Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00346 008325 10501501 na godz. na dobę w sumie
Historie wydobyte z cienia - ebook/pdf
Historie wydobyte z cienia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 795
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883–242–1853–0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka Ewy Kępy jest wnikliwym i obszernym studium poświęconym problematyce konstruowania i rekonstruowania kobiecego podmiotu w cyklu życia – „prywatnego” podmiotu kobiecego, podmiotu „uniwersalnych” relacji i więzi, nie zaś – podmiotu praw i wolności. (...) Ewa Kępa ukazała, w jaki sposób poszczególne, dramatyczne i poruszające, her-storie starszych kobiet splatają się z wydarzeniami wielkiej historii – wojną, kolejnymi zmianami ustrojowymi, gospodarczymi i kulturowymi...
- prof. dr hab. Lucyna Kopciewicz

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . Ewa Kępa HISTORIE WYDOBYTE Z CIENIA Książka Ewy Kępy jest wnikliwym i obszernym studium poświęconym problematyce konstruowania i rekonstruo- wania kobiecego podmiotu w cyklu życia – „prywatnego” podmiotu kobiecego, podmiotu „uniwersalnych” relacji i więzi, nie zaś – podmiotu praw i wolności. (...) Ewa Kępa ukazała, w jaki sposób poszczególne, dramatyczne i poru- szające, her-storie starszych kobiet splatają się z wyda- rzeniami wielkiej historii – wojną, kolejnymi zmianami ustrojowymi, gospodarczymi i kulturowymi. W każdym momencie dziejowym, który w danej chwili jest przed- miotem narracji starszych kobiet odsłania się ich margi- nalna pozycja społeczna. W każdym przypadku mamy do czynienia z „opowieściami z cienia”, „z kuchni”, z której wyjątkowo dobrze widać, jak potoczyła się historia, jak przedstawia się „rachunek zysków i strat”, związanych z przemianami cywilizacyjnymi i kulturowymi. prof. dr hab. Lucyna Kopciewicz I I A N E C Z E T Y B O D Y W E R O T S H I I a p ę K a w E 54,00 zł z VAT ISBN 97883-242-1697-0 www.universitas.com.pl 9 788324 216970 universitas l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . HISTORIE WYDOBYTE Z CIENIA Ewa Kępa HISTORIE WYDOBYTE Z CIENIA Autobiograficzne relacje starszych kobiet oraz Aneks (na który składają się biografie starszych mieszkanek Bielska Podlaskiego) pomieszczony na płycie CD Kraków Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego © Copyright by Ewa Kępa and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012 ISBN 97883–242–1853–0 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne Edyta Podolska-Frej Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak www.universitas.com.pl Pamięci mojej Babci SpiS treści WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Część I: PROBLEMATYKA I METODA BADAŃ Rozdział i: zaRYS KoNCEPCJi PRzEPRoWadzoNYCH BadaŃ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konstruowanie wiedzy o kobietach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niepokoje postmodernistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Badania jakościowe (qualitative research) versus badania ilościowe (quantitative research) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Życie codzienne jako podstawa konstruowania wiedzy o człowieku . Rozdział ii: PoSTĘPoWaNiE BadaWCzE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . cel, przedmiot i zakres badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zastosowana metoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przebieg badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Analiza i interpretacja zebranego materiału autobiograficznego . . Część II: KOBIECA TOŻSAMOść A LOSY BADANYCH KOBIET NA TLE SPOŁECzNO-KULTUROWYM Rozdział iii: ENKULTURaCJa W dziECiŃSTWiE, MłodoŚCi i Na STaRoŚĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wpływ kulturowej konstrukcji płci na kształt ludzkiego życia . . . . Enkulturacja badanych kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział iV: RoLa MiłoŚCi W ŻYCiU BadaNYCH KoBiET . . . . . . . . . Miłość, małżeństwo, seksualność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obraz miłości między kobietą a mężczyzną w relacjach badanych kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V: zNaCzENiE MaCiERzYŃSTWa W NaRRaCJaCH BadaNYCH KoBiET . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Macierzyństwo a życie kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Macierzyństwo w relacjach starszych mieszkanek Bielska Podlaskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 17 27 30 32 35 35 38 48 51 59 59 80 110 113 113 120 163 165 165 179 210 Rozdział Vi: PRaCa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wpływ płci kulturowej na podział pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . praca w życiu badanych kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 213 227 261 Część III: TRzECI WIEK KOBIET Rozdział Vii: STaRoŚĆ i STaRzENiE SiĘ KoBiET – PRoBLEMaTYKa PodWÓJNEGo WYKLUCzENia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ageism i stereotypy dotyczące starzenia się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Automatyzm pojawiania się i prezentowania postaw ageismu . . . . . Źródła dyskryminacji ze względu na wiek, czyli przyczyny opresji wobec ludzi starszych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Automarginalizacja ludzi starszych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strategie społecznego wykluczania starszych kobiet . . . . . . . . . . . Styl życia starszych kobiet w polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zjawisko „moherowych beretów” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . reprezentacje starości w dyskursie feministycznym . . . . . . . . . . . . inkluzja społeczna, czyli przeciwdziałanie procesom marginalizowania starszych kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wizerunek starszej kobiety w polskiej sztuce współczesnej . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział Viii: STaRoŚĆ W NaRRaCJaCH BadaNYCH KoBiET . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Doświadczenie wykluczenia ze względu na wiek, płeć i ubóstwo . Nadużycia wobec starszych kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Autowykluczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samotność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stosunek do własnego starzejącego się ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . Zadowolenie z uwolnienia się od całożyciowej ciężkiej pracy . . . . Satysfakcja płynąca z wolno toczącej się codzienności . . . . . . . . . . Spędzanie wolnego czasu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Współczesne obyczaje i warunki życia w opinii badanych kobiet . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . zaKoŃCzENiE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . BiBLioGRaFia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . iNdEKS NazWiSK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 265 267 269 272 273 276 278 280 284 288 289 291 291 294 297 303 306 309 313 315 327 332 335 343 367 Podziękowania Niniejsza książka nie powstałaby bez wsparcia i pomocy wie- lu bliskich mi osób. przede wszystkim chciałabym podziękować prof. dr hab. Jolancie Brach-czainie za bycie moim przewodnikiem, nie tylko naukowym. Nieocenioną pomoc otrzymałam również od mojej Mamy. Za cierpliwość i gorące wsparcie dziękuję też moim trzem chłopakom: Marcinowi, Borysowi i Mikołajowi. Wstęp „Jeśli kulturę wyobrazimy sobie w postaci naczynia, to nasza dzisiejsza kultura jest naczyniem w połowie roztrzaskanym i ta właśnie kobieca po- łowa musi być zrekonstruowana dla dobra całości, dla dobra wszystkich, którzy w kulturze uczestniczą” (Brach-czaina, 1997, s. 8). Zdaniem Jolanty Brach-czainy wydobywanie kobiet z kulturowej nieświadomości polegać ma na czynieniu centrum uwagi zjawisk dotychczas pomijanych lub dezin- terpretowanych, na odtwarzaniu kobiecej linii tradycji, a także na bieżącej twórczości i aktywności kobiet dążących do zestrojenia żeńskich i męskich wartości kultury (ibidem). We wspomnianym kontekście zgromadzenie, utrwalenie i interpretacja opowiedzianych własnymi słowami historii życia starszych kobiet stanowi element działań podejmowanych w celu wydoby- cia na jaw tej części kobiecego doświadczenia, które lokuje się na margine- sie wielkiej historii. A przecież wkład „zwykłych” kobiet w kształtowanie się określonej rzeczywistości kulturowej i społecznej jest niezaprzeczalny. Oddziałują na nią bowiem poprzez codzienne zachowania i pielęgnowanie określonych wartości. Owa rzeczywistość z kolei odbija się w ich życiu, kształtując jego bieg. Olga czerniawska twierdzi: „Małe historie życiowe, życiorysy, autobiografie są elementem historii przez duże H, szczególnie w jej obyczajowym i społecznym wymiarze. Nadają jej oblicze ludzkie, bo ukazana jest przez losy określonej jednostki” (czerniawska, 1998, s. 113). Oś mojej książki stanowią biografie trzydziestu starszych mieszkanek Bielska podlaskiego urodzonych przed 1925 r. tłem, na którym zostały roz- pisane historie ich życia, jest wiek XX oraz początek wieku XXi – czas boga- ty w przełomowe wydarzenia historyczne, którym towarzyszyło wiele zmian organizacji życia społeczno-kulturowego. Owo specyficzne usytuowanie ży- cia badanych kobiet stanowi ogromną wartość. Bowiem wszystkie zmiany 12 WStęp społeczne dokonujące się na poziomie makrostrukturalnym doświadczane są przez jednostki w ich własnym życiu, w indywidualnej biografii (Szlach- cicowa, 2003, s. 11). W prowadzonych badaniach miałam do czynienia ze splataniem się indywidualnych egzystencji z historią XX i początku XXi w., która wkraczała w życie narratorek i zmieniała jego bieg. Zgromadzone biografie poddaję rozważaniom prowadzonym w ra- mach studiów kulturoznawczych z uwzględnieniem problematyki gender studies – interdyscyplinarnych studiów nad płcią kulturową. przedmiotem badań czynię przebieg życia kobiet, świat wartości i obowiązujących norm społecznych oraz ich reakcje na zachodzące zmiany kulturowe i społeczne w XX i na początku XXi w. podejmuję próbę zrekonstruowania losów badanych kobiet, ustalenia wpływu obyczajów, systemu wartości i wzorów kulturowych na kształt ich życia. przedstawiam ich role w życiu prywat- nym i publicznym. Zgromadzone narracje prezentuję jako wytwór indywi- dualnej negocjacji jednostki z kulturą i wymaganiami społecznymi, z któ- rymi każdy człowiek radzi sobie inaczej w zależności od swego potencjału. Zajmuję się ponadto problematyką starości i starzenia się ze szczególnym uwzględnieniem starzenia się kobiet, jako grupy podlegającej podwójne- mu wykluczeniu ze względu na płeć i wiek. podjętą problematykę badań umieszczam na szerszym tle, jakim są społeczno-kulturowe zmiany doty- czące dekonstrukcji tradycyjnego modelu kobiecości i męskości dokonują- ce się na gruncie rodziny, polityki, ekonomii, religii, obyczajów, literatury i sztuki. Książka składa się z części empirycznej i teoretycznej. empirycz- ną podstawę rozważań stanowią wywiady przeprowadzone ze starszymi mieszkankami Bielska podlaskiego. podstawę teoretyczną stanowi litera- tura dotycząca kulturowych wzorów i uwarunkowań płci. W prowadzonym postępowaniu badawczym postrzegam kobiety jako aktywne podmioty podejmowanych działań, a nie jedynie jako bierne ofiary toczących się wydarzeń. Szczegółowej analizie poddaję zatem pro- ces wdrażania badanych kobiet do przypisanych im ról, stosunek między zdeterminowaniem społecznym a indywidualną swobodą oraz sposób po- strzegania swojego miejsca w świecie. polem moich zainteresowań są ste- reotypy ról płciowych oraz sposoby ich podtrzymywania związane ze sferą prywatną życia kobiet: rodziną, macierzyństwem, wykonywanymi pracami domowymi, relacjami z mężczyznami, obyczajami, życiem towarzyskim i poglądami dotyczącymi płci oraz trwający już proces dekonstrukcji owych wzorców. By rozwiązać tak postawione zagadnienia badawcze, odwołuję się do doświadczeń kobiet na różnych etapach ich życia. Doświadczenie ro- zumiem tu jako osobistą świadomość i wiedzę kobiet ukształtowaną przez WStęp 13 uczestnictwo z życiu społecznym. powołuję się w tym miejscu na twierdze- nie, wedle którego studium historii kobiet, zwłaszcza w tej formie, w jakiej jest zapisana w świadomości ich samych, jest odkrywaniem wiedzy o tym, w jakim stopniu życiowe doświadczenie kobiety powiązane jest z przeży- ciami innych kobiet (Humm, 1993, s. 45). Wpływ określonych warunków kulturowych, społecznych i historycz- nych na kształt biografii starszych mieszkanek Bielska podlaskiego stanowi niezwykle złożony problem badawczy. Wieloaspektowość podjętej kwestii zadecydowała o jakościowym charakterze badania, którego celem jest pod- danie refleksji indywidualnego doświadczenia kobiet i umieszczenie do- tyczących go wspomnień na tle dziejących się w trakcie trwania ich życia wydarzeń historycznych i zachodzących zmian społeczno-kulturowych. Nie dociekam przy tym, czy opowiedziane przez moje respondentki historie są prawdziwe. interesuje mnie przede wszystkim sposób, w jaki badane kobie- ty relacjonują i interpretują własne życiowe doświadczenia. to bowiem, co ludzie mówią i myślą o rzeczywistości, zgodnie ze słowami Małgorzaty Szpa- kowskiej, jest tak samo ważne, jak opisywana przez nie rzeczywistość (Szpa- kowska, 2003, s. 12). W badaniach z wykorzystaniem metody biograficznej respondenci w znacznej mierze określają ostateczne kontury przedmiotu badania (prawda, 1999, s. 88). Dlatego w prowadzonym postępowaniu ba- dawczym biorę pod uwagę optykę i hierarchię istotności przedstawianych faktów prezentowaną przez narratorki zebranych relacji z życia. Dzięki tak sformułowanym problemom badawczym mam nadzieję ocalić od zapomnienia świat, który odchodzi w niepamięć. świat kobiet mieszkających w małym miasteczku, o którym słyszało niewielu. Kobiet, które nie zostały uwzględnione na oficjalnych kartach historii XX w. Gerontolodzy, mówiąc o śmierci ludzi starszych, często porównują ją do pożaru biblioteki, na którą składają się obrazy przeszłości, doznania i do- świadczenia, których nigdy nie poznamy, o których nigdy się nie dowiemy (czerniawska, 1998, s. 109). Moja praca jest próbą zachowania części zbio- rów bibliotecznych składających się na biografię starszych kobiet w posta- ci, w jakiej same ją opisują. Książka składa się z trzech części. W pierwszej nakreślam przyjętą perspektywę badawczą. W rozdziale pierwszym wskazuję na znaczenie epistemologii feministycznej w konstruowaniu wiedzy. Odwołuję się przy tym do źródeł powstania feministycznej filozofii nauki wywodzącej się z potrzeby krytycznego spojrzenia na otaczającą rzeczywistość i dotych- czasowy dorobek nauki. Wyjaśniam ponadto podstawowe pojęcia, który- mi posługuję się w dalszej części książki. W rozdziale drugim prezentu- ję i uzasadniam przyjęte stanowisko metodologiczne z uwzględnieniem 14 WStęp charakteru podejmowanych kwestii oraz sposobu ich badania, odwołując się jednocześnie do epistemologicznych sporów dotyczących możliwości tworzenia reprezentatywnej i pewnej wiedzy naukowej. część druga książki stanowi szczegółową analizę zagadnień, które wyłoniły się w trakcie interpretacji zgromadzonego materiału autobiogra- ficznego. W każdym z należących do niej rozdziałów analizę zebranego materiału autobiograficznego poprzedzam nakreśleniem ram teoretycz- nych omawianego zagadnienia. przywołuję podstawowe pojęcia i teorie naukowe. Odwołuję się przy tym do rozważań zaczerpniętych z wielu dyscyplin. By wymienić choćby: filozofię, antropologię, socjologię, psy- chologię, gerontologię czy nauki o sztuce. trzeci rozdział odnosi się do procesu kształtowania tożsamości badanych kobiet, na którego przebieg oddziaływały szczególne uwarunkowania kulturowe i społeczne. rozdział czwarty poświęcony jest roli i miejscu miłości w życiu moich rozmówczyń. Znajdują się w nim odniesienia do życia małżeńskiego badanych kobiet, ich relacji z mężczyznami, a także opis stosunku starszych mieszkanek Bielska podlaskiego do związków zawieranych przez ich dzieci i wnuki. tematem piątego rozdziału uczyniłam problem macierzyństwa, gdzie do- konuję krytycznej analizy związków kobiet z własnymi dziećmi. rozdział szósty poświęcony jest z kolei zagadnieniu pracy kobiet, gdzie zwracam między innymi uwagę na zjawisko nieodpłatnej pracy kobiet. część trzecia książki dotyczy kobiecej starości. Składają się na nią dwa rozdziały. W rozdziale siódmym omawiam zjawisko ageismu i podwójnego wykluczania starszych kobiet. rozdział ósmy jest z kolei analizą obrazu kobiecej starości wyłaniającego się z historii opowiedzianych przez moje respondentki. Dołączam również aneks stanowiący zbiór trzydziestu wywiadów prze- prowadzonych ze starszymi mieszkankami Bielska podlaskiego, zaprezen- towany w postaci uporządkowanych narracji, począwszy od wczesnych wspomnień związanych z okresem dzieciństwa, poprzez młodość, życie dorosłe aż po starość określaną mianem późnej dorosłości. Objętość całości zadecydowała o podzieleniu jej na trzy tomy. tom pierw- szy obejmuje część teoretyczną połączoną z analizą historii życia badanych kobiet. Na tom drugi i trzeci składają się z kolei biografie starszych miesz- kanek Bielska podlaskiego dołączone jako aneks do książki na płycie cD. Kluczem, jaki zastosowałam przy ich porządkowaniu, uczyniłam główny wą- tek snutej opowieści. Gdy trudno było zdecydować, który temat dominuje w danej biografii, kwalifikowałam ją do określonej grupy, odwołując się do stanu emocjonalnego towarzyszącego opowiadającej kobiecie. Za ważniejsze uznawałam te wątki, które wywoływały w narratorce większe emocje. CzĘŚĆ I PROBLEMATYKA i MetODA BADAŃ Rozdział I Zarys koncepcji przeprowadzonych badań KONSTRUOWANIE WIEDZY O KOBIETACH KoBiECoŚĆ i MĘSKoŚĆ JaKo KaTEGoRiE SPołECzNo-KULTURoWE Definicje męskości i kobiecości różnią się zależnie od kultury i czasu historycznego. Wyznaczają je również rasa, klasa, grupa etniczna, seksu- alność, edukacja, wiek, region i kraj (Kimmel, 2000, s. 88). Każdy z wy- mienionych czynników modyfikuje pozostałe. W danym społeczeństwie i czasie zawsze koegzystuje obok siebie kilka znaczeń męskości i kobieco- ści (ibidem, s. 10–11). Opisane zjawisko jako pierwsza dokładnie opisała i zbadała z antropologicznego punktu widzenia Margaret Mead. Autorka Płci i charakteru w trzech społecznościach pierwotnych poszukiwała istoty i genezy różnic płciowych na podstawie analizy zachowań i obyczajów ple- mion zamieszkujących Nową Gwineę. Margaret Mead dostarczyła dowo- dów na to, że podział na zachowania męskie i kobiece wynika z odmiennej socjalizacji kobiet i mężczyzn w różnych kulturach świata. Z jej badań po- święconych wpływowi kultury na zachowania związane z płcią wynikało, iż „uniwersalne” różnice między płciami nie istnieją (Mead, 1986). ewa Głażewska o spostrzeżeniach sformułowanych przez znaną antropolożkę napisała: Mead zauważa, że klasyfikacja oparta na kryterium płci czy rasy jest równie uza- sadniona, jak podział dokonany na przykład na podstawie koloru oczu, gdyby za- łożyć, że wszyscy niebieskoocy ludzie mają łagodne usposobienie, są ulegli i wraż- 18 cZęść i: prOBLeMAtYKA i MetODA BADAŃ liwi, a wszyscy brązowoocy są aroganccy, władczy, egocentryczni i stanowczy (Gła- żewska, 2005, s. 97–98). O tym, że o odmiennych wzorach zachowań związanych z płcią decy- dują różnice kulturowe, świadczą również najnowsze badania międzykul- turowe, które, dowodząc wielu podobieństw dotyczących stereotypów ro- dzaju – stereotypów dotyczących społecznie i kulturowo konstruowanych pojęć kobiecości i męskości, jednocześnie wskazują na brak ich uniwer- salności (Brannon, 2002, s. 228). Kategorie rodzaju są bowiem tworzone i nabywane zawsze w konkretnych warunkach i okolicznościach oraz na podstawie specyficznych doświadczeń, które dana kultura konsekwentnie kojarzy z męskością lub kobiecością (Lott, Maluso, 2002, s. 97–103; Kalof, Baralt, 2006). co więcej, prowadzone współcześnie badania psychologiczne dowo- dzą, że kobiecość i męskość nie są głównymi wyznacznikami ludzkiej oso- bowości, a jedynie stereotypami kulturowymi, do których ludzie usiłują się dostosować. Okazało się bowiem, że zdrowi psychicznie mężczyźni nie muszą przejawiać cech postrzeganych jako męskie, a zdrowe psychicznie kobiety – cech definiowanych jako kobiece. Stwierdzono, że osobowość każdego człowieka może być mieszaniną elementów męskich i żeńskich, a kobiecość i męskość to „raczej stereotypowe definicje zakorzenione w praktykach kultury niż struktury osobowościowe zakorzenione w jed- nostce” (Bem, 2000, s. 116–122). Autorka wspomnianych badań – Sandra Lipsitz Bem, mówi o schematyzmie rodzajowym wynikającym z przyswaja- nia obecnej w kulturze polaryzacji rodzajów, przejawiającym się w gotowo- ści do postrzegania spolaryzowanych kategorii płci i rodzaju jako natural- nych wyznaczników rzeczywistości: Schematyzm rodzajowy to klasyfikowanie rzeczywistości społecznej według po- działów zależnych od rodzaju, to dzielenie ludzi, ich cech i zachowań i innych rze- czy na podstawie obowiązujących w kulturze i nacechowanych polaryzacją defini- cji męskości i kobiecości, a nie na podstawie innych wyznaczników, które mogłyby równie dobrze tę rzeczywistość opisywać (ibidem, s. 122). Z perspektywy porządku ustanowionego w ramach kultury patriar- chalnej podział na to, co kobiece i męskie, ma nas utwierdzać w przeko- naniu, że kobiety i mężczyźni różnią się od siebie w zdecydowany sposób. W rzeczywistości jednak nie jesteśmy aż tak różni. Nie jesteśmy opozycyj- nymi płciami (opposite sexes), ale płciami sąsiadującymi (neighboring sexes), daleko bardziej podobnymi niż różniącymi się od siebie (Kimmel, 2000, s. 15–16). Wyraźne różnice istniejące pomiędzy kobietami i mężczyznami ZArYS KONcepcJi prZeprOWADZONYcH BADAŃ rOZDZiAł i: 19 w poziomie agresji, siły fizycznej, osiągnięć matematycznych i werbalnych, opiekowaniu i żywieniu, czy wyrażaniu emocji, są wynikiem dopasowa- nia do obowiązujących obie płcie standardów zachowania, poznawania i odczuwania. Nieprawdą jest, że wszyscy mężczyźni, i żadna kobieta, są agresywni, silni fizycznie, biegli w matematyce i naukach ścisłych, albo że wszystkie kobiety, i żaden mężczyzna, są opiekuńcze i wylewne. Kate- gorie męskości i kobiecości należy więc analizować zawsze w powiązaniu z innymi kategoriami oddziałującymi na kształt ludzkiego życia. Michael Kimmel twierdzi, że męska dominacja nie jest konsekwencją różnic rodza- jowych między płciami (gender differences), ale wytworem władzy (ibidem, s. 14, 92). podobnego zdania jest Joanna Mizielińska, która podkreśla, że kobie- cość, jako kategoria uniwersalna obejmująca wszystkie kobiety, jest mitem wykluczającym rzeczywistą różnorodność kobiet wynikającą z różnic kul- turowych, klasowych, rasowych i seksualnych. Jest źródłem wykluczania kobiet zarówno w kulturze patriarchalnej, kiedy utożsamia się ją z „kobie- cymi” cechami, takimi jak podległość, posłuszeństwo, wrażliwość, opie- kuńczość i tym podobne, jak i w feminizmie, gdy mówi się o wspólnym interesie wszystkich kobiet, którego wizja w przeszłości i obecnie niejed- nokrotnie eliminowała z dyskursu feministycznego istotne różnice istnie- jące między kobietami, decydujące o ich losie i życiu (Mizielińska, 2004). EPiSTEMoLoGia FEMiNiSTYCzNa przez stulecia kobiecość i męskość uznawano za kategorie natural- ne, nieuchronne i oczywiste, odpowiadające niezmiennemu porządkowi społecznemu (Gontarczyk, 1995, s. 7). refleksje nad męskością i kobieco- ścią podejmowano od początku kształtowania się myśli społeczno-filozo- ficznej, ale to właśnie męskość traktowano w nich jako normę. istnienie epistemologii maskulinistycznej, czyli systemów wiedzy, które przyjmują męski punkt widzenia nieświadomie i bezrefleksyjnie, traktując go jako uniwersalny i obiektywny, ujawniła dopiero epistemologia feministyczna, będąca dziś jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się dyscyplin fi- lozoficznych w ramach nurtu studiów kobiecych. Feministyczna teoria po- znania obejmuje badania skoncentrowane na kobiecie podkreślające wagę kobiecej perspektywy poznawczej. płeć stanowi na jej gruncie swoistą kategorię badawczą. epistemologia feministyczna, powstała w odpowie- dzi na patriarchalną wizję poznania naukowego, poddaje krytyce dotych- czasowy dorobek nauki, widząc w niej jedną z instytucji patriarchalnych, 20 cZęść i: prOBLeMAtYKA i MetODA BADAŃ w ramach której mamy do czynienia z wieloma przykładami dyskrymino- wania kobiet od starożytności począwszy, a kończąc na dniu dzisiejszym. Feminizm z jednej strony mówi o dominacji mężczyzn w historii poznania naukowego, z drugiej zaś stanowi inspirację pogłębionej i krytycznej re- fleksji nad faktycznym miejscem płci i kobiet w sferze poznania (pakszys, 1995, s. 85–88). Badania dotyczące płci prowadzone z uwzględnieniem perspekty- wy kobiet zaczęto podejmować dopiero od połowy XiX w. prowadziły je kobiety związane z feminizmem „pierwszej fali” (Gontarczyk, 1995, s. 18). efektem działalności wspomnianych kobiet było uzyskanie równo- uprawnienia w przepisach prawnych. Szybko jednak okazało się, że owo równouprawnienie nie było równoznaczne z osiągnięciem równych praw w codziennej rzeczywistości. Kobiety spostrzegły, że realna poprawa ich sytuacji wymaga dokonania zmian w świadomości społecznej i porządku społecznym. pod wpływem wspomnianej refleksji nastąpił wzrost zainte- resowania problematyką kobiet w nauce, począwszy od analizy sytuacji kobiet na uczelniach wyższych, aż do zmiany sposobu podejścia do obec- ności kobiet w różnych dziedzinach nauki (ibidem, s. 22–25). Wtedy to, pod wpływem feminizmu „drugiej fali”, w Stanach Zjed- noczonych w latach 60. XX w. wyodrębniły się jako samodzielna dyscy- plina naukowa interdyscyplinarne studia feministyczne (feminist studies) najczęściej określane mianem women’s studies1. ich głównym celem było ukazanie dominującej perspektywy androcentrycznej, jaka do tego czasu obowiązywała w nauce. Women’s studies stały się alternatywnym sposobem tworzenia wiedzy z perspektywy kobiet (ibidem, s. 8–10). Feminologia, czyli studia kobiece, z powodzeniem odkrywają znaczenie fenomenu płci w społeczeństwie i jego intelektualnym dorobku (pakszys, 1995, s. 86). Z dzisiejszej perspektywy mówi się o trzech etapach rozwoju wspomnianej dziedziny, które wzajemnie się przenikają. etap pierwszy polegał na kry- tyce seksizmu jako społecznej i teoretycznej praktyki tworzącej i podtrzy- mującej różnice między kobietami i mężczyznami w sferze władzy. Drugi – obejmuje rekonstrukcję wiedzy w oparciu o doświadczenia kobiet. trze- ci – polega na formułowaniu nowych wartości, wokół których można by zorganizować życie społeczne. Zdaniem rosi Braidotti powstanie owych wartości może odbyć się drogą afirmacji różnicy płci, która mogłaby za- stąpić umieszczanie kobiet na jednym z jej biegunów jako gorszych od mężczyzn (Braidotti, 1995, s. 12, 19, 23), ponieważ „(...) jedynie mnogość, 1 W swojej pracy będę też używać szerszego w stosunku do women’s studies pojęcia – gender studies, określającego studia nad rolą płci w społeczeństwie i kulturze. ZArYS KONcepcJi prZeprOWADZONYcH BADAŃ rOZDZiAł i: 21 złożoność i zróżnicowanie może dać nam siłę i inspirację, konieczne do stawienia czoła wyzwaniom naszego świata” (ibidem, s. 24). podstawowe zastrzeżenie, jakie wysuwano w latach 60. pod adresem istniejącej nauki, dotyczyło pomijania, zaniedbania, niedostrzegania i przedstawiania w sposób zniekształcony kobiet jako przedmiotu badań. Wspomniana krytyka doprowadziła do podjęcia, w ramach różnych dyscy- plin naukowych, badań o kobietach, najczęściej prowadzonych przez ko- biety, służących poprawie ich sytuacji społeczno-kulturowej. Nastąpił też wzrost ilości studentek na amerykańskich uniwersytetach – w szczególno- ści na kierunkach, które do tej pory kształciły prawie wyłącznie mężczyzn. Kobiety zaczęły domagać się, by studia kobiece uznano za dyscyplinę aka- demicką i przyznano jej te same prawa, jakie posiadają inne dyscypliny (Gontarczyk, 1995, s. 22–25). W studiach feministycznych podstawowe znaczenie miało wyodręb- nienie kategorii rodzaju – płci kulturowej (gender) – społecznie i kulturo- wo konstruowanych pojęć kobiecości i męskości. pojęcie płci kulturowej kieruje uwagę na „kulturową nadbudowę” płci biologicznej, którą za Anną titkow traktuję jako „nieustający proces, w którym metodyczny, przystoso- wany do sytuacji wysiłek jednostek stwarza ich płeć kulturową – zmienną w czasie oraz kształtowaną i usytuowaną w określonych kontekstach spo- łecznych” (titkow, 2007, s. 28). płeć kulturowa to podlegająca zmianom konstrukcja historyczna, kulturowa i społeczna (ibidem, s. 26–35). pojęciowego rozróżnienia na płeć w znaczeniu biologicznym (sex) i kul- turowym (gender) dokonała Kate Millett. idąc dalej, Ann Oakley mówiła o różnicach płciowych (sex differences), które mają charakter „naturalny”, i o różnicach w zakresie płci kulturowej (gender differences), które mają źródło w kulturze i społeczeństwie (Humm, 1993, s. 164). Brytyjska socjo- log, feministka i pisarka zwróciła uwagę, że określeń „męski” i „kobiecy” używamy do nazywania struktur kulturowych istniejących w rzeczywisto- ści społecznej (titkow, 2007, s. 29). Zdaniem Oakley słowa „męski” i „ko- biecy” opisują kulturowe cechy zachowań oraz osobowości wyznaczone na podstawie płci biologicznej, uwzględniające wartości uznawane w danym społeczeństwie (Gontarczyk, 1995, s. 51). Nie naturę, nie płeć biologicz- ną, ale kulturę – kobiecość i męskość jako kategorie społeczne, uczyniono odpowiedzialnymi za opresję kobiet. W owym fakcie upatrywano moż- liwość wydobycia się z „systemu patriarchalnego”. Miało się to dokonać poprzez zmianę norm, systemu wartości i porządku społecznego w taki sposób, by różnice między kobietami i mężczyznami stały się podstawą różnorodności kulturowej wzbogacającej społeczeństwo. Drogą do osią- gnięcia postawionych celów miało być skupienie się na doświadczeniach 22 cZęść i: prOBLeMAtYKA i MetODA BADAŃ kobiet i ukazanie ich perspektywy postrzegania rzeczywistości (ibidem, s. 147–148). podstawą tworzenia wiedzy stały się teorie feministyczne, których pod- stawowym celem było głębsze zrozumienie sytuacji kobiet. punktem wyj- ścia w podejmowanych badaniach uczyniono zjawisko opresji kobiet oraz założenie, że podporządkowanie kobiet występuje we wszelkich rodzajach sytuacji życiowych, od sfery rodzinno-domowej po instytucje i struktury polityczne (Humm, 1993, s. 229). rosi Braidotti zajmująca się problemem podmiotu w feminizmie napisała: (...) teoria feministyczna krytykuje mity i mistyfikacje otaczające Kobietę, pojmowa- ną jako wytwór męskiej wyobraźni, zapoczątkowując tradycję mającą na celu obale- nie systemu wykluczającego i umniejszającego wartość kobiecego podmiotu (Brai- dotti, 1995, s. 15). teorie tworzone w ramach rozważań feministycznych ujawniają w kształtowanej przez kulturę i społeczeństwo świadomości potocznej obecność treści determinujących losy kobiet ze względu na przynależ- ność do określonej płci. Women’s studies koncentrują się na codziennym życiu kobiet, dotyczą kobiecego doświadczenia. ich celem jest interpreta- cja ludzkich działań z uwzględnieniem układów odniesienia, które wpły- wają na badane sytuacje. Słuchanie kobiecych wypowiedzi, studiowanie tekstów pisanych oraz czerpanie nauki z doświadczeń kobiet są kluczo- we w feministycznej rekonstrukcji rozumienia świata (Personal Narratives Group, 1989, s. 4). Badania nad kulturową tożsamością płci stanowią część refleksji kulturoznawczej uprawianej w ośrodkach akademickich na całym świecie (Nacher, 2007, s. 171). Studia feminologiczne wydobywają na jaw ukryte aspekty kobiecego życia. prywatne i osobiste problemy i przeżycia kobiet traktowane są tu jako zagadnienia o wymiarze społecznym znajdujące swój wyraz w życiu publicznym. Badania feministyczne zmierzają do poznania i zrozumienia przeżyć i doświadczeń kobiet, których odzyskiwanie i interpretacja znaj- dują się w centrum ich zainteresowań. U podstaw wspomnianych działań tkwi przekonanie, że w historii nauki, religii i sztuki nie było dość miejsca dla kobiet, ludzi różnych ras, biednych, bezdomnych i głodujących (Ole- sen, 1994, s. 160–161; Denzin, Lincoln, 1994, s. 580–581). W ramach tworzenia wiedzy z perspektywy epistemologii feministycz- nej zaczęto mówić o potrzebie odtworzenia historii kobiet. Dekonstrukcji słowa history dokonała w roku 1972 Adele Aldridge, odczytując je jako his-story w odróżnieniu od my-story. Wkrótce zaczęto mówić o her-story. ZArYS KONcepcJi prZeprOWADZONYcH BADAŃ rOZDZiAł i: 23 Od tego momentu dzieje aktywności kobiet oraz ewolucja ich społecznej roli stały się przedmiotem pogłębionych studiów (Stańczak-Wiślicz, 2005, s. 135; Domańska, 2005, s. 204). Sławomira Walczewska napisała: Odzyskanie wiedzy o tym, jak kobiety żyły w przeszłości i odrzucenie patriarchal- nych przemilczeń oraz tendencyjnych interpretacji prowadzi do uwolnienia się od historii, która (...) jest historią spreparowaną lub wręcz historią mężczyzn (Wal- czewska, 1992, s. 61). Zainteresowania badaczy historyków ogniskują się wokół prywatnej sfery życia, gdzie kobiety odgrywały nie mniej ważną rolę niż mężczyźni. Spisywanie i rekonstruowanie wiedzy historycznej o kobietach, określa- ne mianem kobiecej historiografii, nie jest jednak zadaniem łatwym. Mało jest bowiem źródeł, które pozwalałyby odtworzyć dzieje kobiet w dawnych wiekach. Archiwalne braki wynikają między innymi z faktu pozostawania kobiet na marginesie życia publicznego obok chłopów, żebraków, dzieci, miejskiego plebsu i przestępców (Kusiak, 1997, s. 203–204). Kobiety przez wieki podlegały bowiem dyskryminacji prawnej, religijnej i obyczajowej (Stańczak-Wiślicz, 2005, s. 135). Michelle perrot badająca historię kobiet XiX i początku XX wieku zauważyła, że w porządkowaniu dziejów kobiet trudno stosować perio- dyzację opierając się o wydarzenia polityczne, przemiany ustrojowe, eko- nomiczne czy kulturalne. Dla dziejów kobiet ważniejsze okazywały się bowiem osiągnięcia techniczne usprawniające tradycyjne prace kobiece, przemiany mentalne wpływające na relacje między płciami, ewolucja mo- delu rodziny, ustawodawstwo rozwodowe, postęp w higienie i medycynie, zmiany w systemie kształcenia czy możliwości podejmowania pracy zawo- dowej (Kusiak, 1997, s. 206–208). i choć zmiany polityczne, społeczne, ekonomiczne i kulturalne wpływają w niezaprzeczalny sposób również na wskazane przez Michelle perrot czynniki, niewątpliwie ważne pozostaje jej spostrzeżenie, iż ogólnie przyjęty w tradycyjnej historii podział chrono- logiczny nie odpowiada w pełni dziejom kobiet. W studiach feministycznych indywidualne życie kobiet stało się proble- mem badawczym (Gontarczyk, 1995, s. 120). W ramach socjologii podjęto badania mające na celu opisanie „niewidocznej” części rzeczywistości spo- łecznej związanej z codziennym doświadczeniem kobiet (Humm, 1993, s. 221–222). przedmiotem wyjaśniania stało się to, co realnie wydarza się w codziennym życiu kobiet, i to, jak te wydarzenia są przez kobiety po- strzegane. indywidualne przeżycia kobiet poddano interpretacji w ramach układu relacji społecznych, które tworzą zarówno możliwości, jak i ograni- czenia wspomnianych doświadczeń (Gontarczyk, 1995, s. 120). 24 cZęść i: prOBLeMAtYKA i MetODA BADAŃ także antropologia uczyniła perspektywę kobiet istotną. Do badań nad różnicami uwarunkowanymi płcią nieoceniony wkład wniosła Mar- garet Mead, która źródeł różnic między płciami upatrywała w kulturze (Mead, 1986). rozważania na temat kulturowej asymetrii w ewaluacji płci w obrębie antropologii kulturowej podjęły także między innymi: Michelle Zimbalist rosaldo – wskazała, iż wspomniana asymetria wynika z powią- zania kobiety ze sferą domową, a mężczyzny z publiczną (domestic versus public), i Sherry B. Ortner – jej zdaniem wiąże się ona z utożsamieniem kobiety z naturą, a mężczyzny z kulturą (nature versus culture). Jako trzeci powód istnienia omawianej asymetrii pojawił się podział pomiędzy sfe- rą produkcji kojarzoną z mężczyzną a reprodukcją – stanowiącą dome- nę kobiet (production versus reproduction) (Głażewska, 2005, s. 146–166; Keridwen, 2005). W trakcie inspirowanych feministyczną epistemologią badań wskazano także na ważną rolę, jaką w procesie ustanawiania i podtrzymywania po- działów istniejących w kulturze między kobietami i mężczyznami odgrywa język, w którym omawiane rozróżnienia znajdują swoje odbicie. Z jednej strony mówi się o języku jako lustrze (language-as-mirror), z drugiej czyni go odpowiedzialnym za reprodukowanie ustanowionej dychotomii mię- dzy płciami (language-as-reproductive). Zdaniem lingwistów język ucie- leśniając określone wizje rzeczywistości sprawia, że ludzka świadomość jest przezeń ograniczana (talbot, 1998, s. 3, 14). Wśród nierówności ję- zykowych wymienić można między innymi: odmienny sposób mówienia kobiet i mężczyzn (tannen, 1995); różnice w komunikatach kierowanych do przedstawicieli obu płci w mediach; brak odpowiedników dla nazw poszczególnych zawodów – szczególnie tych, które wiążą się z dużym pre- stiżem, takich jak premier czy prezydent; czy niższy status żeńskich form nazw niektórych zawodów, na przykład: sekretarz – sekretarka, lekarz – lekarka (Głażewska, 2005, s. 170, 177). Feminizm zainicjował także nowe spojrzenie na nauki biologiczne, gdzie powstała potrzeba dokonania istotnych korekt w rekonstruowaniu ewolucji gatunku ludzkiego, która ma polegać na uzupełnieniu jej o ele- menty rodzaju żeńskiego (pakszys, 1997, s. 279). Anna titkow podkreśla, że nurt badawczy związany z feminizmem i women’s studies dokonał „teoretycznej rewolucji” zarówno w sposobie ba- dania sytuacji kobiety, jak i całości życia społecznego (titkow, 2007, s. 21). podobnego zdania jest ewa Gontarczyk: Wyniki dotychczasowych badań feministycznych pozwalają na ukazanie dosyć peł- nego obrazu sytuacji i doświadczeń kobiet, a także na udokumentowanie w sposób ZArYS KONcepcJi prZeprOWADZONYcH BADAŃ rOZDZiAł i: 25 dość wyczerpujący zakresu i rozmiaru różnych przejawów opresji i dyskryminacji kobiet oraz różnego typu nierówności płci (Gontarczyk, 1995, s. 99). Z women’s studies w sposób naturalny w latach 70. wyodrębniły się men’s studies. pod koniec lat 70. i w latach 80. XX wieku nastąpił znaczny wzrost zainteresowania środowiska naukowego problematyką męskości. Studia nad mężczyznami pojawiły się w college’ach i na uniwersytetach (Arcimowicz, 2003, s. 58–59). Nowo wyłaniającej się samodzielnej dyscy- pliny bronił Harry Brod, który twierdził, że studia nad mężczyznami nie stanowią zagrożenia dla istnienia women’s studies. przeciwnie. Funkcjo- nują jako ich naturalne dopełnienie i konsekwencja (Brod, 1987a; 1987b; 1992). W ramach men’s studies postawiono nowe pytania, pojawiło się nowe spojrzenie na zagadnienia poruszane w ramach studiów nad kobietami. Zaczęto zastanawiać się, w jaki sposób androcentryczna kultura i trady- cyjne wzory męskości są krzywdzące zarówno w odniesieniu do kobiet, jak i do mężczyzn. pierre Bourdieu zauważa, że mężczyzn także można nazwać więźniami i ofiarami dominujących wyobrażeń kulturowych. Mę- skość i konieczność jej nieustannego potwierdzania jest wielkim obciąże- niem (Bourdieu, 2004, s. 64–65). po latach zaczęto krytykować wczesną epistemologię feministyczną. ruch feministyczny wczesnych lat siedemdziesiątych przyjął bowiem za perspektywę uniwersalną punkt widzenia osoby białej, heteroseksualnej i należącej do klasy średniej (Kaschack, 1996, s. 35). W tym czasie dostrze- żono złożoność kobiecego podmiotu (Braidotti, 1993, s. 10): Aby epistemologia mogła nazwać się feministyczną, musi uczynić punktem wyj- ścia doświadczenia kobiet, a przy podejściu indywidualnym – doświadczenie każ- dej kobiety w złożonym kontekście osobistym, międzyosobowym, kulturowym i ak- sjologicznym. (...) Każdy aspekt doświadczenia jest wielostronnie związany z in- nymi i od nich współzależny. Wymiar osobisty i międzyludzki nie są niezależne, a kategorie poznawcze nie istnieją oddzielnie od ciała osoby doświadczającej, od uczuć i od umiejętności organizowania napływu danych zmysłowych (Kaschack, 1996, s. 39). W ramach współczesnej feministycznej teorii poznania toczone są debaty odzwierciedlające spory dotyczące granic i sposobów poznania prowadzone w filozofii nauki (pakszys, 2000, s. 83–84). Krytyka dotych- czasowej „patriarchalnie” rozumianej racjonalności naukowej prowadzona w epistemologii feministycznej wiąże się z wątpliwościami wysuwanymi wobec nauki, które budzą dziś między innymi zjawiska takie, jak: brak konkluzywności niektórych teorii (w ramach fizyki przykładem może 26 cZęść i: prOBLeMAtYKA i MetODA BADAŃ być zasada nieoznaczoności Heisenberga2), strategie redukcjonistyczne, nieumiejętność zapanowania nad niebezpiecznymi następstwami wpro- wadzania w życie nowych technologii czy błędy popełniane przez na- ukowców (ibidem, s. 89–91). Na tym tle pojawienie się w historii nauki feministycznej teorii poznania staje się szansą uwzględnienia w tworzeniu wiedzy wartości holizmu, która przyczynia się do uzupełniania wiedzy o „epistemiczne grupy marginalne” – w tym doświadczenia kobiet (ibi- dem, s. 102–103). celem feministycznej teorii poznania jest ujawnienie perspektyw i doświadczeń ludzkich, które tradycyjna męska epistemologia neguje – w tym ukazanie potrzeb i doświadczeń kobiety, które, co należy podkreślić, nie są w jej ramach traktowane jako uniwersalne i normatywne (Kaschack, 1996, s. 20). Wspomina o tym rosi Braidotti, która, wskazując na ograniczenia pod- miotu logocentrycznego, proponuje przyjęcie nowego stylu myślenia w na- uce. Operując pojęciem podmioty nomadyczne (nomadic subjects) przeko- nuje, że nomadyczna świadomość jest epistemologicznym i politycznym imperatywem krytycznego myślenia. świadomość nomadyczna jako po- stawa epistemologiczna zakłada odrzucenie dążenia do stałości i nostalgię za trwałością. przejawia się w intelektualnym przekraczaniu granic między dyscyplinami naukowymi oraz granic wyznaczonych przez „fallocentrycz- ny” model tworzenia wiedzy (Braidotti, 1994, s. 22–23). iNdYWidUaLNE HiSToRiE ŻYCia a TWoRzENiE WiEdzY z PERSPEKTYWY FEMiNiSTYCzNEJ Badania w ramach women’s i gender studies wielokrotnie opierają się na analizie osobistych narracji kobiet. Narracje te przybierają formy: biografii, autobiografii, opowiedzianej i zarejestrowanej historii życia (life story), pa- miętników, dzienników i listów. indywidualne opowieści kobiet, interpre- towane poprzez kontekst historyczny i kulturowy, postrzegane są jako do- kumenty służące między innymi badaniu procesu konstruowania poczucia indywidualnej tożsamości rodzajowej (gendered self-identity), wyjaśnianiu re- lacji pomiędzy indywidualnością a społeczeństwem w kreowaniu i podtrzy- 2 Zasada nieoznaczoności – twierdzenie mechaniki kwantowej, które głosi, że nie można z dowolną dokładnością określić jednocześnie wartości par pewnych wielkości fizycznych charakteryzujących układ. taką parą jest na przykład położenie i pęd cząstki (Nowa Encyklopedia..., t. 2, s. 723). ZArYS KONcepcJi prZeprOWADZONYcH BADAŃ rOZDZiAł i: 27 mywaniu norm rodzajowych oraz ujawnianiu dynamiki relacji władzy po- między kobietami a mężczyznami (Personal Narratives Group, 1989, s. 5). człowiek w dwojaki sposób odnosi się do przypisanych mu ról rodzajo- wych. Z jednej strony stara się je wypełniać. Z drugiej jednak, przekracza powszechnie obowiązujące wzorce dotyczące zachowań przypisanych danej płci. Sytuowanie się jednostki pomiędzy tymi dwiema strategiami w kon- tekście ról płciowych, dokonujące się w ciągu jej życia, określa się mianem procesu negocjowania tożsamości rodzajowej (gender identity negotiation process). to, jak dalece i w jaki sposób człowiek jest w stanie abstrahować od ustalonych kulturowo i społecznie norm, zależy w ogromnej mierze od kontekstu społecznego (Abrams, 2003, s. 72). Z tego powodu wskazuje się na potrzebę badania procesu konstruowania tożsamości rodzajowej ko- biet przede wszystkim pod kątem interakcji pomiędzy indywidualnością i społeczeństwem. Osobiste narracje kobiet stanowią zatem dokumentację indywidualnego procesu akceptacji, bądź podważania, zastanych zasad ży- cia społecznego dokonującego się na co dzień oraz w kontekście obranego kierunku życia. Są reakcją na system społeczny, w którym powstają i któ- rego dynamikę ujawniają (Personal Narratives Group, 1989, s. 5–8). Przedstawicielki Personal Narratives Group podkreślają, że wypadkową negocjacji pomiędzy indywidualnością a zasadami życia społecznego jest życie każdej jednostki. także kobiety świetnie funkcjonującej w ramach ustanowionych norm i wzorców rodzajowych, która stanowczo przyczynia się do podtrzymywania powszechnego systemu męskiej dominacji (ibi- dem, s. 8). Należy też dodać, że stawianie oporu wobec tradycyjnie przy- pisanych kobietom ról nie zawsze musi przybierać formę otwartych zacho- wań. Sarab Abu-rabia-Queder badająca beduińskie kobiety mieszkające w izraelu wykazała, iż jednym z rodzajów „targowania się z patriarchatem” (bargaining with patriarchy) wspomnianych kobiet jest, alternatywny do po- wszechnie obowiązującego, sposób postrzegania siebie, którego nie mogą uzewnętrznić żyjąc w kulturze zdominowanej przez mężczyzn (Abu-ra- bia-Queder, 2007, s. 181). NIEPOKOJE POSTMODERNISTYCZNE ponowoczesność obaliła uniwersalne metanarracje (Lyotard, 1997). Ujawniła „kryzys reprezentacji” w nauce wynikający z utraty zaufania do wiedzy jako formy odzwierciedlania rzeczywistości. Doprowadziło to 28 cZęść i: prOBLeMAtYKA i MetODA BADAŃ do zakwestionowania społecznego statusu teorii i nauki, do zaniku wiary w możliwość uniwersalnych i absolutnych wyjaśnień (Melosik 1996, s. 42). Zwrot postmodernistyczny wynika z faktu, iż przestano wierzyć, że istnie- je możliwość, ale i potrzeba, adekwatnego ujęcia i przedstawienia świata jako „rozumnej jedności i całości” (Burszta, 1992, s. 135). Wątpliwości dotyczące możliwości uzyskania pewnej wiedzy odzwier- ciedla historia nauki. Na przestrzeni wieków wiele teorii okazywało się fałszywymi. Filozofia nauki, której istotą jest poszukiwanie sposobów tworzenia przekonań prawdziwych, racjonalnych i uzasadnionych w opar- ciu o doświadczenia wynikające z dotychczasowych osiągnięć naukowych człowieka, ujawnia, że wiedza stanowi zjawisko niezmiernie rzadkie i wy- jątkowe, a proces jej zdobywania jest jedynie zbliżaniem się do przywoła- nych ideałów epistemicznych (Morton, 2002, s. 10–25; Losee, 2001). Na tym tle mamy do czynienia z istnieniem napięcia pomiędzy moder- nistycznym a ponowoczesnym widzeniem świata i kultury (Burszta, 1996, s. 74). cechą filozofii uprawianej w duchu modernistycznym jest przeko- nanie o istnieniu trwałego i pewnego fundamentu poznania. Ów funda- ment stanowi wiara w możliwość obiektywnego poznania rzeczywistości. cechy wiedzy modernistycznej stanowią pewność, całość i niezmienność. Filozofowie postmodernistyczni podważają modernistyczne wyobrażenie wiedzy, twierdząc, że jest ona raczej wytwarzana niż odkrywana. ich zda- niem nie można mówić o prawdzie w ogóle, ale o wielości prawd odpowia- dających wielości prowadzonych dyskursów (Szachaj, 2004, s. 15–31). poznawanie świata i kultury uprawia się dziś z wielu perspektyw nie- układających się już w „zwartą metanarracyjną całość”. Mówi się o braku uniwersalnego klucza interpretacyjnego pozwalającego przeniknąć rzeczy- wistość społeczną: W miejsce (...) cyzelowanej starannie i metodologicznie nienagannej grand récit, pojawiają się niezliczone opowieści, które – jako że przedmiot opisu zdefiniowany jest jako wielopłaszczyznowy i niejednoznaczny – same układają się w wielowątko- wą postmodernistyczną paralaksę. (...) Możemy więc założyć, iż zawsze istnieją dwa przynajmniej konkurencyjne punkty widzenia, z których zobaczyć możemy dwie różne „rzeczywistości’ (Burszta, 1996, s. 69–70). Jedną z konstruktywnych odpowiedzi na ów kryzys reprezentacji sta- nowi odwołanie się do pojęcia rzeczywistości jako tekstu i kontekstu. W per- spektywie tej kultura oraz wszelkie jej przejawy traktowane są jako teks- ty. Nigdy jednak w oderwaniu od kontekstu, w ramach którego praktyki (teksty) kulturowe się przejawiają (Melosik, 1996, s. 42). Wiedza tworzona jest tu poprzez próby reprezentacji i interpretacji tekstów kultury, które ZArYS KONcepcJi prZeprOWADZONYcH BADAŃ rOZDZiAł i: 29 zlewają się ze sobą, tworząc niekończącą się intertekstualność (Szachaj, 2004, s. 21–22). Zwolennikom prezentowanego podejścia towarzyszy prze- konanie, iż nie ma możliwości „ostatecznego odczytania” czy zamknięcia w teoretyczny schemat jakiegokolwiek kulturowego tekstu (Melosik, 1993, s. 183). Badanie kultury nie jest tu więc ani „obsesyjnym poszukiwaniem subiektywnego znaczenia”, które nadaje badacz, ani nie rości sobie pra- wa do odkrywania „prawdziwego znaczenia” tekstu, które wyjaśniałoby „wszystko”. Nie oznacza również rezygnacji z jakiegokolwiek teoretyzo- wania. Zbyszko Melosik odwołuje się do metafory teoretyzowania jako „podróży bez końca”, którą badacz odbywa wkraczając w nie znane mu obszary. Gdzie wyjaśnianie i interpretacja nigdy nie są ostateczne, nigdy się nie kończą, nie ma konkluzji, nie ma zakończenia. Gdzie są jedynie „punkty przybycia”, punkty zatrzymania, które zawsze stanowią „punkt odjazdu” do odbycia kolejnego etapu wędrówki. Zatem teorie i założenia, które w danym momencie wyznaczają drogę postępowania badawczego, to tylko „strategie lokalizacji”, które należy przyjąć, by teksty kultury mogły zostać opisane (Melosik, 1996, s. 57–59). to, co napisane i opublikowane dziś, jutro może być zakwestionowane przez samego autora, bądź przez tych, którzy na badane zjawisko spojrzeli z innej perspektywy (Grossberg, 1992, s. 29). Nauka jest modelem „systemu otwartego”, gdzie o wartości i trafności, popartej odpowiednimi argumentami, wypowiedzi decyduje przede wszystkim jej zdolność do „rodzenia pomysłów” – innych wypo- wiedzi i innych reguł tworzenia wiedzy (Lyotard, 1997, s. 171–172). Z tego powodu mówi się dziś często nie o prawdzie, ale o trafności interpretacji (Domańska, 2005, s. 32). W nauce o kulturze „niepokoje postmodernistyczne” obecne są między innymi w postawie naukowej i filozoficznej clifforda Geertza (Burszta, 1992, s. 122), który analizę kultury postrzega jako naukę interpretatywną – jej celem nie jest odkrywanie praw, ale odkrywanie znaczenia, wyjaśnia- nie i tłumaczenie społecznych ekspresji (Geertz, 2005, s. 19). Zdaniem twórcy antropologii interpretatywnej pełna analiza kulturowa jest „iluzją nauki, przeżytkiem z czasów panowania pozytywistycznej jej koncepcji”. Zadaniem teorii interpretacyjnej nie jest ustalanie abstrakcyjnych regu- larności, ale otwieranie drogi do przeprowadzenia wielowymiarowych, kontekstowych, „zagęszczonych” opisów-interpretacji (Burszta, 1992, s. 134, 138). 30 cZęść i: prOBLeMAtYKA i MetODA BADAŃ BADANIA JAKOŚCIOWE (QUALITATIVE RESEARCH) VERSUS BADANIA ILOŚCIOWE (QUANTITATIVE RESEARCH) W tworzeniu wiedzy szczególną rolę odgrywają dziś jakościowe me- tody postępowania badawczego. intensywny rozwój badań jakościowych, związany z antypozytywistycznym przełomem w nauce, rozpoczął się pod koniec wieku XiX. W proponowanym przez antypozytywistystów modelu uprawiania nauki obiektywizm poznania zastąpiony został su- biektywizmem, budowanie praw przyczynowo-skutkowych na podstawie pomiaru – interpretacją i rozumieniem badanych zjawisk (Szacki, 2002, s. 410–411). Spór pomiędzy metodami ilościowymi a jakościowymi jako konku- rencyjnymi modelami prowadzenia badań społecznych pozostaje nieroz- wikłany. pozytywiści za najbardziej istotną cechę stosowanej przez siebie metodologii nadal uważają możliwość uzyskania wyników nieulegających wątpliwości. W ich przekonaniu nauka ma dostarczać wiedzy, która jest trafna i nie podlega dyskusji. Fakty naukowe powinny być obiektywne i mierzalne. W badaniach ilościowych obowiązuje standaryzacja procedur pozyskiwania danych. Zakłada się, że przy powtórzeniu kontrolnym bada- nia otrzyma się te same wyniki (Hammersley, Atkinson, 2000, s. 15–16). przywiązanie przedstawicieli nauk społecznych do stosowania metod wypracowywanych na terenie nauk przyrodniczych sięga wieku XiX, kie- dy to socjologia ogłosiła się samodzielną dyscypliną. By ugruntować swoją pozycję jako nauka, odżegnała się wówczas od literatury, od stosowania procedur raczej narracyjno-kwalifikujących niż analityczno-klasyfikują- cych. W walce o akademicką reputację oparła się o naśladowanie nauk przyrodniczych, przyznając prymat rozumowi nad metafizyką i religią, uczuciem i wiarą (Lepenies, 1996, s. 60–68). przeciwnicy pozytywizmu głoszą odrębność świata społecznego oraz potrzebę stosowania adekwatnych sposobów jego poznawania zakładającą odejście od metod tworzenia wiedzy wypracowanych w naukach przyrod- niczych. Wyrażają przekonanie, iż świat społeczny powinien być badany w jego „naturalnym” stanie. Zadaniem badacza jest jak najmniejsza in- gerencja w badane zjawisko. Na tym tle niezwykle istotne jest rejestro- wanie, w jaki sposób badani widzą siebie i innych, oraz zwracanie uwagi na kontekst towarzyszący sytuacjom poddawanym studiom społecznym (Hammersley, Atkinson, 2000, s. 12–20). Na wartość współczynnika hu- manistycznego jako zasady badawczej nakazującej poznawać i ujmować ZArYS KONcepcJi prZeprOWADZONYcH BADAŃ rOZDZiAł i: 31 rzeczywistość społeczną w sposób, w jaki jawi się ona w doznaniach ludzi w nią uwikłanych, pierwszy wskazywał twórca metody biograficznej – Flo- rian Znaniecki, pisząc: „Każdy element wchodzący w skład systemu kul- turowego jest tym, czym jawi się w doświadczeniu ludzi, którzy aktywnie mają z nim do czynienia (...)” (Znaniecki, 2008, s. 68). Zwolennicy metod jakościowych rezygnują z postulatu reprezentatyw- ności próby dającej możliwość szerokich uogólnień. O doborze badanych osób decydują przede wszystkim względy merytoryczne – istotne są przede wszystkim te dane, które pozwalają dotrzeć do istoty, do ukrytego sensu badanego przedmiotu. prezentowane podejście zakłada również rezygna- cję z rzetelności rozumianej jako możliwość powtórzenia badania przy użyciu tego samego narzędzia w celu otrzymania tych samych rezultatów. tu każda sytuacja badawcza traktowana jest jako wyjątkowa, jednost- kowa i niepowtarzalna. A zatem niemożliwa do powtórzenia (Bauman, 1998, s. 59). Stosowanie metod jakościowych w ramach nauk o kulturze oznacza prymat opisu i charakterystyki życia, przekonań i zasad funkcjonujących w danej społeczności nad poszukiwaniem praw uniwersalnych. Na tym gruncie uprawnione staje się odwoływanie się jedynie do takich teorii, któ- re potrafią uchwycić złożoność społecznego świata (Hammersley, Atkin- son, 2000, s. 20). podejście jakościowe zyskało silną pozycję w obszarze interdyscypli- narnych badań feministycznych (Olesen, 1994, s. 158–196). Metody jako- ściowe pozwalają bowiem, w przeciwieństwie do metod ilościowych, kon- centrować się na osobistych przeżyciach kobiet. Umożliwiają tym samym rozwój nowych kierunków badań zajmujących się problematyką kobiecą, zogniskowanych wokół zagadnień takich jak przemoc wobec kobiet, sek- sualność, macierzyństwo czy sfera domowa. W docieraniu do prywatne- go świata kobiet badaczki feministyczne nie unikają pogłębiania relacji z osobą badaną. postulują odejście od traktowania badanego jako bierne- go źródła informacji. emocjonalne zaangażowanie i wytworzenie prawdzi- wej więzi między badanymi a badaczem stanowi w ich przekonaniu ważny element w budowaniu wzajemnego zaufania prowadzącego do uzyskania wiarygodnych informacji (Maynard, 1995, s. 81, 84–85). Zdaniem Virginii Olesen feministyczne studia jakościowe, charaktery- zujące się łączeniem wielu podejść badawczych, stosowanych metod i po- dejmowanych zagadnień, tworzą doskonałe podwaliny dla przyszłej pracy badawczej naukowców i praktyków zajmujących się problematyką kobiecą w naukach społecznych (Olesen, 1994, s. 160–161, 168–169). 32 cZęść i: prOBLeMAtYKA i MetODA BADAŃ ŻYCIE CODZIENNE JAKO PODSTAWA KONSTRUOWANIA WIEDZY O CZŁOWIEKU Jako ważną część biografii badanych kobiet potraktowałam ich relacje dotyczące wolno toczącej się codzienności. Opis wykonywanych czynności domowych, wspomnienia dziecięcych zabaw czy opowieści o ulubionych telenowelach stały się dla mnie informacjami równie istotnymi, jak przy- woływane zdarzenia niecodzienne – wybuch ii wojny światowej, zawarcie małżeństwa czy śmierć bliskiej osoby. Życie codzienne stanowi bowiem jedną z płaszczyzn procesu historycznego. W codzienności „odbijają się” wielkie wydarzenia, które na nią oddziałują. także sama codzienność wy- wiera wpływ na kształt toczącej się historii. choć nie w sposób bezpośred- ni, czyni to za pomocą ludzkiej mentalności, kształtowanej w dużej mierze właśnie przez doświadczenia codzienne (Bogucka, 1996, s. 252–253). Do interpretacji z pozoru błahych wycinków opisywanej przez moje rozmówczynie rzeczywistości skłoniła mnie między innymi lektura An- tropologii codzienności rocha Sulimy, który bada kulturę poprzez uważ- ne przyglądanie się jej fragmentom stanowiącym element doświadczenia potocznego człowieka (Sulima, 2000). Badacz z jednej strony wskazuje na istnienie znaczeń zapisanych w codzienności, z drugiej udowadnia, iż podjęcie trudu interpretacji pozwala na dotarcie do sensów ukrytych pod jej powierzchnią. Zjawiska codzienności roch Sulima traktuje jako teksty kultury, a samą codzienność jako pełną znaków do odczytania i zinter- pretowania. W podejściu proponowanym przez rocha Sulimę dominuje ujęcie interpretacyjne, a nie systematyzujące (ibidem, s. 191). tematy zaczerpnięte z codzienności stały się również przedmiotem refleksji Jana Stanisława Bystronia, który z wnikliwością i ogromnym za- interesowaniem pochylał się nad, z pozoru nieistotnymi, fragmentami rze- czywistości, wśród których wymienić można chociażby napisy na łyżkach, książkach czy drzewach (Bystroń, 1980). Antropologia codzienności jako forma aktywności badawczej pozwala także na utrwalenie obrazów rzeczywistości, która przemija. Analiza wy- branych elementów codzienności podkreśla przemijalność rzeczy, a więc także świata, w którym żyjemy (Sulima, 2000, s. 9). roch Sulima pisząc o tym, co z pozoru nieistotne, w rzeczywistości pozwala podążającemu za nim czytelnikowi zaobserwować zmiany, jakie dokonały się w polsce na przestrzeni lat. Drobne fragmenty codzienności, na przykład świat rzeczy obecny w pamiętnikach ludowych przełomu XiX i XX w., czyni przedmio- ZArYS KONcepcJi prZeprOWADZONYcH BADAŃ rOZDZiAł i: 33 tem refleksji, która prowadzi do zasygnalizowania obrazu przemian, jakim uległa polska kultura ludowa w pierwszej połowie XX w. (Sulima, 2009). Z fragmentów rzeczywistości codziennej wiedzę buduje także Jolanta Brach-czaina, która z owocu wiśni, ścierki do podłogi czy prostych czyn- ności życiowych, takich jak zmywanie, obieranie ziemniaków czy ściga- nie miejskiego autobusu, wyczytuje prawdy dotyczące ludzkiego istnienia (Brach-czaina, 1992). Autorka Błon umysłu pisze: „(...) nigdy nie przystała- bym na degradowanie prostych czynności życiowych, bo właśnie one wy- dają mi się najbardziej znaczące” (Brach-czaina, 2003, s. 117). Doświadczenie codzienne składa się na wiedzę człowieka na temat siebie i świata. Józef chałasiński zdawał sobie sprawę, że w każdym społe- czeństwie istnieje wiedza usystematyzowana intuicyjnie, mądrość życiowa będąca uogólnieniem doświadczeń, zbiorem reguł postępowania a jedno- cześnie zaczątkiem teorii wyjaśniających to życie. chałasiński dążył do poznania tego, co poszczególne grupy społeczne o sobie wiedzą i jak owa wiedza wpływa na ich postępowanie (Szczepański, 1984, s. 10–11). po- dobny postulat wysunęli uczniowie Alfreda Schütza – peter Berger i tho- mas Luckman. W podejmowanej przez autorów refleksji naukowej świat życia codziennego jawi się jako świat „intersubiektywny”, który człowiek
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historie wydobyte z cienia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: