Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00454 006513 14477602 na godz. na dobę w sumie
Horyzonty dziecięcych znaczeń. Granice – rozpoznania – perspektywy - ebook/pdf
Horyzonty dziecięcych znaczeń. Granice – rozpoznania – perspektywy - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 180
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-232-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Prezentowana publikacja jest zachętą do refleksji na temat napięć oraz nieoczywistości, istoty i znaczenia współczesnych debat nad dzieciństwem i wczesną edukacją. Przedstawione rozważania dotyczą krytycznego namysłu nad kondycją wczesnej edukacji, potencjału dziecka i jego sposobów doświadczania świata, środowiska edukacyjnego rozwijającego potencjał i kompetencje dzieci, twórczego charakteru procesu uczenia się, a także metodologicznych aspektów badań dziecka i dzieciństwa.

Tom jest zapisem wielowątkowej dyskusji toczonej z dwóch perspektyw - konstruktywistycznej i kognitywistycznej – wokół dzieciństwa jako zespołu dziecięcych doświadczeń, przeżyć i działań. Obecna w książce idea podejścia jakościowego potwierdza po raz kolejny, że zainteresowanie dziecięcymi znaczeniami nie ma prostych odniesień do zagadnień podejmowanych w tradycji ilościowych badań pedagogicznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika Wiśniewska-Kin, Jolanta Bonar, Anna Buła – Uniwersytet Łódzki Wydział Nauk o Wychowaniu, Katedra Pedagogiki Wieku Dziecięcego 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Agnieszka Nowak-Łojewska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Izabela Baran SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: fragment rysunku dziecięcego Autor: Daria, 6 lat, Przedszkole Miejskie nr 40 w Łodzi © Copyright by Authors, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08554.18.0.K Ark. wyd. 9,8; ark. druk. 11,25 ISBN 978-83-8142-231-4 e-ISBN 978-83-8142-232-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp (Monika Wiśniewska-Kin, Jolanta Bonar, Anna Buła) . . . . . . . . . . . . . 7 Dorota Klus-Stańska Formatowanie dziecka i dzieciństwa. Kontrowersje wokół rozumienia roz- woju w diagnostycznym paradygmacie pedagogiki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa Filipiak Strategie badań rozwoju i uczenia się dzieci: podejście kulturowo-histo- ryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jolanta Zwiernik Partycypacyjne badania dzieci jako proces emancypacyjny . . . . . . . . . . . . . Renata Michalak Istota i natura uczenia się dzieci w perspektywie ucieleśnionego poznania . . Jolanta Bonar, Monika Wiśniewska-Kin Wyzwalanie dziecięcych sposobów konceptualizacji świata na przykładzie analizy znaczenia pojęcia h o r y z o n t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jan Amos Jelinek Mała astronomia. Wyobrażenia Układu Słonecznego u dzieci 5-letnich . . . Małgorzata Zalewska-Bujak Prawdy i mity o miejscu dziecka w centrum działań nauczyciela – w per- spektywie nauczycielskich narracji i teorii Pierre’a Bourdieu . . . . . . . . . . . . Ewa Kochanowska Uczenie się we współpracy w klasie – (nie)możliwe obszary działań na- uczycieli edukacji wczesnoszkolnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 33 47 63 79 93 109 123 6 SPIS TREŚCI Edyta Ćwikła Przykład oceniania kształtującego w edukacji wczesnoszkolnej jako ele- ment motywowania ucznia do nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paulina Gieroń, Sandra Wilczek Wykorzystanie materiału rozwojowego Marii Montessori do tworzenia stymulującej przestrzeni edukacyjnej w przedszkolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karolina Macuga, Anna Kowalczyk, Maja Walęciak Wspomaganie rozwoju zmysłów dziecka – ścieżka sensoryczna . . . . . . . . . . Noty o Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 151 169 179 Wstęp Tytuł książki Horyzonty dziecięcych znaczeń. Granice – rozpoznania – perspekty- wy zrodził się z pogłębionego namysłu. Podejmując wielokrotne rozmowy o isto- cie i znaczeniu współczesnych debat poświęconych dziecku i wczesnej edukacji, planowałyśmy zainicjować wydarzenie na miarę Nowych Horyzontów: odkrywcze intelektualnie, nowatorskie metodologicznie, interdyscyplinarne. Stąd też w Ho- ryzontach wyraźnie uwidacznia się „pograniczność” i tworzenie konstrukcji ba- dawczych: psychologiczno-, socjologiczno-, językoznawczo-edukacyjnych. Wielość punktów widzenia, z jakich autorzy patrzą na temat rozumienia zna- czenia z perspektywy dzieci, miała dla nas szczególne znaczenie: na styku dyscy- plin powstają bowiem najciekawsze idee. Gotowe do wyzwalania efektu synergii powodowanej wzajemnym inspiro- waniem się, nie próbowałyśmy zaproponowanych tekstów wcisnąć w ramy jed- nej teorii. Okazało się jednak, że mimo odmiennego pojmowania interesującej nas problematyki w większości autorzy ujmują ją z perspektywy interpretatywnej. Ta uobecniona w tekstach idea podejścia jakościowego uświadomiła nam po raz ko- lejny, że zainteresowanie dziecięcymi znaczeniami nie ma prostych odniesień do zagadnień podejmowanych w tradycji ilościowych badań pedagogicznych. Z tek- stów wynika, że obowiązujące w badaniach ilościowych rygory i standardy często nie stanowią wystarczającego zaplecza metodologicznego i nie dostarczają instru- mentarium adekwatnego do dynamicznego procesu wyzwalania znaczeń z per- spektywy dziecka. Typowe dla opisanych w prezentowanym tomie tekstów jest przyjęcie przez autorów kilku fundamentalnych założeń: • prawda jest uczłowieczona, z  założenia zatem nie musi mieć statusu prawdy obiektywnej. Powstaje w trybie intersubiektywnego postępowa- nia interpretacyjnego. Dotyczy bowiem ludzkiej aktywności poznawczej – z natury naznaczonej subiektywizmem na poziomie semantyki i prag- matyki – która zawiera w  sobie odmienne intencje podmiotów, różne 8 punkty widzenia i  perspektywy, różne postawy i  wyznawane wartości, a także różne sposoby kategoryzacji w ustalaniu znaczeń (oparte m.in. na kryteriach prototypu, profilu, podobieństwa); • • wiedza nie jest dana, nie służy formułowaniu praw pomocnych w kontro- lowaniu i przewidywaniu zjawisk, ale jest kreacją ludzkiego umysłu, służy interpretacji i tworzeniu znaczeń; badacz nie ma bezpośredniego dostępu do rzeczywistości, jest ona rozpo- znawana zawsze za pośrednictwem wyrażanego głównie poprzez język kulturowego obrazu świata. Nie ma więc jednej prawdziwej wykładni ro- zumienia danego fragmentu świata. Typ, charakter, sposób organizowania badań właściwych podejściu jakościo- wemu mają szczególne znaczenie w rzeczywistości edukacyjnej, jeśli się ją widzi w ca- łej złożoności i  zmienności oddziaływań, skomplikowanych uwikłań i  wielowy- miarowych skutków, a więc jako pole różnorodnie zdeterminowanych zdarzeń. Dlatego też zależało nam na tym, aby teksty zogniskowane wokół trzech obszarów problemowych: granice – rozpoznania – perspektywy ukazywały strategie wy- chodzenia poza usankcjonowane tradycją granice pedagogicznego myślenia, roz- poznawały trudności, bez których nie sposób określić kierunku poszukiwań, oraz wyznaczały perspektywy na przyszłość. Zrekonstruowanie tych znaczeń pozwala bowiem przełożyć na praktykę myślenie o edukacji, które zmniejsza katastrofalny rozdźwięk między skutkami działań edukacyjnych a rzeczywistymi potrzebami współczesności. Wyprowadzoną z tych wątków refleksję inicjuje tekst Doroty Klus-Stańskiej o  wyraźnie krytyczno-emancypacyjnym nachyleniu. Autorka, włączając się do prowadzonej na świecie, choć w  Polsce niemal nieobecnej, dyskusji z  diagno- stycznym paradygmatem pedagogiki, wnikliwie identyfikuje skutki definiowa- nia rozwoju w  semantyce normatywnie ukierunkowanego przyrostu. Ustala- nie wymaganych podobieństw między dziećmi dotyczących treści, zakresu i czasu występowania tak zwanych zmian rozwojowych prowadzi do hierarchizowania charakterystyk dzieci. Wyznaczają one ujednolicające kierunki i limity zakresów aktywności sugerowanych dzieciom, w rezultacie prowadząc do ukształtowania wszystkich dzieci zgodnie z założoną sylwetką poznawczą, emocjonalną oraz spo- łeczną. Przyjęty w tekście model analizy nie tylko uruchamia przestrzeń do myślenia o granicach w spsychologizowanym profilowaniu dziecka i dzieciństwa, ale także formułuje trafne rozpoznania kontrowersyjności i problematyzacji pojęcia rozwo- ju oraz wskazuje nowatorskie kontrkoncepcje. Jedną z nich jest konstruktywizm L. Wygotskiego, inspirująco zobrazowany w artykule Ewy Filipiak. Jest on przy- kładem na to, że w Polsce zdarzają się dobre praktyki pogłębionego uprawiania teorii Wygotskiego w pedagogice wczesnej edukacji (o czym zaświadcza powołane WSTĘP 9 Laboratorium Zmiany Edukacyjnej – Centrum Badań nad Rozwojem i Uczeniem się). Realizowane w nim projekty torują drogę wyprowadzonym z założeń Wygot- skiego procedurom metodologicznym: eksperymentowi nauczającemu i genetycz- nemu oraz metodzie podwójnej stymulacji. Inną inspirującą perspektywę metodologiczną przywołuje Jolanta Zwiernik. Szczegółowo opisując cztery zróżnicowane strategie w badaniach dziecka i dzie- ciństwa (badania na dzieciach, nad dziećmi, z dziećmi oraz prowadzone przez dzieci), wykazuje odmienność podejść do dziecięcych dyskursów, uobecniających się w edukacyjnej kulturze funkcjonalistyczno-behawiorystycznej oraz krytycz- no-emancypacyjnej. Szczególne znaczenie autorka nadaje partycypacyjnym ba- daniom z  dziećmi (participatory research with children). Dowartościowują one tkwiący w dzieciach potencjał, zmierzają do rozpoznania ich zasobów intelektu- alnych, emocjonalnych i społecznych. Rodzą pytania o to: (1) z jakiego punk- tu widzenia wczesna edukacja pokazuje obraz szkolnego świata – z perspektywy dziecka czy raczej dorosłego, (2) czy możliwe jest wpisanie w dyskurs edukacyjny różnych punktów widzenia, otwierających na względność prawdy oraz poszano- wanie inności i odrębności. Odmienne procesy objaśniania świata odsłoniły badania w ramach nauk o po- znawaniu. Analizy procesów poznawczych na gruncie kognitywizmu zaowoco- wały ważnym ustaleniem: wśród sposobów pozyskiwania wiedzy o rzeczywistości pojawiła się teoria ucieleśnionego poznania (embodied-embedded mind). Z arty- kułu Renaty Michalak wynika, że aby rozpoznać zróżnicowane mentalne repre- zentacje rzeczywistości, należy zrozumieć samą naturę ludzkiego poznania. Jak zauważa autorka, kognitywiści, podejmując próbę udzielenia odpowiedzi na py- tanie: jak to się dzieje, że dzieci się uczą, dostarczyli odkrywczych ujęć. Ich ba- dania potwierdzają, że trudności, jakie napotykają dzieci w rozumieniu i ujmo- waniu świata, nie wynikają z braku zdolności wykonywania operacji logicznych, lecz mają źródło w doświadczeniach cielesnych oraz relacjach, w jakie wchodzi or- ganizm ze środowiskiem społeczno-kulturowym. Dziecięce sposoby oswajania świata dokonują się więc przy uwzględnieniu elementów ludzkiego ciała i uciele- śnionego (embodiment) doświadczenia. Umysł tworzy nieustannie uaktualniane, hipotetyczne modele ciała i środowiska. Ucieleśnione doświadczenia ludzi rzucają światło na sposób, w jaki symbole językowe lub inne są zakorzenione i mają zna- czenie dla ludzi w ich codziennym życiu. Powyższe założenia tworzą nowe tło dla tekstów o charakterze badawczym (Jolanty Bonar, Moniki Wiśniewskiej-Kin oraz Jana A.  Jelinka). Docierając do rozu mienia znaczeń wybranych obszarów rzeczywistości z perspektywy dzieci, zorientowani interpretatywnie badacze poszukują odpowiedzi na pytania: • W  jaki sposób w  wypowiedziach dziecięcych współistnieją dwie prze- strzenie: utrwalona w języku i zawarta w wiedzy społecznej? WSTĘP 10 Jakie światy „kryją” się za dziecięcymi sposobami kategoryzacji? • • W jaki sposób wybór modelu kategoryzacji oraz subiektywnych sposobów wartościowania zjawisk profiluje spojrzenie na świat z perspektywy dzieci? Tak sproblematyzowany namysł każe inaczej spojrzeć na możliwości poznaw- cze dzieci. Autorzy tekstów zwracają uwagę przede wszystkim na procesualny charakter uczenia się – stopniowe, subiektywne otwieranie się znaczeń w wyni- ku indywidualnie doświadczanego – przeprowadzanego na różne sposoby – ka- tegoryzowania, profilowania i wartościowania. Uczenie się nie ma więc charakte- ru mechanicznego, a wiedza nie ma postaci gotowej, skończonej. Sednem procesu edukacyjnego staje się zatem tworzenie subiektywnych sposobów opisywania rze- czywistości, odkrywania, interpretowania i  uzgadniania sensu, rozwijania po- staw poszukujących, badawczych, samodzielności poznawczej. W tej koncepcji nie mieści się już przeświadczenie, że edukacja szkolna polega na przyswajaniu wie- dzy gotowej, do czego wystarczy sprawny nauczyciel i dobry podręcznik. Ten postulat sformułowały w swoich tekstach autorki: Małgorzata Zalewska- -Bujak, Ewa Kochanowska oraz Edyta Ćwikła. W ich tekstach akcent położony na problematykę upośrednianego uczenia się, rozumianego jako wzajemne uczenie się od kogoś i przy udziale kogoś, mające charakter kulturowy, wspierający, a nie sche- matyzujący, indoktrynujący, skłania do krytycznej oceny dyskursu szkolnego, który umacnia i upowszechnia narzucone sposoby myślenia i mówienia. Wpisa- ne w programy, podręczniki oraz praktykę szkolną dydaktyczne uprzedzenie każe patrzeć na dziecko z zewnątrz, z perspektywy trzeciej osoby, co udaremnia próby zrozumienia dziecięcych sposobów postrzegania i interpretowania rzeczywistości. Potwierdzają to badania przeprowadzone przez Małgorzatę Zalewską-Bujak. Sys- temowe uwikłanie nauczycieli wymusza na nich koncentrację na realizowaniu od- górnie narzuconych dyrektyw. W wyniku takich nacisków nie tylko tracą oni swo- ją zawodową autonomię, ale też prodziecięcą orientację własnych działań. Podlegając instytucji, uczeń zazwyczaj nieświadomie poddaje się ustanowio- nym w dyskursie szkolnym znaczeniom. To, jak dziecko w roli ucznia rozumie rzeczywistość i kim się w niej staje, zależy więc nie tylko bezpośrednio od „go- towości” umysłowej i indywidualnego wysiłku intelektualnego, ale również, po- średnio, od środowiskowych sposobów kreowania warunków do uczenia się (tuto- ringu rówieśniczego oraz oceniania wspierającego). Oddziaływania czynników usztywniających i blokujących dyskurs dziecięcy można uniknąć, stwarzając w procesie kształcenia miejsce dla perspektywy dzie- cięcej oraz osobistej wiedzy dziecka, porządkującej jego codzienne doświadcze- nie życiowe. Odrzucając przekonanie o ograniczonych (rozwojowo) dziecięcych kompetencjach poznawczych, decydującą rolę należy przyznać środowisku edu- kacyjnemu i  oddziaływaniom społeczno-kulturowym, w  tym porozumiewaniu się w środowisku rówieśników i dorosłych. WSTĘP 11 Nie wszystkie artykuły opublikowane w prezentowanym tomie reprezentują jednakowy poziom, nie wszystkie też w jednakowym stopniu nawiązują do tema- tyki zainicjowanej debaty. Obok prac wytrawnych badaczy i znawców wczesnej edukacji, przynoszących wielostronne i oryginalne ujęcia (jak te o diagnostycz- nym paradygmacie pedagogiki Doroty Klus-Stańskiej, paradygmacie „znaczenia słowa” Ewy Filipiak, paradygmacie ucieleśnionego poznania Renaty Michalak czy propozycji partycypacyjnych badań dzieci Jolanty Zwiernik) znalazły się też pra- ce młodych autorów, którzy nie zawsze potrafili przekazać refleksje w pełni po- głębione. Drukujemy je jednak w nadziei, że fakt ten stanie się dla nich zachętą do dalszej pracy intelektualnej, a doświadczanie codzienności w przestrzeni Przed- szkola Uniwersytetu Łódzkiego dostarczy w  przyszłości odkrywczych przemy- śleń, które staną się początkiem kolejnych edycji Horyzontów. Całość rozważań rozpisana jest w dwóch tomach. W pierwszym przedmiot za- interesowania zogniskowany jest wokół obrazu dziecka i dzieciństwa, czyli zespo- łu dziecięcych doświadczeń, przeżyć i działań. Przestrzeń dla drugiego tomu dociekań badawczych uruchamia krytyczny namysł wokół opisanych przez Bogusława Śliwerskiego nurtów obecnych w ba- daniach nad dzieckiem i dzieciństwem, a także szeroko ujętej refleksji nad kre- atywnością pojmowaną jako dziecięce odczytywanie, rozpoznawanie i wymyśla- nie świata. Monika Wiśniewska-Kin, Jolanta Bonar, Anna Buła WSTĘP Dorota Klus-Stańska Formatowanie dziecka i dzieciństwa Kontrowersje wokół rozumienia rozwoju w diagnostycznym paradygmacie pedagogiki1 Wprowadzenie Rozwój jest kategorią o  specyficznym sposobie funkcjonowania teoretycznego na gruncie nauk pedagogicznych i psychologii. W większości przypadków jego re- konstrukcja semantyczna każe go wiązać z pozytywnie nacechowanymi charak- terystykami, takimi jak: potencjał, rozkwit, spełnienie, polepszenie się, wejście na wyższy poziom. To zapewnia rozwojowi wysoką pozycję jako potencjalnemu przedmiotowi zainteresowań badaczy i praktyków, a wśród tych ostatnich zarów- no nauczycieli, jak i diagnostów oraz terapeutów. Ale to również wycisza ewen - t ualne niepokoje i krytycyzm, niweluje kontrowersje, wygasza krytyczną refleksję. Tymczasem pojęcie rozwoju dobrze wpisuje się w grupę „pulsujących kategorii”, jak J. Rutkowiak określiła te pojęcia, które są silnie teoriotwórcze, a których zna- czenie zmienia się w zależności od kontekstu, w jakim występują. Odzwierciedlają one aktualną mapę myśli pedagogicznej z naciskiem na jej tymczasowość i otwar- cie na – metaforycznie mówiąc – wielość dróg i podejmowanie nowych kierunków wędrówki (Rutkowiak, 1995). Jedyne, co w takim ujęciu jest oczywiste, to nieoczy- wistość przyjmowanych za pewnik znaczeń. Ich kontekstualizacja może prowa- dzić nawet do radykalnej zmiany rozumienia, przewrotu teoretycznego, nowego obrazu „oswojonej” rzeczywistości. 1 Tekst został napisany jako rozwinięcie wystąpienia o tym samym tytule na Konferencji „Dziecko i wczesna edukacja. Horyzonty konstruktywistyczne i kognitywistyczne” w dniach 15–16.05.2017 roku w Łodzi. 14 DOROTA KLUS-STAŃSKA Pulsowanie, niejednoznaczność, uwikłanie aksjologiczne stanowią kuszące zaproszenie do ujawnienia kontrowersyjności i problematyzacji pojęcia rozwoju w tej postaci, w jakiej buduje ono racjonalność dominujących obecnie nurtów pe- dagogiki wczesnej edukacji. Tą kategorią jest rozwój definiowany w semantyce normatywnego ukierunkowanego przyrostu. To ujęcie w powszechnej percepcji społecznej utraciło swój kontekst paradygmatyczny, w to miejsce wprowadzając bezdyskusyjnie wysoki status tak rozumianego rozwoju i definicji konstruowa- nych w jego granicach teoretycznych. Takie jego rozumienie prowadzi do określonych konsekwencji diagno- styczno-praktycznych. Jest to przede wszystkim nacisk na ustalanie wymaga- nych podobieństw między dziećmi dotyczących treści, zakresu i czasu wystę- powania tak zwanych zmian rozwojowych. Różnice są rejestrowane wyłącznie w układzie wertykalnym, prowadzą więc do hierarchizowania charakterystyk dzieci. Wskaźniki zachowań, którym nadano rangę „związanych z rozwojem”, odnoszą się do arbitralnie wybranych obszarów, zakreślając w ten sposób kie- runki i limity zakresów aktywności sugerowanych dzieciom oraz monitorują- ce i intensyfikujące tę aktywność starania pedagogiczne. Innymi słowy, to, co mają rozwijać dzieci, zostaje ustalone i oprzyrządowane warsztatem stymula- cji edukacyjnej, za pomocą której przyjętą za pożądaną (za istotną rozwojowo) aktywność wyzwala się i wzmacnia, a tę uznaną za nieistotną ignoruje lub wy- gasza. W rezultacie dąży się do ukształtowania wszystkich dzieci zgodnie z za- łożoną i ujednoliconą sylwetką poznawczą, emocjonalną oraz społeczną. Logika upodobniania głęboko filtruje całokształt społecznego rozumienia i budowania trajektorii biograficznej dzieci, organizując i  mobilizując praktyki kulturowe z tym związane. W swoim artykule, podobnie jak w kilku wcześniejszych (Klus-Stańska, 2013, 2015a, 2015b, 2016), włączam się do prowadzonej na świecie, choć w Polsce nie- mal niezauważonej, dyskusji z tą perspektywą i podejmuję próbę ukazania „ciem- nej strony” tego, co nazywamy rozwojem, a co stało się obowiązującą matrycą dla kształtująco-wdrożeniowych działań pedagogicznych, przyjmując nawet postać zadekretowanego przymusu wywieranego przez struktury rządowe2. 2 Podstawa prawna: Ustawa z  dnia 14 grudnia 2016 roku Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r., poz. 59) – art. 35 ust. 2, art. 36 ust. 1; Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodo- wej z dnia 9 sierpnia 2017 roku w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psycholo- giczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. z 2017 r., poz. 1591) – § 20 ust. 2 pkt 1; Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 stycz- nia 2017 roku w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków szkolnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 170) – § 3 ust. 4, § 4 ust. 7. Inspiracje teoretyczne 15 W podjętej analizie przenikają się znaczące dla mnie inspiracje teoretyczne: • • • koncepcja normalizacji Michela Foucaulta (1998a; 1998b) wraz z jej odnie- sieniami do edukacji najmłodszych (Dahlberg, Moss, Pence, 2013) i kształ- cenia ich nauczycieli (Mac Naughton, 2009); psychologia krytyczna, a zwłaszcza przeprowadzana w niej dekonstruk- cja psychologii rozwojowej (Burman, 2008; Morss, 1996), oraz krytyczna psychologia edukacji (Williams i in., 2017), w której zakwestionowano nor- matywne rozumienie kategorii, w tym takich jak „dziecko” czy „szkoła”; idee wolnorynkowe edukacji, kładące nacisk na konieczność uwolnienia kształcenia spod władzy państwa (Shotton, 1993; Tokarz, 2008)3. Pojęcie normalizacji zyskało zupełnie inne od dotychczasowych wymiary i treść, gdy utworzyło kombinację z władzą w koncepcji M. Foucaulta, który w ten sposób wskazał nową perspektywę dla rozwijania teorii społeczeństwa, a w niej także teorii edukacji. Formowanie podmiotów poprzez uruchamiane praktyki społeczne, zawsze jest związane z rozproszoną władzą, a więc w tym sensie dys- kursywne i pozbawione „niewinności” ideologicznej. Władza rozproszona w sieć relacji stanowi mechanizm podtrzymywania ładu społecznego. Mechanizm nor- malizacyjny, zmierzający do utrzymania określonego ładu społecznego, wyni- ka ze ścisłej relacji władzy z polem wiedzy (zarówno tej upowszechnianej, jak i tej przemilczanej, stanowiącej rodzaj dystrybucji niewiedzy). W ten sposób władza wyznacza treść naszego rozumienia świata, konstruuje naszą rzeczywistość. Aktualizujące wiedzę słowa, opisujące rzeczywistość, mają władzę nad czło- wiekiem i jego myśleniem, wytwarzają praktyki społeczne i narzucają określony model człowieka, wywołując dążenia dyscyplinujące i samodyscyplinujące. W ten sposób pozbawione przecież władzy dysponującej centralnym ośrodkiem i jakich- kolwiek sił porządkowych wzorce normalizacyjne pochodzące z decyzji eksperc- kich prowadzą do sytuacji, w której zbędne staje się wywieranie bezpośredniego nacisku: ludzie samodyscyplinują się i sami dążą do osiągnięcia znormalizowane- go wzorca. Można rzec: „Każdy chce być normalny”. Mimo że normalizacja działa w obszarze całego społeczeństwa, to jednak dzie- ci stanowią grupę o najbardziej stężonym wpływie norm, z których znaczna część obwarowana jest dodatkowo środkami bezpośredniego przymusu, związanymi głównie z systemem edukacji. Choć przyjmuje się, że człowiek rozwija się przez 3 Ten trzeci element nie pojawiał się w moich dotychczasowych analizach i, co istotne, nie jest on akceptowany przez tych krytyków powszechnego podejścia rozwojowego, którzy są silnie związani z neomarksowskimi nurtami krytycznymi (w tym w rozległym zakresie z pedagogiką krytyczną). Formatowanie dziecka i dzieciństwa. Kontrowersje wokół rozumienia rozwoju... 16 DOROTA KLUS-STAŃSKA całe życie, żadna inna grupa wiekowa nie jest poddana normalizacji i formowa- niu z taką siłą i w tak wielu obszarach. Dodatkowo wobec tej części społeczeństwa dochodzi do swoistego „zaburzenia” Foucaultowskiej relacji wiedzo-władzy. O ile bowiem stosunki dominacji i podporządkowania społecznego dopełniają się i wza- jemnie aktywnie wzmacniają, gdyż ludzie poddani dominacji realizują ją sami, podporządkowując innych, o tyle dzieci podlegają regułom podporządkowania totalnego, a jednocześnie są niemal pozbawione możliwości realizacji wzorców dominowania. Uczą się ich jednak w procesach socjalizacji, co gwarantuje wyzwo- lenie potencjału dominacji w dowolnej nadarzającej się okazji. Koncepcje M.  Foucaulta pozwoliły zobaczyć edukację dzieci w  krytyczno- -emancypacyjnej perspektywie, umożliwiając powstanie nieobecnych wcześniej dyskursów w polu interpretacji pedagogicznych. Te ostatnie szybko ujawniły nie- uzasadniony obiektywizujący status psychologii rozwojowej, która swoją narracją i przyjętym modelem diagnostycznym zawłaszczyła obszar refleksji pedagogicz- nej i edukacyjnego projektowania, wyciszając wrażliwość na konteksty społeczno- -polityczne oraz kulturową relatywność ustalanych wzorców. Zauważmy w tym miejscu, że Polska jest przykładem państwa, w którym mocą dekretów rządowych ten model zawężonego myślenia jest ukonstytuowany jako obowiązujący. Dokonuje się tego przez nazwanie podstawowego elementu zawodu nauczyciela – zarówno we wskazanych efektach kształcenia nauczycieli, jak i jego modułach – przygotowaniem psychologiczno-pedagogicznym, a  więc takim, w którym nie tylko psychologia stanowi pierwszy człon przygotowania, ale w któ- rym pominięto aspekt socjologiczny i polityczny4. Jednocześnie środowisko aka- demickie psychologów nie dopuściło do tej pory do tłumaczenia ani jednej książki z zakresu psychologii krytycznej. W ten sposób nie wprost, ale nieuchronnie zde- finiowano jako „oczywiste” oczekiwanie, że nauczyciel ma wiedzieć, jak osiągać wyznaczone cele i jak diagnozować stopień ich osiągnięcia, ale już nie musi rozu- mieć społeczno-politycznego sensu tego, co robi. Jak pisze G. Dahlberg wraz ze współpracownikami: „Nadawanie pytaniom pedagogicznym charakteru naukowego, głównie przez wykorzystanie psycho- logii, oznacza […] oderwanie jej od kwestii społecznych i dotyczących warto- ści” (Dahlberg, Moss, Pence, 2013, s. 88). Drugim, podkreślanym przez nich po- ważnym skutkiem takiego podejścia jest swoista eliminacja obrazu dzieci z pola refleksji pedagogiki i  nauczycieli. „Teorie wykorzystywane do opisu rozwoju dzieci często zaczynają funkcjonować tak, jakby były «prawdziwymi» modela- mi rzeczywistości, stając się swojego rodzaju abstrakcyjną mapą rozciągniętą 4 Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 17 stycznia 2012 roku w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (Dz.U. z 2012 r., poz. 131). 17 nad faktycznym obszarem rozwoju wychowania i dzieci. Teorie te, zamiast być postrzegane jako społecznie konstruowane reprezentacje złożonej rzeczywisto- ści, jako jeden z możliwych sposobów opisywania świata, same stają się teryto- rium. Opierając się na tych abstrakcyjnych mapach dziecięcego życia, a tym sa- mym wyjmując dziecko z kontekstu, tracimy z oczu dzieci i ich życie: konkretne doświadczenia, faktyczne umiejętności, tworzone przez nie teorie, ich odczucia i nadzieje. W rezultacie wszystko, co wiemy, to jedynie to, jak bardzo to lub inne dziecko dopasowuje się do norm wpisanych w mapy, z których korzystamy. Za- miast konkretnych opisów dotyczących tego, co dzieci robią i myślą, tworzonych przez nie hipotez i teorii na temat świata, łatwo zadowalamy się tworzeniem pro- stych map życia dzieci, ogólnych klasyfikacji dziecka typu «dzieci w tym i w tym wieku są takie i takie»” (Dahlberg, Moss, Pence, 2013, s. 88–89). W ten sposób koncepcyjnie ukonstytuowanemu modelowi nadaje się status Prawdy, a ta – jak lapidarnie określa to G. Mac Naughton (2009, s. 23), jest autorytatywna. Tak uj- mowana prawda o rozwoju przyjmuje autorytatywny dyskurs, ustalając sposoby mówienia, postrzegania, myślenia, odczuwania i oddziaływania na dzieci i dzie- ciństwo (Mac Naughton, 2009, s. 24). Przyjęcie Foucaultowskiej koncepcji „reżimów prawdy” i wynikającej z tego perspektywy w rozumieniu dzieci, ich zasobów i przeżywanego przez nie dzie- ciństwa pozwala zidentyfikować głębokie uprzedmiotowienie dzieci przez presję zabiegów unifikacyjnych i rezygnację z rozpatrywania tego okresu biografii jako wartości samej w sobie na rzecz jego podporządkowania wybranym, kulturowo chwiejnym i wybiórczym modelom przyjmowanym za wygodny wzorzec, i za- pewniający dobrostan nie dzieciom, ale zbiurokratyzowanym instytucjom. Intencjonalnie wywoływana erozja i  kwestionowanie tej sytuacji w  instytu- cjach edukacyjnych wymaga innej orientacji w kształceniu nauczycieli i wyposaża- nia ich w inne niż powszechnie wdrażane i podtrzymywane kompetencje. Prowa- dząc badania w działaniu nad nauczycielami wczesnej edukacji G. MacNaugh ton wskazała na konieczność zmiany centralnych pytań, jakie powinni sobie stawiać edukatorzy dzieci. Należą do nich między innymi takie pytania, jak: „Jakie jest źródło wzorów rozumienia i praktyk, które traktuje się jako właściwe w edukacji dzieci?”, „Kto jest źródłem sankcji w przypadku, gdy nie będę się do nich stoso- wać?”, „Jak inaczej mogę rozumieć swoją pracę z dziećmi?”. Dochodzi więc raczej do poszukiwania i ustalania, jaka jest wiedza o dzieciach, niż do wskazywania prawdy o nich (Mac Naughton, 2009, s. 50). Bardzo istotnym źródłem inspiracji dla zmiany myślenia o rozwoju wyznacza- jącym bieg dzieciństwa jest psychologia krytyczna. Stanowi ona przede wszystkim systematyczne badanie, jak pewne odmiany psychologicznych działań i doświad- czeń są uprzywilejowane w stosunku do innych, jak dominujące wyjaśnienia „psy- chologii” działają ideologicznie i służą władzy (Parker, 1999). Formatowanie dziecka i dzieciństwa. Kontrowersje wokół rozumienia rozwoju...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Horyzonty dziecięcych znaczeń. Granice – rozpoznania – perspektywy
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: