologizacji demo- kracji jest możliwe jedynie przez wysiłek reformacji oświecenia. Wielcy fi lozo- fowie, tacy jak Hegel czy Jaspers, sygnalizowali pułapki „fałszywego oświecenia”. Walka o obronę rozumu przeciw jego dominującym obrońcom, o dawanie szansy na edukację przeciw najbardziej okazałym instytucjom edukacyjnym, o chronienie wartości przeciw ich medialnie nagłaśnianym rzecznikom – to łącznie rozmaite, nie jedyne przejawy wyzwania, jakie niesie nagminna, ostentacyjna rytualizacja po- zoru (budująca nową ontologię świata społecznego, jak uwypuklał chociażby Bour- dieu ) z jednej strony, a degradacja rozwoju duchowego kolejnych pokoleń z drugiej, w tym degradacja funkcji kulturowej kluczowych takich instytucji jak uniwersytet, widziany już nie jako przestrzeń wspólnoty ducha poszukującego mądrości zakorze- nienia w kulturze, ale splotu ścieżek i kursów wąsko, powierzchownie i pośpiesznie dających iluzoryczne potwierdzenie „wyższego” ogarnięcia „skarbnicy wiedzy”. Wiele hasłowych wątków ciśnie się tu na początku do uwypuklenia, jak cho- ciażby postulat reintegracji oświecenia i romantyzmu, gdyż ich radykalna separacja odbyła się kosztem obu. W kwestii ostatniego wystarczy przypomnieć chociażby kapitalną ideę Marii Janion o „końcu paradygmatu romantycznego”, co oznacza po- stulat wyjścia poza ramę jego interpretacji (recepcji) w stronę ponownych odczytań, pozwalających na „odnowienie znaczenia” poza dotychczasowe rozumienie tego, czym romantyzm jest i co z sobą niesie dla współczesności. Oświeceniowe nadzieje także muszą przezwyciężyć swoją ostatecznie iluzoryczną inklinację do trakto- wania rozumu jako gotowej i samoistnej władzy mającej wewnętrzny mechanizm regulacji i metodyczności. Ofi ary systemu stają się masowo zadowolonymi z siebie, jeśli nie aż entuzja- stycznymi, a przynajmniej cynicznymi, bezrefl eksyjnymi wspólnikami dotykające- go je zła. Kto uważa, że nic takiego nie ma miejsca, niech dalej tej książki ani jej zaplecza intelektualnego nie drąży i niech już nie czyta. Niech zajmie się przyjem- nościami typowymi dla zadowolonych z siebie narcyzów, duchowych zombi czy pysznych funkcjonariuszy społecznych, obnoszących się z kapitałem władzy wpi- sanym w ich pozycje, wdrażających całkowicie słuszne i wystarczające procedury, egoistycznie zaaferowanych pokonywaniem własnych kryzysów przetrwania. Albo niech nadal wierzy w możliwości i racje spokojnych i ufnych rzeczników wiary, nadziei i miłości jako remediów wobec cywilizacyjnych chorób współczesności. Część konstruktywna i optymistyczna dwoistej tezy tej książki, poniżej roz- pracowywana i na różne sposoby ilustrowana, odnosi się do osadzonego już w wielu ujęciach perspektywy projektującej pozytywny sens autorytetu, zrywający z ponad L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 24 Wprowadzenie trzydziestoma zabobonami, jakie obnażam i staram się unieważnić dla myślenia o autorytecie jako ogniwie przestrzeni życiodajnej dla relacji człowieka ze światem, innymi w nim i ze sobą samym. W języku Paula Ricoeura oznacza to wskazanie na hermeneutykę świadectwa, daru i długu wdzięczności, któremu trzeba umieć dać wyraz, aby on sam wyraził się w zakorzenieniu się przez nas w dziedzictwie sym- bolicznym, zgodnie zresztą z doniosłą sugestią Th omasa Manna , która mi zapadła w pamięć, choć nie mam do niej przypisu, że najważniejsza i najtrudniejsza kultu- rowo jest kompetencja do... dziedziczenia bogactwa symbolicznego historii. Do- dam od siebie, że jeśli trzeba, to i przeciw historykom, i dominującym jej postaciom. *** Od wielu miesięcy interesuje mnie, a nawet przejmuje boleśnie do głębi prob- lem autorytetu jako mechanizmu czy medium budowania odniesień kulturowych i społecznych w naszej współczesności dla jej osadzania w największych przeja- wach działania ducha twórczego człowieka. Nie ma tu żadnej jednoznaczności, ani prostoty mechanizmu, skoro rozmaite manipulacje czy jedynie przetworzenia mechanizmu autorytetu wikłają go w przestrzeń napięć, której przeciwstawne bieguny wyznaczają takie procesy, jak: emancypacja i kolonizacja, szeroko otwarta twórczość i wąskie socjalizacyjnie zakorzenienie, kruchość ontologiczna i niepew- ność oraz patologia społeczna pychy, rytualizacji pozoru i zwykłej gry cynizmem i obłudą. Nie można zarazem przejść obojętnie wobec cech światów społecznych (instytucjonalnych), wpisanych nawet w światłe czy szczytne instytucje, które nie pozostawiają miejsca na przejawy najlepszych stron autorytetu, a umacniają jego najgorsze wykoślawienia jako grymas historii, a które podbudowane są rozmaity- mi  postaciami „zdrady klerków” czy logiką władczą lokalnego panowania „Ubu króla”, podtrzymywaną przez jej godne tłumy sprzymierzeńców, grających naprze- miennie role katów i ofi ar, poddających się falowaniu doraźnych nastawień i za- potrzebowań rynkowych, układowych, wręcz sytuacyjnych krótkiej perspektywy i płytkiego odniesienia. W jednym biegunie dwoistych napięć, redukowanych zwykle do wizji spektrum zróżnicowania przejawów i skojarzeń z autorytetem, kończą się one zniewoleniem, zamknięciem umysłu, zaślepieniem i wrogością wobec „innych”, a na przeciwstaw- nym końcu grożą brakiem jakiegokolwiek medium wprowadzania w przywiązania, przynależność, wspólnotę, uznanie wagi, wielkości ducha, autentyczności dokonań, odróżnianie wartości od jej pozoru i uzurpacji. Pojęcie autorytetu staje się w moim oglądzie jego perypetii i kondycji świata, w jakim mają miejsce, centralnym i naj- ważniejszym ekranem, na którym dzieją się najbardziej dramatyczne wydarzenia dotyczące losów kultury i cywilizacji Zachodu. Staliśmy się zakładnikami zbanalizowanej wizji, wyprowadzanej z Kantow- skiej wizji światłej (oświeconej, oświeceniowej) dojrzałości, jako wolnej od ślepego posłuszeństwa i ulegania kierownictwu, w nagminnym pojmowaniu wolnej od L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Wprowadzenie 25 wszelkiego kontaktu z cudzym myśleniem. Ma ono nieść groźbę zewnętrznego wpływu. Pomija to jednak wagę tego, że to tacy jak ów wielki Kant muszą najpierw dawać do myślenia, jeśli mamy uwolnić się od pokusy życia w świecie, w którym jego największe duchy nigdy na serio nie zaistniały dla wielu jego mieszkańców, w tym zwłaszcza najbardziej zadufanych w sobie. Nie wolno tymczasem zamykać oczu na fakt, że Kant najwidoczniej nie mógł wyobrazić sobie świata, w którym on sam nie będzie już traktowany na serio, ani gdzie to dawanie przez niego i zaproszenie do myślenia i troska o tworzenie dla tego szansy nie staną się warunkiem, by wolność od autorytetu nakazującego, wyręczającego, sterującego nie była pusta, a działała zagrożona iluzją i pychą wyzwolonego spod brzemienia refl eksji i niepokoju. Jed- nym z ciekawych tropów do podjęcia jest z pewnością obrona kategorii autorytetu przed jego redukcyjną i postkantowską, jednostronnie wąską oświeceniową degra- dacją. Ta nie daje się dłużej bronić. Widać to wyraźnie po rozmaitych zachowaniach wyzwolonych (dokładniej: wypranych) z autorytetu, które nie rozwiązują etycznie ani poznawczo proble- mu wolności. Buńczuczne wyzwanie aroganckiego pyszałka wolności: „Nikt mi nie powie, co mam robić”, przerodziło się w przerażające nawet śmiałków – którzy zagłuszają swoją bezradność agresją i autoagresją „zabijania czasu” – rozpaczliwe, ciche wyznanie: „Nic mi nie mówi, co mam robić”. Zaskakuje ciągle wielu oczywista pułapka, że skoro każdy inny to jest nikt, kogo by warto potraktować na serio, po- słuchać, przejąć się nim, to wpychamy się zarazem w przestrzeń, gdzie rządzą nic, nicość, unicestwienie, aż po wypierane ze świadomości poczucie, że samemu jest się owym „nic”. Bez odkrycia dla siebie strzępków, skrawków wezwania prawdziwego autorytetu nie słychać z dala wołania, więc i powołania do szukania siebie samego dzięki możliwości rozmowy z tymi, którzy w przeszłości lub w innych wymiarach już siebie samych odnaleźli, szukając najpierw intensywnie. A nawet jeśli szukając, nie znaleźli, to pokażą na własnym przykładzie swoje błędy, obłędy i skalę bycia zakładnikiem uwodzącego przybłędy, jakiemu nie umiano się oprzeć, także wtedy, gdy usiłował uzurpatorsko zająć miejsce życiodajnego i prawowitego autorytetu czy dochodził do głosu w typowych mechanizmach socjalizacyjnych, stanowiących konieczny lokalnie, choć przygodny, arbitralny w perspektywie całości kultury „wir redukcji kulturowej”2 danego miejsca, zapominający o złożoności świata. Wyzwanie autorytetu jest więc fundamentalne, stanowi pytanie „pierwsze”, niesie ze sobą kwestię, której nie ominie się autorytarnymi dekretami czy libe- ralnym napiętnowaniem zaślepień i wrzuceniem jednostki w możliwość, a nawet obowiązek wolności. 2 Genialna sugestia Milana Kundery co do sposobu rozumienia „logiki socjalizacji” z jego słynnej publikacji Sztuka powieści. Esej (przekład Marek Bieńczyk , wydanie II zmienione, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004). L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski 26 Wprowadzenie *** Zacznijmy raz jeszcze od stwierdzenia, jak jest robiona ta książka i co z nią (czy lepiej: poprzez nią) zamierzam zrobić, oddając ją w ręce Czytelnika. Oczywi- ście, zdaję sobie sprawę, że zamiar to jedno, a realny rezultat i jego oddziaływanie to coś zgoła odmiennego, nad czym nie mam już jako autor żadnej kontroli. Bo na szczęście nigdy tak daleko „autorytet” autora czy jego uzurpacja nie sięgają. Wiem, na dodatek, że ukryte przed piszącym są także rozmaite impulsy wynikłe z jego dotychczasowego, zawsze przecież ułomnego osadzenia w humanistyce, z których sam nawet może sobie nie zdawać sprawy, będąc ich zakładnikiem, niezdolnym do czujnej autokorekty. Praca ta pisana jest w poprzek nurtów, tradycji, perspektyw i pól działania, zbuntowana przeciwko uświęconym nawykami podziałom, zamknięciom i przeja- wom ignorancji między nimi. Oczywiście znowu przepraszam za szarganie „świę- tości” dyscyplinarnych specjalizacji, które co najwyżej zasługują na debaty in- terdyscyplinarne. Wysiłek samokształceniowy wbrew mojej wygodzie pcha mnie nieustannie w stronę poczucia konieczności traktowania humanistyki jako jednej integralnej przestrzeni refl eksji, poupychanej w różne szufl ady, oznaczonej etykieta- mi, poszatkowanej na poletka badawcze, których tradycyjnie uprawianie częściej, niż to się wydaje rozmaitym specjalistom (a też się czuję specjalistą w kilku kwestiach), kalają interes badawczy i składają się na to, co Tadeusz Kotarbiński nazywał zja- wiskiem „fuszerowania” roboty naukowej3. Pozwala to upomnieć się o problema- tyzowanie autorytetu specjalisty jako znacznie mniej automatycznego, wpisanego w zakres specjalistycznego roszczenia bez szerszego osadzenia w polu stanowiącym niezbędne zaplecze życiodajnej gleby dla skutecznych i wartościowych zarazem działań poznawczych i perswazyjnych. Nie jest możliwe ani celowe, abym ukrywał czy kamufl ował pewien istotny wymiar polemiczny tej książki, dotyczący praktyk i przejawów instytucjonalnych środowisk akademickich, zwłaszcza niektórych dyscyplin humanistycznych (nauk społecznych) znanych mi osobiście bądź przez publikacje czy kontakt w różnych okresach z profi lami studiowania, na których miewałem lub miewam swoje „kur- sy”. Zresztą są to dyscypliny, którymi jestem żywotnie zainteresowany w wysiłku korzystania z ich dorobku, uczenia się od największych, którzy zresztą, jak wiem, zwykle daleko przekraczają wyobrażenia o nich, jakie miewają adepci poszczegól- 3 Por. T. Kotarbiński , Specjalizacja i integracja [w:] tegoż, Traktat o dobrej robocie, Zakład Naro- dowy im. Ossolińskich, Wrocław 1975, s. 510–514. Patrz też: T. Kotarbiński , Dzieła wszystkie. Prakseologia, t. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2003, s. 420–421 oraz s. 314. Szerzej, w trybie upomnienia się o przeciwdziałanie groźbie zamykania się w getta redukujące jakość dyscyplin na gruncie pedagogiki (np. w kontekście tzw. pedagogiki kultury), postulując za Kotarbińskim troskę o specjalności „wyższego rzędu”, analizowała to i wykorzystała Monika Jaworska-Witkowska , por. tejże, Ku kulturowej koncepcji pedagogiki. Fragmenty i ogarnięcie, Ofi cy- na Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009, por. s. 48–51. L. Witkowski, Historie autorytetu wobec kultury i edukacji, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-871-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Lech Witkowski Wprowadzenie 27 nych kierunków studiów. Michaił Bachtin jest nie tyl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historie autorytetu wobec kultury i edukacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: