Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00274 008732 11205030 na godz. na dobę w sumie
Hugo Kołłątaj i edukacja - ebook/pdf
Hugo Kołłątaj i edukacja - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2670-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest pierwszą próbą całościowego ukazania poglądów Hugona Kołłątaja na edukację pod kątem jej zadań politycznych i społecznych (koncepcję szkoły wyższej, narodowotwórczą funkcję edukacji, relację: szkoła a społeczeństwo). Problemy te omówione zostały w szerszym kontekście ówczesnych europejskich i polskich dyskusji nad organizacją i rolą nauki, uniwersytetu, szkoły, nad kwestią narodu-państwa-języka. Główny temat pracy powiązany został z problematyką filozoficzną, pedagogiczną i polityczną w oświeceniu europejskim, a praca w interesujący sposób prezentuje ścisłe relacje między sferą oświaty i wychowania młodego pokolenia a programem państwa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Buczek Hugo Kołłątaj i edukacja ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Hugo Kołłątaj i edukacja ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== str Religijnosc jako styl zycia.indd 3 4/26/16 2:46 PM Katarzyna Buczek Hugo Kołłątaj i edukacja ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== str Religijnosc jako styl zycia.indd 5 4/26/16 2:46 PM Recenzenci Irena Szybiak Jo´zef Mia˛so Indeks uzupełniła Marta Ehrenkreutz-Jasin´ska Redaktor prowadza˛cy Maria Szewczyk Redaktor Marta Ehrenkreutz-Jasin´ska Redakcja techniczna Zofia Kosin´ska Korekta Elwira Wyszyn´ska Skład i łamanie LOGOSCRIPT, Al. KEN 54/73 Na okładce: popiersie Hugona Kołła˛taja w sali jego imienia — Liceum Krzemienieckie (fot. Katarzyna Buczek) Wydano z pomoca˛ finansowa˛ Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego i Rektora Uniwersytetu Warszawskiego # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 ISBN 978-83-235-2670-4 (PDF) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48) 22 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci WSTE˛ P . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I. „EDUKACYJNA” BIOGRAFIA HUGONA KOŁŁA˛TAJA . . . II. KOŁŁA˛TAJOWSKA KONCEPCJA SZKOŁY WYZ˙ SZEJ. . . . 7 15 69 III. EDUKACJA – NARO´ D – POLITYKA . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 IV. ROLA SZKOŁY W SPOŁECZEN´ STWIE . . . . . . . . . . . . . . . 135 V. NAUCZYCIELE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 ZAKON´ CZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Z´ro´dła re˛kopis´mienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Z´ro´dła drukowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Monografie i opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 Opracowania ogo´lne, słowniki i encyklopedie . . . . . . . . . . . . . . . 189 INDEKS OSOBOWY. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 ILUSTRACJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p Hugo Kołła˛taj nalez˙y do czołowych działaczy Os´wiecenia i jest jednym z najbardziej znanych w odczuciu społecznym przedstawi- cieli tej epoki. Wspo´łpracownik Komisji Edukacji Narodowej, re- inspirator Kuz´nicy, formator i rektor Akademii Krakowskiej, aktywny działacz insurekcji – juz˙ za swego z˙ycia wzbudzał zaro´wno podziw i szacunek1, jak i fanatyczna˛ wre˛cz nienawis´c´2. Oceny tak rozbiez˙ne były wywołane nie tylko jego działalnos´cia˛ publiczna˛, zwłaszcza polityczna˛, ale tez˙ jego poste˛powaniem w z˙yciu prywat- nym i publicznym. Zarzucano mu m.in. zbytnia˛ zapobiegliwos´c´ o dobra materialne3. Ponadto bezkompromisowos´c´ pogla˛do´w4, umie- je˛tnos´c´ „wejs´cia” w s´rodowisko elit mimo dos´c´ miernego po- chodzenia, zdolnos´c´ do kierowania duz˙ym zespołem, czasem wre˛cz manipulowanie ludz´mi – z pewnos´cia˛ nie przysparzały mu zwo- lenniko´w. Jednoczes´nie jednak dostrzegano, z˙e był człowiekiem niepospolitych talento´w, ogromnej pracowitos´ci, duz˙ej wiedzy i wy- czucia społecznego oraz politycznego. Wykształcenie i cechy osobo- we, ws´ro´d kto´rych dominował zmysł praktyczny, z pewnos´cia˛ ułatwiły mu wspinanie sie˛ po szczeblach kariery. Te wszystkie cechy sprawiaja˛, z˙e był on postrzegny jako „dziecko swojej epoki”. Os´wiecenie to czas wielkich przemian politycznych, naukowych i obyczajowych. Nie chodzi tu tylko o libertynizm, wywodza˛cy sie˛ ze sceptycznego wolnomys´licielstwa, ale przede wszystkim o zmiany w mentalnos´ci i strukturze społecznej. Kryzys autoryteto´w i trady- cyjnych wartos´ci, zwia˛zanych z systemem feudalnym czy religia˛, doprowadził do zmian w mys´leniu o człowieku. Wolterowski mo- del „człowieka s´wiatowego” (homme du monde) wyparł obowia˛zu- ja˛cy od XVII wieku model „człowieka przyzwoitego” (honnet 1 Satyra F. Zabłockiego, [w:] M. Janik, Hugo Kołła˛taj, Lwo´w 1913, s. 271. 2 Anonim z czaso´w Sejmu Wielkiego, tamz˙e, s. 163. 3 Szerzej o tym w rozdziale Biografia. 4 Okres Sejmu Wielkiego i insurekcji kos´ciuszkowskiej ujawnił radykalizm politycz- ny Kołła˛taja. Zob. B. Les´nodorski, Jakobini Polscy. Karta z dziejo´w insurekcji 1794, Warszawa 1968. 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== homme)5. Moz˙na powiedziec´, z˙e ro´z˙nica mie˛dzy tymi poje˛ciami jest wielka i zarazem niewielka. Do dobrego wykształcenia i wychowania popartego ogłada˛, wdzie˛kiem i znajomos´cia˛ reguł kodeksu honoro- wego dołoz˙ono – „tylko” – bycie os´wieconym i ludzkim6. Bycie os´wieconym – znaczyło tyle, co byc´ wykształconym i mys´la˛cym, a to ła˛czyło sie˛ ro´wniez˙ z odwaga˛. Człowiek powinien byc´ odwaz˙ny w mys´leniu, poszukiwaniu nowych rozwia˛zan´, przezwycie˛z˙aniu stereotypo´w i przecieraniu nowych nieznanych szlako´w, a przede wszystkim odwaz˙ny w podejmowaniu cze˛sto bezkompromisowych decyzji. Jes´li do tych cech dodamy bycie ludzkim, czyli nieco sen- tymentalnym i wraz˙liwym, a jednoczes´nie wyrozumiałym i empa- tycznym, to otrzymamy portret człowieka Os´wiecenia. Pocza˛tki zmian w wizerunku idealnego człowieka pojawiały sie˛ juz˙ w XVII w. Dostrzec je moz˙na w pogla˛dach filozofo´w, m.in. przedstawionych przez J. Locke’a w Mys´lach o wychowaniu, w kto´- rych, obok zalecen´ opiekun´czych i dydaktycznych, nakres´lił portret „nowego” człowieka – dz˙entelmena. Swo´j udział w tych zmianach miał takz˙e Molier. Bohaterowie jego utworo´w, zwłaszcza Mizantro- pa i Don Giovanniego nie mniej silnie oddziaływali na wyobraz´nie˛ ludzi XVIII stulecia niz˙ rozwaz˙ania filozofo´w7. Nie moz˙na postawic´ tezy, z˙e Os´wiecenie zaproponowało i rea- lizowało jeden spo´jny wzorzec osobowy. Była to epoka bardzo dy- namiczna, w kto´rej mies´cił sie˛ zaro´wno dz˙entelmen, akceptuja˛cy normy społeczne, kieruja˛cy sie˛ rozumem, trzymaja˛cy „na wodzy” emocje i pope˛dy, kto´remu bliska była postawa Molierowskiego Flin- ta8, jak i nadwraz˙liwy odludek, krytykuja˛cy społeczen´stwo z jego etykieta˛ i zwyczajami – opisywane przez J.J. Rousseau9. Nawet ws´ro´d czołowych mys´licieli epoki odnajdujemy pewne wahania w ocenie zachowan´ ludzkich, jak chociaz˙by u Woltera10. Jes´li do 5 E. Rostworowski, Historia powszechna wiek XVIII, Warszawa 1995, s. 116. 6 E. Rostworowski, s. 116. 7 Dramaty te, nieche˛tnie wystawiane w XVII w., sto lat po´z´niej wywoływały z˙ywe dyskusje. Gło´wni bohaterowie: Alcest, Flint i don Giovanni wzbudzali ws´ro´d jednych przedstawicieli epoki zachwyt swoja˛ bezkompromisowos´cia˛ i odwaga˛, a innych draz˙nili. Najbardziej znane sa˛ wysta˛pienia Rousseau i Diderota, omawiaja˛ce postawy molierow- skich bohatero´w: D. Diderot, O poezji dramatycznej, [w:] E. Rzadkowska, Teorie dramatyczne Os´wiecenia francuskiego, Wrocław 1958; J.J. Rousseau, List do D’Alember- ta o widowiskach, [w:] J.J. Rousseau, Umowa społeczna, Warszawa 1966, s. 333–496; J. Kott, Wste˛p, [w:] Molier, Mizantrop, Warszawa 1967. 8 Flint, jeden z bohatero´w Mizantropa, postawa˛ przeciwny nadwraz˙ liwemu i krytycznie nastawionemu do s´wiata Alcestowi, był bliski Diderotowi. Por. D. Diderot, O poezji..., s. 120. 9 J.J. Rousseau, List do..., s. 373, 374. 10 Wolter w pierwszych swych filozoficznych wysta˛pieniach był wyrazicielem wielkiego optymizmu – wiary w rozum i moz˙liwos´c´ „naprawy s´wiata”. Wiara ta została zachwiana przez trze˛sienie ziemi w Lizbonie w 1755 r. Najpełniej dał temu wyraz w opu- blikowanym rok po´z´niej wierszu Wiersz o trze˛sieniu ziemi w Lizbonie. Podobne spojrzenie znajdujemy w Kandydzie (1759). Zakon´czenie tego utworu jest wyrazem zwa˛tpienia w moz˙liwos´c´ naprawy i zbawienia s´wiata przy pomocy rozumu: F. Copleston, Historia 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== tego dodamy mistycyzm Swedenborga i skrajny libertynizm de Sade’a, ukazuja˛cy nieracjonalna˛ „druga˛ strone˛” człowieka, to otrzymamy bardzo dynamiczny obraz zmian w pogla˛dach mys´li- cieli tej epoki na to, jaki powinien byc´ i jaki w rzeczywistos´ci jest człowiek. Zmiany zachodziły takz˙e w strukturach społecznych. Ws´ro´d do- tychczasowych elit, wywodza˛cych sie˛ z arystokracji, niewielu było bezkompromisowych i aktywnych. Sta˛d ich miejsce stopniowo zaj- muja˛dynamiczni przedstawiciele mieszczan´stwa i s´redniej szlachty. Wystarczy przyjrzec´ sie˛ rodowodom o´wczesnych luminarzy nauki i polityki. W Polsce ten mechanizm doboru aktywnych, przedsie˛biorczych ludzi jest ro´wniez˙ widoczny, o czym moga˛ s´wiadczyc´ losy m.in. potomko´w podczaszego litewskiego – Kazimierza Czartoryskiego (1674–1741), ws´ro´d kto´rych znalazł sie˛ generał ziem podolskich, komendant korpusu kadeto´w, Adam Kazimierz Czartoryski, czy mi- nister spraw zagranicznych Rosji, kurator Wilen´skiego Okre˛gu Nau- kowego, prezes Rza˛du Narodowego Adam Jerzy Czartoryski. Podobnego przykładu dostarczaja˛ dzieje Poniatowskich. Jeden z wnuko´w Franciszka Poniatowskiego (1640/1650–ok. 1693), łow- czego podlaskiego, zostaje kro´lem, drugi prymasem11. Te niezwykłe kariery nie wynikaja˛ jedynie z koligacji. Sa˛ one poparte doskonałym wykształceniem i aktywnos´cia˛ w działaniu. Widac´ sta˛d, z˙e rodziny nie posiadaja˛ce wielkich maja˛tko´w mogły is´c´ podobna˛ droga˛ ro- bienia kariery przez kształcenie dzieci, oczywis´cie sie˛gaja˛c tez˙ i do koligacji rodzinnych. literatury zaro´wno naukowej Postac´ Hugona Kołła˛taja jak i jego dzieło doczekały sie˛ bardzo bogatej jak i popularyzatorskiej. Pierwsza˛ ksia˛z˙ka˛ pro´buja˛ca˛ ukazac´ zaro´wno człowieka, jak i dzieło była broszura wspo´łpracownika i przyjaciela Kołła˛taja, Jana S´nia- deckiego, Z˙ ywot literacki Hugona Kołła˛taja, napisana w rok po jego s´mierci. W literaturze do połowy XIX w. sformowały sie˛ dwa skrajne spojrzenia na te˛ postac´. Z jednej strony rysowano portret w czarnych kolorach, jako postac´ zdecydowanie negatywna˛, kto´rej przypisywa- no najgorsze skłonnos´ci, z drugiej strony wybielano – opisuja˛c go jako człowieka bez skazy – pomijaja˛c lub dorabiaja˛c szczytna˛ mo- tywacje˛ takim poste˛powaniom, jak chociaz˙by che˛c´ przysta˛pienia do Targowicy. Czarna˛ legende˛ Kołła˛taja zapocza˛tkowuja˛ A. Linowski, Listem do przyjaciela odkrywaja˛cym wszystkie czynnos´ci Kołła˛taja w cia˛gu insurekcji pisanym, i A. Tre˛bicki, O rewolucji 1794, pa- mie˛tnikiem powstałym mie˛dzy latami 1825–1830. Negatywna˛ ocene˛ kontynuował W. Kalinka, w pracy Sejm Czteroletni, obarczaja˛c Koł- filozofii, Warszawa 1996, t. VI, s. 325–331; W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, Warszawa 1997, s. 129–131. 11 M. Dernałowicz, Portret familii, Warszawa 1990. 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ła˛taja odpowiedzialnos´cia˛ za „wieszanie zdrajco´w” w czasie powsta- nia kos´ciuszkowskiego. Dwa pierwsze teksty to efekt osobistych porachunko´w mie˛dzy autorami i Kołła˛tajem, a ostatni był zwia˛zany z nurtem w polskiej historiografii, obarczaja˛cym wina˛ za utrate˛ niepodległos´ci poprzednia˛ epoke˛ i poprzednie pokolenie12. W drugiej połowie XIX w. zacze˛to nieco inaczej patrzec´ na schy- łek Rzeczypospolitej szlacheckiej. Dostrzez˙ono pro´by ratowania kraju, a czołowych działaczy politycznych zacze˛to uwaz˙ac´ prawie za bohatero´w. Kołła˛taj ro´wniez˙ doczekał sie˛ kilku niemalz˙e panegi- rycznych opracowan´, ws´ro´d kto´rych na uwage˛ zasługuja˛: H. Schmitt, Pogla˛dy na z˙ywot i pisma H. Kołła˛taja; W. Tokarz, Ostatnie lata H. Kołła˛taja; M. Janik, Hugo Kołła˛taj. Ksia˛z˙ki te zasługuja˛ na uwage˛ za wzgle˛du na wykorzystanie ogromnego materiału z´ro´dłowego. Autorzy sie˛gne˛li nie tylko do dzieł publikowanych, ale tez˙ do bardzo bogatych archiwalio´w, gło´wnie korespondencji. W okolicy setnej rocznicy s´mierci (1912) i dwusetnej rocznicy urodzin (1950) powstała bardzo bogata literatura popularyzatorska. Sie˛gnie˛to takz˙e do dzieł Hugona Kołła˛taja, wydaja˛c je w opracowa- niu krytycznym niejednokrotnie po raz pierwszy (Stan os´wiecenia w Polszcze w ostatnich latach panowania Augusta III (1750–1764), Pamie˛tnik o stanie kos´cioła polskiego katolickiego i o wszystkich innych wyznaniach w Polszcze, O stanie os´wiecenia w Polszcze, Zasady wychowania publicznego, opracowane i wydane przez J. Hu- lewicza; Porza˛dek fizyczno moralny, opracowanie K. Opałek) lub wznawiaja˛c (Do Stanisława Małachowskiego referendarza koron- nego o przyszłym sejmie Anonima listo´w kilka, w opracowaniu B. Les´nodorskiego i H. Wereszyckiej). Na postac´ Kołła˛taja patrzono przede wszystkim przez pryzmat polityki, widziano w nim działacza, two´rce˛ „Kuz´nicy” i aktywiste˛ ruchu mieszczan´skiego. Inne aspekty jego działalnos´ci – filozofia, ekonomia, prawo, sztuka i architektura, a takz˙e bibliotekarstwo, geologia i etnografia ro´wniez˙ – chociaz˙ w znacznie mniejszym stopniu – zostały dostrzez˙one. Przechodza˛c do przedstawienia literatury dotycza˛cej działalnos´- ci edukacyjnej Hugona Kołła˛taja, warto zwro´cic´ uwage˛ na to, z˙e pocza˛tki szerszego zainteresowania sie˛ jego działalnos´cia˛ sie˛gaja˛ setnej rocznicy jego s´mierci. Autorzy w owym okresie zwracali uwa- ge˛ gło´wnie na aspekt wychowawczy. Pracami tego typu sa˛: T. Czap- czyn´ski, Nauka moralna w systemie Hugona Kołła˛taja; H. Orsza- -Radlin´ska, H. Kołła˛taj jako wychowawca; L. Dobrzan´ska-Rybicka, System etyczny H. Kołła˛taja. W okresie mie˛dzywojennym zapocza˛tkowano badania nad refor- ma˛ Akademii Krakowskiej: W. Szumowski, Krakowska szkoła 12 Historycy tzw. szkoły krakowskiej. Zob. W. Smolen´ski, Szkoły historyczne w Pol- sce, Warszawa 1925. 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== lekarska po reformie Kołła˛taja; J. Lewicki, Korespondencja Kołła˛- tajowska z okresu reformy Akademii Krakowskiej, Sprawozdanie PAU; L. Kamykowski, Katedra literatury w Krakowie za czaso´w Komisji Edukacji Narodowej, Ksie˛ga referato´w zjazdu naukowego im. I. Krasickiego. Zwien´czeniem ich były powojenne badania i praca M. Chamco´wny, Uniwersytet Jagiellon´ski w dobie Komisji Edukacji Narodowej. Szkoła Gło´wna Koronna w okresie wizyty i rektoratu H. Kołła˛taja, 1777–1786, oparta na bogatym materiale archiwalnym, ukazuja˛ca nie tylko ogrom prac przy reformowaniu uniwersytetu, ale tez˙ Kołła˛taja jako człowieka z ro´z˙nymi słabos´ciami, uwikłanego w rozmaite układy. Mało znanemu okresowi w działalnos´ci Kołła˛taja pos´wie˛cona jest ksia˛z˙ka Renaty Dutkowej, Uniwersytet Jagiellon´ski w czasach Ksie˛stwa Warszawskiego. Szkoła Gło´wna Krakowska w latach 1809– 1814. Ksia˛z˙ki te nie ukazuja˛całokształtu pogla˛do´w Kołła˛taja na szkołe˛, kształcenie i wychowanie, nie uwzgle˛dniaja˛ na przykład kro´tkiego okresu, kiedy opiekował sie˛ bratankami, nie nas´wietlaja˛ wystarcza- ja˛co roli, jaka˛ odegrał w tworzeniu szkoły legendy – gimnazjum krzemienieckiego. Dotychczasowe badania pomijały tez˙ polityczny aspekt edukacji, jej narodowo- i pan´stwowotwo´rczy charakter. W wie˛kszos´ci prac Kołła˛taj przedstawiany był „pomnikowo”, lub skupiano sie˛ na zebraniu i ustaleniu kolejnos´ci wydarzen´ w jego z˙y- ciu, pomijaja˛c „portret psychologiczny”. W samym przytaczaniu fakto´w, zreszta˛, istnieje luka (okres dziecin´stwa i młodos´ci był do tej pory słabo opracowany). Kołła˛taj, zajmuja˛c sie˛ przez wiele lat szkolnictwem wyz˙szym, opracował wiele szkico´w, plano´w i projekto´w organizacji oraz pro- gramu nauczania, a takz˙e zadan´ społecznych szkoły wyz˙szej. Zaj- muja˛c sie˛, z ramienia Komisji Edukacji Narodowej, reforma˛ Aka- demii Krakowskiej opracował koncepcje˛ i przeprowadził w praktyce przekształcenie upadaja˛cego Uniwersytetu, o przestarzałej organi- zacji i programie, w nowoczesna˛szkołe˛, kształca˛ca˛młodziez˙ zgodnie ze standardami naukowymi swoich czaso´w, przygotowuja˛c ja˛ do obje˛cia ro´z˙nych funkcji w reformuja˛cym sie˛ pan´stwie. Wła˛czył Aka- demie˛ w strukture˛ reformowanego w tym czasie szkolnictwa pol- skiego, nadał jej nowoczesne ramy organizacyjne. W publicystyce i korespondencji, z kolei, zawarł przemys´lenia odnos´nie szkolnictwa wszystkich szczebli. W czasie Sejmu Wielkiego podejmował działania zmierzaja˛ce do nadania os´wiacie konstytucyj- nego zabezpieczenia, traktuja˛c sprawy edukacji jako pierwszopla- nowy problem polityki wewne˛trznej pan´stwa. Mys´l i dzieło Kołła˛taja nosza˛ znamiona oryginalnos´ci i nowator- stwa, a jednoczes´nie sa˛ wyrazem jego zaangaz˙owania w sprawy wychowania młodziez˙y w duchu patriotycznym, demokratycznym 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== i odpowiadaja˛cym potrzebom nowoczesnego pan´stwa. Jego prace nad zreformowaniem Akademii Krakowskiej i organizacja˛ Gimna- zjum w Krzemien´cu były reakcja˛ na biez˙a˛ce problemy polityczne i społeczne. Celem ksia˛z˙ki jest przedstawienie pogla˛do´w Hugona Kołła˛taja – działacza i mys´liciela – znanego gło´wnie jako polityka i reformatora pan´stwa polskiego w XVIII w., człowieka o bardzo rozległych za- interesowaniach (historia, sztuka i architektura, geografia i geo- logia, a takz˙e etnografia i bibliotekoznawstwo) – na edukacje˛, ze zwro´ceniem uwagi na zadania szkoły w reformuja˛cym sie˛ pan´stwie i jej znaczenia dla kulturowej tkanki narodu, a takz˙e znaczenie wykształcenia w prywatnym i publicznym z˙yciu człowieka. Opraco- wanie to jest takz˙e pro´ba˛ ukazania jego pogla˛do´w na tle przemian politycznych i społecznych epoki oraz Rzeczypospolitej. Chodziło mi takz˙e o ukazanie człowieka – procesu jego dojrzewania, formowania sie˛ złoz˙onej osobowos´ci przyszłego polityka. W ksia˛z˙ce niniejszej wykorzystano materiały z´ro´dłowe re˛kopi- s´mienne zgromadzone w Archiwum Gło´wnym Akt Dawnych, zbio- rach tzw. Metryki Litewskiej, w zbiorach Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, a takz˙ e rozproszone w Bibliotece Jagiellon´skiej, Archiwum Uniwersytetu Jagiellon´skiego i Bibliotece Czartoryskich w Krakowie: – materiały prywatne, dokumenty, korespondencja rodzinna (z rodzicami, rodzen´stwem, bliz˙szymi i dalszymi krewnymi, pleni- potentami) w Archiwum Gło´wnym Akt Dawnych, tzw. Metryka Litewska, dz. IX, sygn. 76, 77, 78, 79; Polska Akademia Umieje˛tnos´ci w Krakowie, sygn. 196, 213, 214, 216, 233, 235. – materiały dotycza˛ce wspo´łpracy z Komisja˛ Edukacji Narodo- wej i prac w Akademii Krakowskiej, Archiwum Gło´wne Akt Daw- nych, tzw. Metryka Litewska, dz. VII, sygn. 198–201, dz. IX, sygn. 76–119; Polska Akademia Nauk w Krakowie, sygn. 196, 1623–1628, a takz˙e rozproszone w Bibliotece Jagiellon´skiej, Archiwum Uniwer- sytetu Jagiellon´skiego i Bibliotece Czartoryskich w Krakowie oraz z´ro´dła drukowane (mie˛dzy innymi: Wprowadzenie dobrych nauk do Akademii krakowskiej i o załoz˙eniu seminarium nauczycielo´w szko´ł wojewo´dzkich druk, [w:] Ł. Kurdybacha,Kuria rzymska wobec Komisji Edukacji Narodowej w latach 1773–1783; Do Stanisława Małachowskiego... Anonima listo´w kilka, wznowienie opr. B. Les´- nodorski, H. Wereszycka; Prawo polityczne narodu polskiego, opr. B. Les´nodorski, H. Wereszycka; O poprawie szkoły kadeto´w i o wskrzeszeniu milicji wojewo´dzkich, [w:] H. Kołła˛taj, Do Stanisła- wa Małachowskiego... Anonima listo´w kilka, opr. B. Les´nodorski, H. Wereszycka; Porza˛dek fizyczno moralny, Krako´w 1810, wzno- wienie opr. K. Opałek; Pamie˛tnik o stanie duchowien´stwa katolic- kiego polskiego i innych wyznan´ w połowie XVIII wieku, Poznan´ 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1840, wznowienie opr. J. Hulewicz; Stan os´wiecenia w Polszcze w ostatnich latach panowania Augusta III, wznowienie opr. J. Hu- lewicz; Rozbio´r krytyczny zasad historii o pocza˛tkach rodu ludzkie- go; Uwagi nad teraz´niejszym połoz˙eniem tej cze˛s´ci ziem polskich, kto´ra˛ od pokoju tylz˙yckiego zacze˛to zwac´ Ksie˛stwem Warszawskim; Kro´tka rada wzgle˛dem napisania dobrej konstytucji rza˛du; Wy- łoz˙enie nauk dla szko´ł Nowodworskich; Kazanie o gorliwos´ci chrzes´cijan´skiej; X. Hugona Kołła˛taja listy w przedmiotach nauko- wych, opr. F. Kojsiewicz, t. 1–4; Listy Hugona Kołła˛taja pisane z emigracji w r. 1792, 1793 i 1794, opr. L. Siemien´ski; Koresponden- cja z S. B. Lindem, opr. O. Błaz˙ejewicz, [w:] Archiwum Literackie, t. XXV, 1982) i opracowania. Ksia˛z˙ka ta jest zmieniona˛ wersja˛ rozprawy doktorskiej obronio- nej na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego i nie powstałaby bez pomocy licznych, z˙yczliwych oso´b, kto´rym chciała- bym w tym miejscu serdecznie podzie˛kowac´. Szczego´lnie wdzie˛czna jestem Pani Prof. dr hab. Kalinie Bart- nickiej – promotorowi pracy – za pomoc, cenne uwagi merytoryczne i redakcyjne, jak tez˙ udoste˛pnienie materiało´w dotycza˛cych historii europejskich uniwersyteto´w w XVIII wieku. Serdecznie dzie˛kuje˛ moim recenzentom – Prof. dr hab. Irenie Szybiak i Prof. dr hab. Jo´zefowi Mia˛so za z˙yczliwe i cenne uwagi, kto´re wpłyne˛ły na obecny kształt ksia˛z˙ki. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. „Edukacyjna” Biografia Hugona Kołła˛taja „Dzieckiem w kolebce...”, czyli dziecin´stwo i pierwsze szlify szkolne Hugo Kołła˛taj urodził sie˛ 1 kwietnia 1750 r. w maja˛tku Deder- kały Wielkie na Wołyniu. Jego przodkowie od wieko´w zamieszkiwali na tych terenach, a sam Hugo powoływał sie˛ na czterechsetletnia˛ tradycje˛ rodu. W wierszu Do ziemi ojczystej pisał: „Witaj ziemio ojczysta, gdzie przez cztery wieki Ojcowie moi z˙yli pod cieniem opieki Polski swobodnej, odka˛d zza Odry wro´cili I gdy smolen´skie Dniepru brzegi opus´cili”1. Czterowiersz ten moz˙ e stanowic´ pewien punkt zaczepienia w pro´bie hipotetycznej rekonstrukcji dziejo´w rodu Kołła˛tajo´w, brak jest bowiem materiału z´ro´dłowego, a herbarze wzmiankuja˛ jedynie o pojedynczych osobach nosza˛cych nazwisko Kołła˛taj lub podobne2 i piecze˛tuja˛cych sie˛ Kotwica˛3. Ida˛c tropem podanym przez samego Hugona i biora˛c pod uwage˛ obco brzmia˛cy tytuł ksia˛z˙e˛cy – Stum- berg4 – moz˙na uznac´, z˙e niemieckie pochodzenie rodziny wydaje sie˛ 1 H. Kołła˛taj, Do ziemi ojczystej, cyt. za: P. Z˙ bikowski, Poezje wie˛zienne Hugona Kołła˛taja, Wrocław 1993, s. 171. 2 Moz˙na odnalez´c´ rozmaite formy zapisu nazwiska: Kołontaj, Koła˛taj, Kołła˛taj i o nieco wschodnim brzmieniu Kołontajewicz. Zob. K. Niesiecki, Herbarz Polski. Powie˛kszony dodatkami, Lipsk 1839–1843, t. V, s. 161, 162; A. Boniecki, Herbarz Polski, Warszawa 1907, t. X, s. 336–338; S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, Warszawa 1910, t. VII, s. 112, 113. 3 Herb został naste˛puja˛co opisany „W polu czerwonym – srebrna kotwica. Nad hełmem w koronie trzy pio´ra strusie”. J. Ostrowski, Ksie˛ga herbowa rodo´w polskich, Warszawa 1899, z. VIII, s. 156. Taki był herb Stumbergo´w. Na piecze˛ciach Kołła˛taj uz˙y- wał herbu bez hełmu i pio´r. Zachowane piecze˛cie korespondencji w PAU w Krakowie i AGAD w Warszawie. 4 Tytuł takz˙e był ro´z˙nie zapisywany: Strumberg, Stumberg, Sztumberg i Stubenberg, zob. J. Ostrowski, Ksie˛ga ..., s. 156. 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== prawdopodobne5. Kołła˛tajowie w przeszłos´ci zaliczali sie˛ do niezbyt zamoz˙nej szlachty i zajmowali niewysokie, raczej tytularne urze˛dy ziemskie6. W chwili narodzin Hugona, najmłodszego dziecka (w 1745 r. urodził sie˛ Jan, a mie˛dzy 1745 i 1750 r. – Rafał), ojciec – Antoni ma lat czterdzies´ci, a matka, Marianna z Mierzyn´skich, dwadzies´cia dziewie˛c´7. Rodzice Hugona byli wie˛c osobami w pełni dojrzałymi. Jakim człowiekiem był ojciec, Antoni Kołła˛taj, nie wiadomo. Mamy informacje jedynie o jego stanowisku, o piastowanym przez niego urze˛dzie podstolego ms´cisławskiego8. Gdy w latach, kiedy był wie˛ziony, powracał pamie˛cia˛ do lat dziecin´stwa i młodos´ci, osoba ojca nie pojawia sie˛ we wspomnieniach, natomiast osoba˛ wybijaja˛ca˛ sie˛ na plan pierwszy jest matka. Jednakz˙e o matce Hugona tez˙ niewiele wiadomo. Zachował sie˛ rysunek Franciszka Smuglewicza, przyjaciela Kołła˛taja, prawdopo- dobnie z 1791 r., przedstawiaja˛cy Marianne˛ w wieku ok. 70 lat. Twarz tej starej juz˙ wo´wczas kobiety nosi w sobie znamiona spokoju, dumy i pie˛kna9. Czy prawdziwe jest zanotowane przez Ferdynanda Kojsiewicza wspomnienie wnuczki Marianny, Marii z Kołła˛tajo´w 5 Byc´ moz˙e rodzina dotarła w Smolen´skie jeszcze w XIII w. wraz z osadnikami niemieckimi i tam, jak twierdzi Michał Janik, wyznawała prawosławie, a po zaje˛ciu Smo- len´szczyzny przez Wielkie Ksie˛stwo Litewskie, w 1404 r., znalazła sie˛ w obre˛bie od- działywania katolicyzmu. W 1500 r. jeden z przodko´w, Semen Kołła˛taj, dostał od kro´la Aleksandra Jagiellon´czyka potwierdzenie nadania do´br na Litwie, wydane przez Kazi- mierza Jagiellon´czyka. Ze Smolen´szczyzny na Wołyn´ przenies´li sie˛ Kołła˛tajowie naj- prawdopodobniej po zaje˛ciu tych tereno´w przez Ksie˛stwo Moskiewskie (1514 r.) lub Rosje˛ (1654 r.); Papiery po F. Kojsiewiczu, PAU, Krako´w, rkps sygn. 235, k. 13; M. Janik, Hugo Kołła˛taj, Lwo´w 1913, s. 4, 5; H. Schmitt, Pogla˛dy na z˙ywot i pisma ksie˛dza Hugona Kołła˛taja podkanclerzego koronnego, Lwo´w 1860, s. 23. 6 W 1635 r. odnajdujemy Adama Kołła˛taja – podstolego i se˛dziego wołkowyskiego, Andrzeja Kołła˛taja – wojskiego wołkowyskiego, z 1658 r. pochodzi zapis o Stanisławie Kołła˛taju – pisarzu grodzkim lidzkim, a pod elekcja˛ Jana III Sobieskiego podpisali sie˛ Hieronim, Jerzy Kazimierz z powiatu wołkowyskiego i Piotr, skarbnik trocki. Na Augu- sta II głosowali zas´ Michał – straz˙nik wołkowyski, Samuel – łowczy wołkowyski i Piotr – skarbnik pin´ski. Na ostatnia˛ wolna˛ elekcje˛ przyjechali i oddali swo´j głos na Stanisława Augusta: Hieronim – czes´nik i chora˛z˙y wołkowyski oraz Michał, be˛da˛cy posłem (praw- dopodobnie chodzi tu o brata Antoniego i wuja Hugona). Informacje pochodza˛ z herbarzy: K. Niesiecki, Herbarz..., s. 161; A. Boniecki, Herbarz..., s. 337. Wielotomowa seria Urze˛d- nicy dawnej Rzeczypospolitej wymienia obok Hugona Kołła˛taja tylko Władysława Kołła˛taja, podse˛dka w Dorpacie w 1681 r., por. Urze˛dnicy inflanccy XVI–XVIII w., Ko´rnik 1994, s. 50. 7 Wiek rodzico´w i rodzen´stwa moz˙na ustalic´ na podstawie dokumentu spisanego na pros´be˛ samego Hugona w kos´ciele w Wis´niowcu 3 I 1769 r., zaste˛puja˛cego metryke˛ chrztu, kto´ra najprawdopodobniej uległa zniszczeniu podczas poz˙aru dederkalskiego dworu. Dokument przytacza S. Krzemin´ski, O miejscu urodzenia Hugona Kołła˛taja, „Sprawozdanie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1910, s. 20–23. 8 Dokument spisany 3 I 1769 r. w wis´niowieckim kos´ciele. Urze˛dy dawnej... nie wymieniaja˛ Antoniego Kołła˛taja. 9 Szerzej postac´ matki w odniesieniu do zachowanego portretu jest omo´wiona w: K. Buczek, Dziecin´stwo i młodos´c´ Hugona Kołła˛taja, [w:] Z dziejo´w edukacji w Polsce XVIII wieku, red. I. Szybiak, Warszawa 1995. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krasickiej (co´rki Jana, brata Hugona i Jo´zefy Karwickiej)10, z˙e jej babka „miała łatwos´c´ wierszowania, z kto´rego pozostał sie˛ jeden ułomek pisany do dzieci, jak maja˛ na drodze z˙ycia poste˛powac´”11 i przyjaz´niła sie˛ z Elz˙bieta˛ Druz˙backa˛12. Jes´li przyjaz´n´ ta rzeczy- wis´cie miała miejsce, to byc´ moz˙e Marianna przeje˛ła od swej po- wiernicy nieco emancypacyjne, jak na owe czasy, pogla˛dy13. Jes´li nawet nie była az˙ tak „wyzwolona”, to z pewnos´cia˛jej opinia ro´wniez˙ o sprawach politycznych była dla syno´w istotna14. Wracaja˛c do narodzin – jak to było w zwyczaju, miesia˛c po na- rodzinach dziecko ochrzczono. Odbyło sie˛ to w dederkalskim ko- s´ciele ojco´w reformato´w pod wezwaniem S´w. Krzyz˙a. Do chrztu trzymali Michał Podhorski, miecznik latyczewski i Juliana z Ro- s´ciszewskich 1. voto Błe˛dowska Strutyn´ska, staros´cina horodelska15. Rodzice w wyborze imienia dla dziecka nie byli oryginalni i zgodnie ze zwyczajem nadali mu imie˛ patrona dnia, w kto´rym sie˛ narodził (1 kwietnia to dzien´ s´w. Hugona). Dziecin´stwo Kołła˛taja nie wyro´z˙niało sie˛ prawdopodobnie ni- czym szczego´lnym. Poniewaz˙ jego rodzina nalez˙ała do mniej za- moz˙nej szlachty, nie moga˛cej sobie pozwolic´ na zatrudnienie duz˙ej liczby nianiek i piastunek, moz˙na przypuszczac´, z˙e dzieci pozosta- wały pod wie˛kszym wpływem i opieka˛ matki. To zapewniało pra- widłowy rozwo´j emocjonalny i wycisne˛ło silne pie˛tno na Hugonie. Z matka˛ ła˛czyły go mocne uczucia az˙ do ostatnich dni jej z˙ycia16. A i ona z pewnos´cia˛ zachowała dla swego najmłodszego dziecka wiele czułos´ci i nawet gdy był juz˙ dorosłym me˛z˙czyzna˛ nazywała go pieszczotliwie Hugoniem, jak wynika z zachowanej koresponden- cji17. Ro´wnie mocne zwia˛zki ła˛czyły Hugona z brac´mi, kto´rzy w po´z´- niejszych latach pomagali mu w zdobyciu wykształcenia (znaczna była pomoc finansowa), a potem w pracach politycznych w czasie Sejmu Wielkiego. Dziecin´stwo spe˛dzone w dederkalskim dworze by- ło najprawdopodobniej szcze˛s´liwe. Hugo otoczony rodzina˛ odbierał 10 Herbarz Niesieckiego podaje zapis nazwiska Karnicka, i to, z˙e była wdowa˛ po staros´cie drohomyskim – Czermin´skim: K. Niesiecki, Herbarz..., s. 161. 11 Papiery po F. Kojsiewiczu, PAU, Krako´w, rkps, sygn. 1630, k. 175. 12 Tamz˙e, sygn. 1630, k. 175. 13 W jednym z wierszy Druz˙backa pisała: „W Polscem zrodzona, w Polsce wychowa- na, / W wolnym narodzie mnie tez˙ wolnos´c´ dana / Miec´ głos, z˙e i ja na to nie pozwalam, / Co mi sie˛ nie zda...”: E. Druz˙backa, cyt. za: J. Bystron´, Dzieje obyczajo´w w dawnej Polsce XVI–XVIII, Warszawa 1994, t. II, s. 126. 14 Zachowało sie˛ kilkanas´cie listo´w do syna. Szczego´lnie ciekawy jest list do syno´w (Hugona i Rafała) pochodza˛cy z czaso´w obrad Sejmu Wielkiego, w kto´rym dzie˛kuje Bogu za tak pomys´lny rezultat prac jej dzieci, Odpis listu M. Kołła˛tajowej do H. Kołła˛taja, BJ, rkps, sygn. 37322, k. 18. 15 Dokument potwierdzaja˛cy pochodzenie H. Kołła˛taja, cyt. za: S. Krzemin´ski, O miejscu..., s. 20, 21; K. Niesiecki, Herbarz..., t. VIII, s. 540. 16 Szerzej o tym por. K. Buczek, Dziecin´stwo..., s. 44, 46. 17 AGAD, tzw. Metr. Lit., dz. IX, rkps, sygn. 78, k. 74. 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== pierwsza˛ edukacje˛ i to nie tylko „szkolna˛” pod okiem domowego nauczyciela, ale tez˙ o wiele waz˙niejsza˛ wiedze˛ o tradycji rodzinnej i historii rodu. Bracia szybko opus´cili dom, aby odjechac´ do szko´ł. Mimo szczupłych finanso´w Kołła˛tajowie przywia˛zywali wielka˛ wage˛ do wykształcenia swoich dzieci, widza˛c w tym szanse˛ „wybicia sie˛”, zrobienia kariery lub chociaz˙by zapewnienia utrzymania, a moz˙e i dobrego mariaz˙u18. To szcze˛s´liwe dziecin´stwo zostało zakło´cone tragicznym wyda- rzeniem, jakim był poz˙ar dworu w Dederkałach19, a w konsekwencji przeprowadzka do Nieciesławic w Sandomierskie, maja˛tku, kto´ry Antoni Kołła˛taj nabył droga˛ cesji po Andrzeju Tarle20. Niedługo Hugo zabawił w swoim nowym domu, bo juz˙ w roku 1757 wsta˛pił do pin´czowskiej szkoły kolonii akademickiej21. Przed wsta˛pieniem w progi szkoły młody Kołła˛taj odebrał pierwsze szlify edukacyjne. Co do tego, kto był jego pierwszym domowym nauczy- cielem, nie ma pewnos´ci. Najprawdopodobniej był to Wojciech Słup- ski22. Do szkoły pin´czowskiej wsta˛pił maja˛c najprawdopodobniej 7 lat23. Wia˛zało sie˛ to z opuszczeniem domu rodzinnego juz˙ na za- wsze. Od tej chwili powracał do niego ze s´wiata tylko na wakacje, w przerwie mie˛dzy pobytem w jednej lub drugiej szkole. Szkoła w Pin´czowie była jedna˛ z wielu szko´ł kolonii akademic- kich24, w kto´rych poziom nauczania nie był zbyt wysoki, mimo na- 18 Co do nadziei pokładanych w edukacji, rodzice trzech Kołła˛tajo´w nie pomylili sie˛: Jan zostaje starosta˛ serbinowskim i szambelanem kro´la Stanisława Augusta, z˙eni sie˛ z Jo´zefa˛ Karwicka˛, siostrzenica˛ biskupa Ignacego Krasickiego. Rafał obejmuje urza˛d starosty trzes´niowskiego i z˙eni sie˛ z Jo´zefa˛ Tarło, wdowa˛ po kasztelanie lubelskim, Karolu. Zob. „Dziennik Warszawski” 1853, nr 257. K. Niesiecki, Herbarz..., s. 161, podaje, z˙e „poja˛ł Grabin´ska˛ wdowe˛ po Tarle wojewodzie lubelskim. Drugi poja˛ł Duninio´wne˛ Karnicka˛ z Krasickich, urodzona˛ wdowe˛ po Czermin´skim staros´cie Drohomyskim”. Niestety, informacje zawarte w herbarzu Niesieckiego nie zawsze sa˛ w pełni wiarygodne, dlatego bardziej prawdopodobna wydaje sie˛ wersja zamieszczona w „Dzienniku Warszawskim”. 19 W dokumencie potwierdzaja˛cym date˛ urodzenia Hugona Kołła˛taja, Antoni Kołła˛taj wspomina, z˙e date˛ narodzin syna miał zapisana˛ „w kalendarzu, kto´ry kalendarz z˙e mi zgorzał w ogniu Dworu mego”, zob. S. Krzemin´ski, O miejscu..., s. 20. 20 Tamz˙e, s. 18. 21 Za takim wiekiem rozpocze˛cia nauki szkolnej opowiadaja˛ sie˛: H. Barycz, Historia szko´ł Nowodworskich od załoz˙enia do reformy Hugona Kołła˛taja, Krako´w 1988; B. Les´nodorski, Kołła˛taj Hugo, [w:] PSB, Wrocław 1967, t. XIII, s. 336. Natomiast K. Bauer, Kontrowersje woko´ł Hugona Kołła˛taja, „Wiadomos´ci Historyczne” 1987, nr 2, s. 100, podaje, z˙e Hugo poszedł do szkoły w wieku 9 lat. 22 Papiery po F. Kojsiewiczu, PAU, Krako´w, rkps, sygn. 1630, k. 175. M. Janik, Hugo..., s. 6, i H. Schmitt, Pogla˛dy..., s. 23 uwaz˙aja˛, z˙e ze Słupskim zetkna˛ł sie˛ Kołła˛taj dopiero w czasie pobytu w Krakowie, chociaz˙ Słupski został magistrem filozofii dopiero w 1771 r., gdy Kołła˛taj był juz˙ w Wiedniu. Zob. M. Chamco´wna, Uniwersytet Jagiellon´ski w dobie Komisji Edukacji Narodowej, Wrocław 1957, s. 58. 23 Kontrowersje, co do wieku rozpocze˛cia nauki szkolnej, wyjas´nia K. Buczek, Dziecin´stwo..., s. 49. 24 Załoz˙ona została w 1701 r. na mocy fundacji Jo´zefa Władysława Myszkowskiego, margrabiego pin´czowskiego. Zob. J. Łukaszewicz, Historia szko´ł w Koronie i Wielkim Ksie˛stwie Litewskim, Poznan´ 1850, t. III, s. 481. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== uczycieli wywodza˛cych sie˛ z Akademii Krakowskiej. Pin´czo´w był zaledwie prowincjonalnym miasteczkiem, ale moz˙na przypuszczac´, z˙e chłopcom, przybyłym w wie˛kszos´ci z maja˛tko´w ziemskich, musiał zapewne wydac´ sie˛ o wiele bardziej pasjonuja˛cy niz˙ nauka, jaka˛ przekazywali profesorowie. A i lokalizacja szkoły przy rynku u wy- lotu drogi do Kielc, a wie˛c w samym centrum, bardziej sprzyjała interesowaniu sie˛ z˙yciem miasteczka niz˙ nauka˛25. Zgodnie ze statutem fundacyjnym szkoła powinna miec´ trzy kla- sy: gramatyki, retoryki i poetyki26, ale ws´ro´d spisu nauczycieli od- najdujemy tylko gramatyko´w, nauczycieli poetyki i dozoruja˛cych dyrektoro´w27. Byc´ moz˙e, program retoryki realizował nauczyciel poetyki lub gramatyki. Hugo ucze˛szczał do szkoły przez cztery lata28. W tym czasie mo´gł zatkna˛c´ sie˛ z profesorami: gramatyki – Pawłem Lamkowskim, Jo´zefem Koruszowiczem, Jo´zefem Kotlarskim, poetyki – Jo´zefem Tarnowskim, Andrzejem Rubinkiewiczem, Jo´zefem Irlickim i Stani- sławem Długajskim, dyrektorami Stanisławem Baran´skim i Ro- mualdem Laskiewiczem. Pierwsze zetknie˛cie sie˛ dziecka z nauczycielem w szkole z pew- nos´cia˛ wywiera wpływ na młodego człowieka. Podobnie byc´ musiało i z Kołła˛tajem. Poniewaz˙ nie zachowały sie˛ z˙adne listy do rodzico´w z tego okresu, a w swoich wspomnieniach Kołła˛taj o nich milczy, nie moz˙emy ustalic´, kto´ry z nauczycieli cieszył sie˛ najwie˛ksza˛ sympatia˛ Hugona, kto´rego sie˛ bał lub nie lubił. Czy byli dla niego autorytetami i czy juz˙ wtedy zorientował sie˛, z˙e poziom nauczania w szkole nie jest wysoki, a nauka, kto´ra˛ otrzymuje, ogranicza sie˛ do suchych reguł – tego nie wiemy. Nie wiemy tez˙, czy był posłusznym uczniem i uczył sie˛ che˛tnie w przekonaniu o znaczeniu tej wiedzy, kto´ra˛ otrzymywał, czy wa- garował. Byc´ moz˙e, pamie˛tał przestrogi z domu, z˙e dla ostatniego (najmłodszego) dziecka z niezamoz˙nej rodziny to jedyna szansa „wybicia sie˛”. Jedno ze zdan´, zapisane w Stanie os´wiecenia w Pol- szcze ma ton dos´c´ osobisty i przypuszczalnie jest refleksja˛ nad la- tami spe˛dzonymi w pin´czowskiej szkole: „Niezrozumiałe reguły w gramatyce, suche koncepta w retoryce zabijały czas uczniom, kto´rzy połoz˙ywszy ufnos´c´ w swych nauczycielach, mieli dos´c´ cierp- liwos´ci tak długo zostawac´ pod nieuz˙ytecznym c´wiczeniem”29. Obok 25 W. Grzelecki, Szkoły kolonie Uniwersytetu Krakowskiego 1558–1773, Wrocław 1986, s. 107. 26 Tamz˙e, s. 111. 27 Z. Ruta, Nauczyciele kolonii akademickich Uniwersytetu Krakowskiego w XVIII w., „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie” 1968, s. 144. 28 W 1757 r. rozpocza˛ł nauke˛, a w 1761 odnajdujemy go juz˙ w Krakowie. Zob. H. Barycz, Historia szko´ł Nowodworskich... s. 249. 29 H. Kołła˛taj, Stan os´wiecenia w Polszcze w ostatnich latach panowania Augusta III (1750–1764), Wrocław 1953, s. 17. 19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== nudnych i me˛cza˛cych c´wiczen´ łacin´skich, pisania rozmaitych listo´w i pism, układania mo´w na ro´z˙ne okazje30, pojawiały sie˛ w programie szkolnym rzeczy bardziej interesuja˛ce, jak chociaz˙by nauka historii, wykładana w powia˛zaniu z czytanymi i tłumaczonymi tekstami. Historia be˛dzie pasja˛ Kołła˛taja do kon´ca z˙ycia. W szkole duz˙e znaczenie dydaktyczne miały czytane teksty. W Pin´czowie, podobnie jak w innych szkołach – koloniach, czytało sie˛ gło´wnie Arystotelesa, Tomasza z Akwinu i Alberta Wielkiego31. Przypuszczalnie ten niewielki program nauczania, jaki oferowała szkoła w Pin´czowie, ograniczony jedynie do nauki gramatyki i poetyki, nie zaspokajał ambicji rodzico´w i samego Hugona. Dlatego na dalsza˛ edukacje˛ udał sie˛ do Krakowa. Dokumento´w potwierdzaja˛cych zapisanie sie˛ Kołła˛taja do szkoły Nowodworskiego nie mamy. Jest natomiast zapis z dnia 9 X 1761 r., pos´wiadczaja˛cy wpisanie Hugona Kołła˛taja do bursy prawniczej na fundusz Jaworskiego. To sugero- wałoby, iz˙ mimo młodego wieku wsta˛pił na wydział prawa. Taka˛ hipoteze˛ zdecydowanie odrzuca, i chyba słusznie, Henryk Barycz w Historii szko´ł Nowodworskich od załoz˙enia do reformy Hugona Kołła˛taja, twierdza˛c, z˙e wpis do bursy prawniczej s´wiadczy jedynie o wolnym miejscu, poniewaz˙ do studio´w prawniczych wymagany był stopien´ magistra filozofii32. Brakuja˛ce wykształcenie mo´gł Hugo uzupełnic´ włas´nie w szkole Nowodworskiego, a naste˛pnie wsta˛pic´ na Uniwersytet Krakowski. Poniewaz˙ w szkole pin´czowskiej opano- wał podstawowe zasady gramatyki łacin´skiej i poetyki, w Krakowie nie przechodził najprawdopodobniej pełnego, czteroklasowego kursu, co oszcze˛dzało czas i pienia˛dze (nauka w trzech pierwszych klasach trwała od 10 do 14 semestro´w – tj. 5–7 lat – gdy dodamy jeszcze klase˛ ostatnia˛, czyli dialektyki, to czas nauki wydłuz˙a sie˛ do 6–8 lat)33. Hugo wpisał sie˛ prawdopodobnie do klasy poetyki (czuja˛c, byc´ moz˙e, niedostatki w tej umieje˛tnos´ci) lub od razu do klasy retoryki34. Program szkoły został ustalony przez Mikołaja Dobrocieskiego w 1603 r. i przetrwał bez specjalnych zmian do 1773, czyli do czaso´w Komisji Edukacji35. Dlatego z duz˙a˛ doza˛ prawdopodobien´stwa mo- z˙emy odtworzyc´ program, według kto´rego uczył sie˛ młody Kołła˛taj. Jes´li przyjmiemy, z˙e nauke˛ rozpocza˛ł od poetyki, to pierwszy okres 30 L. Hajdukiewicz, Szkoły pin´czowskie w latach 1583–1914, [w:] Pin´czo´w i jego szkoły, „Zeszyty Naukowe UJ” nr 512, s. 109. 31 W. Grzelecki, Szkoły..., s. 105. 32 H. Barycz, Historia..., s. 234. 33 Tamz˙e, s. 234. 34 Chociaz˙ F. Kojsiewicz twierdzi, z˙e Kołła˛taj przeszedł pełny cykl kształcenia, co jest mało prawdopodobne, gdyz˙ w 1768 r. kon´czy studia z tytułem doktora filozofii. Por. Papiery po F. Kojsiewiczu, PAU, Krako´w, rkps, sygn. 1630. 35 W. Grzelecki, Szkoły..., s. 90. To samo stanowisko potwierdza sam H. Kołła˛taj w Raportach o wizycie w Akademii Krakowskiej, opr. M. Chamco´wna, Wrocław 1967. s. 75–78 i w Stanie os´wiecenia..., s. 17. 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Hugo Kołłątaj i edukacja
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: