Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00487 010000 17907847 na godz. na dobę w sumie
Idea w służbie propagandy. Komitet Słowiański w Polsce 1945–1953 na tle ruchu nowosłowiańskiego - ebook/pdf
Idea w służbie propagandy. Komitet Słowiański w Polsce 1945–1953 na tle ruchu nowosłowiańskiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 248
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788322635223 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-79%), audiobook).

Praca jest próbą wieloaspektowego spojrzenia na historię powstania i działalności Komitetu Słowiańskiego w Polsce, który w latach 40. XX wieku był jednym z głównych podmiotów odpowiedzialnych za umacnianie przyjaźni polsko-radzieckiej oraz upowszechnianie wiedzy o Związku Radzieckim wśród szerokich kręgów społeczeństwa. Odbywało się to pod hasłem propagowania ideologii słowiańskiej, odrodzonej w czasie wojny pod auspicjami ZSRR.

Książka wpisuje się w nurt badań nad dziejami politycznymi początków Polski Ludowej. Składa się z pięciu rozdziałów w układzie chronologiczno-problemowym. Pierwsza część dotyczy narodzin tzw. ruchu nowosłowiańskiego, stanowiąc jednocześnie tło dla dalszych rozważań. Poruszono w niej zagadnienia związane z genezą i pierwszymi latami działalności Komitetu Wszechsłowiańskiego w Moskwie, rozwojem jego agend w krajach Europy środkowo-wschodniej oraz jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach ruchu – Kongresem Słowiańskim w Belgradzie, który stał się przyczynkiem dla powstania Komitetu Ogólnosłowiańskiego. Poruszone tu zagadnienia stanowiły punkt zwrotny w historii idei słowiańskiej, kreowanej tym razem z ramienia Związku Radzieckiego, który widział w niej doskonały instrument oddziaływania w imię własnych, pragmatycznych interesów politycznych. Drugi z rozdziałów wiąże się już bezpośrednio z zagadnieniem tytułowym, odnosząc się do początków Komitetu Słowiańskiego w Polsce. Analizie poddane zostały tu założenia programowe instytucji, jak i jej organizacja na szczeblu centralnym oraz terenowym. W dalszej części publikacji przedstawiono politykę kulturalną oraz inne aspekty życia społecznego, definiowane w pryzmacie kryteriów ideologicznych, które stymulowały zakres, jak i charakter prac słowiańskiej agendy w Polsce. Omówiona została działalność naukowa, oświatowa i wydawnicza Komitetu, angażująca świat polskich uczonych, niestety nazbyt często działających w pręgierzu doktryny, hamującej wiele ciekawych i wartościowych pomysłów. Ostatnie dwa rozdziały przeniosą czytelnika na arenę międzynarodowych obszarów działalności Komitetu. Do najistotniejszych z poruszanych w tym miejscu zagadnień należeć będzie bez wątpienia problematyka łużycka – jedno z ważnych zagadnień geopolitycznego aspektu ideologii słowiańskiej, która wraz z umacnianiem się systemu komunistycznego w krajach satelickich ZSRR, została zepchnięta do lamusa, jako element zagrażający interesom tego państwa w etnicznie niesłowiańskich państwach systemu. Nie mniej istotną kwestią będzie też konflikt radziecko-jugosłowiański, bezpośrednio wpływający na zanegowanie przez Związek Radziecki dalszego funkcjonowania ruchu nowosłowiańskiego. Jego negatywny skutek implikujący zakończenie działalności Komitetu Słowiańskiego w Polsce, będzie też epilogiem narracji piątego rozdziału.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Idea w służbie propagandy Komitet Słowiański w Polsce 1945–1953 na tle ruchu nowosłowiańskiego Marcela Gruszczyk Idea w służbie propagandy Komitet Słowiański w Polsce 1945–1953 na tle ruchu nowosłowiańskiego Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2019 Redaktor serii: Historia Sylwester Fertacz Recenzent Danuta Kisielewicz Redakcja: Anna Piwowarczyk Projektant okładki i stron działowych: Agata Augustynik Redaktor techniczny: Małgorzata Pleśniar Korekta: Kamila Paw Łamanie: Bogusław Chruściński Copyright © 2019 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208 ‑6336 ISBN 978 ‑83 ‑226 ‑3521‑6 (wersja drukowana) ISBN 978 ‑83 ‑226‑3522‑3 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40‑007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawnictwo.us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 15,5. Ark. wyd. 20,0. Papier offset. kl. III, 90 g Cena 32 zł (+ VAT) Druk i oprawa: Volumina.pl Daniel Krzanowski ul. Księcia Witolda 7-9, 71-063 Szczecin Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Ruch nowosłowiański w latach 1941–1946 1.1. Komitet Wszechsłowiański w Moskwie 1.2. Emanacja idei słowiańskiej w Europie 1.3. Kongres w Belgradzie i powstanie Komitetu Ogólnosłowiańskiego Rozdział 2 W realiach państwowości polskiej (1945–1949) 2.1. Geneza i założenia programowe Komitetu Słowiańskiego w Polsce 2.2. Struktura organizacyjna 2.3. Struktura terytorialna Rozdział 3 Wokół idei słowiańskiej. Działalność w latach 1945–1949 3.1. Między kulturą a propagandą 3.2. Aktywność wydawnicza 3.3. Działalność oświatowa i naukowa Rozdział 4 W szerszym pryzmacie. Komitet Słowiański na arenie międzynarodowej (1945–1949) 4.1. Kwestia łużycka 4.2. Współpraca międzynarodowa Rozdział 5 Schyłek koncepcji (1950–1953) 5.1. Problem konfliktu radziecko -jugosłowiańskiego w  aspekcie jedności 5.2. Epilog działalności Komitetu Słowiańskiego w Polsce słowiańskiej Zakończenie Aneks Załącznik 1 Załącznik 2 Załącznik 3 Załącznik 4 7 9 15 17 36 47 57 59 73 88 109 111 125 135 145 147 160 177 179 186 197 199 201 205 208 6 Spis treści Wykaz źródeł i literatury Summary Резюме 225 245 247 Wykaz skrótów Jugosławii – Archiwum Akt Nowych – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie – Archiwum Narodowe w Krakowie (Oddział IV) – Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie – Archiwum Państwowe w Gdańsku – Archiwum Państwowe m.st. Warszawy – Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie – Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Narodowego – Bułgarska Partia Robotnicza (komunistów) – Dziennik Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej – Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk – Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie – Komitet Centralny – Konzentrationslager – Komitet Ogólnosłowiański – Komunistyczna Partia Czechosłowacji – Komunistyczna Partia Jugosławii – Komunistyczna Partia Niemiec – Komunistyczna Partia Polski – Komunistyczna Partia Słowacji – Krajowa Rada Narodowa – Komitet Słowiański – Komitet Słowiański w Polsce z siedzibą w Warszawie – Komitet Wszechsłowiański – Komitet Współpracy Kulturalnej z Zagranicą – Ludowy Komisariat Spraw Zagranicznych – Ludowe Wojsko Polskie – Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego – Ministerstwo Informacji i Propagandy – Międzynarodówka Komunistyczna – Ministerstwo Kultury i Sztuki – Ministerstwo Przemysłu i Handlu – Ministerstwo Oświaty AAN AIPN Kr ANK ANPANiPAU APG APW APWr ARCHIWUM MSZ ARWNJ BPR(k) Dz.U.RP GUKPPiW IPiMS KC KL KO KPCz KPJ KPN KPP KPS KRN KS KSwP KW KWKZ LKSZ LWP MBP MIiP MK MKiS MPiH MO 8 Wykaz skrótów MSZ NKWJ PAN PAU PKWN PPR PPS PRM PSB PSL PZPR PZZ RFSRR RM RPK(b) SD SDKPiL SKN SL SN SRN SW SZKN TPPB TPPCz TPPJ TPPR TRJN UJ UŁ UP USRR UW UWr WKP(b) WUBP ZG ZNP ZPP ZSL – Ministerstwo Spraw Zagranicznych – Narodowy Komitet Wyzwolenia Jugosławii – Państwowa Akademia Nauk – Polska Akademia Umiejętności – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – Polska Partia Robotnicza – Polska Partia Socjalistyczna – Prezydium Rady Ministrów – Polski Słownik Biograficzny – Polskie Stronnictwo Ludowe – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza – Polski Związek Zachodni – Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka – Rada Ministrów – Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików) – Stronnictwo Demokratyczne – Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy – Serbołużycki Komitet Narodowy – Stronnictwo Ludowe – Stronnictwo Narodowe – Serbołużycka Rada Narodowa – Spółdzielnia Wydawnicza – Serbołużycki Ziemski Komitet Narodowy – Towarzystwo Przyjaźni Polsko -Bułgarskiej – Towarzystwo Przyjaźni Polsko -Czechosłowackiej – Towarzystwo Przyjaźni Polsko -Jugosłowiańskiej – Towarzystwo Przyjaźni Polsko -Radzieckiej – Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej – Uniwersytet Jagielloński – Uniwersytet Łódzki – Uniwersytet Poznański – Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka – Uniwersytet Warszawski – Uniwersytet Wrocławski – Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików) – Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego – Zarząd Główny – Związek Nauczycielstwa Polskiego – Związek Patriotów Polskich – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe Wstęp Konstrukcja powojennego systemu politycznego w Polsce oparta została na dwóch fundamentach – represji i propagandzie, co było szczególnie widoczne po 1948 roku. Stały się one niezwykle skutecznym orężem w walce o utrzyma‑ nie nowego ustroju. Siłowa eliminacja opozycji, niezdolnej, w ocenie władz, do resocjalizacji w duchu ideologii marksistowsko -leninowskiej, przeplatała się tu z nachalnym pozyskiwaniem społeczeństwa dla obcego i narzuconego przemocą ustroju. Propaganda miała nie tylko kształtować nowego człowieka, lecz stać się także płaszczyzną stworzenia bezalternatywnej, aksjologicznej wręcz wizji ładu, określającego jednoznacznie pojęcia dobra i zła. W niezwykle szybkim tempie przybrała ona charakter zinstytucjonalizowany. Celem było zagarnięcie prze‑ strzeni publicznej i nie sposób nie zauważyć, że jej wytwory znacząco odróżniały się od szarości komunistycznego pejzażu. Dokonując mentalnej i jednocześnie wizualnej indoktrynacji narodu, liczne święta obchodzono w scenerii kaskady słowa, koloru i obrazu. Z czasem propagandowe pęta były dotkliwiej odczuwalne niż słabnący ucisk społeczny. W krajobrazie tym jedną z podstawowych ról odegrał tytułowy Komitet Słowiański, stając się kluczową organizacją społeczno -kulturalną w kraju, który do końca lat 40. był głównym obok Towarzystwa Przyjaźni Polsko -Radzieckiej podmiotem odpowiedzialnym za relacje z ZSRR. Odbywało się to pod hasłem propagowania ideologii słowiańskiej, odrodzonej w czasie II wojny światowej pod auspicjami Moskwy. Pomimo formalnego zanegowania związków z dzie‑ więtnastowiecznym panslawizmem, trudno nie dostrzec w nowej, prosłowiań‑ skiej ideologii analogii do dawnej wielkoruskiej doktryny imperialnej, dążącej do przejęcia kontroli nad wszystkimi narodami słowiańskimi. Wykorzystując hasła wspólnego rodowodu etnicznego, zmierzano bowiem do stworzenia po‑ litycznego bloku państw, na wzór dawnego imperium rosyjskiego, w którym federacja wolnych narodów słowiańskich była mrzonką1. Bogata i różnorodna działalność naukowa i kulturalno -oświatowa, szcze‑ gólnie w pierwszych latach powojennych była magnesem przyciągającym do Komitetu Słowiańskiego wielu przedstawicieli polskiej elity intelektualnej. Jak podkreślano w oficjalnych dokumentach programowych, organizacja miała charakter elitarny i skupiała w swoich szeregach wyłącznie osoby zaznajomione z problematyką słowiańską. W rzeczywistości jej władze, zarówno centralne, jak i terenowe, wybierane były z klucza partyjnego. 1 Szerzej zob.: P. Eberhardt: Rosyjski panslawizm jako idea geopolityczna. „Przegląd Geo‑ polityczny” 2010, t. 10, s. 43–64; J. Erickson: Panslavism. London 1964, s. 30–33; H. Kohn: Pan­ ­Slavism. Its History and Ideology. New York 1963, passim. 10 Wstęp Komitet Słowiański w Polsce nigdy nie osiągnął charakteru masowego, dlatego też filarem pomocniczym dla jego działań były liczne Towarzystwa Przyjaźni Polsko -Słowiańskiej, z Towarzystwem Przyjaźni Polsko -Radzieckiej na czele. To, jak i fakt, że w obszarze jego działań znalazła się współpraca międzynarodowa, a także rola odegrana przezeń w indoktrynacji społeczeństwa polskiego, przemawiało jednoznacznie za celowością podjętych badań. Nie mniej istotny był też odczuwalny brak opracowania monograficznego. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że żadnych informacji o działalności Komitetu Sło‑ wiańskiego nie znajdziemy również we wspomnieniach członków najwyższych władz stowarzyszenia – Wacława Barcikowskiego2 i Józefa Kostrzewskiego3. Problematykę tę, w ograniczonym zakresie, podejmują jedynie opracowania m.in. Sylwestra Fertacza4, Małgorzaty Mieczkowskiej5 i Piotra Pałysa6. Na tym tle wyróżniają się prace Leszka Sławomira Pręcikowskiego7, tym niemniej i one nie mogą być uznane za pełne kompendium wiedzy w odniesieniu do wskazania tematycznego8. 2 W. Barcikowski: W kręgu prawa i polityki. Wspomnienia z lat 1919–1956. Katowice 1988. 3 J. Kostrzewski: Z mojego życia. Pamiętnik. Wrocław 1970. 4 S. Fertacz: Idea słowiańska jako jeden z czynników stalinizacji krajów Europy Środkowo­ ­Wschodniej i Południowej po II wojnie światowej. W: Druga wojna światowa i jej następstwa. Red. A. Czubiński. Poznań 1996; Idem: Komitet Wszechsłowiański w Moskwie 1941–1947. Katowi‑ ce 1991; Idem: Kontakty Komitetu Wszechsłowiańskiego w Moskwie ze słowiańskimi narodowymi formacjami wojskowymi tworzonymi na terenie ZSRR w okresie II wojny światowej. „Biuletyn Informacyjny” [Wojewódzkiego Ośrodka Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej (WOINTE) w Opolu] 1988, nr 10/7; Idem: Polska myśl słowiańska w okresie drugiej wojny świa­ towej. Katowice 2000; Idem: Von Brüdern und Schwestern. Das Allslawische Komitee in Moskau 194–1947. „Osteuropa” 2009, Jg. 59, H. 12, s. 139–152. 5 M. Mieczkowska: Polska wobec Łużyc w drugiej połowie XX wieku. Wybrane problemy. Szczecin 2006. 6 P. Pałys: Jurij Cyž jako sekretarz Serbołużyckiej Rady Narodowej w latach 1945–1947. „Ze‑ szyty Łużyckie” 2011, t. 45; Idem: Ministerstwo Spraw Zagranicznych ZSRR oraz Wojskowa Ad­ ministracja Radzieckiej Strefy Okupacyjnej Niemiec wobec kwestii łużyckiej w latach 1945–1948. „Studia Śląskie” 2013, t. 73; Idem: Państwa słowiańskie wobec Łużyc w latach 1945–1948. Opole 2014. 7 L.S. Pręcikowski: Kongres Słowiański w Belgradzie 8–11(16) grudnia 1946 r. „Studia z Dzie‑ jów Rosji i Europy Środkowo -Wschodniej” 2002, t. 37; Idem: Propaganda słowiańska w Polsce Lu­ dowej w latach 1944–1947 ze szczególnym uwzględnieniem roli Komitetu Słowiańskiego w Polsce. „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo -Wschodniej” 2005, t. 40; Idem: Komitet Słowiański w Polsce. Oddział w Łodzi (1946–1951). „Rocznik Łódzki” 2001, t. 48. Tenże jest również autorem pracy magisterskiej pt. Zjazd Słowiański w Belgradzie 8–11[16] XII 1946. Wzloty i upadki «nowego ruchu słowiańskiego» (na podstawie prasy słowiańskiej), obronionej na Uniwersytecie Łódzkim [dalej: UŁ] w roku 1994. 8 Zob.: M. Gruszczyk: Działalność Komitetu Słowiańskiego w Polsce na tle ruchu nowo­ słowiańskiego po II wojnie światowej. W: Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2011. Referaty. Red. P. Gasztold -Seń, Ł. Kamiński. Warszawa 2012, s. 99–108; M. Gruszczyk: Pierwszy powojenny Zjazd Słowiański w Belgradzie 8–11(16) grudnia 1946 roku. W: Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2013. Referaty. Red. A.M. Adamus, Ł. Kamiński. Warszawa 2014, s. 160–168; M. Gruszczyk: Wstęp 11 W związku z powyższym niezbędnym stało się przeprowadzenie kwerendy w archiwach polskich i zagranicznych. Objęła ona zasoby następujących archi‑ wów: Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Ministerstwa Spraw Za‑ granicznych w Warszawie, Archiwum Państwowe m. st. Warszawy, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (Oddział w Krakowie), Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie, Archiwum Narodowe w Krakowie (Oddział IV), Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Archiwum Państwowe w Gdańsku, Archiwum Państwowe we Wrocławiu oraz Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie. Spośród wymienionych na szczególną uwagę zasługują placówki warszaw‑ skie, posiadające najbogatszy zbiór archiwaliów, dotyczących historii polskiej organizacji słowiańskiej. Co do zasobów Archiwum Akt Nowych, za najważniej‑ szy należy uznać zespół: Komitet Słowiański w Polsce z siedzibą w  Warszawie. Zgromadzona w nim dokumentacja najpełniej bowiem obrazuje działalność interesującej nas instytucji. Warto podkreślić, że jego kwerenda, w tak obszer‑ nym zakresie, nie miała dotąd miejsca. Uzupełniającą dla niej była weryfikacja zawartości zespołów takich, jak: Biuro Informacji i Propagandy Komendy Głów­ nej Armii Krajowej (1940–1945), Komitet Współpracy Kulturalnej z  Zagranicą w Warszawie (1950–1956) oraz Ministerstwo Informacji i Propagandy w Warsza­ wie (1945–1947). Kolejną grupę stanowiły materiały z Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Akta zgromadzone w zespołach: Ambasada RP w Moskwie (1944–1947), Biuro Spraw Kongresowych (1945–1948), Departament Polityczny (1945–1948) i Gabinet Ministra (1945–1951) pozwoliły na odtworzenie pierwszych miesięcy funkcjonowania Komitetu oraz zobrazowanie stosunku polskich władz do tzw. kwestii łużyckiej. W analogii do powyższego jawi się zasób Archiwum PAN i  PAU w Krakowie (Spuścizna Henryka Batowskiego). Na ukazanie funk‑ cjonowania struktur terenowych pozwoliła z kolei kwerenda przeprowadzona w pozostałych archiwach. Jej pełny wymiar znalazł swój wyraz w załączonym do bibliografii wykazie. Warto podkreślić, że prace badawcze, przeprowadzone w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych oraz Biuro Ministra Obrony Narodowej), stanowią uzupełnienie opracowań dotyczących instytucji nadrzęd‑ nej – tzn. Komitetu Wszechsłowiańskiego w Moskwie, którym zajmował się wspomniany już S. Fertacz oraz Nikołaj Kikieszew9. Wzmiankowani naukowcy wywód swój oparli przede wszystkim na zasobach zdeponowanych w archiwach rosyjskich; wzbogacenie go o przechowywane w Archiwum Instytutu materiały, dotyczące struktury wskazanego wyżej organu, oraz publikowane materiały Uciemiężeni bracia Słowianie…! Z działalności Komitetu Wszechsłowiańskiego w Moskwie w cza­ sach II wojny światowej. W: Między ideą, pasją a działaniem. Księga jubileuszowa dedykowana dr. hab. Marianowi Mitrędze. Red. P. Grzywna [et al.]. Katowice 2017, s. 690–705. 9 N. Kikieszew: Sławianskoje dwiżenije w SSSR 1941–1948 gody. Moskwa 2008, b.p., http:// www.hrono.ru/libris/lib_k/kik00.php (dostęp: 14.09.2016). 12 Wstęp z organizowanych w czasie wojny kongresów słowiańskich10, wydawało się tu zasadne. Badania archiwalne nasuwają konkluzję, że wskazany zasób zawiera jednak parę istotnych luk. Przede wszystkim brakuje dokumentacji pozwalającej na pełną retrospekcję pierwszych miesięcy funkcjonowania Komitetu Słowiań‑ skiego w Polsce. Dotyczy to zwłaszcza okresu pomiędzy sierpniem a grudniem 1945 roku. Analogiczne braki widoczne są także w spuściźnie aktowej jego jednostek terenowych, w tym wypadku dotyczy to jednak całościowych cezur ich działalności. Niekompletność materiałów źródłowych nie pozwala również na odtworzenie pełnej listy aktywistów stowarzyszenia, co z kolei uniemoż‑ liwia precyzyjne prześledzenie fluktuacji jego członków. Brak także danych pozwalających na analizę działalności finansowej, uzależnionej od centralnych władz państwowych (subwencje rządowe). Ponadto jedynie fragmentarycznie udokumentowane zostały kwestie związane ze stosunkiem społeczeństwa polskiego wobec działań prowadzonych przez Komitet Słowiański. Rolę uzu‑ pełniającą spełniać musiała w tym wypadku prasa, z zastrzeżeniem jednak co do obiektywizmu zamieszczonej w niej narracji. Niezależnie należy stwierdzić, że pozyskana dokumentacja pozwoliła na niemal kompletne odtworzenie roli i funkcji słowiańskiej agendy w Polsce w aspekcie propagandowo -politycznym, naukowym i – co nie mniej ważne – społecznym. Kolejną grupę stanowiły źródła normatywne (Dziennik Ustaw Rzeczy‑ pospolitej Polskiej i Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”), źródła drukowane (wybory, opracowania, wspomnienia)11 oraz prasa. W odniesieniu do tej ostatniej na szczególną uwagę, spośród wielu, zasługuje „Życie Słowiańskie” – sztandarowy organ prasowy Komitetu Słowiańskiego w Polsce. Z kolei by zobrazować jego relacje międzynarodowe, warto wymienić 10 Vseslavjanskij miting v Moskve. Vystuplenija predstavittelej slavjanskich narodov na Vsesla­ vjanskom mitinge, sostojavšemsja 10–11 avgusta 1941 g. Moskva 1941; Drugi Wiec Wszechsłowiań­ ski w Moskwie 4–5 kwietnia 1942 r. Moskwa 1942; Jedność Słowian – śmierć hitleryzmu. Detroit 1942; Naprzód ku zwycięstwu Żołnierze ­Słowianie! Wiec Żołnierzy ­Słowian 23–24 lutego 1944 roku. Moskwa 1944. 11 M.in.: Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko ­radzieckich. T. 7. Styczeń 1939 – grudzień 1943. Oprac. E. Basiński [et al.]. Warszawa 1973; Dokumenty i materiały do hi­ storii stosunków polsko ­radzieckich. T. 9. Styczeń 1946 – grudzień 1949. Oprac. Idem. Warszawa 1974; Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko ­radzieckich. T. 10. Styczeń 1950 – gru­ dzień 1955. Oprac. W. Balcerak. Warszawa 1982; M. Djilas: Rozmowy ze Stalinem. Warszawa 1991; Główny Urząd Kontroli Prasy 1945–1949. Oprac. D. Nałęcz. Warszawa 1994; W. Gomułka: Z kart naszej historii. Warszawa 1982; M. Naszkowski: Paryż–Moskwa. Wspomnienia dyplomaty (1945–1950). Warszawa 1986; Polska Partia Robotnicza. Dokumenty programowe 1942–1948. Red. Z. Polubiec. Warszawa 1984; Polsko ­radzieckie stosunki kulturalne 1944–1949. Dokumenty i ma­ teriały. Oprac. W. Balcerak [et al.]. Warszawa 1984; PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego. I 1946 – I 1947. Oprac. W. Góra, R. Halaba, N. Kołomiejczyk, War‑ szawa 1961; J. Putrament: Pół wieku. Zagranica. Warszawa 1965; R. Vetiška: Skok w ciemność. Warszawa 1969. Wstęp 13 pisma takie, jak: „Slavjane”, „Slovanský Přehled” czy „Slavjani” (organy prasowe KW oraz Komitetów Słowiańskich w Czechosłowacji i Bułgarii). Zasadniczym celem niniejszej monografii jest szczegółowe i wszechstronne przedstawienie genezy i działalności Komitetu Słowiańskiego w Polsce. Zakres chronologiczny obejmuje lata 1945–1953 i pokrywa się zasadniczo z okresem funkcjonowania stowarzyszenia. Wszelkie przekroczenia przyjętych w pracy ram chronologicznych miały miejsce jedynie w wypadkach, gdy było to uzasad‑ nione potrzebami poznawczymi. Wiązało się to m.in. z koniecznością prezenta‑ cji wzmiankowanego wcześniej Komitetu Wszechsłowiańskiego, który powstał w 1941 roku. W celu właściwej rekonstrukcji podjętej w pracy problematyki, przyjęto dla niej układ problemowo -chronologiczny. Pierwszy z rozdziałów dotyczy narodzin tzw. ruchu nowosłowiańskiego i jednocześnie stanowi tło dla dalszych rozważań. Poruszono w nim zagadnienia związane z genezą i pierwszymi latami działalności Komitetu Wszechsłowiań‑ skiego w Moskwie (podłoże ideologiczne), rozwojem jego agend w krajach Eu‑ ropy środkowo -wschodniej oraz jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach ruchu – Kongresem Słowiańskim w Belgradzie, który stał się przyczynkiem do powstania Komitetu Ogólnosłowiańskiego. Poruszone tu zagadnienia stanowiły punkt zwrotny w historii idei słowiańskiej, kreowanej tym razem z ramienia Związku Radzieckiego, który widział w niej doskonały instrument oddziaływa‑ nia w imię własnych, pragmatycznych interesów politycznych. Drugi rozdział wiąże się już bezpośrednio z zagadnieniem tytułowym i od‑ nosi się do początków Komitetu Słowiańskiego w Polsce. Analizie poddane zo‑ stały zarówno założenia programowe instytucji, jak i jej organizacja na szczeblu centralnym oraz terenowym. Tym samym omówiono zakres kompetencji Walnego Zjazdu, rolę i funkcję Prezydium i Egzekutywy, pracę Biura, Komisji Rewizyjnej oraz strukturę terytorialną. Warto podkreślić, że jest to pierwsza tego typu próba całościowego zobrazowania Komitetu w sferze instytucjonalno- ‑organizacyjnej. Kolejny element narracji porusza zagadnienia polityki kulturalnej oraz innych aspektów życia społecznego, definiowanych przez pryzmat kryteriów ideologicznych, które stymulowały zakres i charakter prac słowiańskiej agendy w Polsce. Równie ważnym wątkiem będzie tu przedstawienie jej działalności na‑ ukowej, oświatowej i wydawniczej, angażującej świat polskich uczonych, niestety nazbyt często działających pod pręgierzem doktryny, hamującej wiele ciekawych i wartościowych pomysłów. Ostatnie dwa rozdziały przenoszą nas na arenę międzynarodowych obsza‑ rów działalności Komitetu. Do najistotniejszych z poruszanych tu kwestii nale‑ żeć będzie bez wątpienia problematyka łużycka – jedno z ważnych zagadnień geopolitycznego aspektu ideologii słowiańskiej – która, wraz z umacnianiem się systemu komunistycznego w krajach satelickich ZSRR, została zepchnięta do lamusa, jako element zagrażający interesom tego państwa w etnicznie nie‑ 14 Wstęp słowiańskich państwach systemu. Nie mniej istotną kwestią będzie też konflikt radziecko -jugosłowiański, bezpośrednio wpływający na zanegowanie przez Związek Radziecki dalszego funkcjonowania ruchu nowosłowiańskiego. Jego ne‑ gatywny skutek, implikujący zakończenie działalności Komitetu Słowiańskiego w Polsce, będzie też epilogiem narracji ostatniego z rozdziałów. Na końcu pracy umieszczono aneks zawierający załączniki, m.in. statut Komitetu Słowiańskiego w Polsce oraz alfabetyczny wykaz jego członków (wraz z  ich biogramami) z lat 1945–1950. Ostatni z wymienionych elementów ma szczególne znaczenie, pozwala bowiem, w korelacji z tekstem głównym, na możliwość oceny kultury politycznej i intelektualnej osób decyzyjnych. Za miły obowiązek poczytuję sobie także złożenie podziękowań wszyst‑ kim Tym, którzy na różnych etapach powstawania książki okazali mi swoją pomoc i  życzliwość. Szczególną wdzięczność pragnę wyrazić mojemu promo‑ torowi – Panu dr. hab. Sylwestrowi Fertaczowi – za inspirację, cierpliwość i  opiekę naukową. Serdecznie dziękuję również recenzentom: prof. dr hab. Danucie Kisielewicz, dr hab. prof. UŁ Albinowi Głowackiemu i dr. hab. Lechowi Krzyżanowskiemu, których wnikliwe uwagi, sugestie i komentarze w znaczący sposób wpłynęły na ostateczną postać pracy. Osobne podziękowania składam pracownikom Zakładu Historii Najnowszej 1918–1945, Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego: prof. zw. dr hab. Marii Wandzie Wanatowicz, dr hab. Joannie Januszewskiej -Jurkiewicz i dr. hab. Miłoszowi Skrzypkowi, na których pomoc, cenne wskazówki oraz wspólne dyskusje zawsze mogłam liczyć. Wy‑ razy wdzięczności winna jestem również moim Najbliższym – głównie za ich ogromną cierpliwość i nieustające wsparcie. Marcela Gruszczyk An idea subject to the purposes of propaganda The Slavic Committee in Poland in 1945–1953 in the context of the neo ‑Slavic movement Summar y After the Second World War, the cooperation of Slavic people was treated by the com‑ munist authorities as the basic determinant of the internal and external policy of the country. It was seen as a guarantee of peace and safety in post -war Europe. Moreover, according to the recommendations of the Soviet Union, it was supposed to serve the purpose of the Sovietization of the society. Additionally, it was supposed to convince the society about the value of an alliance with the Soviet Union in the eyes of the Slavic nations. The Slavic Committee was the main organization responsible for promoting the idea of Slavic unity. Since it had acquired mass appeal, its activities were supported by Polish -Slavic Friendship Societies – mainly by the Polish -Soviet Friendship Society. Missing and incomplete data in archival materials makes it impossible to identify the father of the idea of establishing the Slavic Committee in Poland. The only thing that is clear is the fact that the work on its establishment began in June 1945. With an initial focus on national structures, the work was initiated by Warsaw intellectuals, and inspired by communist authorities. Almost at the same time in Kraków, the centre of Slavic studies in Poland, a group of scholars associated with a Jagiellonian University professor  – Henryk Batowski  – took steps which led to the creation of the first local branch of the association. During his visit in Poland in July 1945, Aleksandr Gundorov, a Soviet activist, recommended the creation of the Polish Committee. He was invited by the Provisional Government of National Unity to take part in the commemoration of the 535th (five hundred thirty fifth) anniversary of the Battle of Grunwald. The most intense period of the operations of the Slavic Committee was between 1945 and 1949, when the committee conducted cultural and educational activities on a great scale. Special attention was accorded to conducting and celebrating public holidays, and historical anniversaries important for Slavs. The committee also organized – with great attention to detail – exhibitions, artistic performances, radio shows, and lectures promoting other Slavic countries. During that time the committee had been heavily involved in the Sorb issue. The involvement was motivated by a  broad attention to the problem of the Polish society, and the nation’s strong support in reference to the requirements of the Sorbs. Apart from the element of the strengthening of Slavic unity, it was also a great moment to highlight and explain the defeat of the Third Reich. It is worthwhile to mention that the Committee had its own press organ  – Życie Słowiańskie (Eng. Slavic Life) magazine. The monthly appeared between 1946 and 1953. a total of 84 issues were edited and published. An issue contained about 60 pages. Henryk Batowski was the first editor of the magazine. He held this function between 1946 and 1951. Jerzy Woźnicki was the second and, at the same time, the last edit‑ The magazine consisted of two parts. The first one contained articles about the history 246 Summary of Slavic countries (for example, the Soviet Union, the Czech Republic, Bulgaria and Yugoslavia). The content published in the second part was related to Poland. It had the form of short information materials, grouped into regular sections. They included: Kronika polityczna, kulturalna i  gospodarcza (Eng. The Political, Cultural and Eco‑ nomic Chronicle) and Przegląd książek i  czasopism słowiańskich (Eng. An Overview of Slavic Books and Magazines). Reports on the current activity of the Committee were also printed. Sometimes sports news and information on arts was provided. Texts were mainly written by the members of the Committee management. Officially, the editorial team of the magazine was supposed to make sure that the annual number of published materials on individual Slavic countries was similar. However, most of the published texts were in fact related to the Soviet Union and the Polish -Russian cultural coopera‑ tion. These were typical propaganda articles, full of lofty slogans praising the alliance with the Soviet Union. In the early 1950s the international cultural exchange has been severely limited. Until that point these activities were in the scope of the Slavic Committee. However, mainly as a result of a Soviet -Yugoslav conflict they were shifted to the Committee of International Cultural Collaboration (established in June 1950). The Soviet -Yugoslav conflict ruined the conception of Slavic unity. Марцела Грущик Идея на службе пропаганды Славянский комитет в Польше в 1945–1953 гг. на фоне новославянского движения Резюме власть войны коммунистическая После Второй мировой трактовала сотрудничество славян как основное направление международной политики государства, считая его гарантией безопасности в послевоенной Европе. Кроме того, следуя указаниям Москвы, оно должно было способствовать советизации общества и убеждению его в ценности связи с Советским Союзом. Главным субъектом, ответственным за пропагандирование идеи славянского сообщества, был Славянский комитет. Эта организация никогда не приобрела массового характера, поэтому её деятельность поддерживали Товарищества польско- -славянской дружбы, во главе с Товариществом польско -советской дружбы. Из сохранившихся архивных материалов вытекает, что работа над созданием Славянского комитета началась в середине 1945 года.  Инициатором его образования, при содействии коммунистической власти, стал круг варшавской интеллигенции. Почти одновременно в Кракове, колыбели польской славистики, группа учёных, сосредоточенных вокруг профессора Ягеллонского университета Хенрика Батовского, предприняла шаги по созданию первого местного отделения общества. Инструкции по организации польского комитета дал председатель Всеславянского комитета Александр Гундоров во время визита в Польшу в июле 1945 года. Он прибыл по приглашению Временного правительства национального единства, чтобы принять участие в торжествах по случаю 535 -ой годовщины битвы под Грюнвальдом. Наиболее интенсивный период активности Славянского комитета прихо дится на 1945–1949 гг., когда велась широкая культурно -просветительская деятельность. В это время в центре внимания находились торжества, связанные с государственными праздниками и важными для славянского сообщества историческими годовщинами, а также мероприятия по проведению выставок, художественных выступлений, радиопередач и лекций, продвигающих остальные славянские страны. Весьма существенным аспектом была вовлечённость Славянского комитета в серболужицкую проблематику. Это происходило на волне реальной поддержки со стороны польского общества, открыто стоящего на стороне стремлений этой национальной группы. Наряду с подчёркиваемым элементом всеславянской солидарности в этом усматривалась востребуемая экземплификация поражения III Рейха. Необходимо отметить, что у Славянского комитета был также свой собственный периодический орган, журнал «Жиче Словянске» (польск. „Życie Słowiańskie”). Он издавался с 1946 по 1953 год. В общей сложности вышло 84 номера со средним объёмом 60 страниц. Первым редактором ежемесячника был 248 Резюме Хенрик Батовский. Эту функцию он исполнял в 1946–1951 гг. Вторым и вместе с тем последним редактором был Ежи Возьницкий. Журнал состоял из двух частей. Первая из них включала популяризаторские статьи, касающиеся истории славянских стран (т.е. Советского Союза, Чехословакии, Болгарии и Югославии). Тексты во второй части по своей тематике были связаны с Польшей и представляли собой краткие сведения, размещаемые в постоянных рубриках:  Политическая, культурная, экономическая хроника, а также Обзор славянских книг и журналов. Регулярно публиковались также отчёты о текущей деятельности комитета. Время от времени появлялась информация о спорте и о современном искусстве. Авторами текстов были прежде всего члены властей комитета. Официально редакция журнала должна была заботиться о том, чтобы материалы на тему отдельных славянских государств каждый год были сходными по своему числу. Однако в действительности большинство текстов посвящалось СССР и польско -советскому сотрудничеству в области культуры. Это были типичные пропагандистские тексты, насыщенные возвышенными слоганами, восхваляющими дружественные отношения с Советским Союзом. В начале 50 -х годов XX века в значительной степени был ограничен меж- дународный культурный обмен, который до того времени входил в круг компетенции комитета. Этими вопросами стал заниматься Комитет культурного сотрудничества с зарубежными странами, созданный в июле 1950 г.  Причиной такого положения дел стал советско -югославянский конфликт, который непосредственным образом нисповергнул идею славянской общности.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Idea w służbie propagandy. Komitet Słowiański w Polsce 1945–1953 na tle ruchu nowosłowiańskiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: