Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00342 005611 13069090 na godz. na dobę w sumie
Identyfikacja wartości osobistych w badaniach psychologicznych - ebook/pdf
Identyfikacja wartości osobistych w badaniach psychologicznych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 244
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1699-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia z zakresu metodologii badań psychologicznych, dotycząca wskazywania wartości osobistych jako motywów ludzkich zachowań i wyborów. Autor opisuje podejście środków i celów w badaniach nad wartościami. Następnie prezentuje metodę ladderingu realizującą to podejście i służącą do wskazywania atrybutów obiektów i działań, konsekwencji ich wyboru i wartości z nimi związanych. Laddering łączy jakościowy sposób zbierania danych z ilościową ich analizą, prowadzącą do zbudowania map poznawczych, wyrażających zależności między atrybutami, konsekwencjami i wartościami. Autor przedstawia własne propozycje odnośnie do kodowania i analizy danych, eliminujące wady oryginalnej wersji ladderingu, a zastosowanie metody ilustruje przykładami badań z własnej praktyki. Lektura pracy może wzbogacić warsztat badawczy nie tylko psychologów i studentów psychologii, lecz także badaczy rynku i twórców reklam.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Artur Domurat przedstawia swoje propozycje dotyczące kodowania i analizy danych, eliminujące wady oryginalnej wersji ladderingu, a zastosowanie metody ilustruje przykładami badań z własnej prak- tyki. Lektura pracy może wzbogacić warsztat badawczy nie tylko psychologów i studentów psychologii, lecz także badaczy rynku i twórców reklam. Praca obejmuje zakres zagadnień związanych z metodami identyfikacji wartości, które motywują jednostki do określonych działań w konkretnych sytuacjach życiowych. Uwaga Autora skupiona jest wokół metody ladderin- gu, często rekomendowanej w badaniach tego typu zagadnień. Jej odręb- nością, względem innych metod badawczych, jest połączenie podejścia jakościowego z podejściem ilościowym. Celem wysiłków Autora […] jest przełamanie ograniczeń tego podejścia, stawianych w literaturze tematu, w pierwszej kolejności związanych z obiektywnością i trafnością pomiaru. Prof. SGH dr hab. Małgorzata Rószkiewicz Autor rozwinął metody i procedury kodowania danych uzyskanych przy zastosowaniu metody ladderingu. Dopuszcza ona kategoryzację pojęć rozmytych i przybliżonych, co jak wiadomo z badań psychologicznych, jest zwykłym dla człowieka sposobem klasyfikowania obiektów. Nadto zapro- ponował metody oceny zgodności sędziów kompetentnych i wyrazistości kategoryzowania. Metody te pozwalają zmniejszyć udział intuicji w podej- mowaniu decyzji kategoryzacyjnych i poprawiają jakość danych uzyskiwa- nych za pomocą metody ladderingu. Prof. dr hab. Tadeusz Tyszka A r t u r D o m u r a t I d e n t y fi k a c j a w a r t o Ê c i o s o b i s t y c h w b a d a n i a c h p s y c h o o g i c z n y c h l Artur Domurat W serii ukazały się m.in.: Identyfikacja wartoÊci osobistych w badaniach psychologicznych WartoÊci jako cele działaƒ i wyborów Michał Bilewicz Być gorszymi. O reakcjach na zagrożenie statusu grupy własnej Małgorzata Dragan Doświadczenia traumatyczne a uzależnienie od alkoholu Dorota Kobylińska Automatyczna kontrola nieświadomych emocji piękno miło popatrzeć zaufanie Małgorzata Styśko Atrybucja winy: o roli stereotypów i odniesienia zdarzenia do Ja zdrowie różno- rodność Monika Grzesiak-Feldman Tożsamościowe uwarunkowania posługiwania się stereotypami marka smak i zapach Szymon Chrząstowski „Ścieżki ku sobie i od siebie”. Separacja i jej uwarunkowania w rodzinach osób z rozpoznaniem schizofrenii Cena 25,00 zł opakowanie naturalny niesłodzony Artur Domurat jest absolwentem Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz kierunku Metody Ilościowe i Systemy Informacyjne w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Pracuje jako adiunkt w Kate- drze Psychologii Poznawczej Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się psychologią decyzji i psychologią ekonomiczną. Jego aktualne badania dotyczą przede wszystkim psychologicznych uwarunkowań przedsiębiorczości i podejmowania ryzyka (w tym umiejętności wnioskowania bayesowskiego). Prowadzi zajęcia dydak- tyczne z dziedziny psychologii decyzji i psychologii ekonomicznej, a także ze statystyki i metodologii. Podczas wykładów i ćwiczeń stara się wpoić studentom główną ideę, która przyświecała mu przy pisaniu tej książki, czyli analizowanie różnych zjawisk za pomocą metod wymagających spełnienia możliwie najmniejszej liczby założeń wstępnych. www.domurat.edu.pl Prywatnie - wiedzie ciche, spokojne, rodzinne życie, przygotowując przetwory na zimę, piekąc chleb, spacerując, spędzając czas z żoną i dziećmi... Więcej o autorze można dowiedzieć się, odwiedzając jego stronę internetową: wartosci_okl.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/19/09 2:31:18 PM Identyfikacja wartoÊci osobistych w badaniach psychologicznych WartoÊci jako cele działaƒ i wyborów wartosci_str.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/19/09 2:37:25 PM 488 wartosci_str.indd 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/19/09 2:37:26 PM Artur Domurat Identyfikacja wartoÊci osobistych w badaniach psychologicznych WartoÊci jako cele działaƒ i wyborów wartosci_str.indd 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/19/09 2:37:32 PM Recenzenci Małgorzata Ro´szkiewicz Tadeusz Tyszka Projekt okładki Edwin Radzikowski Redaktor prowadza˛cy serii Ewa Wyszyn´ska Redaktor Joanna Młodzin´ska Redaktor techniczny Martyna Chołuj Korektor Graz˙yna Pachnik Skład i łamanie Janusz Olech Badania i analizy teoretyczne sfinansowano ze s´rodko´w pozyskanych w ramach grantu KBN nr H0IF 014 15 oraz badan´ statutowych BST 1134/2006 i 1250/2007. Wydanie ksia˛z˙ki uzyskało wsparcie finansowe z dotacji BW 1651 i BST 1194  Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009 ISSN 0509-7177 ISBN 978-83-235-0401-6 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Wste˛p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział I Wprowadzenie teoretyczne . O wartos´ciach Laddering: podstawy teoretyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wartos´ci jako przedmiot badan´ psychologicznych . . Wartos´ci w motywacji i systemie poznawczym człowieka . . Kontekstowe funkcjonowanie wartos´ci a metody ich pomiaru . . . . . . . . . Kelly’ego teoria konstrukto´w osobistych i ich pomiar . Laddering D. Hinklego . . . . . Zachowania celowe: cele, s´rodki, czynnos´ci Poje˛cia, kategorie, kategoryzacja . . . Koncepcja s´rodko´w i celo´w J. Gutmana: geneza i terminologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 13 13 17 24 31 31 33 36 38 40 51 51 51 54 57 60 61 62 65 65 69 72 Rozdział II Laddering: pomiar, analiza i interpretacja Pomiar: zbieranie danych surowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywiad pogłe˛biony . . . . Laddering mie˛kki lub laddering twardy . . . . Techniki zache˛cania oso´b badanych do wypowiadania sie˛ . . . . Kiedy zakon´czyc´ wywiad? Technika papier-oło´wek . . . Wybo´r techniki: wywiad indywidualny czy technika papier- -oło´wek? . . . . . . . . . . . Procedura kodowania . Ocena zgodnos´ci se˛dzio´w kompetentnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kodowanie danych . Macierz implikacji (M) . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis tres´ci Interpretacja wyniko´w . . Zastosowanie metody Konstrukcja hierarchicznej mapy wartos´ci i interpretacja wyniko´w . Ogo´lny algorytm konstruowania hierarchicznej mapy wartos´ci, H . . Dodatkowe wskaz´niki . . . . . . . Zastosowania w badaniach zachowan´ konsumenckich . . . Identyfikacja wartos´ci w pozostałych dziedzinach psychologii stosowanej . Ilustracja zastosowania metody: badania nad przywia˛zaniem do marki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Rozszerzenie ladderingu o nowe procedury i metody analizy danych . Uzasadnienie rozszerzenia: zastrzez˙enia wobec metody oryginalnej Etap gromadzenia danych: pojawianie sie˛ odpowiedzi rozgałe˛zia- ja˛cych sie˛ . Ocena zgodnos´ci se˛dzio´w kompetentnych (wiarygodnos´c´ kodo- wania) . Wyrazistos´c´ danych, wieloznacznos´c´ wypowiedzi i bliskoznacz- nos´c´ poje˛c´ . . . . Okres´lenie kategorii z włas´ciwego poziomu abstrakcji . . . Redundancja danych . . Analiza relacji pos´rednich . . . Pojawianie sie˛ poje˛c´ izolowanych i relacji zwrotnych . . Budowa hierarchicznej mapy wartos´ci: ustalenie włas´ciwego poziomu odcie˛cia . Macierz implikacji i hierarchiczna mapa wartos´ci w ladderingu mie˛kkim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podstawowe załoz˙enia i wymagania . . . Laddering twardy . . Laddering mie˛kki . . . . Okres´lenie przestrzeni pomiaru (zbio´r danych) . Kodowanie klasyczne, rozmyte i przybliz˙one – kiedy stosowac´? Oceny zgodnos´ci se˛dzio´w kompetentnych: nowe wskaz´niki statys- . tyczne . . Poje˛cia matematyczne wykorzystane w metodzie rozszerzonej . . . . . . . . Zbiory klasyczne, rozmyte i przybliz˙one Relacje klasyczne, rozmyte i przybliz˙one Grafy zwykłe, rozmyte i przybliz˙one . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załoz˙enia teoretyczne . . . . . . . . . . . . . . . . Kodowanie danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 76 78 79 81 81 83 84 99 99 99 101 102 104 105 107 108 109 110 111 111 113 116 120 120 122 123 124 125 127 127 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrazistos´c´ kategoryzacji . . . . . Idea wyrazistos´ci danych . . Wskaz´nik wyrazistos´ci . . . Zgodnos´c´ i wyrazistos´c´ danych: moz˙liwe sytuacje . . . . . . . . . . . . . Oszacowanie przynalez˙nos´ci Budowa jednostkowych i zbiorczych macierzy implikacji (M) . Wskaz´niki zgodnos´ci dla kategoryzacji klasycznej i rozmytej Jakos´c´ pracy se˛dzio´w kompetentnych: udział w niezgodnos´ci . . . Reguły zgodnos´ci w klasyfikacji przybliz˙onej . . . . . . . . . . . . . . . . . . Laddering twardy: analiza par fragmento´w zamiast drabin . . Laddering mie˛kki: kodowanie tres´ci całego wywiadu do macierzy . M . . . . . . . . . . Optymalizacja grafo´w: poziom odcie˛cia (_) . . . . Wskaz´nik pojemnos´ci informacyjnej B . . . . . Wskaz´nik podobien´stwa grafu do drzewa, H . . . Jednoczesna optymalizacja wskaz´niko´w B i H . . Optymalizacja grafo´w: wyznaczanie drzewa ekonomicznego . . Hierarchiczne mapy wartos´ci . . . . . . . Ilustracja zastosowania metody rozszerzonej – badanie 2 . . . . . . . . . . . . Materiały i techniki . . . Schemat badania i problem badawczy . Wyniki . . . Interpretacja tres´ci hierarchicznych map wartos´ci . . Budowa hierarchicznej mapy wartos´ci (H) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV Podsumowanie . . . . . Ocena rozwia˛zan´ formalnych . . Uwagi ogo´lnometodologiczne . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zała˛cznik 1. Zbiory, grafy i relacje: klasyczne, rozmyte i przybliz˙one . . . Z1.1. Zbiory zwykłe, rozmyte i przybliz˙one . Z1.2. Relacje zwykłe, rozmyte i przybliz˙one Z1.3. Grafy zwykłe, rozmyte i przybliz˙one . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zała˛cznik 2. Badanie zgodnos´ci se˛dzio´w kompetentnych . . . Z2.1. Wyprowadzenie wskaz´niko´w zgodnos´ci . Z2.2. Wyprowadzenie reguł zgodnos´ci dla kodowania przybliz˙onego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 131 137 140 143 143 144 150 153 155 155 163 166 166 167 167 168 170 171 173 173 173 174 182 184 184 188 191 198 198 209 217 222 222 225 8 Spis tres´ci Zała˛cznik 3. Optymalizacja mapy H . . . Z3.1. Wyprowadzenie wzoru wskaz´nika podobien´stwa do drzewa Z3.2. Wyznaczanie drzewa ekonomicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zała˛cznik 4. Koncepcja oprogramowania wspomagaja˛cego analize˛ danych w ladderingu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 230 231 234 Zała˛cznik 5. Znaczenie uz˙ytych symboli . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p Identyfikowanie wartos´ci osobistych jako motywo´w zacho- wan´ i wyboro´w człowieka jest przedmiotem licznych badan´ psychologicznych. Sa˛ to badania zachowan´ konsumenckich, zachowan´ prospołecznych, wyboro´w politycznych, zachowan´ ucznio´w w szkole czy zachowan´ pacjento´w poddaja˛cych sie˛ psychoterapii. Powszechnie analizuje sie˛ tu hierarchie˛ wartos´ci, natomiast mniej popularne jest bezpos´rednie wskazywanie po- szczego´lnych wartos´ci jako motywo´w wyboro´w w okres´lonych sytuacjach. Dlatego zapytajmy, jak identyfikowac´ te wartos´ci, kto´re sa˛ istotnymi motywami, nadrze˛dnymi celami konkretnych zachowan´ i wyboro´w. Czy we wszystkich wyborach maja˛ znaczenie wartos´ci? Czy zawsze ma znaczenie ich hierarchia? Zało´z˙my, z˙e ktos´ przedkłada wiedze˛ nad status społeczny, status społeczny nad przyjemnos´c´, a te˛ nad bezpieczen´stwo i stwierdzamy, z˙e wybiera: dz˙em wis´- niowy z całymi owocami, inteligentna˛ narzeczona˛, studia psycho- logiczne, z˙aluzje antywłamaniowe. Czy rzeczywis´cie wartos´ci odgrywaja˛ w tych wyborach jaka˛kolwiek role˛? Czy wartos´ci usytuowane wyz˙ej w hierarchii były dla tych decyzji istotniejsze? Czy na przykład wiedza jest waz˙niejsza od bezpieczen´stwa we wszystkich czterech decyzjach? Odpowiedz´ negatywna na te pytania kaz˙e szukac´ metod badania wartos´ci nie zakładaja˛cych ich hierarchii i nie zakładaja˛cych z go´ry wpływu wartos´ci na konkretne zachowania. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wste˛p W nieniejszej pracy przedstawiamy teoretyczna˛ koncepcje˛ s´rodko´w i celo´w w badaniach nad wartos´ciami oraz metode˛ słuz˙a˛ca˛ do identyfikowania tych s´rodko´w i celo´w. S´rodkami moga˛ byc´ przedmioty (np. produkty), czynnos´ci (np. czytanie, jazda na hulajnodze, wyjazd na urlop w go´ry), inni ludzie (np. kandydaci w wyborach politycznych, osoby ubiegaja˛ce sie˛ o prace˛). Celami natomiast sa˛ poz˙a˛dane skutki wykorzystania tych s´rodko´w. Moga˛ (choc´ nie we wszystkich sytuacjach musza˛) nalez˙ec´ do nich wartos´ci indywidualne, kto´re człowiek pragnie zrealizowac´ lub osia˛gna˛c´. Metoda˛ umoz˙liwiaja˛ca˛ badanie zalez˙nos´ci mie˛dzy wartos´ciami a wyborem s´rodko´w ułatwiaja˛cych osia˛gnie˛cie tych wartos´ci jest laddering1. Postuluje sie˛ w nim istnienie hierarchicznych struktur poznawczych w umys´le podmiotu, zbudowanych z trzech odre˛b- nych jakos´ciowo rodzajo´w poje˛c´ oraz powia˛zan´ mie˛dzy nimi. Sa˛ to atrybuty obiekto´w, konsekwencje ich wykorzystania i wartos´ci indywidualne. Metoda ła˛czy jakos´ciowy sposo´b wydobywania poje˛c´ z pamie˛ci oso´b badanych z ilos´ciowym charakterem analizy. Wynikiem tej analizy jest uzyskanie mapy poznawczej przed- stawiaja˛cej gło´wne zalez˙nos´ci mie˛dzy atrybutami, konsekwencjami i wartos´ciami. Otrzymana˛ mape˛ interpretuje sie˛ jako opis moty- wo´w badanej osoby lub grupy, tworza˛cych hierarchie˛ s´rodko´w i celo´w, ws´ro´d kto´rych celami najwyz˙szymi sa˛ wartos´ci indy- widualne. Metoda˛ tradycyjna˛ lub metoda˛ oryginalna˛ nazywamy tutaj laddering znany z literatury przedmiotu, a metode˛ zawieraja˛ca˛ nowe autorskie propozycje procedur i narze˛dzi analitycznych – metoda˛ rozszerzona˛. W rozdziale pierwszym dokonujemy przegla˛du sposobo´w rozumienia i metod pomiaru wartos´ci w ogo´lnych badaniach 1 W literaturze przedmiotu spotyka sie˛ tłumaczenie terminu laddering jako szczeblowanie (zob. Kotler, 1994) lub drabinowanie (zob. Wa˛sowicz-Kiryło, 1993). Ze wzgle˛du na te˛ niezgodnos´c´ nie zmieniamy oryginalnej angloje˛zycznej nazwy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 11 psychologicznych i w badaniach zachowan´ konsumenckich. Prezentujemy takz˙e podstawy teoretyczne ladderingu i własny zestaw podstawowych załoz˙en´ odnosza˛cych sie˛ do roli wartos´ci w motywacji jednostki, ich miejsca w systemie poznawczym oraz aktywizacji jako motywo´w zachowan´ w konkretnych sytuacjach wyboru. Rozdział drugi stanowi opis metody oryginalnej i przedstawia kolejne etapy procedury badawczej: zbierania danych, kodowania, analizy ilos´ciowej i interpretacji. W rozdziale tym przedstawiamy takz˙e badanie własne autora, kto´re stanowi przykład wykorzystania ladderingu w praktyce. Rozdział trzeci przedstawia rozszerzenie ladderingu o nowe procedury i techniki. Ro´z˙ne problemy metodologiczne poja- wiaja˛ce sie˛ na kolejnych etapach pracy badawczej kwestionowały stosowanie ladderingu w badaniach naukowych. Rozszerzenie metody stanowi wie˛c pro´be˛ rozwia˛zania tych problemo´w. Opi- sujemy nowe sposoby kodowania danych i nowe metody oceny zgodnos´ci se˛dzio´w kompetentnych, wprowadzamy koncepcje˛ analizy wyrazistos´ci danych, pozwalaja˛cej ocenic´ jakos´c´ ma- teriału badawczego. Naste˛pnie proponujemy nowe wskaz´niki i algorytmy analizy danych, słuz˙a˛ce do agregowania danych i konstruowania map poznawczych. Opis badania analogicznego do wczes´niejszego ilustruje wykorzystanie metody rozszerzonej w praktyce badawczej. i Kolejnymi cze˛s´ciami pracy sa˛ podsumowanie, bibliografia i zała˛czniki. W zała˛cznikach przedstawiamy poje˛cia z dziedziny teorii grafo´w, stanowia˛cych baze˛ poje˛ciowa˛ metody logiki rozszerzonej, ilustruja˛c je przykładami, wyprowadzenie autorskich wskaz´niko´w zgodnos´ci se˛dzio´w kompetentnych i wyrazistos´ci materiału badawczego oraz zarys oprogramowania wspomagaja˛- cego analize˛ danych. W ostatnim zała˛czniku zamieszczamy spis symboli i objas´nienie ich znaczenia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wste˛p Najserdeczniejsze podzie˛kowania składam przede wszystkim prof. Elz˙biecie Aranowskiej – za zainteresowanie mnie tematem badania wartos´ci osobistych oraz liczne merytoryczne dyskusje, podtrzymuja˛ce mnie na duchu i uzasadniaja˛ce sens studiowania tej jakz˙e rozmytej dziedziny. Dzie˛kuje˛ mgr Joannie (Mielecho- wicz) Domurat za zaprogramowanie bazy danych, bez kto´rej proponowane przeze mnie algorytmy i wskaz´niki stanowiłyby jedynie spekulacje˛ teoretyczna˛ pozbawiona˛ praktycznego znacze- nia. Profesorowi Tadeuszowi Tyszce dzie˛kuje˛ za umoz˙liwienie mi przeprowadzenia badan´ praktycznych w ramach grantu, kto´rego był kierownikiem. Mgr. Piotrowi Matyi dzie˛kuje˛ za wspo´lne przeprowadzenie badan´ nad przywia˛zaniem do marki. Podzie˛kowania składam ro´wniez˙ recenzentom: prof. Ewie Kotowskiej i prof. Bogdanowi Zawadzkiemu, a takz˙e prof. Małgorzacie Ro´szkiewicz i prof. Tadeuszowi Tyszce, za two´rcze wskazo´wki, zmuszaja˛ce mnie do napisania ksia˛z˙ki, stanowia˛cej kompromis mie˛dzy monografia˛ prezentuja˛ca˛ aspekty formalne metody ladderingu a podre˛cznikiem tejz˙e metody, przyjaznym uz˙ytkownikowi. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział I Wprowadzenie teoretyczne O wartos´ciach2 Wartos´ci jako przedmiot badan´ psychologicznych Wartos´ci stanowia˛ kontrowersyjny przedmiot badan´ psycho- logicznych. Niekto´rzy psychologowie, szczego´lnie behawiorys´ci, awersyjnie reaguja˛ na posługiwanie sie˛ terminologia˛ aksjologiczna˛, uwaz˙aja˛c jej poje˛cia za niepoprawne, mgliste, rozmyte i wielo- znaczne. Wartos´ci stanowia˛ bowiem temat licznych pozanauko- wych spekulacji ideologicznych i s´wiatopogla˛dowych, a w ramach samej nauki nie poddaja˛ sie˛ łatwo operacjonalizacji. Wobec ba- daczy staraja˛cych sie˛ zaja˛c´ wartos´ciami w sposo´b naukowy wysuwany jest cze˛sto metodologiczny zarzut subiektywizmu w czynnos´ciach badawczych i wnioskach wyprowadzanych z ba- dan´. Jednym z warunko´w obiektywnos´ci badan´ naukowych ma byc´ przeciez˙ niezalez˙nos´c´ twierdzen´ od emocji i s´wiatopogla˛du, w tym wartos´ci, oso´b uprawiaja˛cych nauke˛. Nie sposo´b jednak nie zauwaz˙yc´, z˙e praktyka psychologiczna wymusza prowadzenie badan´ nad zalez˙nos´ciami mie˛dzy warto- s´ciami a innymi konstruktami psychologicznymi. Wielu ludzi (jes´li nie wszyscy) włas´nie za pomoca˛ wartos´ci uzasadnia za- chowania swoje i innych, postawy i mys´li, podaja˛c wartos´ci jako cele, ku kto´rym da˛z˙a˛ albo jako reguły wyznaczaja˛ce sposo´b włas´ciwego poste˛powania. 2 Tres´c´ niniejszego rozdziału stanowi rozszerzona˛ i uzupełniona˛ wersje˛ pracy: Domurat, 2002a. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 I. Wprowadzenie teoretyczne W pewnych sytuacjach badawczych nie moz˙na wie˛c pomina˛c´ wartos´ci jako motywo´w ludzkich zachowan´. Ich identyfikowanie staje sie˛ rzecza˛ bardzo waz˙na˛ nie tylko w teorii, ale i w praktyce psychologicznej. Prowadzi sie˛ zatem badania nad zalez˙nos´ciami mie˛dzy wartos´ciami a zachowaniami, postawami i innymi kon- struktami psychologicznymi w ro´z˙nych dziedzinach psychologii stosowanej. Do tych dziedzin mie˛dzy innymi nalez˙a˛: psychologia zachowan´ konsumenckich (np. Vinson, Scott i Lamont, 1977; Durgee, O’Connor, Veryzer, 1996; Young i Feigin, 1975; Walker i Olson, 1991; Peter i Olson, 1996; Mitchell, 1983), psychologia zachowan´ prospołecznych – np. identyfikacja norm społecznych w okres´lonej populacji (np. Hoffman, 1990; Kohlberg, 1981; Goła˛b, 1999; Goła˛b i Reykowski, 1985; Reykowski, 1986), psychologia zachowan´ w organizacji i w pracy (np. Gliszczyn´ska, 1982; Jolly, Reynolds i Slocum, 1988; Rosenberg, 1957), psycho- logia wychowawcza (np. S´wida, 1979; Gorzkowska, 1971; Hoff- man, 1975) czy tez˙ psychoterapia (np. Da˛browski, 1974; Ke˛pin´ski, 1977; Kos´ciuch, 1984). Dlatego tez˙ podejmowane sa˛ pro´by konceptualizacji i operacjonalizacji wartos´ci w badaniach psycho- logicznych. Koncepcje psychologiczne wartos´ci sa˛ bardzo ro´z˙norodne. Wartos´ci rozumiane sa˛ przez teoretyko´w jako elementy postaw (np. modele oczekiwania-wartos´ci – Fishbein i Ajzen – 1974, tkwia˛cy w człowieku (w 1975; Rosenberg, 1956), potencjał psychologii humanistycznej – np. Maslow, 1959), obiektywnie istnieja˛ce kategorie (np. teoria rozwoju moralnego Kohlberga – 1981) czy elementy systemu przekonan´ człowieka ukierun- kowuja˛cych jego działania (Rokeach, 1968, 1973). Ciekawa˛ koncepcje˛ wartos´ci zaproponował M. Adamiec (1983), definiuja˛c je w kategoriach przekształcen´ i materii. Zgodnie z tym uje˛ciem wartos´ci stanowia˛ proces, a nie stan i obejmuja˛: zbio´r działan´, system emocji, potrzeb i innych przez˙yc´ maja˛cych zdolnos´ci motywacyjne, zbio´r stano´w wyob- raz˙onych lub zwerbalizowanych, traktowanych jako cele działania informacji, energii ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== O wartos´ciach 15 oraz zbio´r informacji, przekonan´, wyobraz˙en´, zwia˛zanych z reali- zowanym przez człowieka systemem działan´ i celo´w, a takz˙e normy i zasady etyczne ich dotycza˛ce. Wymienieni autorzy koncepcji wartos´ci ro´z˙nie formułuja˛ załoz˙enia dotycza˛ce sposobu istnienia wartos´ci. Owe stanowiska ontologiczne, zajmowane przy budowaniu koncepcji, dzieli sie˛ zazwyczaj naste˛puja˛co (Oles´, 1989; Matusewicz, 1975): (cid:127) Stanowisko obiektywistyczne. Według tego stanowiska wartos´ci istnieja˛ obiektywnie, niezalez˙nie od operacji podmioto- wych, jako pewne realne jakos´ci rzeczy ba˛dz´ idee. (cid:127) Stanowisko subiektywistyczne. Wartos´ci maja˛ charakter subiektywny, ich istnienie wynika z odpowiednich zachowan´ podmiotu – wia˛z˙e sie˛ ze s´wiadomym przez˙ywaniem wartos´ci, z wartos´ciowaniem, z emocjonalna˛ reakcja˛ na cos´ lub z rezultatami tego rodzaju zachowan´. Stanowisko to psychologowie prezentuja˛ najcze˛s´ciej. (cid:127) Stanowisko emotywistyczne. Według tego podejs´cia warto- s´ci nie istnieja˛, natomiast empirycznie moz˙liwe jest zaobser- wowanie wartos´ciowania – terminy wartos´ciuja˛ce (w tym po- sługiwanie sie˛ poje˛ciami takimi jak wartos´ci) słuz˙a˛ do wyraz˙ania i wywoływania postaw emocjonalnych. Wielu autoro´w uwaz˙a, z˙e aby zrozumiec´ znaczenie wartos´ci dla jakichkolwiek zjawisk natury psychologicznej, nalez˙y okres´lic´ własne załoz˙enia co do sposobu ich istnienia. Załoz˙enia te wpływaja˛ na stosowane metody i sposoby interpretacji wyniko´w badan´ nad wartos´ciami i ich systemami (zob. Jałowiecki, 1982; Oles´, 1989). W tej ksia˛z˙ce proponujemy metode˛ stosunkowo odporna˛ na załoz˙enia ontologiczne dotycza˛ce istoty i funk- cjonowania wartos´ci na płaszczyz´nie psychologicznej. Taka˛ moz˙liwos´c´ zdaniem autora daje przyje˛cie perspektywy poznaw- czej, poniewaz˙ poznawcza konceptualizacja wartos´ci pozwala oboje˛tnie odnies´c´ sie˛ do załoz˙en´ ontologicznych i uznac´ je za przedmiot zainteresowan´ naukowych włas´ciwy dla filozofo´w, etyko´w i teologo´w. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 I. Wprowadzenie teoretyczne Za przyje˛ciem perspektywy poznawczej w badaniach nad wartos´ciami przemawia ro´wniez˙ praktyka badawcza uznana w literaturze przedmiotu. Przykładem takiego pozytywnego eklektyzmu teoretycznego moga˛ byc´ prace Olesia (1989) i Gasiula (1987), w kto´rych, na płaszczyz´nie metodologicznej, autorzy integruja˛ własne naturalistyczne i obiektywistyczne załoz˙enia o ontologii wartos´ci i ich systemo´w z poznawcza˛ metoda˛ ich pomiaru, jaka˛ jest metoda zaproponowana przez M. Rokeacha. Z przytoczonych prac wynika, z˙e na gruncie operacjonalizacji wartos´ci i ich systemo´w, teoria Rokeacha ma charakter uniwer- salny, pomimo subiektywistycznego stanowiska tego autora, przy czym uniwersalnos´c´ ta dotyczy strony formalnej, niekoniecznie zas´ samej klasyfikacji pod wzgle˛dem tres´ciowym. Dla metody proponowanej w niniejszej pracy oboje˛tne sa˛ spory teoretyczne o liczbe˛ wartos´ci wyro´z˙nianych w koncepcji Rokeacha (czy w jakiegokolwiek innej koncepcji) i ich uniwersal- nos´c´ (zob. np. Homer i Kahle, 1988). Badacz moz˙e analizowac´ tres´c´ wartos´ci i ich systemo´w zgodnie z ta˛ klasyfikacja˛, moz˙e tez˙ tworzyc´ podziały własne, dostosowane do populacji i kultury badanej zbiorowos´ci. W tej ksia˛z˙ce wartos´ci rozumiemy przede wszystkim, zgodnie z koncepcja˛ M. Rokeacha, jako trwałe przekonania o sposobach poste˛powania lub ostatecznych celach z˙yciowych preferowanych osobis´cie lub społecznie wzgle˛dem przeciwnych do nich sposobo´w poste˛powania i celo´w (Rokeach, 1973). Przekonania te wykraczaja˛ i stanowia˛ ogo´lne ponad postawy wobec obiekto´w i sytuacji standardy kieruja˛ce zachowaniem, postawami, s´wiatopogla˛dem, ocenami, poro´wnaniami własnej osoby z innymi i wysiłkami podejmowanymi w celu zmiany zachowan´ innych. Stosunkowo niewielka liczba wartos´ci kon´cowych (ostatecznych) i instrumen- talnych pełni nadrze˛dna˛ role˛ wobec duz˙ej liczby postaw i za- chowan´. Wartos´ci kon´cowe oznaczaja˛ pewne ostateczne stany egzystencji ludzkiej, takie jak ma˛dros´c´, poko´j na s´wiecie lub zbawienie, zas´ instrumentalne dotycza˛ własnych cech warun- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== O wartos´ciach 17 kuja˛cych pozytywne funkcjonowanie społeczne w aspekcie moral- nym (np. ambicja, uprzejmos´c´, uczynnos´c´, zdrowie) lub zwia˛za- nych z akceptacja˛ własnej osoby (np. niezalez˙nos´c´, logicznos´c´ mys´lenia, szerokie horyzonty, pogoda ducha). Wartos´ci w kon- cepcji Rokeacha ro´z˙nia˛ sie˛ od postaw „centralnos´cia˛” (tzn. dotycza˛ „ja” człowieka bardziej niz˙ postawy) oraz stopniem abstrakcji (postawy bowiem moga˛ byc´ przekonaniami na temat obiekto´w rzeczywistych, wartos´ci natomiast nimi nie sa˛). Warto zauwaz˙yc´, z˙e przyjmuja˛c koncepcje˛ wartos´ci Rokeacha, badacz uwalnia sie˛ od koniecznos´ci przyje˛cia wspomnianych we wste˛pie załoz˙en´ ontologicznych. Na gruncie badan´ psychologicz- nych wielu badaczy uznaje wartos´ci za czynniki motywacyjne, a przyjmuja˛c perspektywe˛ psychologii poznawczej uwaz˙a, z˙e sa˛ one elementami systemu poznawczego człowieka. Wartos´ci w motywacji i systemie poznawczym człowieka Zało´z˙my, z˙e wartos´ci stanowia˛ komponenty systemu poznaw- czego człowieka i funkcjonuja˛ jako motywy ludzkich działan´ i postaw. Załoz˙enie to moz˙na rozbic´ na naste˛puja˛ce cztery przesłanki szczego´łowe, uzasadniaja˛ce potraktowanie wartos´ci jako przedmiotu rozwaz˙an´ i badan´ psychologicznych: i Wartos´ci ich systemy stanowia˛ motywacyjny czynnik steruja˛cy zachowaniem człowieka. W wielu teoriach psycho- logicznych, takz˙e poza nurtem psychologii poznawczej, wartos´ci traktuje sie˛ jako istotny czynnik motywacji człowieka (Oles´, 1989, s. 26–30; Matusewicz, 1975). Odwoływanie sie˛ do wartos´ci w ramach koncepcji teoretycz- nych osobowos´ci i motywacji jest szczego´lnie charakterystyczne dla psychologo´w humanistycznych (Allport, Vernon i Lindzey, 1951 – za: Matusewicz, 1975; Maslow, 1959; Rogers, 1964), kto´rych zdaniem wartos´ci staja˛ sie˛ immanentnymi motywami ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 I. Wprowadzenie teoretyczne poste˛powania jednostki w jej dos´wiadczaniu rzeczywistos´ci. W koncepcjach tych wartos´ci rozumiane sa˛ w szerokiej, holis- tycznej wizji człowieka: rola˛ wartos´ci w jego z˙yciu jest kształ- towanie filozofii z˙ycia i wspomaganie go w procesie „stawania sie˛”. Wartos´ci wynikaja˛ z natury człowieka i przejawiaja˛ sie˛ w postaci indywidualnych predyspozycji i moz˙liwos´ci, natura ludzka jest wie˛c z´ro´dłem proceso´w wartos´ciowania. Teoretycy ci podkres´laja˛ znaczenie pola fenomenologicznego dla zachowan´ ludzkich, czyli tego, czego jednostka dos´wiadcza i jak odbiera s´wiat. W radykalnym behawioryzmie (Skinner, 1978; za: Oles´, 1989) unika sie˛ mo´wienia o wartos´ciach wprost, zas´ wartos´ciowanie sprowadza sie˛ do wzmocnien´, jest to wie˛c stanowisko emotywisty- czne. Jez˙eli rzeczy prowadza˛ do wzmocnien´ pozytywnych, to sa˛ dobre, jez˙eli natomiast do negatywnych – to sa˛ złe. Jak zauwaz˙a P. Oles´ (op. cit., s. 28), zredukowanie wartos´ci do wzmocnien´ oraz kreowanie modelu człowieka jako istoty sterowanej z zewna˛trz przez bodz´ce odbiera zasadniczy sens poje˛ciu wartos´ci, kto´re tradycyjnie ła˛czy sie˛ z wolnos´cia˛ wyboru, autonomia˛ i celowym zachowaniem preferencyjnym. Pomimo tej „antyhumanistycznej” i „nieludzkiej” wizji roli wartos´ci, nie sposo´b nie zauwaz˙yc´, z˙e ich behawiorystyczne rozumienie dotyczy sterowania zachowaniem, a wie˛c motywacji człowieka. W neobehawioryzmie tolmanowskim (Tolman, 1949/1995) nie mo´wi sie˛ o wartos´ciach, ale uwzgle˛dnia sie˛ role˛ wewne˛trznych zmiennych pos´rednicza˛cych w sterowaniu zachowaniem i zakłada istnienie zjawisk psychicznych takich jak procesy poznawcze, wyobraz˙enia, oczekiwania i odczucia, doty- cza˛ce celo´w zachowan´ i s´rodko´w do nich prowadza˛cych. Z kolei w teoriach psychoanalitycznych motywacyjna rola wartos´ci dotyczy spełniania przez nie funkcji moralnego wy- znacznika poste˛powania – standardo´w zawartych w superego. Dziecko nies´wiadomie przejmuje wartos´ci i postawy od rodzico´w i zachowuje sie˛ zgodnie z ich oczekiwaniami. Wartos´ci moga˛ dotyczyc´ ro´wniez˙ idealnego ego, złoz˙onego z zinternalizowanych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== O wartos´ciach 19 ideało´w i celo´w, da˛z˙en´ i idealnego obrazu własnej osoby. Według teorii psychoanalitycznych, wartos´ci zawarte w superego stanowia˛ kulturowo i rozwojowo uwarunkowane kryteria włas´ciwego poste˛powania i jako takie steruja˛ zachowaniem człowieka (por. Oles´, 1989; Hartmann, 1960; Menninger, Pruyser 1963; Settlage 1972). Niezalez˙nie zatem od orientacji psychologicznych i charak- terystycznych dla nich załoz˙en´ ontologicznych, wartos´ci stanowia˛ uzasadnienia lub subiektywne kryteria własnych zachowan´ ludzi i przynajmniej jako takie moga˛ byc´ badane jako czynniki moty- wacyjne. W koncepcji Rokeacha wartos´ci instrumentalne sa˛ motywu- ja˛ce, poniewaz˙ wia˛z˙a˛c sie˛ z wyidealizowanymi sposobami po- ste˛powania, sa˛ s´rodkiem do osia˛gnie˛cia poz˙a˛danych celo´w osta- tecznych – wartos´ci kon´cowych. Z kolei wartos´ci ostateczne sa˛ motywuja˛ce same przez sie˛, stanowia˛ bowiem cele trwałe i ponad- czasowe i człowiek zawsze do nich da˛z˙y. Motywacyjny charakter wartos´ci zwia˛zany jest z ich emocjonalnym aspektem funk- cjonowania. Wartos´ci sa˛ bowiem zwia˛zane z interpretacja˛ i oce- nianiem rzeczywistos´ci, a w naste˛pstwie – z wyborem przez człowieka preferowanych sposobo´w poste˛powania i obiekto´w w s´rodowisku, pozwalaja˛cych te wartos´ci osia˛gna˛c´. Inni autorzy podobnie rozumieja˛ role˛ wartos´ci w motywacji. Na przykład P. Oles´ (1989) traktuje wartos´ci jako składniki osobowos´ci wpływaja˛ce na zachowanie zaro´wno teraz´niejsze jak i przyszłe, za pomoca˛ kto´rych człowiek formułuje cele osobiste. S. Epstein (1990) stawia znak ro´wnos´ci mie˛dzy wartos´ciami a motywami. Z kolei E. Staub (1990) wartos´ci, razem z innymi celami, zalicza do motywo´w, lecz je od nich odro´z˙nia przez wzgla˛d na ich wymiar moralny. Dlatego tez˙ uwaz˙a, z˙e samych celo´w wyznaczaja˛cych kierunek działan´ człowieka nie moz˙na uznac´ jeszcze za wartos´ci. Tak rozumie wartos´ci inny z badaczy – R.M. Williams (1968), dla kto´rego wartos´ci wpływaja˛ na zachowania wyraz˙aja˛ce wybo´r i sa˛: po pierwsze – tym, co jest ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 I. Wprowadzenie teoretyczne poz˙a˛dane i po drugie – tym, co powinno byc´ poz˙a˛dane. Podobnie uwaz˙a C. Kluckhohn: wartos´c´ stanowi idee˛ tego, co godne poz˙a˛- dania, charakterystyczna˛ dla jednostki lub grupy, wpływaja˛ca˛ na wybo´r s´rodko´w i celo´w działania (Kluckhohn, 1959). Ta koncepcja ro´wniez˙ podkres´la aspekty poznawcze, emocjonalne i wolitywne wartos´ci. Wartos´c´ to wie˛cej niz˙ preferencja, odnosi sie˛ bowiem tylko do tych typo´w zachowan´ preferencyjnych, kto´re wynikaja˛ z przekonania o tym, co powinno byc´ poz˙a˛dane. Moz˙na nie zgadzac´ sie˛ z ostatnimi dwiema koncepcjami, gdyz˙ implikuja˛ one moz˙liwos´c´ traktowania np. konkretnych cech wielu ro´z˙nych przedmioto´w jako wartos´ci (np. wartos´cia˛ zgodnie z ta˛ definicja˛ moz˙e byc´ fason szkockiej kraty na koszuli w sezonie, w kto´rym modne sa˛ ubrania w krate˛). Jednakz˙e ro´wniez˙ te koncepcje stanowia˛ przykłady traktowania wartos´ci jako motywo´w ludzkich zachowan´. Wartos´ci indywidualne człowieka sa˛ poje˛ciami funkcjonu- ja˛cymi w jego systemie poznawczym. Poniewaz˙ w tej ksia˛z˙ce przyje˛lis´my perspektywe˛ poznawcza˛, mamy moz˙liwos´c´ uznania wartos´ci za poje˛cia funkcjonuja˛ce w systemie poznawczym człowieka. Przez poje˛cie rozumiemy element wiedzy podmiotowej i strukture˛ poznawczo-umysłowa˛ lub idee˛ reprezentuja˛ca˛ uogo´l- niona˛ abstrakcyjna˛ klase˛ obiekto´w, poła˛czonych pewna˛ wspo´lna˛ zasada˛, np. cecha˛ lub relacja˛ (Chlewin´ski, 1999). W koncepcji Rokeacha aspekt poznawczy wartos´ci dotyczy ich wyste˛powania jako umysłowych reprezentacji trwałych przekonan´ o subiektywnie poz˙a˛danych cechach własnych i stanach własnej osoby podmiotu (wartos´ci instrumentalne) – lub poz˙a˛danych stanach kon´cowych (wartos´ci ostateczne). Poza teoria˛ wartos´ci Rokeacha opisane tutaj podejs´cie s´rodko´w i celo´w i metoda ladderingu bazuja˛ na (poznawczej) teorii konstrukto´w osobistych G. Kelly’ego (Kelly, 1955; Bannister i Mair, 1968). Interpretuja˛c wartos´ci w jej kategoriach, moz˙na przyja˛c´, z˙e sa˛ one konstruktami osobistymi, czyli indywidualnymi abstrakcyjnymi sposobami ujmowania s´wiata przez człowieka, od ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== O wartos´ciach 21 kto´rych zalez˙y ukierunkowanie jego aktywnos´ci wobec ro´z˙nych razem z innymi konstruktami stanowia˛ obiekto´w. Wartos´ci elementy sieci poznawczej w umys´le człowieka. Jak twierdzi Kelly, system konstrukto´w osobistych okres´la przewidywania odnosza˛ce sie˛ do tego, jaki jest s´wiat. W aspekcie poznawczym funkcjonowania wartos´ci oznacza to, z˙e jako kryteria postrzegania rzeczywistos´ci, a zarazem cele najwyz˙sze w hierarchii s´rodko´w i celo´w, wartos´ci sa˛ nadrze˛dne wobec innych konstrukto´w, za kto´rych pomoca˛ system poznawczy człowieka porza˛dkuje otacza- ja˛ca˛ go rzeczywistos´c´ (por. dalej rozdział o teorii Kelly’ego). Przyje˛te załoz˙enie o poznawczym aspekcie wartos´ci nie kło´ci sie˛ ze sposobami ich definiowania zgodnie z pozapoznawczymi koncepcjami w psychologii. Wykazac´ moz˙na to nie wprost: z˙aden psychoanalityk, behawiorysta czy psycholog humanistyczny nie zaprzeczy, z˙e wartos´ci musza˛ stanowic´ jakis´ składnik wiedzy człowieka (niekoniecznie w postaci poje˛c´, chociaz˙ traktowanie wartos´ci jako poje˛c´ wydaje sie˛ najwłas´ciwsze ze wzgle˛du na łatwos´c´ ich operacjonalizacji). W psychoanalitycznej wizji warto- s´ci powiada sie˛, z˙e stanowia˛ one zinternalizowane w superego normy i zasady poste˛powania. Trudno sobie wyobrazic´ proces internalizacji wartos´ci np. poprzez identyfikacje˛ z pewnymi wzorcami czy nas´ladowanie oso´b znacza˛cych, a wie˛c odwzoro- wanie wartos´ci innych oso´b w superego jednostki – bez przepływu informacji. Behawiorys´ci (z wyja˛tkiem przedstawicieli skrajnych, zaprzeczaja˛cych istnieniu s´wiadomos´ci) odcinaja˛ sie˛ od katego- rycznego rozstrzygania składniko´w psychiki ludzkiej. Obserwuja˛c zjawisko wartos´ciowania z behawiorystycznej perspektywy oboje˛t- ne jest wie˛c, czy wartos´ci istnieja˛ subiektywnie czy obiektywnie i czy sa˛ poje˛ciami. Radykalnego behawiorysty nie interesuja˛ przeciez˙ elementy umysłu, a umiarkowany (np. neobehawiorysta uznaja˛cy teorie E.C. Tolmana) zapewne zgodzi sie˛ z tym, z˙e ludzie tworza˛ sobie pewne zmienne pos´rednicza˛ce – wyobraz˙enia, kto´re nazywaja˛ wartos´ciami i kto´rymi uzasadniaja˛ swoje po- ste˛powanie. Z kolei w psychologii humanistycznej wartos´ci sa˛ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 I. Wprowadzenie teoretyczne istotnym czynnikiem motywacji człowieka, stanowia˛c przedmiot jego potrzeb (np. Allport i in., 1951; Maslow, 1959; Rogers, 1964). Na przykład A. Maslow w koncepcji hierarchii potrzeb wskazuje na potrzeby miłos´ci i przynalez˙nos´ci, bezpieczen´stwa czy samorealizacji. Mo´wi sie˛ o wartos´ciowaniu, czyli o ocenianiu, dokonywaniu wyboro´w, kwalifikowaniu i uznawaniu czegos´ za wartos´ciowe (por. Oles´, 1989, s. 23). W psychologii humanistycz- nej wartos´ci sa˛ wie˛c przedmiotem poznawczego i afektywnego ich przez˙ywania. Istnieja˛ subiektywne u kaz˙dego człowieka powia˛zania wartos´ci, celo´w do nich prowadza˛cych i zachowan´ polegaja˛cych na doborze s´rodko´w słuz˙a˛cych do ich realizacji (wybranych obiekto´w z otoczenia). Poza komponentami emocjonalnym i poznawczym, Rokeach wskazuje behawioralny składnik wartos´ci. Sa˛ one bowiem zmiennymi pos´rednicza˛cymi (ang. intervening variables), prowadza˛cymi do podje˛cia odpowiadaja˛cych im działan´ w momencie uaktywnienia sie˛ tych zmiennych w systemie motywacji. Z jednej strony Rokeach stwierdza, z˙e nie moz˙na mo´wic´ o jednoznacznym przyporza˛dkowaniu podejmowanych zachowan´ odpowiadaja˛cym im wartos´ciom instrumentalnym czy przypo- rza˛dkowaniu wartos´ci instrumentalnych wartos´ciom ostatecznym. Co wie˛cej, pomie˛dzy wartos´ciami ostatecznymi a instrumental- nymi a dalej – mie˛dzy wartos´ciami instrumentalnymi a postawami i zachowaniami im podporza˛dkowanymi nie istnieja˛ nawet relacje homomorfizmu: dowolna postawa czy zachowanie moz˙e znalez´c´ uzasadnienie w kilku wartos´ciach i kaz˙da wartos´c´ moz˙e jako przekonanie odnosic´ sie˛ do kilku postaw lub zachowan´. Ludzie o ro´z˙nych postawach maja˛ tendencje˛ do utrzymywania ro´z˙nych preferencji wartos´ci, jednak nie wszyscy wia˛z˙a˛ te same postawy z tymi samymi wartos´ciami. Jak zauwaz˙a Wojciszke (1990), wartos´ci osobiste moga˛ byc´ na tyle abstrakcyjnymi standardami działania, z˙e ich realizacja˛ moga˛ byc´ nawet wzajemnie wy- kluczaja˛ce sie˛ konkretne zachowania podmiotu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== O wartos´ciach 23 Z drugiej strony Rokeach uwaz˙a, z˙e moz˙na przewidziec´ postawy i zachowania na podstawie preferencji poszczego´lnych wartos´ci. Wartos´ci i ich systemy moga˛ byc´ przedmiotem badan´ nad ro´z˙nicami indywidualnymi. Autor koncepcji podaje przykłady zgodnos´ci preferencji wartos´ci z zachowaniem. Na przykład zbawienie wyz˙ej cenia˛ osoby chodza˛ce do kos´cioła, natomiast osoby uzalez˙nione od narkotyko´w i alkoholu przedkładaja˛ wartos´ci osobiste nad społeczne. Ro´wnos´c´ moz˙e słuz˙yc´ za przykład wartos´ci pozwalaja˛cej przewidywac´ aktywnos´c´ polityczna˛ (Rokeach, 1973; Rokeach i Ball-Rokeach, 1989). Kontekst sytuacyjny wpływa na zachowanie, percepcje˛ obiekto´w oraz na kształtowanie sie˛ zwia˛zku motywo´w (w tym wartos´ci) z zachowaniem i wartos´ciowaniem obiekto´w. Prze- konanie o roli subiektywnej interpretacji sytuacji w ukierun- kowywaniu zachowan´ człowieka jest szeroko akceptowane np. w psychologii społecznej. Mianowicie, za takimi badaczami jak K. Lewin, S. Asch czy F. Heider przyjmuje sie˛, z˙e aby zrozumiec´, w jaki sposo´b otoczenie społeczne wywiera wpływ na dana˛ osobe˛, waz˙niejsze jest wyjas´nienie tego, jak ludzie postrzegaja˛, pojmuja˛ czy interpretuja˛swoje otoczenie niz˙ obiektywny obraz otaczaja˛cego ich s´rodowiska (cyt. za: Aronson, Wilson i Robin, 1997, s. 6). Zwłaszcza kontekst sytuacyjny i jego percepcja wpływaja˛ na uaktywnianie sie˛ wartos´ci jako motywo´w poste˛powania człowieka (por. Wojciszke, 1990). W tej ksia˛z˙ce przez uwarunkowania kontekstowe rozumiemy sytuacje, w kto´rych zachowania i decyzje człowieka sa˛ ukierunkowane nie tylko na innych ludzi, lecz takz˙e na przedmioty, zdarzenia, czynnos´ci, fakty etc. Na znaczenie kontekstu w postrzeganiu i rozumieniu otacza- ja˛cej rzeczywistos´ci, a tym samym na kształtowanie systemu poznawczego jednostki w wyniku interakcji z otoczeniem wska- zuje wspomniana teoria konstrukto´w osobistych Kelly’ego, według kto´rej system poznawczy człowieka wytwarza w wyniku do- s´wiadczenia nowe i modyfikuje istnieja˛ce konstrukty osobiste, wchodza˛ce w skład tego systemu. Zdaniem Kelly’ego, konstrukty ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Identyfikacja wartości osobistych w badaniach psychologicznych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: