Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00138 011897 7452660 na godz. na dobę w sumie
Historycy a socjalizm. Polska lewica niepodległościowa spod znaku Klio. Wybór tekstów - ebook/pdf
Historycy a socjalizm. Polska lewica niepodległościowa spod znaku Klio. Wybór tekstów - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379694808 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Niniejsze wydawnictwo w zamyśle autorek ma stanowić tom pierwszy wielotomowej antologii, na którą złożą się materiały i opracowania odnoszące się do różnych epok i nurtów socjalizmu. W oddawanym do rąk czytelnika tomie zebrane zostały wypowiedzi polskich badaczy dziejów sympatyzujących z ruchem socjalistycznym ‒ od momentu powstania pierwszych tego typu organizacji na ziemiach polskich po rok 1918. Wyselekcjonowane wypowiedzi poświęcone życiu społecznemu, politycznemu, funkcjonowaniu kultury i nauki odzwierciedlają wielość sposobów rozumienia doktryny, płynność postaw i idei, bogactwo oraz zróżnicowanie nurtów polskiego socjalizmu. Reprezentanci wybranej grupy zawodowej, prezentujący światopogląd lewicowy (tzw. lewica niepodległościowa) popularyzowali bliskie sobie idee wśród szerokich kręgów społeczeństwa. Celem autorek było zarówno przypomnienie postaci, jak i próba prezentacji wyznawanego przez nie zespołu wartości. Nie analizowano teorii i przemian dokonujących się w myśli socjalistycznej, nie śledzono też pojawiających się w łonie ugrupowań partyjnych podziałów i wyodrębniających się nurtów. Autorki interesował sposób recypowania idei, jej krytyka, złożoność interpretacji oraz stopień oryginalności poglądów polskich socjalistów spod znaku Klio. Publikacja przekracza ramy tradycyjnej antologii. Poza edycją tekstów, zawiera również partie monograficzne, na które składają się biogramy autorów z fotografiami, zestawienie podstawowej literatury traktującej o ich życiu i działalności, a także rozdział wstępny zarysowujący portret zbiorowy pierwszych pokoleń socjalistów polskich podejmujących refleksję nad dziejami. Całość zamykają indeks, bibliografia i zestawienie źródeł pochodzenia wykorzystanych fotografii. Niniejsze wydawnictwo stawia sobie za zadanie przywrócenie pamięci o postaciach, określonym środowisku ideowym oraz popularyzację wypowiedzi, które być może w jakiejś części zachowały aktualność.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Jolanta Kolbuszewska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii 90-219 Łódź, ul. Kamińskiego 27a Marta Sikorska-Kowalska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Polski XIX w., 90-219 Łódź, ul. Kamińskiego 27a RECENZENT Paweł Sierżęga SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/firea/DarioStudios Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06797.15.0.K Ark. wyd. 13,3; ark. druk. 14,625 ISBN 978-83-7969-479-2 e-ISBN 978-83-7969-480-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp 7 Część I Pierwsze pokolenia polskich historyków–socjalistów, próba portretu zbiorowego 13 Część II Zofia Daszyńska-Golińska (1866–1934) Zofia Daszyńska-Golińska, Przełom w socjalizmie, Wstęp Zofia Daszyńska-Golińska, Przełom w socjalizmie, Rozdział IV 31 40 47 Ludwik Kulczycki (1866–1941) Mieczysław Mazowiecki (Ludwik Kulczycki), Materialistyczne pojmowanie dziejów 71 81 Wilhelm Feldman (1868–1919) Wilhelm Feldman, Sztuka a życie Feliks Perl (1871–1927) Feliks Perl, Socjalizm dzieckiem chrześcijaństwa Emil Haecker (1875–1934) Emil Haecker, Karol Marks. Jego żywot i nauki. W setną rocznicę urodzin Józef Dąbrowski-Grabiec (1876–1926) Konrad Stefański (Józef Dąbrowski-Grabiec), Na dziś. Zadania polityki socjalistycznej w Zaborze rosyjskim Stanisłw Loewenstein (1890–1944) Les (Stanisław Loewenstein), Ostatnie Zjazdy młodzieży Wincenty Gorzycki (1893–1923) Zygmunt Narski (Wincenty Gorzycki), Maksymalizm społeczny Zygmunt Narski (Wincenty Gorzycki), O zmianę stanowisk Źródła ilustracji Indeks osobowy 103 111 121 129 141 149 173 182 197 204 211 217 222 227 229 Wstęp Niniejsze wydawnictwo zostało dość szeroko zakrojone. W  zamyśle autorek stanowić powinno tom pierwszy wielotomowej antologii na którą, złożą się materiały i opracowania odnoszące się do różnych epok i nurtów socjalizmu. W oddawanym do rąk czytelnika tomie zebrane zostały wypo- wiedzi polskich badaczy dziejów sympatyzujących z ruchem socjalistycz- nym od momentu powstania pierwszych tego typu organizacji na ziemiach polskich, po rok 1918. Wyselekcjonowane wypowiedzi poświęcone życiu społecznemu, politycznemu, funkcjonowaniu kultury i nauki, odzwiercie- dlają wielość sposobów rozumienia doktryny, płynność postaw i idei, bo- gactwo oraz zróżnicowanie nurtów polskiego socjalizmu. Reprezentanci wybranej grupy zawodowej prezentujący światopogląd lewicowy (tzw. lewica niepodległościowa) popularyzowali bliskie sobie idee wśród szerokich kręgów społeczeństwa. Celem autorek było zarówno przy- pomnienie postaci, jak i próba prezentacji wyznawanego przez nie zespołu wartości. Nie analizowano teorii i przemian dokonujących się w myśli so- cjalistycznej, nie śledzono też pojawiających się w łonie ugrupowań partyj- nych podziałów i wyodrębniających się nurtów. Autorki interesował sposób recypowania idei, jej krytyka, złożoność interpretacji oraz stopień oryginal- ności poglądów polskich socjalistów spod znaku Klio. Zanim zaprezentowana zostanie konstrukcja wydawnictwa, kilka uwag natury definicyjnej. Pierwsza dotyczyć będzie tego, jakie grono osób zali- czone zostało do zbiorowości badaczy dziejów. I tak uwzględniając kontekst XIX wieczny i ówczesne postrzeganie historyka, wspomnianą grupę tworzyć będą posiadający wykształcenie uniwersyteckie (niekoniecznie w dziedzinie historii), podejmujący badania związane z przeszłością, uczeni, publicyści, myśliciele. Wśród nich odnajdziemy wykonujących różne zawody specjali- stów w zakresie nauk pokrewnych; historii literatury, prawników, ekono- mistów i historyków sensu stricte (legitymujących się doktoratem autorów uznanych prac). Nie mniej istotna kwestia, to sposób rozumienia pojęcia socjalizm. W ni- niejszym wydawnictwie będzie ono miało dość szeroki zakres znaczeniowy 8 wychodzący poza ideologię polityczną czy gospodarczą doktrynę. Będzie to system postaw, wartości i  podejmowanych działań, zmierzających do  zmniejszenia nierówności społecznych (odrzucenie idei kapitalistycz- nego wolnego rynku, dopuszczenie możliwości ograniczenia własności pry- watnej oraz promowanie sprawiedliwości społecznej). Istotnym elementem jest również postulat wolności odnoszący się do wielu aspektów społecz- nego życia oraz idea odbudowy niepodległego państwa polskiego1. Wśród wielu nurtów socjalizmu uwaga skoncentrowana została przede wszystkim na polskim socjalizmie niepodległościowym. Niniejsze wydawnictwo przekracza ramy tradycyjnej antologii. Poza edycją tekstów, zawiera również partie monograficzne, na które składają się: biogramy autorów (skonstruowane według schematu: 1 – imię i nazwi- sko (pseudonimy), lata życia; 2 – miejsce urodzenia i środowisko rodzinne, 3 – edukacja, zainteresowania naukowe, aktywność zawodowa 4 – działal- ność społeczna i  polityczna). Każdemu biogramowi towarzyszy fotografia oraz zestawienie podstawowej literatury traktującej o  życiu i  działalności bohatera. Dodatkowo wydawnictwo zawiera rozdział wstępny zarysowujący portret zbiorowy pierwszych pokoleń socjalistów polskich reflektujących nad dziejami. Publikację zaopatrzono również w  indeks, bibliografię oraz zestawienie prezentujące źródła pochodzenia wykorzystanych fotografii. Jeśli chodzi o  dobór autorów, świadomie zrezygnowano z  zajmują- cych wysokie miejsce w hierarchii politycznej uczonych, takich jak: Bole- sław Limanowski czy Ludwik Krzywicki. Postaciom tym poświęcono już sporo uwagi, ukazały się też drukiem mniej lub bardziej kompletne wy- bory ich tekstów2. W niniejszym wydawnictwie w centrum zainteresowań postawiono osoby mniej znane i słabiej kojarzone, tak z socjalizmem jak i historiografią. Nadrzędnym celem była prezentacja ich wypowiedzi adre- sowanych do szerszego kręgu odbiorców, w których nacisk kładli na popu- laryzację idei lewicowych. Autorzy wybranych tekstów nie byli ideologami polskiego ruchu so- cjalistycznego (choć znajdą się wśród nich i tacy, którzy w tej dziedzinie 1 Na temat różnych sposobów definiowania pojęcia socjalizm pisali m.in.: A. Walic- ki, Polska, Rosja, marksizm, Kraków 2011; S. Dziamski, Zarys polskiej filozoficznej my- śli marksistowskiej, Warszawa 1973; L. Hass, Pierwsze pokolenie aktywu socjalistycznego w Królestwie Polskim, „Z pola walki” 1981, nr 3–4; T. Kowalik, Wstęp, [w:] Stanisław Kru- siński, Pisma zebrane, Warszawa 1958. 2 Zob.: Pierwsze pokolenie marksistów polskich. Wybór pism i materiałów źródłowych z  lat 1878–1886, t.  1–2, oprac. A.  Molska, Warszawa 1962; Kółka socjalistyczne gminy i Wielki Proletariat. Procesy polityczne 1878–1888, oprac. L. Baumgarten, Warszawa 1966; Polskie programy socjalistyczne 1878–1919, Warszawa 1975; B.  Limanowski, Pamiętniki (1835–1870), t.  1, Warszawa 1957; L.  Krzywicki, Wspomnienia, t.  1–3, Warszawa 1958; S. Brzozowski, Listy, oprac. M. Sroka, Kraków 1970. ~ Wstęp ~ 9 odegrali ważną rolę np. Feliks Perl czy Ludwik Kulczycki). Trudno uznać ich też za przywódców czy pierwszoligowych działaczy. Stanowili raczej grupę zaangażowanych, niezwykle aktywnych i  zafascynowanych ideą socjali- zmu, inteligentów. Łączyło ich podobieństwo biografii, stanowili podobne typy charakterologiczne, wyznawali zbliżone wartości. Przez pryzmat ich doświadczeń chcemy pokazać określoną formację intelektualną, przemiany jakie się w niej dokonywały – ewolucję postaw polskiej „postępowej” inteli- gencji. Interesowała nas droga do socjalizmu, powody, które zadecydowały o popularności tej ideologii i cele jakie przyświecały jej wyznawcom. Publikacja stanowi przyczynek do  dziejów inteligencji, historiogra- fii i  socjalizmu na ziemiach polskich. Autorki opracowania interesował związek refleksji historycznej z życiem. Historiografia ujmowana jako fakt społeczny, zdeterminowany czynnikami zewnętrznymi, stanowiący ważną część szeroko rozumianej kultury. Jednym z  celów przyświecających wy- dawnictwu, było pokazanie zależności między podejmowanymi przez dziejopisów tematami i  sposobami interpretacji przeszłości a  systemem wyznawanych wartości i światopoglądem. Na prezentowany tom składają się publikowane niegdyś w formie ar- tykułów prasowych (m.in.: na łamach „Promienia”, „Krytyki”, „Sprawy Polskiej”) i  broszur, teksty dwóch pokoleń polskich socjalistów. Wśród sympatyzujących z  socjalizmem dziejopisów liczebnie przeważały osoby wywodzące się z Galicji i dawnego Królestwa Polskiego, toteż one skoncen- trowały uwagę autorek opracowania3. Autorami zamieszczonych w wydaw- nictwie tekstów byli: Zofia Daszyńska-Golińska, Ludwik Kulczycki, Feliks Perl. Józef Dąbrowski-Grabiec, Wilhelm Feldman, Emil Haecker, Stanisław Loewenstein, Wincenty Gorzycki. O wyborze tekstów źródłowych zadecydowała ich reprezentatywność. Problematyka, której dotyczą, nie ogranicza się do aspektów politycznych. Odnajdujemy w  nich ponadto sposoby przełożenia ideologii na codzien- ność. Pochodzenie materiałów zostało odnotowane w  przypisie wstępnym, w którym podano informacje dotyczące podstawy przedruku. Zachowano pierwotny układ narracji, tytuły wraz z podtytułami. Ingerencje redaktor- skie ograniczono do  uwspółcześnienia ortografii i  interpunkcji, zgodnie z  zasadami edycji źródeł dziewiętnastowiecznych opracowanych przez Ireneusza Ihnatowicza4. Niektóre formy gramatyczne nieco archaiczne 3 Na drodze do  ponadzaborowego potraktowania tematu stanął brak popularności w omawianym okresie, idei lewicowych wśród historyków działających na terenie zaboru pruskiego. 4 I. Ichnatowicz, W sprawie zasad publikacji źródeł historycznych z XIX i XX wieku, „Przegląd Historyczny” 1961, z. 1. ~ Wstęp ~ 10 z dzisiejszego punktu widzenia, zostały utrzymane w celu oddania charak- teru tekstów (np. zarobnik, fakta, szemat tkaczów, oczów, etc.). Bez zmian zachowano też składnię i styl oraz pisownię imion i nazw własnych (np. Karol Marx, zastąpione zostało współczesną pisownią Karol Marks, wyją- tek uczyniono dla zaznaczenia oryginalnego tytułu). W przypisach podjęto próbę wyjaśnienia nazwisk, tytułów prasowych, podano też podstawowe informacje na temat przywoływanych zjawisk historycznych. Szerzej omó- wione zostały również wydarzenia społeczne, kulturalne i polityczne. Przy- pisy pochodzące od autorów oznaczone zostały gwiazdką. Reprezentujący polską lewicę niepodległościową historycy nie mieli dotąd „szczęścia” do pogłębionych i w miarę bezstronnych analiz dorobku i  aktywności. Wydaje się, iż poza czynnikami ideologicznymi w  okresie PRL-u, po transformacji ustrojowej zadecydowały o  tym panujące w  na- uce swoiste „mody”, w orbicie których, brakowało socjalizmu. Niniejsze wydawnictwo stawia sobie za zadanie przywrócenie pamięci o postaciach, określonym środowisku ideowym oraz popularyzację wypowiedzi, które być może w jakiejś części zachowały aktualność. ~ Wstęp ~ Część I Pierwsze pokolenia polskich historyków- -socjalistów, próba portretu zbiorowego Przyglądając się życiu i dorobkowi historyków polskich bliskich w sen- sie ideowym lewicy, dostrzec można wiele elementów wspólnych. Analo- gie dotyczą nie tylko poglądów społecznych, politycznych i filozoficznych, stosunku do niepodległości, ale również doświadczeń biograficznych. Wielu spośród reprezentujących niepodległościową lewicę badaczy dziejów, wy- chowało się w  patriotycznej atmosferze; w  środowisku rodzinnym, które cechowała wrażliwość i aktywność społeczna. Wybierali studia o podobnych profilach na tych samych uczelniach, aktywnie dziali na rzecz zmiany istnie- jącego porządku, przeszli porównywalną drogę do socjalizmu, z podobnych też przyczyn niektórzy, odwrócili się od niego. Powyższe obserwacje skłoniły autorki do  podjęcia próby naszkicowania portretu zbiorowego pierwszych pokoleń socjalistów, rekrutujących się spośród inteligencji, podejmującej badania nad przeszłością. Poddana analizie zbiorowość nie była zbyt liczna, w środowisku historycznym na ogół dominowali konserwatyści i zwolen- nicy Stronnictwa Narodowego. Nie mniej warto było przyjrzeć się grupie lewicowców, zastanowić nad łączącymi ich podobieństwami i  dzielącymi różnicami; tym samym wypełnić istniejąca w literaturze przedmiotu, lukę. Bohaterowie tego wydawnictwa reprezentują inteligencję1 rozumianą jako warstwa zawodowa utrzymująca się z pracy umysłowej, którą najsze- rzej określić można słowem; postępowa. Punktem wyjścia opisu rzeczonej zbiorowości jest przynależność do określonej warstwy społecznej z jej eto- sem i specyficznym systemem wartości oraz kategoria „pokolenie”, której 1 Jeśli chodzi o rozumienie terminu inteligencja, nawiązujemy do J. Żurawickiej, zob. Tejże, Inteligencja warszawska w końcu XIX wieku, Warszawa 1978. O wspomnianym po- jęciu i zmianie jego zakresu znaczeniowego w XIX stuleciu, pisał nie tak dawno L. Hass, Inteligencja i  fakt, [w:] Inteligencji polskiej dole i  niedole. XIX i  XX wiek, Łowicz 1999, s. 22–23. 14 rozumienie przekracza wąską przynależność generacyjną. Pokolenie to ro- dzaj wspólnoty psychologicznej, determinowanej przez wiek człowieka, czas historyczny, którego istnienie umożliwia kształtowanie się środowiska ideowego2. Wspomnianą kategorię można zdefiniować również, jako zbio- rowość ludzi urodzonych w podobnym przedziale czasowym, pozostających pod wpływem określonej kultury, na sposoby myślenia i zachowania któ- rych, wpłynęło zdarzenie określane mianem „pokoleniowego przeżycia”. Uznanie tego przeżycia za własne tworzyło płaszczyznę integracyjną3. Lu- dzie pochodzący z podobnych roczników, wychowani na porównywalnych lekturach, wzorcach osobowych, w zbieżnej atmosferze cywilizacyjnej, ule- gać mieli podobnym porywom młodzieńczego idealizmu4. Takie rozumienie pokolenia, bliskie jest również ujmowaniu go w kategoriach „ideowej ro- dziny” z czym mamy do czynienia w słynnych Rodowodach niepokornych Bohdana Cywińskiego. Rodziny, którą łączyły „wspólne przeświadczenia moralne, na wpół uświadomione za to praktycznie realizowane hierarchie wartości, ku którym skierowane było działanie”5. Biorąc pod uwagę powyższe założenia, autorów tekstów opublikowa- nych w tym tomie, można zaliczyć do co najmniej dwóch pokoleń. Pierw- szego liczniej reprezentowanego popowstaniowego, które przyszło na świat na przełomie lat 60–70. XIX stulecia6, doczekało wolnej Polski, schodząc z areny dziejów w latach 20., 30.7 I drugiego, nazwanego przez Marcelego Handelsmana „pokoleniem przedwojennych orląt”, reprezentowanego przez osoby urodzone w latach 90. XIX w.8, których dojrzałość przypadła na okres dwudziestolecia międzywojennego, zaś przedwczesna śmierć na czasy II wojny światowej9. Niewielu spośród nich dożyło czasów powojennych. Starsze pokolenie, urodzone po upadku powstania styczniowego, do- rastało w okresie, w którym, w sferach polityki, gospodarki, umysłowości i duchowości, dokonywały się istotne zmiany. Nowy kształt zyskała idea narodu polskiego, zmienił się też zasięg i charakter narodowej identyfika- 2 Por. K. Wyka, Pokolenia literackie, Kraków 1977, s. 68. 3 Zob. B. Skarga, Historia nauki a formacje intelektualne, „Studia Filozoficzne” 1979, nr 2, s. 71. 4 L. Hass, Inteligencji polskiej dole i niedole…, s. 123–125. 5 B. Cywiński, Rodowody niepokornych, wydanie 3, Paryż, 1985, s. 7. 6 Najstarsi byli urodzeni w 1866 roku Z. Daszyńska-Golińska i L. Kulczycki; najmłod- si, Emil Haecker (ur. w 1875 r.) i Józef Grabiec-Dąbrowski (1876). 7 Wilhelm Feldman umarł w 1919 roku, J. Grabiec-Dąbrowski w 1926, Z. Daszyńska- Golińska i E. Haecker w 1934, najdłużej do roku 1941 dożył L. Kulczycki. 8 Stanisław Loewenstein urodził się w roku 1890, Wincenty Gorzycki w 1893. 9 Loewenstein został zamordowany w Oświęcimiu w 1944 roku; szerzej zob.: T. Hołuj, List, „Tygodnik Powszechny”, nr 15, 14.04.1957, s. 7. ~ Część I ~ 15 cji. Wspomniany okres był też czasem ekspansji elit intelektualnych, które zaczęły cieszyć się wielkim społecznym prestiżem10. Reprezentanci starszego pokolenia wychowani zostali w scjentystycz- nym kulcie wiedzy, którą próbowali aplikować do poprawy warunków co- dziennego życia. Stanowili dość heterogeniczną zbiorowość, niezależnie jednak od różnic wynikających z pochodzenia, stanu majątkowego czy po- zycji w hierarchii, łączył ich zbliżony system wartości. Jego fundamentem było przywiązanie do  wolności, demokracji, równości i  sprawiedliwości oraz dążenie do umacniania substancji narodowej. Na dzieciństwo i wcze- sną młodość omawianej zbiorowości istotny cień rzuciło ostatnie z przegra- nych powstań. Paradoksalnie jednak klęska niepodległościowych zrywów nie skutkowała wzrostem poczucia apatii i bezradności. Przejściowo wpły- nęła na nastroje społeczne, jednakże naruszenie podstaw dotychczasowej egzystencji zmuszało do  aktywności11. W  sytuacji braku państwowości i utraty nadziei na bliskie jej odzyskanie, represji, zablokowania natural- nych kanałów społecznej aktywności, elity inteligenckie przejęły część funkcji w normalnych warunkach spełnianych przez państwo12. Jeśli chodzi o  wyznawany przez nie, w  tym najbardziej interesujące nas popowstaniowe pokolenie, system wartości, w  pierwszej kolejności należałoby zwrócić uwagę na ideały wyrastające z  ducha romantyzmu13. Romantyzm odcisnął bowiem istotne piętno na całym życiu narodowym XIX stulecia. Wartości wywodzące się z romantycznego katalogu zyskały niezwykłą trwałość m.in. dzięki literaturze; poezji14. Po upadku powstania styczniowego mentalność inteligencji polskiej kształtowana była również przez drugi wielki prąd ideowy – pozytywizm. Propagowane przez niego idee „pracy organicznej” i „pracy u podstaw” nie stały w sprzeczności z coraz powszechniej dostrzeganymi możliwościami prowadzenia działań na rzecz niepodległości narodu. Zwolenników „pracy pozytywnej”, Stefan Kieniewicz określił mianem „trzeźwych entuzjastów”. Zauważył, iż  występując przeciw „niewczesnym porywom”, odrzucając walkę zbrojną, nie różnili się w  gruncie rzeczy od  swych poprzedników. 10 M. Micińska, Salony, redakcje, knajpy…, Życie publiczne elit intelektualnych War- szawy po powstaniu styczniowym, [w:] Życie jest wszędzie… Ruchy społeczne w Polsce i Rosji do II wojny światowej, red. A. Brus, Warszawa 2005, s. 203. 11 R. Wapiński, Pokolenia Drugiej Rzeczpospolitej, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991, s. 26. 12 D. Nałęcz, Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości, Warszawa 1999, s. 22. 13 B. Skarga, O kilku problemach pozytywizmu polskiego, [w:] Polska myśl filozoficzna i społeczna, t. II, red. B. Skarga, Warszawa 1975, s. 20. 14 Jak trafnie zauważyła Barbara Skarga: „Młodzież tę poezję miała we krwi, na niej się wychowała, poezja ta była w jej oczach wyrazem najwyższych wzlotów twórczych narodu, dowodem jego wielkości i siła trwania”; tamże, s. 16. ~ Pierwsze pokolenia polskich historyków-socjalistów… ~ 16 Wielu z  nich cechowało równie romantyczne poświęcenie, z  tą  różnicą, iż inne były sfery ich działania15. Romantyzm był nie tylko prądem literackim czy duchowym, ale „kul- turą w tym najszerszym tego słowa znaczeniu, a więc poglądem na świat i życie znajdującym wyraz w swoistym stylu”16. Niósł ze sobą określoną „sztukę rozglądania się w rzeczywistości”17. Wiązał się z nim w miarę kohe- rentny światopogląd kształtujący postawy wielu Polaków, którzy idąc za jego hasłami przesądzali o kształcie dziejów narodu. Najważniejszymi ele- mentami tego światopoglądu był dążność do  poznania nieznanych stron rzeczywistości, bunt wobec zastanego porządku i aktywność stawiająca so- bie za cel jego zmianę, gotowość do poniesienia ofiar w walce o  słuszną sprawę oraz umiłowanie wolności i patriotyzm. Na omawiane pokolenie socjalistów polskich duży wpływ wywarł rów- nież darwinizm i ewolucjonizm. Jeśli chodzi o myśl historyczną, nawiązy- wano do demokratycznego nurtu historiografii romantycznej. Z polskich dziejów wyprowadzano wniosek o potrzebie zespolenia walki o niepodle- głość ze sprawą społecznego wyzwolenia ludu. Jeśli chodzi o reprezentantów młodszego, dorastającego na przełomie stuleci pokolenia, upadek powstania i dotykające naród represje, nie wyci- snęły na nim już tak wielkiego piętna. Prawdziwym przeżyciem pokolenio- wym dla tej zbiorowości były angażujące ją bezpośrednio strajki szkolne i rewolucja 1905 roku. Powstanie w jej efekcie nowoczesnych partii poli- tycznych oraz wykrystalizowanie się ideologii, ukształtowało postawy i ak- tywność tych ludzi. Nadrzędną wartością dla wspomnianego pokolenia (podobnie jak star- szego), była szeroko rozumiana wolność (polityczna, socjalna, wolność przekonań, wyznania, brak ekonomicznego przymusu). Niezwykle waż- nym postulatem była również sprawiedliwość obejmująca całą sferę życia społecznego oraz obrona godności ludzkiej. Pokolenie to łączyło także po- czucie odpowiedzialności za kształt otaczającej rzeczywistości, zaangażo- wanie, nonkonformizm i przybierająca wiele form, działalność społeczna. Należący do  omawianej generacji walczyli o  wartości, okazywali solidar- ność z krzywdzonymi, dążyli do zmobilizowania sił społecznych przeciwko przemocy politycznej, ekonomicznej i socjalnej. 15 Zob. S. Kieniewicz, Dramat trzeźwych entuzjastów. O ludziach pracy organicznej, Warszawa 1964. Z tą myślą koresponduje wypowiedź Andrzeja Sapkowskiego, który twier- dzi, iż „romantyzm w czasach popowstaniowych jak i współcześnie nie stanowi zamkniętej karty dziejów, gdyż wciąż spotykamy romantyczne ślady w  życiu politycznym, zachowa- niach grup społecznych, etyce, sztuce etc.”; tenże, Utopie polskiego romantyzmu. Świato- pogląd i działanie, Piotrków Trybunalski 1997, s. V. 16 Z. Łempicki, Oblicze duchowe wieku dziewiętnastego, Warszawa 1933, s. 5. 17 Tamże, s. 6. ~ Część I ~ 17 W ich poglądach i postawach odbijało się dziedzictwo Wielkiej Rewolu- cji Francuskiej, myśl etyczna XIX wiecznych liberałów, wpływ filozofów ta- kich jak: Hegel, Comte, Spencer, Nietzsche, Marks. Głęboko wrosła w ten nurt tradycja polskiego romantyzmu niepodległościowego, polski pozyty- wizm z wiarą w postęp, laicyzmem i antyklerykalizmem. Elementem jednoczącym omawiane generacje było również specyficzne środowisko społeczne w jakim przyszło im dojrzewać. Większość spośród naszych autorów wywodziła się z dość zamożnego mieszczaństwa o roz- budzonych zainteresowaniach naukowych i aktywnej postawie społecznej. Ojciec Stanisława Loewensteina, Natan, był wybitnym prawnikiem i polity- kiem galicyjskim, posiadał cenzus naukowy (doktorat z dziedziny prawa)18. Rodzice Feliksa Perla znani byli z działalności społecznej i filantropijnej. Z domu o tradycjach naukowych pochodził również Wincenty Gorzycki, którego ojciec Kazimierz Józef, lwowski historyk i pedagog, pozostawił po sobie dość znaczny dorobek naukowy19. Zdarzali się też reprezentanci le- piej lub gorzej sytuowanego ziemiaństwa. Wśród socjalistów polskich spod znaku Klio mieliśmy też zasymilowanych od kilku pokoleń Żydów (Feliksa Perla, Emila Haeckera czy Stanisława Loewensteina). Ze zubożałego ziemiaństwa wywodziła się natomiast Zofia Daszyń- ska-Golińska, której dzieciństwo upływało w  atmosferze patriotyzmu i kultu powstań narodowych. W podobnym klimacie wychowywał się Jó- zef Grabiec-Dąbrowski, syn urzędnika (drohiczyńska szlachta) i uczestnika powstania styczniowego. Dom Perlów również przesiąknięty był ideałami walki narodowowyzwoleńczej z  epizodem powstańczym głowy domu włącznie. Wychowani w  patriotycznej atmosferze cenili zbrojną walkę o niepodległość i uczestnictwo w niej ludu. Jedynie Wilhelm Feldman do- rastał w środowisku nieco odmiennym; pochodził z ortodoksyjnej rodziny żydowskiej ze Zbaraża. Przeznaczony do stanu duchownego, dzieciństwo spędził w chederze. Kult narodowych powstań, zainteresowania i  sympatie polityczne, nasi bohaterowie zazwyczaj wynieśli z domów rodzinnych. Wspomniany już ojciec Stanisława Loewensteina, gwiazda galicyjskiej palestry, obrońca w  słynnych procesach o  charakterze politycznym, był aktywnym działa- czem o poglądach demokratycznych, posłem na Sejm i do Rady Państwa. Matka Stanisława, Maria z domu Horowitz podczas I wojny stała na czele lwowskich Zjednoczonych Stowarzyszeń Kobiecych wspomagających Le- giony. 18 Szerzej zob. J. Zdrada, Loewenstein Natan, [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. XVII, Wrocław–Warszawa–Kraków 1972, s. 522–524. 19 Zob. H. Wereszycki, Gorzycki Kazimierz, [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. VIII, 1959–1960, s. 337–338. ~ Pierwsze pokolenia polskich historyków-socjalistów… ~ 18 Wincentemu Gorzyckiemu zamiłowanie do przeszłości zaszczepił oj- ciec, pozostający pod wpływem materializmu historycznego i nurtu socjo- logicznego. Kazimierz Gorzycki w czasach studenckich działał w Czytelni Naukowej i  Zjednoczeniu. Współredagował pisma „Praca” i  „Robotnik”. Współpracował z Ignacym Daszyńskim i Hermanem Diamandem. Wspie- rał idee Uniwersytetów Ludowych. Zainteresowanie przeszłością, zagadnieniami z  dziedziny ekonomii i socjologii od najbliższych przejął również Ludwik Kulczycki. Aktywność społeczną i wspieranie najuboższych od najmłodszych lat obserwował też Feliks Perl. Jak zostało już zasygnalizowane, dzieciństwo Wilhelma Feld- mana upłynęło w  specyficznej atmosferze, niemniej i  on wyniósł z  tego okresu kult wiedzy, dążenie do samodoskonalenia i walkę o poprawę bytu wspólnoty, z której pochodził. Przechodząc do kwestii związanych z wykształceniem i zainteresowa- niami naukowymi, podkreślić należy, iż zarówno reprezentanci pierwszego, jak i drugiego z omawianych pokoleń, mieli na ogół ukończone studia uni- wersyteckie. Starsi studiowali głównie prawo, kierunek który dawał większe niż hi- storia, możliwości zatrudnienia. Wybierali uczelnie na ziemiach polskich; Cesarski Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński20. Niektórzy podjęli wiążący się ze sporymi wydatkami trud studiowania za granicą. Zo- fia Daszyńska-Golińska nie mając jako kobieta wstępu na uczelnie rosyj- skie wybrała Zurych, który oferował wysoki poziom kształcenia w zakresie ekonomii politycznej i historii gospodarczej. Studia uzupełniała w Wiedniu i Bazylei. Ewenementem na tle rówieśników i młodszych kolegów był póź- niejszy wybitny historyk literatury Wilhelm Feldman, który dzięki ogrom- nej determinacji nauczył się języka polskiego i samodzielnie zapoznawał z dorobkiem literatury polskiej. U schyłku XIX stulecia dysponując już po- kaźną wiedzą, postanowił uzupełnić wykształcenie. W latach 1894–1895 jako wolny słuchacz na Uniwersytecie w Heidelbergu i Berlinie uczestni- czył w wykładach m. n.: Kuno Fischera, Georga Simmla, Gustawa Schmol- lera i innych. Dla reprezentantów młodszego pokolenia, dyplom wyższej uczelni był już sprawą oczywistą, studiowanie historii zaś o wiele łatwiejsze na zrepolo- nizowanych uczelniach galicyjskich. Zarówno Loewenstein jak i Gorzycki, od końca pierwszej dekady XX stulecia studiowali na Wydziale Filozoficz- nym Uniwersytetu Lwowskiego. Interesowali się dziejami najnowszymi; 20 Feliks Perl studiował prawo na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, Emil Haec- ker wybrał Uniwersytet Jagielloński. Józef Grabiec-Dąbrowski studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, obok doktryn prawnych równocześnie zgłębiał historię i lite- raturę. ~ Część I ~ 19 XIX stuleciem (temu okresowi poświęcił swą rozprawę doktorską Loewen- stein). Ważna dla nich była również historia nowożytna. Doktoraty uzyskali w niepodległej już Polsce. Wincenty Gorzycki w 1920 roku, Loewenstein w 1926. Wszyscy autorzy opublikowanych w niniejszym wydawnictwie tekstów, przejawiali naukowe pasje i ukierunkowane na przeszłość zainteresowania (również literackie i  kulturalne). Wykształcenie było dla nich wartością. Wynaradawiająca polityka zaborców, której konsekwencją była likwidacja polskiego szkolnictwa (poza Galicją w  dobie autonomii), spowodowała, iż wiedza którą tak trudno było zdobyć, stanowiła istotną wartość. Studio- wanie zaś narodowej przeszłości było nakazem patriotycznym służącym wzbogaceniu narodu21. Wszak nie chodziło tylko o rozpamiętywanie tego, co minęło, lecz budowanie dnia jutrzejszego; bezinteresowne kształcenie współobywateli. Poszukiwanie prawdy i  genezy zjawisk współczesnych było istotnym zadaniem. Zgłębianie dziejów dostarczało doświadczeń mo- gących być wskazówką postępowania w życiu publicznym. Wiedzy nie trak- towano jako wartości samej w sobie, ceniono możliwości wykorzystania jej w praktyce, ku zbiorowemu pożytkowi. Wybrani przez nas historycy prezentowali podobny typ charakterolo- giczny. W największym skrócie składała się nań ponadprzeciętna aktywność i  zaangażowanie na wielu polach, zdolności organizacyjne, przywódcze, charyzma, niektórych dodatkowo charakteryzowała postawa koncylia- cyjna. Łączyli działalność społeczną, polityczną i wojskową. Reagując na impulsy płynące z zewnątrz dostosowywali profil swej aktywności do ak- tualnych potrzeb i sytuacji. Z równym zaangażowaniem i kompetencjami odnajdowali się na trybunie, zjeździe partyjnym, marszu protestacyjnym, w sali wykładowej, tajnym nauczaniu i na polu walki. We wspomnieniach i relacjach na ich temat pojawiają się słowa o nieprzeciętnej indywidual- ności, wrażliwości, bystrości, inteligencji. Dostrzegano „wewnętrzny żar, który sprawiać miał, iż we wszystko, co robili wkładali ogromne uczucie”22. Spełnianie społecznych obowiązków, walka o ideał postępu i niepodległość, gotowość do  czynu i  ofiary, umiejętność podejmowania śmiałych decyzji oraz poświęcenia się dla dobra ogółu, to elementy postawy romantycznej. Poza nią cechować ich miał również rozsądek powstrzymujący przed dzia- 21 Na temat funkcji i zadań stawianych nauce historycznej w XIX stuleciu ostatnio pisali m.in.: J. Maternicki, Historia i życie narodu. Poglądy i postawy historyków polskich XIX i XX wieku, Rzeszów 2009; J. Dybiec, Nie tylko szablą: nauka i kultura polska w wal- ce o utrzymanie tożsamości narodowej, Kraków 2004; J. Kolbuszewska, Tadeusz Korzon (1839–1918). Między codziennością, nauką a służbą narodowi, Łódź 2011. 22 Por. M. Handelsman, Wincenty Gorzycki (Zygmunt Narski) 30 VI 1893–6 III 1923; [w:] tegoż, Historycy. Portrety i profile, Warszawa 1937, s. 130. ~ Pierwsze pokolenia polskich historyków-socjalistów… ~ 20 łaniami pochopnymi, umiejętność oddziaływania na ludzi, łatwość formu- łowania myśli i przekonywania innych. Ciekawość, energia, poszukiwanie nowych dróg i  rozwiązań, w  rów- nym stopniu cechowały przedstawicieli pierwszego, jak i  drugiego po- kolenia historyków–socjalistów. Głównym rysem osobowości Józefa Dąbrowskiego-Grabca była porównywalna do  generacji „przedwojennych orląt” wszechstronność działalności. Dąbrowski był prawnikiem i history- kiem, publicystą oraz badaczem źródeł, politycznym agitatorem, nauczycie- lem, organizatorem sądownictwa. We wszystkich dziedzinach miał spore osiągnięcia. Nierzadko rozpraszał też swój talent, wiedzę i czas na sprawy drobne, pozornie błahe, lecz dla żyjącego w  niewoli narodu, istotne. Za- równo jemu, jak i innym socjalistom spod znaku Klio, przypadł w udziale dość typowy dla żyjącego pod zaborami intelektualisty los, który „pod groźbą zaprzepaszczenia bytu narodowego chciał i musiał być wszystkim, niejednokrotnie z  wyrzeczeniem się osobistych zamiłowań do  wybranej pracy, rozdrobnieniem walorów duchowych”23. W  zróżnicowanej działal- ności pomagać miała Dąbrowskiemu łatwość w nawiązywaniu kontaktów, otwartość, tolerancja, prostota i szczerość. Był człowiekiem dość pogodnym, ironicznym i zdystansowanym, czemu towarzyszyła odrobina złośliwości. W  dziedzinie polityki cechował go realizm oraz gotowość do  nawiązania współpracy z różnymi ośrodkami, dla dobra ogółu. Typem społecznika był również posiadający duże zdolności organiza- torskie, Wilhelm Feldman. Niezwykle zdeterminowany, głodny wiedzy sa- mouk, który większość życia poświęcił badaniom twórczości i umysłowości polskiej. Literat i publicysta, działacz społeczny, patriota zwolennik zbroj- nej walki zbrojnej o niepodległość. Pamiętano go jako człowieka o „naturze czynnej, impulsywnej i  bardzo uspołecznionej, przejętej ideałami praw- dziwej demokracji”24; wyznawcę i bojownika spuścizny romantycznej. Po- dobnie jak Grabca, cechować go miało dążenie do konsolidacji stronnictw niepodległościowych. Zwolennik lewicy, niezależny i  samodzielny w  są- dach nie przystał do żadnego z ugrupowań partyjnych. Ważniejsze od przy- należności było „serce płonące miłością dla sprawy”, dla której był gotów poświęcić własną wygodę, majątek a być może, nawet życie. Żył skromnie i oszczędnie, nie zabiegał o apanaże, często też z prywatnych zasobów do- kładał do społecznej działalności. Wielopłaszczyznową aktywność przejawiał także Emil Haecker, uczest- nik organizacji młodzieżowych prowadzący działalność agitacyjną i wykła- dową. Był dziennikarzem, redaktorem czasopism o profilu lewicowym oraz 23 J. Feldman, Dąbrowski Józef, [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. V, Kraków 1939– 1946, s. 13. 24 Por. Pamięci Wilhelma Feldmana, praca zbiorowa, Kraków 1922. ~ Część I ~ 21 autorem tekstów satyrycznych. Podczas wojny żołnierzem Legionów. Zofia Daszyńska-Golińska natomiast poza sferą polityki, przejawiała duże za- angażowanie w walce z plagą alkoholizmu, wspierała organizacje kobiece, kontynuowała badania w dziedzinie demografii i statystyki. Publikowała na łamach takich pism jak: „Ateneum”, „Prawda”, „Głos”. W latach 90. XX w. wykładała na Uniwersytecie Latającym. Podczas wojny aktywnie wspierała Naczelny Komitet Narodowy. Misję społeczną i edukacyjną realizował również Feliks Perl, autor bro- szury poświęconej korelacjom pomiędzy socjalizmem a chrześcijaństwem. Pragnąc przekonać o braku opozycji między wyznawaną przez siebie ideo- logią a religią, wyrażał szacunek dla ludzi wierzących. Będąc materialistą i ateistą, pisał: „Każdego szczerego przekonania, które dotyczy wewnętrz- nego życia jednostki […] sumienia i duszy gwałcić nie wolno”25. Przechodząc do  działalności organizacyjnej podkreślić należy, iż  nasi przyszli historycy najczęściej rozpoczynali swą aktywność w organizacjach młodzieżowych; szkolnych akademickich lub robotniczych. Wspomniane organizacje miały przede wszystkim charakter samokształceniowy; zmie- rzały w  kierunku wychowania młodych ludzi na świadomych obywateli, zdolnych wywalczyć o wolną i sprawiedliwą Polskę. Niektóre, na przykład Promień, w I dekadzie XX wieku, posiadły cechy ruchu przygotowawczego. Kółka samokształceniowe odegrały szczególną rolę w życiu młodzieży gimnazjalnej w Królestwie Polskim u schyłku lat 80. XIX wieku. Przyjęty przez władze system kształcenia i wychowania nie odpowiadał potrzebom i zainteresowaniom młodzieży Dążenie do działania grupowego, chęć bycia społecznie użytecznym, pragnienie pomocy innym i potrzeba solidarności znajdowała ujście w powstających samorzutnie kołach. Podstawową formą działania tajnych organizacji uczniowskich były nielegalne zebrania pod- czas których, czytano utwory literackie, dyskutowano m.in. nad Dziejami Polski w zarysie Michała Bobrzyńskiego czy Historią cywilizacji w Anglii Thomasa Bouckle’a. Kółkowicze kierowali zainteresowania ku autorom o  diametralnie różnych światopoglądach, tych którymi interesowała się ówczesna czytająca publiczność. Starano się utrzymywać względną nie- zależność w stosunku do organizacji politycznych. Jednakże z członkami organizacji uczniowskich nawiązywali kontakty wysłannicy różnych ugru- powań politycznych, dostarczając młodym materiały propagandowe, pró- bowali pozyskać ich dla tego czy innego kierunku. W młodości reprezentanci lewicy niepodległościowej prowadzili dzia- łalność agitacyjną, powielali i kolportowali ulotki, organizowali czytelnie 25 Za: A. Chwalba, „Czy socjalista może być katolikiem?” (Kwestia udziału wierzących w polskich partiach socjalistycznych doby zaborów), „Kwartalnik Historyczny” 1985, nr 2, s. 240. ~ Pierwsze pokolenia polskich historyków-socjalistów… ~ 22 udostępniające literaturę naukową i tę o charakterze ideologicznym, wiedli dysputy i spory. Osiągnąwszy pełnoletniość na ogół wiązali się już z kon- kretnymi ugrupowaniami politycznymi takimi jak PPSD, PPS –  Frakcja Rewolucyjna itp. Niektórzy formalnie nie należeli do żadnego z ugrupowań niemniej wyraźnie je wspierali. W wolnej Polsce zazwyczaj pozostali w sze- regach PPS-u, niektórzy zbliżyli się do sił narodowych lub poparli sanację. Część zerwała z działalnością polityczną na rzecz kontynuacji badań na- ukowych i pracy społecznej. Przechodząc do  egzemplifikacji, wspomnieć można Grabca-Dąbrow- skiego, który rozpoczynał działalność od  szczebla akademickiego; nale- żał do Spójni, Koła Demokratycznej Młodzieży Polskiej oraz uczestniczył w pracach PPS (pseudonim Stefan, Comber). Interesował się pracą orga- nizacyjną wśród młodzieży szkół średnich. Pod pseudonimem Kółkowicz publikował w „Promieniu”. Na przełomie stuleci odnajdziemy jego teksty na łamach „Przedświtu”, „Prawdy”, „Krytyki”, „Robotnika”26. W  latach 1901–1903 był członkiem Warszawskiego Komitetu Robotniczego PPS. Przebywając na terenie Zagłębia Dąbrowskiego redagował „Kuriera So- snowieckiego”, kierował miejscową organizacją partyjną oraz kolportażem druków. Po powrocie do Warszawy objął redakcję „Kuriera Codziennego”. Aresztowany w czasie rewizji przeprowadzonej w redakcji, osadzony na Pa- wiaku a następnie w Cytadeli Warszawskiej, wydalony z kraju osiadł w Kra- kowie, gdzie pogłębiał studia historyczne. W 1907 roku wycofał się z działalności w ruchu socjalistycznym zacho- wując jednak dobre stosunki z dawnymi współtowarzyszami. Przebywając w Kaliszu powołał do życia Towarzystwo Oświaty im. Adama Asnyka, za- angażował się w  tworzenie radykalnego stronnictwa włościańskiego. Był jednym z inicjatorów Spółdzielczych Kółek Staszicowskich, blisko współ- pracował z  pismem „Zaranie”. W  tym czasie również aktywnie działał w organizacjach wolnomularskich. Rok 1914 otworzył w życiu Grabca okres wypełniony pracą nad zdo- byciem niepodległości i  ugruntowaniem podstaw bytu państwowego. Po wybuchu wojny zamieszkał w  Piotrkowie, gdzie działał jako przedstawi- ciel Departamentu Wojskowego NKN. Następnie w  Łodzi uczestniczył w akcji werbunkowej do Legionów Polskich i agitacji na rzecz PON. Pro- wadził propagandę antyrosyjską. W  1916  roku w  Warszawie publikował liczne artykuły i broszury, wygłaszał przemówienia, był inicjatorem Ligii Państwowości Polskiej. Sporo energii włożył w  organizowanie polskiego sądownictwa wojskowego. W niepodległej już Polsce został oddelegowany do prac organizacyjnych Sztabu Generalnego. 26 Na temat prasy o proweniencji lewicowej szeroko pisał Z. Kmiecik, Prasa socjali- styczna do 1904 roku, [w:] Historia prasy polskiej. Prasa polska w latach 1864–1918, red. J. Łojek, s. 52–57. ~ Część I ~
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historycy a socjalizm. Polska lewica niepodległościowa spod znaku Klio. Wybór tekstów
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: