Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00419 007321 11067792 na godz. na dobę w sumie
Hypatia z Aleksandrii - ebook/pdf
Hypatia z Aleksandrii - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 244
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-242-1138-8 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Od wieków postać Hypatii z Aleksandrii - neoplatońskiej filozofiki i matematyczki, naznaczoną dramatycznością jej śmierci, którą poniosła z rąk motłochu aleksandryjskiego w 415 roku po Chr., oplata literacka legenda. Jako symbol cywilizacji, która bezpowrotnie przeminęła pod naporem chrześcijaństwa, jako poganka - męczennica, niewinna ofiara ostatniej walki o ocalenie doskonałego świata greckiej harmonii i głębi, nieskrępowanej myśli i naturalnego rozumu przed dogmatami nowej religii, zawsze piękna i młoda, funkcjonowała Hypatia od czasów Oświecenia, od Woltera i historyka E. Gibbona do współczesnego feminizmu. Maria Dzielska ukazuje nam w swojej książce różne wersje tej legendy zbudowanej na ideologicznych tendencjach, modach i upodobaniach jej autorów, po to, by uwydatnić kontrast między obrazem ukształtowanym przez legendę a historycznym pierwowzorem.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Maria Dzielska HYPATIA Z ALEKSANDRII universitas ISBN 978-83-242-1138-8 Piis manibus Miroslai . Spis treœci Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 WPROWADZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Rozdzia³ I. HYPATIA W LITERACKIEJ LEGENDZIE 29 Tradycja nowo¿ytna . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 U Ÿróde³ tradycji literackiej . . . . . . . . . . . . . . 63 Rozdzia³ II. HYPATIA I JEJ KR¥G INTELEKTUALNY 74 Uczniowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Drogi poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 Rozdzia³ III. ¯YCIE I ŒMIERÆ 128 Córka Teona w œrodowisku aleksandryjskim . . . . . 128 Okolicznoœci œmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 WNIOSKI KOÑCOWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 PRZYPISY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 BIBLIOGRAFIA (od 1860) . . . . . . . . . . . . . . . . 219 SUMMARY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 INDEKS NAZWISK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 . Wykaz skrótów AG AP BZ BIFAO CCAG CH CSEL – Anthologia Graeca – Anthologia Palatina – „Byzantinische Zeitschrift” – „Bulletin de l’Institut Français d’archéo- logie orientale” – Catalogus Codicum Astrologorum Graecorum – Corpus Hermeticum – Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latino- rum – Codex Theodosianus C.Th. Dam. frag.; Epit. Phot. – Damascius; fragmenty i Epitome Photia- na, wg Damascii, Vitae Isidorii Reliquiae, ed. C. Zintzen (Hildesheim 1967). Biblio- theca graeca et latina suppletoria I D.L. DPhA Ep.70 (e.g.) GCS GRBS HSCPh HE – Diogenes Laertios, Vitae Philosophorum – Dictionnaire des philosophes antiques, dir. R. Goulet (Paris 1989–) – Synesii Cyrenensis Epistolae, ed. A. Garzya (Roma 1979); powtórzone w: Opere di Si- nesio di Cirene, Epistole, Operette, Inni, a cura di A. Garzya (Torino 1989). Classici Greci. Autori della tarda antichità e dell’età bizanti- na (direz. di I. Lana e A. Garzya). St¹d cytaty z innych utworów Synezjusza – Die griechischen christlichen Schriftsteller – „Greek, Roman and Byzantine Studies” – „Harvard Studies in Classical Philology” – Historia Ecclesiastica (autorzy Sokrates, Sozomen, Filostorgiusz, Teodoret, Kasjo- dor s¹ wymieniani w ka¿dym przypadku) 10 JHS JRS JTS LN L.S.J. LThK PG PH PLRE RE REG TAPhA S Wprowadzenie – „Journal of Hellenic Studies” – „Journal of Roman Studies” – „Journal of Theological Studies” – Leges Novellae – H.G. Lidell, R. Scott, H.S. Jones (eds.), Greek-English Lexicon – Lexicon für Theologie und Kirche – Patrologia Graeca – Damascius, The Philosophical History, Text with Translation and Notes by P. Atha- nassiadi (Athens 1999) – The Prosopography of the Later Roman Empire – Paulys Realencyklopädie der klassischen Altertumswissenschaft – „Revue des études grecques” – „Transactions and Proceedings of the America – Eunapius, Vitae Sophistarum Biedna Hypatia, z której zdarli suknie na placu Aleksandrii Czes³aw Mi³osz, Traktat moralny Wprowadzenie Praca niniejsza nie by³a wczeœniejszym, niezale¿nym zamie- rzeniem monograficznym. Pomys³ jej napisania narodzi³ siê doœæ nieoczekiwanie w czasie moich badañ nad ¿yciem i twórczoœci¹ literack¹ Synezjusza z Cyreny, wczesnobizantyjskiego polityka i humanisty z prze³omu IV i V wieku, jednego z bardziej inte- resuj¹cych pisarzy póŸnego hellenizmu. Spoœród pism tego neoplatoñskiego filozofa, eseisty politycz- nego, poety opiewaj¹cego piêkno bytu najwy¿szego, pod koniec ¿ycia biskupa Ptolemais libijskiej, jego obfita korespondencja mia³a decyduj¹cy wp³yw na wybór tematu ksi¹¿ki. To w³aœnie podczas czytania pe³nych podziwu nad dusz¹ i umys³em Hypatii listów Synezjusza zrodzi³a siê we mnie potrzeba bli¿szego poznania tej ciekawej aleksandryjskiej uczonej i filozofki, której ¿ycie i osobowoœæ duchowa od wieków niezmiennie wzbudzaj¹ zainteresowanie. W syntezach historii póŸnego cesarstwa rzymskiego czy w zarysach dziejów Koœcio³a chrzeœcijañskiego po Konstanty- nie Wielkim nie pisze siê o Hypatii zbyt obszernie. Rozdzia³y jej poœwiêcone s¹ barwne, ale powtarzaj¹ te same, szablonowe treœci. Opisuje siê w nich bowiem przede wszystkim okoli- cznoœci i przebieg jej tragicznej œmierci, która mia³a miejsce w czasie rozruchów ludu aleksandryjskiego w 415 roku po Chr., 12 Wprowadzenie wywo³anych konfliktem miêdzy w³adz¹ koœcieln¹ i œwieck¹1. We wszystkich tych pracach umieszcza siê owo wydarzenie w sze- rokiej perspektywie zmagañ ideowych, w jakie obfitowa³a epo- ka przemian wieloreligijnego cesarstwa w pañstwo chrzeœcijañ- skie. Ten, kto pragnie dowiedzieæ siê czegoœ wiêcej na temat rea- liów zwi¹zanych z Hypati¹, o jej ¿yciu i dzia³alnoœci, musi siêg- n¹æ oczywiœcie do poœwiêconych jej naukowych prac monogra- ficznych. Wiêkszoœæ opracowañ tego typu pochodzi z drugiej po³owy XIX wieku2 i pomimo ¿e mo¿na w nich znaleŸæ i cieka- we analizy, i interesuj¹ce argumenty, s¹ to prace ju¿ przesta- rza³e. Dochodzi do tego jeszcze subiektywny sposób interpre- towania materia³u historycznego dotycz¹cego filozofki, zale¿ny w du¿ym stopniu od rozwijaj¹cej siê w tym okresie w literatu- rze piêknej legendy Hypatii. Czytaj¹c te monografie odnosi siê równie¿ wra¿enie, ¿e zawieraj¹ one zbyt wiele materia³u ogól- nego dotycz¹cego historii i kultury aleksandryjskiej, za ma³o zaœ traktuj¹cego o samej Hypatii. W czasach nam wspó³czesnych ukaza³y siê na temat Hypatii, przed i po publikacji mojej pracy w 1993 roku, liczne artyku³y, rozprawy i has³a encyklopedycz- ne3. Nale¿y tutaj wspomnieæ o opracowaniach takich autorów, jak J.M. Rist4, Ch. Lacombrade5, E. Évrard6, V. Lambropoulou7, R.J. Penella8, D. Shanzer9, G. Arrigoni10, E. Livrea11, D. Ro- ques12, H.D. Saffrey13. Na specjaln¹ uwagê zas³uguj¹ badania W.R. Knorra14 i A. Camerona15, którzy dodaj¹ nowe, oryginalne spostrze¿enia, do dotychczasowych ustaleñ, na temat komentarzy Hypatii (i jej ojca Teona) do Almagestu Ptolemeusza i prac innych ma- tematyków aleksandryjskich. Wiele nowych pogl¹dów i refleksji nad ¿yciem i myœl¹ Hypatii wprowadza Cameron (wspó³autor- ka J. Long) równie¿ do swojej najnowszej ksi¹¿ki poœwiêconej Synezjuszowi z Cyreny pt. Barbarians and Politics at the Court of Arcadius16. S¹ to prace, którym wiele zawdziêczam i dlatego te¿ czêsto siê do nich odwo³ujê. Jeœli natomiast chodzi o interpreta- cjê wypadków zwi¹zanych ze œmierci¹ Hypatii, to znalaz³a ona swoje najnowsze ujêcie w artykule J. Rougégo17. Jest jednak rzecz¹ zauwa¿aln¹, ¿e pomimo du¿ego zaintere- sowania postaci¹ Hypatii obszerniejsze ksi¹¿ki, jakie powstaj¹ Wprowadzenie 13 na jej temat, maj¹ charakter popularnonaukowy. Poza moj¹ mo- nografi¹, od ponad wieku, a wiêc od chwili opublikowania nie- wielkiej monografii W.A. Meyera: Hypatia von Alexandria. Ein Beitrag zur Geschichte des Neuplatonismus (Heidelberg 1886), uka- za³a siê tylko na po³y naukowa, na po³y beletrystyczna ksi¹¿ka G. Beretty: Ipazia d’Alessandria (Roma 1993)18. Przyczyna tego faktu le¿y w bardzo niezadowalaj¹cym stanie naszych Ÿróde³, w ich wyj¹tkowym ubóstwie. Nie chcê przez to powiedzieæ, ¿e brakuje nam danych na temat Hypatii u autorów jej wspó³czes- nych, jak ma to miejsce np. w przypadku Apolloniusza z Tia- ny19. O Hypatii bowiem wspominaj¹ i historycy jej czasów, i pisarze póŸniejsi. Trudnoœci z odtworzeniem biografii Hypatii polegaj¹ mianowicie na tym, ¿e wszystkie teksty Ÿród³owe, z których czerpiemy o niej wiadomoœci (tak wczesne, jak póŸ- niejsze), s¹ niewystarczaj¹ce do odtworzenia pe³nego obrazu jej osoby. Zawieraj¹ sk¹pe informacje, s¹ czêsto niejasne i niewiel- kie objêtoœciowo. Sk³adaj¹ siê zwykle z kilku zdañ, a najd³u¿szy z nich, po którym mo¿na by oczekiwaæ wielu ciekawych uzu- pe³nieñ, jest niejednorodn¹ kompilacj¹ danych o ró¿nej warto- œci, czasem bardzo wa¿nych, czasem tendencyjnych i trudnych do zinterpretowania. Najpowa¿niejsze i najbardziej wartoœciowe informacje o jej ¿yciu znajdujemy w dziele, które wysz³o spod pióra autora jej wspó³czesnego, tzn. w Historii Koœcio³a Sokratesa Scholastyka (ok. 379–440)20. Ten historyk Koœcio³a i adwokat z Konstantynopo- la, kontynuuj¹cy Historiê Koœcio³a Euzebiusza z Cezarei, poœwiê- ci³ Hypatii jeden rozdzia³ w swoim obszernym dziele21. Pomimo ¿e Sokrates (jak i inni autorzy wspominaj¹cy Hy- patiê) pisze o niej zwiêŸle i krótko, jego dane odznaczaj¹ siê rzetelnoœci¹ historyczn¹ i stanowi¹ bardzo pomocny dokument w rekonstrukcji jej biografii. Posiada³ on bowiem, jak wskazuj¹ badacze jego dzie³a, szerok¹ i ugruntowan¹ wiedzê na temat wydarzeñ politycznych i koœcielnych w cesarstwie, a o osobie Hypatii i jej dzia³alnoœci w Aleksandrii s³ysza³ zapewne od na- ocznych œwiadków. Jednymi z nich byli nauczyciele retoryki: Ammoniusz i Helladiusz, którzy – nim przybyli do Konstanty- nopola – byli nauczycielami literatury i kap³anami kultów po gañskich w Aleksandrii22. W Konstantynopolu pojawili siê po 14 Wprowadzenie opuszczeniu Aleksandrii w czasie wszczêtych przez patriarchê Teofila przeœladowañ pogan i tutaj otworzyli swoj¹ szko³ê. Mo¿e- my byæ przekonani, ¿e dobrze pamiêtali znan¹ ju¿ na prze³omie lat osiemdziesi¹tych i dziewiêædziesi¹tych IV wieku w mieœcie aleksandryjsk¹ nauczycielkê filozofii i opowiadali o niej w Kon- stantynopolu. Tak¿e od innych œwiadków wydarzeñ móg³ s³y- szeæ Sokrates o zabójstwie Hypatii. Wielk¹ zalet¹ jego sprawozdania jest to, ¿e umieszcza mor- derstwo Hypatii w szerokim kontekœcie wydarzeñ aleksandryj- skich lat 412–415, umo¿liwiaj¹c nam dociekania nad przyczyna- mi jej œmierci. Sam nie obci¹¿a jednoznacznie win¹ biskupa Cyryla, ale nie ukrywa faktu, ¿e Koœció³ aleksandryjski mia³ w tym zabójstwie powa¿ny udzia³. Opisuj¹c bowiem drobiazgo- wo przebieg morderstwa wskazuje na winowajców, zwi¹zanych z Koœcio³em. A tak¿e, w ró¿nych miejscach swego dzie³a, obja- wia niechêæ do polityki koœcielnej i religijnej Cyryla. Jeœli na- wet wzi¹æ pod uwagê, jak siê czasem s¹dzi, ¿e Sokrates pisa³ o Cyrylu ze stronnicz¹ niechêci¹, poniewa¿ by³ nowacjaninem (lub kryptonowacjaninem)23, to w sprawie Hypatii jeden fakt pozostaje pewny. Ten mianowicie, ¿e Sokrates nie rzuca³ bez- podstawnych oskar¿eñ i stara³ siê przedstawiæ to wydarzenie w sposób wywa¿ony, powstrzymuj¹c siê od ostatecznych s¹dów. Drugim, równie¿ wspó³czesnym Hypatii autorem, który w kilkuzdaniowym przekazie wspomnia³ o niej w swoim dzie- le, by³ Filostorgiusz z Kapadocji (ur. ok. 368). Wprowadzi³ on tê wiadomoœæ do swojej Historii Koœcio³a, bêd¹cej równie¿ kon- tynuacj¹ dzie³a Euzebiusza z Cezarei24. Filostorgiusz, którego dzie³o znamy ze streszczeñ Focjusza, by³ arianinem, zwolen- nikiem Eunomiusza25 i patrzy³ na opisywane przez siebie wy- darzenia w sposób tendencyjny, z pozycji swojego wyznania. Wplót³ wiêc losy Hypatii w dzieje walk miêdzy arianami i orto- doksami, a win¹ za jej œmieræ obci¹¿y³ tylko „homouzjastów” – wyznawców credo nicejskiego26. Poza t¹ niezwykle kontrower- syjn¹ wiadomoœci¹ podaje nam Filostorgiusz kilka cennych da- nych o wykszta³ceniu Hypatii i jej bieg³oœci w naukach œcis³ych. Wielce interesuj¹ce s¹ dla nas dwa zdania dotycz¹ce Hypa- tii, zapisane w Kronice historyka antiocheñskiego Jana Malalasa, obejmuj¹cej dzieje ludzkoœci od stworzenia œwiata do oko³o 565 Wprowadzenie 15 roku27. Znajdujemy u niego bardzo wa¿n¹ dla nas informacjê na temat d³ugoœci ¿ycia Hypatii, uwagi o jej s³awie i popular- noœci w mieœcie i pewne wskazówki uzupe³niaj¹ce nasze do- ciekania na temat sprawców jej morderstwa. Pochodz¹ one od autora wa¿nego Ÿród³a do dziejów antyku i Bizancjum, history- ka stosunkowo bliskiego wydarzeniom. Malalas ¿y³ bowiem od ok. 491 do ok. 578 roku28. Na szczególn¹ uwagê zas³uguj¹ rów- nie¿ dane Malalasa dotycz¹ce ojca Hypatii, które stanowi¹ wa¿- ny element w badaniach nad jego postaci¹. Z VI wieku równie¿ pochodzi króciutki biogram Hypatii, wprowadzony przez Hezychiusza z Miletu (zw. Illustrius) do jego leksykonu pisarzy greckich. Nosi on nazwê Onomatologos i nie dotar³ do nas w oryginalnej postaci. Rekonstruuje siê go na podstawie ekscerptów zachowanych u póŸniejszych auto- rów29. Znajdujemy tutaj dane o tytu³ach prac naukowych Hypa- tii, czytamy o jej talentach matematycznych i wiedzy astrono- micznej. Dla kontrastu z tymi rzeczowymi informacjami wplata Hezychiusz w swój biogram zadziwiaj¹c¹ informacjê o ma³¿eñ- stwie Hypatii. Mia³a je zawrzeæ z filozofem aleksandryjskim Izy- dorem, póŸniejszym scholarch¹ Szko³y Ateñskiej. Ta niereali- styczna ploteczka, do której powrócimy dalej, by³a chêtnie powtarzana nawet przez historyków nowo¿ytnych (np. M. Le Nain de Tillement czy badacz Ÿróde³ do dziejów Hypatii P. Tan- nery). Z VI wieku pochodzi tak¿e Historia Koœcio³a powsta³a w krêgu Aureliusza Kasjodora – senatora i polityka cesarstwa zachodnie- go, znanego pisarza i autora pism historycznych30. Jest to kompi- lacja historii koœcielnych Sokratesa i Teodoreta z Cyru dokonana na podstawie t³umaczeñ tych dzie³ na ³acinê przez Epifaniusza Scholastyka. Zamieszczona tutaj relacja o ¿yciu i œmierci Hypa- tii jest powtórzona za opowieœci¹ Sokratesa31. Niezwykle wa¿nym natomiast dla nas Ÿród³em, pochodz¹- cym z VII wieku, jest Kronika Jana z Nikiu. Ten biskup Nikiu w Dolnym Egipcie, urodzony w czasie podboju Egiptu przez Arabów, napisa³ kronikê dziejów œwiata od Adama do wydarzeñ mu wspó³czesnych32. Jan z Nikiu korzysta³ z ró¿nych Ÿróde³ i pod¹¿a³ œladem innych tego typu kronikarzy historii uniwer- salnej. Jego kronika, która stanowi cenione Ÿród³o do dziejów 16 Wprowadzenie Egiptu bizantyjskiego, nie dotar³a do nas w oryginale greckim. Przetrwa³o jedynie wydanie etiopskie przepisane z tekstu arab- skiego. Nie umniejsza to jednak jej zalet, gdy¿ wysz³a spod pióra autora miejscowego, maj¹cego dostêp do przekazów ju¿ dla nas niedostêpnych, powsta³ych w krêgu Koœcio³a aleksandryjskiego. Jest to nasze jedyne Ÿród³o, które przedstawia Hypatiê wy- ³¹cznie w niekorzystnym œwietle. Spotykamy j¹ tutaj jako filozof- kê i pogankê ca³kowicie oddan¹ praktykom magicznym: astrolo- gii, czarom i wró¿bom. Jest ona zwi¹zana z najgroŸniejszym ro- dzajem magii, tej z³ej i wrogiej œwiatu, bo pochodz¹cej od mocy diabelskich. To w³aœnie jej zaklêcia sta³y siê Ÿród³em wszystkich konfliktów w Aleksandrii w latach 414–415 i doprowadzi³y do zrewoltowania ca³ego miasta. Jan z Nikiu nie ma ¿adnych w¹tpli- woœci, ¿e dla wprowadzenia pokoju w mieœcie zlikwidowanie Hypatii by³o rzecz¹ konieczn¹ i „dzie³em bo¿ym”. Ci, którzy to uczynili, unicestwili bardzo jeszcze groŸne, ostatnie elementy pogañstwa w mieœcie33. Informacje Jana z Nikiu stanowi¹ dla nas, obok danych Sokratesa, najcenniejsze i najbardziej spójne Ÿród³o do odtworzenia wypadków zwi¹zanych z dzia³alnoœci¹ Hypatii w Aleksandrii i okolicznoœci jej œmierci. Wraz z tekstem Hezychiusza plotka o ma³¿eñstwie Hypatii z filozofem Izydorem dosta³a siê do Suda – znanego bizantyj- skiego leksykonu z X wieku34. Pisz¹c bowiem has³o poœwiêco- ne Hypatii autor Suda opar³ siê w jego pierwszej czêœci g³ównie na Hezychiuszu, w drugiej na ¯ywocie Izydora Damascjusza35. W przeciwieñstwie jednak do starszych historyków – dzie- wiêtnastowiecznych i z prze³omu stuleci, którzy chc¹c siê do- wiedzieæ, co Damascjusz pisa³ o Hypatii, musieli siêgn¹æ do Suda, my opieramy siê na rekonstrukcji ¯ywotu Izydora i z niego czerpiemy wiadomoœci o Hypatii36. Co wiêcej, w ostatnich latach jeszcze raz zrekonstruowa³a dzie³o Damascjusza P. Athanas- siadi nadaj¹c mu tytu³ Historia filozofii (alias Historia filozoficzna), s³usznie uznaj¹c, ¿e poniewa¿ jest to nasze unikatowe, najobszer- niejsze Ÿród³o do dziejów helleñskich profesorów i ¿ycia uniwer- syteckiego w V wieku, ten w³aœnie tytu³, zgodnie zreszt¹ z suge- sti¹ zawart¹ w Suda, merytorycznie mu odpowiada37. Wiadomoœæ dotycz¹ca ma³¿eñstwa Hypatii wpleciona (mo¿e przez póŸniejszego interpolatora)38 do tekstu Hezychiusza nie Wprowadzenie 17 powtarza siê w ¯ywocie Izydora. Znajdujemy tutaj natomiast inn¹ informacjê o Hypatii i Izydorze. Odnosi siê ona do znamiennego faktu: wy¿szoœci intelektualnej Izydora nad Hypati¹. Przewaga ta wyp³ywa, zdaniem Damascjusza, nie tylko z oczywistej, natu- ralnej wy¿szoœci mê¿czyzny nad kobiet¹, lecz równie¿ z tego faktu, ¿e Izydor by³ „boskim mê¿em” zajmuj¹cym siê teurgi¹, Hypatia – filozofem i uczon¹ paraj¹c¹ siê geometri¹39. Nie ma zupe³nie mowy o ma³¿eñstwie Izydora z Hypati¹, a wprost prze- ciwnie – dowiadujemy siê, ¿e filozof Izydor poœlubi³ pewn¹ Domnê40. Fa³szerstwo, które siê wkrad³o do przekszta³conego przez wieki Onomatologu Hezychiusza (czy mo¿e ju¿ raczej Pseudo-He- zychiusza), a za nim do pierwszej czêœci has³a „Hypatia” w Suda, jest zbyt widoczne, by mo¿na je by³o powtarzaæ bez s³usznych w¹tpliwoœci. Izydor bowiem – póŸnoplatoñski filozof pochodz¹cy z Aleksandrii, w latach 70. V wieku uczeñ Proklosa w Atenach, urodzi³ siê ok. 450 roku po Chr.41 Mniej wiêcej w roku jego œmierci, a wiêc ok. 526, jego uczeñ Damascjusz, ostatni scho- larcha Szko³y Platoñskiej w Atenach, opisa³ ¿ywot swojego nauczyciela42. Dziel¹ wiêc Izydora od czasu œmierci Hypatii pra- wie dwa pokolenia. Nie dziel¹ go natomiast ró¿nice œrodowi- skowe. Wychowywa³ siê i studiowa³ w Aleksandrii, w krêgach filozofów neoplatoñskich, u znanych „boskich mê¿ów” V wieku – Heraiskosa i Asklepiadesa. Ich ojciec Herapollon Starszy ¿y³ za czasów Teodozjusza II i by³ wspó³czesny Hypatii. A jego ro- dzina mog³a ju¿ w V wieku, jak niegdyœ rodzina Hypatii w IV, chlubiæ siê d³ug¹ tradycj¹ nauczycielsk¹ w Aleksandrii43. To w³a- œnie w s³ynnej tutaj, w V wieku, szkole retorycznej Horapollona M³odszego, syna Asklepiadesa, Izydor rozpocz¹³, w latach 80. V wieku, swoj¹ nauczycielsk¹ karierê, zyskuj¹c uwielbienie uczniów nie tylko z racji wiedzy filozoficznej, ale i za znajomoœæ praktyk teurgicznych i zwi¹zanych z nimi przymiotów ducho- wych i nadprzyrodzonych mocy, w³aœciwych dla póŸnoplatoñ- skiego „boskiego mê¿a”44. Po œmierci Proklosa Izydor naucza³ równie¿ w Atenach i ok. 493 r. pe³ni³ nawet, przez krótki czas, funkcjê diadocha Szko³y Platoñskiej. Zawsze jednak najbardziej czu³ siê zwi¹zany z Aleksandri¹, ze swoj¹ szko³¹, któr¹ tu pro- wadzi³, i z aleksandryjskim œrodowiskiem intelektualnym. 18 Wprowadzenie W ¯ywocie Izydora (alias Historii filozofii) dedykowanym uczo- nej neoplatonce Teodorze45, wiernej uczennicy Izydora, poka- zane jest w³aœnie z ca³¹ intensywnoœci¹ i w ca³ej gamie kolo- rów pogañskie i filozoficzne œrodowisko Aleksandrii, w którym ¿y³ i odgrywa³ przewodni¹ rolê Izydor. Ta historyczna i biogra- ficzna opowieœæ Damascjusza, któr¹ z tych powodów uwa¿a siê za najlepsze Ÿród³o do dziejów pogañstwa w Aleksandrii V i po- cz¹tków VI wieku46, jest zarazem pismem apologetycznym, sta- nowi¹cym obronê gasn¹cej cywilizacji helleñskiej, jej systemu wierzeñ i myœlenia. Mo¿na by siê spodziewaæ, ¿e Ÿród³o tak fundamentalne dla rekonstrukcji œrodowiska pogañskiego w Aleksandrii, z którym wiek wczeœniej zwi¹zana by³a Hypatia, dostarczy nam bogatych wreszcie i oryginalnych wiadomoœci na jej temat. Rzeczywiœcie, nadzieja ta nie okazuje siê ca³kiem z³udna. Aczkolwiek nie znaj- dujemy tutaj pog³êbionej charakterystyki jej osoby, wnikliwego opisu jej filozofowania czy charakterystyki prac naukowych, to jednak doœæ istotne wartoœci poznawcze zawieraj¹ pochwa³y jej cnót, wiedzy, nauczania, umiejêtnoœci politycznych i doradczych. Dotyczy to równie¿ danych Damascjusza na temat œmierci Hy- patii wiod¹cych do ciekawych wniosków badawczych. ¯a³owaæ tylko nale¿y, ¿e s¹ tak zwiêz³e i wymagaj¹ wnikliwego wczyta- nia siê w nie, zestawieñ z innymi Ÿród³ami (równie¿ archeolo- gicznymi) i indywidualnych spekulacji, by uzyskaæ widzenie ca- ³oœci. (cid:143)ród³o to jednak, które Cameron47 uwa¿a za nie¿yczliwe Hypatii, bowiem, jego zdaniem, czyni z niej pospolit¹, wêdruj¹- c¹ po mieœcie filozofkê-kaznodziejkê, po dok³adniejszej analizie okazuje siê bardzo wobec niej przychylne i pe³ne rzeczywistej wartoœci historycznej. Damascjusz jest te¿ jedynym autorem, który obci¹¿a win¹ za œmieræ Hypatii patriarchê Cyryla. Przy- czyny niechêci Cyryla do filozofki, które wydaj¹ siê na pierwszy rzut oka niepowa¿ne, w istocie ujawniaj¹ racje, które podaj¹ te¿ inne Ÿród³a. Jest to wreszcie nasz najd³u¿szy tekst na temat Hypatii, na który musimy siê zawsze powo³ywaæ i stale wyko- rzystywaæ. Poza wymienionymi, jeszcze dwóch autorów bizantyjskich pamiêta Hypatiê. W epoce œredniobizantyjskiej znajdujemy krót- k¹ wzmiankê na temat œmierci Hypatii u Teofanesa Wyznawcy Wprowadzenie 19 (oko³o 752–818)48. I wreszcie z epoki póŸnobizantyjskiej posia- damy niezbyt oryginalny opis ¿ycia i œmierci filozofki, bêd¹cy kompilacj¹ starych Ÿróde³ (przede wszystkim Sokratesa) w Hi- storii Koœcio³a Nikefora Kallistosa Ksantopulosa (oko³o 1253– 1335)49. Tak wiêc wyraŸnie widaæ, ¿e portret Hypatii zachowany w naszym piœmiennictwie Ÿród³owym nie wykazuje bogactwa „form i odcieni”. Zdziwienie budzi fakt, ¿e nikt nigdy z auto- rów póŸnohelleñskich czy bizantyjskich nie napisa³ jej biografii czy chocia¿ krótkiego, ale koherentnego ¿yciorysu. Te sprawo- zdania o ¿yciu Hypatii, które posiadamy, nawet z tak wyró¿nia- j¹cymi siê wyj¹tkami jak Sokrates, Damascjusz, Jan z Nikiu, nie mog³yby wystarczyæ nikomu do odtworzenia jej ¿ycia, gdybyœmy nie posiadali znamiennych informacji o niej i jej uczniach w pi- smach Synezjusza z Cyreny, a szczególnie w jego korespon- dencji. Po¿ytek p³yn¹cy z listów Synezjusza skierowanych do Hy- patii i przyjació³ z ³awy szkolnej poka¿ê w ca³ej rozci¹g³oœci w niniejszej pracy. Mo¿na oczywiœcie znowu narzekaæ, i¿ Syne- zjusz równie¿ nie napisa³ rzeczywiœcie wartoœciowych wspo- mnieñ o swojej nauczycielce i ¿e jego informacje zawieraj¹ wiele niedomówieñ. Ale nawet w tej formie posiadaj¹ niekwestiono- wan¹ wartoœæ, gdy¿ Synezjusz zna³ bardzo dobrze, osobiœcie Hypatiê i przez ca³e dojrza³e ¿ycie by³ z ni¹ zwi¹zany. Posy³a³ jej równie¿ swoje pisma do oceny (Ep. 154), w których tak¿e mo¿na znaleŸæ trochê materia³u do naszego tematu. Dziêki temu pisarzowi, filozofowi, politykowi i biskupowi Hypatia wkracza na scenê historii w znacznie pe³niejszym wy- miarze50. Nie jest to tylko ofiara bezlitosnego mordu, postaæ o dekoracyjnych cnotach, ale heroiczna w postawie moralnej i w filozoficznym powo³aniu mistrzyni, widziana oczami rzeczy- wiœcie znaj¹cego j¹ i wielbi¹cego ucznia. To ona pierwsza wpro- wadzi³a Synezjusza w tajemnice filozoficznej m¹droœci i ona nauczy³a go doœwiadczaæ œwiat od strony sensu ostatecznego. Od Hypatii – jak siê sam przyznawa³ – otrzyma³ w ¿yciu naj- wiêcej. Od momentu bowiem spotkania z ni¹ ¿ycie jego sta³o siê ju¿ poszukiwaniem m¹droœci – nawet wówczas, gdy uwik³any w pragmatyzm codziennoœci, odczuwa³ sprzecznoœæ miêdzy pra- 20 Wprowadzenie gnieniami duszy a powierzchownoœci¹ tego, co wype³nia³o jego egzystencjê. Ten podstawowy do rekonstrukcji historycznej postaci Hy- patii materia³ Ÿród³owy musi byæ wzbogacony i uzupe³niony tak- ¿e œwiadectwami drugoplanowymi. Trzeba wiêc siêgaæ po te Ÿród³a, po których mo¿na siê spodziewaæ, ¿e spe³ni¹ nasze ocze- kiwania poznawcze zwi¹zane z osob¹ Hypatii. Nale¿y tutaj jed- nak mocno podkreœliæ, ¿e pos³ugujê siê tymi drugorzêdnymi danymi tylko po to, by osi¹gniêty zosta³ zasadniczy cel pracy, jakim jest ukazanie samej Hypatii w dynamice zdarzeñ wype³- niaj¹cych jej ¿ycie. Zainteresowani szerszymi problemami epoki, w której ¿y³a Hypatia, znajd¹ odpowiedni¹ literaturê wzmian- kowan¹ w tekœcie i w przypisach. Praca sk³ada siê trzech rozdzia³ów, poprzedzonych Wprowa- dzeniem i zamkniêtych przez Wnioski koñcowe. Wprowadzenie w g³ównej czêœci zawiera: charakterystykê Ÿróde³, a we Wnio- skach koñcowych rekapituluje siê zasadnicze tezy pracy. W pierw- szym rozdziale (Hypatia w literackiej legendzie) spotykamy siê z nasz¹ bohaterk¹ w barwnych kadrach fikcji literackiej stwo- rzonej przez pisarzy i poetów ró¿nych epok i krajów. Nie bez przyczyny tropi siê w nim literackie wcielenia Hypatii. W hero- izuj¹cych tendencjach literatury piêknej, w odbijaj¹cych siê w niej pr¹dach umys³owych ró¿nych epok, tkwi bowiem klucz do rozwi¹zania zagadki sta³ej obecnoœci Hypatii w œwiadomo- œci powszechnej i Ÿród³o naszych wyobra¿eñ o niej. Fikcyjny obraz filozofki, powo³ywany do ¿ycia przez kolejne epoki literackie, odcisn¹³ siê w utartych, popularnych wyobra- ¿eniach i mimo wysi³ku uczonych zmierzaj¹cych do jego rewi- zji, istnieje nadal i przes³ania nam postaæ Hypatii historycznej. W drugiej czêœci tego rozdzia³u wskazuje siê najwa¿niejsze Ÿród³a legendy Hypatii, a tak¿e wp³yw owej legendy na nowo- ¿ytne prace jej poœwiêcone. W rozdziale drugim (Hypatia i jej kr¹g intelektualny) podej- muje siê próbê odtworzenia krêgu intelektualnego utworzone- go wokó³ Hypatii przez jej uczniów i zwolenników. Rozdzia³ ten ma charakter spekulatywny i odtwórczy. Reinterpretuj¹c i od- czytuj¹c na nowo „stare” Ÿród³a udaje nam siê znaleŸæ grupê ludzi, która tworzy³a rodzaj wspólnoty duchowej, zwi¹zku filo- Wprowadzenie 21 zoficzno-religijnego skupionego wokó³ Mistrza, jakim by³a Hy- patia. Jest to dot¹d ma³o dostrzegany aspekt aktywnoœci i po- wo³ania Hypatii, który ukazuje j¹ w zupe³nie innym œwietle ni¿ zwi¹zana z ni¹ legenda. Papierowa i uprzedmiotowiona przez literaturê piêkn¹ postaæ „pogañskiej mêczennicy” daje siê nam uchwyciæ jako ¿ywa, rzeczywista, pe³na duchowych potrzeb i emocji osoba, obdarzona powo³aniem do nauczania i przyci¹- gaj¹ca uczniów do Aleksandrii z Egiptu i krajów s¹siaduj¹cych z nim. W trakcie tych rozwa¿añ ukazuje siê równie¿ pozycja i znaczenie Hypatii w mieœcie, w którym dziêki swojej wiedzy, autorytetowi moralnemu i umiejêtnoœci wp³ywania na ludzi sta- ³a siê z czasem licz¹cym siê, demonstruj¹cym w³asne koncepcje politykiem. Tematem trzeciego rozdzia³u (¯ycie i œmieræ) s¹ wydarzenia z ¿ycia osobistego Hypatii (w pierwszej jego czêœci) i analiza okolicznoœci i wypadków politycznych zwi¹zanych z jej niefor- tunn¹ œmierci¹ (w drugiej czêœci). Nie chodzi tutaj o przedsta- wienie kolei jej ¿ycia w chronologicznym porz¹dku, gdy¿ z po- wodu braków Ÿród³owych nie jest to mo¿liwe. Udaje siê nam tutaj w przybli¿eniu odtworzyæ daty jej ¿ycia, opisaæ dom rodzin- ny, w którym wiod¹c¹ postaci¹ by³ jej ojciec Teon, pierwszy na- uczyciel Hypatii, póŸniej wspó³pracuj¹cy z córk¹ przy wydawa- niu tekstów s³ynnych matematyków. Pisz¹c o naukowej dzia- ³alnoœci ojca i córki i wskazuj¹c na tematykê ich prac nie wdajê siê w rozwa¿ania nad ich zawartoœci¹ merytoryczn¹ i nie prezen- tujê ich scjentystycznych treœci. S¹ one omawiane w starszych i nowszych pracach, tak poœwiêconych dziejom matematyki, jak i Teonowi oraz Hypatii51. Komentarze Teona do Ptolemeusza s¹ obecnie ponownie wydawane i nowoczeœnie interpretowane52. Rozwa¿ania dotycz¹ce upadku kultów publicznych w Ale- ksandrii i stosunku Hypatii do tych wydarzeñ prowadz¹ do koñ- cz¹cych ca³¹ pracê ustaleñ na temat przyczyn œmierci Hypatii. Stanowi¹ one logiczne i adekwatne zwieñczenie naszych dotych- czasowych dowodów na temat Hypatii. Wszystkie bowiem pre- cyzyjne dociekania zawarte w drugim i trzecim rozdziale doty- cz¹ce jej uczniów, jej pozycji w mieœcie, sposobu filozofowania, stosunku do religii pogañskiej, innych filozofów etc. – pozostaj¹ w zale¿noœci z wyjaœnieniem zagadki jej œmierci. W przypad- 22 Wprowadzenie ku jednak tego wydarzenia jeden aspekt jej dzia³alnoœci staje siê pierwszoplanowy: udzia³ w ¿yciu publicznym i politycznym Ale- ksandrii (wynikaj¹cy z wp³ywu na polityków i autorytetu mo- ralnego, jakim siê cieszy³a). Wskazuj¹c sprawców jej œmierci analizuje siê w tym rozdziale kierunki polityki koœcielnej w po- cz¹tkach w³adzy biskupiej Cyryla, pozostaj¹cej w konflikcie z praktyk¹ polityczn¹ w³adzy cywilnej. By³o wiele kobiet w staro¿ytnoœci i we wczesnym Bizancjum, które odznacza³y siê czymœ niezwyk³ym i zajmowa³y siê filozo- fi¹. Pisze siê o nich i wspomina w licznych pracach53. Wiele in- teresuj¹cych kobiet, oddanych filozofii, przynios³a epoka neopla- tonizmu. Znamy ich imiona, choæ nie wiemy o nich zbyt wiele. Nale¿a³y do nich m.in. matrony rzymskie – Gemina i jej córka, o tym samym imieniu, które goœci³y w swoim domu w Rzymie Plotyna i by³y jego opiekunkami i s³uchaczkami W tym domu mieszka³y te¿ inne kobiety – uczennice Plotyna, jak wdowa Chio- ne z dzieæmi czy Amfikleja, która poœlubi³a Aristiona, syna filo- zofa Jamblicha54; zami³owanie do filozofii wykazywa³a równie¿ ¿ona filozofa Porfiriusza – Marcella55. Do krêgu Jamblicha nale- ¿a³a filozofka Arete, do której Jamblich skierowa³ filozofuj¹cy list, poœwiêcony cnocie powœci¹gliwoœci56. Wierni nauce Platona zawartej w Pañstwie, gdzie kobiety zosta³y w³¹czone do klasy rz¹- dz¹cych, zrównane z mê¿czyznami w cnotach, uzdolnieniach, umiejêtnoœciach politycznych, filozofowie póŸnoplatoñscy, jak Jamblich, Proklos, Teodor z Asine, bronili platoñskiej idei podo- bieñstwa obu p³ci, ich równego dostêpu do edukacji i obowi¹z- ków publicznych57. Najlepiej nam znan¹ filozofk¹, oryginaln¹ i wywieraj¹c¹ po- kaŸny wp³yw, by³a Sozypatra. ¯y³a i dzia³a³a jako nauczyciel filo- zofii w Pergamonie w po³owie IV wieku. Wizerunek Sozypatry przekaza³ w ¯ywotach sofistów58 zachwycony jej m¹droœci¹ Euna- piusz. W sposób nowoczesny, trafnie ukazuj¹c ortodoksyjny hel- lenizm tego Ÿród³a, interpretuje przekaz Eunapiusza Penella w swojej ksi¹¿ce mu poœwiêconej59. Za Eunapiuszem k³adzie on nacisk na sposób filozofowania Sozypatry, polegaj¹cy na ³¹cze- niu filozofii z teurgi¹ (Jeourg²a), misteryjnego platonizmu z wie- dz¹ o boskich dzie³ach w œwiecie. Opowiada przecie¿ Eunapiusz, ¿e Sozypatra zosta³a w dzieciñstwie wprowadzona przez dwóch Wprowadzenie 23 obcych przybyszów, ekspertów „wiedzy chaldejskiej”, w praktyki teurgiczne i dziêki temu posiad³a zdolnoœæ jasnowidzenia, proro- kowania i nawi¹zywania bezpoœredniego kontaktu z bytami bo- skimi. W tego typu nauki, bêd¹ce kontynuacj¹ teurgicznego neo- platonizmu Jamblicha z Chalcis, wprowadza³a te¿ Sozypatra swoich studentów w kierowanej przez siebie od ok. 340 r. pry- watnej szkole filozoficznej w Pergamonie. Cieszy³a siê ona wiêk- szym powodzeniem ni¿ s¹siaduj¹ca z ni¹ szko³a s³ynnego Ede- zjusza, ucznia Jamblicha. Jej natchnione wyk³ady, pe³ne „dioni- zyjskiego” ¿aru, boskiego natchnienia (enthousiasmos), poœwiêcone filozofii Platona, poezji starogreckiej i teologii Wyroczni chal- dejskich, teurgii i jej zbawczemu dzia³aniu dla duszy, w po³¹cze- niu z demonstracj¹ jej ponadnaturalnych mocy, by³y dla studen- tów czymœ godnym najwy¿szej czci i zachwytu i prowadzi³y ich dusze do stanu olœnienia i zjednoczenia z boskoœci¹ (systasis; henosis). Sozypatra zdoby³a sobie miejsce w dziejach filozofii greckiej, w historii teurgicznego neoplatonizmu w Azji Mniejszej w okresie póŸnego hellenizmu. Jej syn Antoninos obdarzony jak matka nadnaturalnymi darami kontynuowa³ jej dzie³o krzewi¹c teurgiczny platonizm w Kanopos ko³o Aleksandrii, czuj¹c siê jej œladem powo³anym do ratowania tradycyjnej religii i filozofii. Znan¹ filozofka by³a równie¿ Asklepigeneia60 – córka Plutarcha, wspó³czesnego Hypatii scholarchy Szko³y Platoñskiej w Atenach. To dziad Nestoriusz i ojciec wprowadzili j¹ w tajem- nice technik i obrzêdów teurgicznych, a ona przekaza³a póŸniej tê umiejêtnoœæ wybitnemu filozofowi V wieku Proklosowi, ko- lejnemu, po Syrianosie, kierownikowi Szko³y w latach 435–485. Asklepigeneia pokaza³a mu, jak nale¿y pos³ugiwaæ siê ró¿nymi znakami i symbolami, rozmieszczonymi, zgodnie z teologi¹ Wyroczni chaldejskich, w œwiecie materialnym przez najwy¿szego Boga-Ojca, owymi znakami bóstw ni¿szych i wy¿szych, przez które nawi¹zuje siê rytualny kontakt ze œwiatem boskim. I „bo- ski” Proklos nauczy³ siê w³adaæ tymi przedmiotami, pozna³ spo- soby nawi¹zywania systasis z bogami, modlitwy i sekretne for- mu³y chaldejskie, posiad³ teurgiczne moce. Niektórzy starsi autorzy, jak H. Druon61, wyra¿ali przekonanie, ¿e Hypatia by³a uczennic¹ Asklepigenei. Oczywiœcie ³¹czy³o siê to z za³o¿eniem, ¿e Hypatia odbywa³a studia filozoficzne w Atenach.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Hypatia z Aleksandrii
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: