Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00074 004675 12749292 na godz. na dobę w sumie
Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych - ebook/pdf
Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 301
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-738-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Tendencja do identyfikowania i analizowania potrzeb społecznych wynika ze współczesnych teorii oświaty, kładących nacisk na rozwój szkoły jako instytucji reagującej na potrzeby społeczności szkolnych oraz jako organizacji uczącej się. Przedstawiane w książce badania empiryczne miały więc charakter nie tylko diagnostyczny, ale i eksploracyjny, gdyż monografia podejmuje tematykę pomijaną w większości najnowszych prac dotyczących systemu oświaty. Może więc zostać uznana za pierwszą, która tak szczegółowo analizuje aktualne potrzeby najważniejszych zbiorowości szkolnych: uczniów, nauczycieli i rodziców.

Książka zawiera bardzo interesującą diagnozę funkcjonowania niepublicznych szkół podstawowych w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku, rzetelną od strony metodologicznej i wartościową poznawczo, wnoszącą do dotychczasowych badań porównawczych nowe aspekty. Zwłaszcza analiza stopnia identyfikowania i zaspokajania potrzeb społecznych w szkole katolickiej może zostać uznana za jedną z pierwszych, wstępną, indywidualną diagnozę potrzeb wszystkich najważniejszych społeczności szkolnych w pojedynczej placówce, będącą podstawą podjęcia kroków zmierzających do przekształcenia tej jednostki w szkołę uczącą się.

Uzyskane wyniki z przedstawionych badań empirycznych mogą stanowić punkt odniesienia dla innych szkół niepublicznych, jednak bogaty i starannie zinterpretowany materiał badawczy może być podstawą do dalszych, pogłębionych analiz oraz badań również w szkołach publicznych każdego szczebla. Co istotne, w monografii zawarto rzetelnie skonstruowane przykładowe narzędzia badawcze, które szkoły mogą wykorzystać do diagnozowania potrzeb własnych społeczności.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zuzanna Zbróg Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzenci: prof. zw. dr hab. Mirosław J. Szymański prof. zw. dr hab. Bogusław Śliwerski Redakcja wydawnicza: Aleksandra Bylica Projekt okładki: Magdalena Muszyńska Izabela Surdykowska-Jurek Czartart Opracowanie typografi czne: Alicja Kuźma Praca naukowa fi nansowana ze środków na naukę w latach 2006–2007 jako projekt badawczy nr 1 H01F 081 30 Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach ISBN 978-83-7587-738-0 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Wstęp  ..................................................................................................................  7 1. Teoretyczne podstawy badania potrzeb  ........................................................  11 1.1. Defi nicje i wybrane koncepcje potrzeb  ..................................................  12 1.1.1. Pojęcie potrzeby   ..........................................................................  12 1.1.2. Wybrane koncepcje potrzeb  ........................................................  21 1.2. Miejsce potrzeb społecznych w systemie potrzeb człowieka  ...............  28 1.3. Problematyka potrzeb w badaniach własnych  ......................................  34 1.3.1. Potrzeby obiektywne a potrzeby subiektywne  ...........................  34 1.3.2. Potrzeby jednostek a potrzeby zbiorowości  ...............................  35 1.3.3. Stopnie zaspokojenia potrzeb  .....................................................  35 1.3.4. Zróżnicowanie potrzeb człowieka  ...............................................  37 1.4. Empiryczna operacjonalizacja potrzeb w badaniach naukowych  .........  39 2. Szkoła w kontekście .problematyki badawczej  .............................................  43 2.1. Szkoła jako instytucja  .............................................................................  43 2.2. Szkoła jako organizacja społeczna  .........................................................  45 2.2.1. Szkoła jako organizacja ucząca się ...............................................  47 2.3. Szkoła jako przedmiot krytyki społecznej  .............................................  52 2.4. Transformacja ustrojowa w Polsce i jej wpływ na przemiany edukacyjne  ......................................................................  56 2.5. Potrzeby społeczne jako czynnik stymulujący rozwój szkół niepublicznych  ..................................................................  66 2.6. Funkcjonowanie niepublicznych szkół podstawowych w Polsce po roku 1989  ............................................................................  70 3. Koncepcja metodologiczna własnych badań empirycznych  ........................  79 3.1. Przyjęte założenia badań  ........................................................................  79 3.2. Cele badań; problem i problematyka badawcza  ....................................  82 3.3. Operacjonalizacja podstawowych pojęć  .................................................  86 3.4. Model badań własnych  ...........................................................................  89 Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  ––Spis treści 3.5. Metody, techniki i narzędzia badań  .......................................................  92 3.6. Teren i przebieg badań; badane zbiorowości  .........................................  98 4. Charakterystyka badanych zbiorowości ........................................................ 105 4.1. Sytuacja fi nansowa i infrastruktura materialna badanych szkół  ......... 105 4.2. Oferta programowa i organizacja pracy badanych szkół  ...................... 109 4.3. Ogólna charakterystyka badanych społeczności szkolnych  ................. 112 5. Identyfi kowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych podmiotów szkolnych  .................................................................................... 119 5.1. Uczniowie klas I–III  ................................................................................ 121 5.2. Uczniowie klas IV–VI  .............................................................................. 136 5.3. Nauczyciele  .............................................................................................. 173 5.4. Rodzice  .................................................................................................... 224 Wnioski z badań własnych  ................................................................................. 259 Podsumowanie  ................................................................................................... 269 Postulaty końcowe  ......................................................................................... 271 Aneks   ................................................................................................................. 277 Bibliografi a  ......................................................................................................... 297 Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp Jednym ze skutków transformacji ustrojowej jest tendencja do szerszego i bardziej wszechstronnego uwzględniania potrzeb człowieka nie tylko w projek- towaniu przedsięwzięć gospodarczych, programowaniu kierunków rozwoju nauki czy techniki, lecz także w dziedzinie oświaty. Rezultatem zmian ustrojowych w Polsce, dynamiki przemian, a także impe- ratywem cywilizacyjnym jest zmiana w myśleniu o szkole, jej miejscu i funkcjach. Lepszemu zaspokajaniu potrzeb społeczności lokalnej – przy jej aktywnym uczest- nictwie, kształtowaniu samorządności i odpowiedzialności – sprzyjać ma tworzenie autonomii szkoły, a  przede wszystkim wyposażenie jej w  samodzielną zdolność identyfi kowania i  rozwiązywania swych problemów. Każda szkoła funkcjonująca w określonym środowisku lokalnym musi bowiem umieć się przystosowywać do rzeczywistości społecznej, opierając się na interakcji między własnymi zamiarami a koniecznością dostosowania się do wymagań różnych grup z bliższego i dalszego otoczenia. Trudno zresztą przypuszczać, by instytucja, od której oczekuje się speł- niania coraz trudniejszych i bardziej skomplikowanych zadań, mogła je prawidłowo realizować w izolacji od otaczających ją ludzi i spraw. Współczesne społeczeństwo w różnym zakresie korzysta z przysługujących mu uprawnień wynikających z demokratycznego ustroju państwa. W sposób zde- cydowany formułuje jednak oczekiwania wobec szkół, związane głównie z wyso- kimi standardami kształcenia. Zobowiązuje je do ponoszenia odpowiedzialności za rezultaty pracy dydaktycznej (testy zewnętrzne) i wychowawczo-opiekuńczej. Coraz głośniej mówi się o przyjaznej dziecku atmosferze, znaczeniu osobistego kontaktu ucznia z wychowawcą, konieczności ustawicznego kształcenia nauczy- cieli, kulturze czy specyfi cznym klimacie każdej placówki. Wszystko to powoduje, że szkoły stopniowo się zmieniają, by sprostać dodatkowym wymaganiom. Aby szkoła mogła podjąć działania, związane z  wypełnieniem jej rzeczywi- stych, a nie postulowanych funkcji, aby mogła nadążyć za potrzebami społeczności, powinna przede wszystkim rozpoznać swoje atuty oraz wnikliwie zdiagnozować rzeczywiste potrzeby podmiotów szkolnych, a następnie, na ich podstawie, sfor- mułować cele ogólne i odpowiadające im zadania. Brak takiej diagnozy, świadczą- cy o nieliczeniu się z potrzebami elementów systemu społecznego – jak wskazuje literatura przedmiotu badań cytowana w książce – prowadzi bowiem do dysfunk- cyjności całej szkoły. Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  ––Wstęp Tendencja do identyfi kowania i analizowania potrzeb społecznych wynika ze współczesnych teorii oświaty, kładących nacisk na rozwój szkoły jako instytucji reagującej na potrzeby społeczności szkolnych, jako „organizacji uczącej się”. Jak dotychczas nie przeprowadzono jednak systematycznych badań rozpoznających potrzeby najważniejszych zbiorowości szkolnych: uczniów, nauczycieli i rodziców, a także nie wypracowano pełnej koncepcji wdrażającej system „uczenia się szko- ły”, jej dostosowywania się do potrzeb zbiorowości szkolnych. Dostrzegając znaczenie i olbrzymi wpływ identyfi kowania i zaspokajania po- trzeb zbiorowości szkolnych na zmiany społeczno-oświatowe, a także biorąc pod uwagę znaczne zmniejszenie zainteresowania badawczego szkołami niepublicz- nymi, zwłaszcza prywatnymi i wyznaniowymi, w badaniach własnych skoncen- trowano się na uzyskaniu odpowiedzi na następujące pytania: – Jaką zdolność identyfi kowania potrzeb społecznych mają badane szkoły? – Jak wygląda proces komunikowania się w  tym względzie między szkołą a uczniami, rodzicami i nauczycielami? – Jak szkoły adaptują się do potrzeb podmiotów szkolnych; w jaki sposób pozo- stają wobec nich w opozycji? – Jak systemy podejmowania decyzji, które szkoły wypracowały w toku wielolet- niej działalności, odpowiadają potrzebom wszystkich społeczności szkolnych; jak świadczą one o autonomii i podmiotowości rodziców, uczniów i nauczycieli? Publikacja ma charakter empirycznego studium porównawczego różnych ty- pów niepublicznych szkół podstawowych działających na terenie województwa świętokrzyskiego (badanie pełne). Przeanalizowano identyfi kowanie i zaspoka- janie potrzeb społecznych najważniejszych zbiorowości szkolnych: nauczycieli, uczniów i ich rodziców. Tłem dla porównań są szkoły publiczne wybrane do badań na zasadzie doboru celowego. Autorka ma świadomość, że wyniki uzyskane z prób celowych uprawniają do wnioskowania o charakterze ograniczonym, odnoszącym się jedynie do badanych szkół, dlatego dane uzyskane ze szkół publicznych przed- stawiono w przypisach. W książce wykorzystano systemową koncepcję potrzeb Tomasza Kocowskie- go, wspartą teorią potrzeb społecznych sformułowaną przez Adama Lisowskiego. Podstawę i punkt wyjścia w badaniach własnych stanowi pojmowanie szkoły jako instytucji i organizacji, zwłaszcza organizacji „uczącej się”. Krąg podejmowanych tematów jest więc stosunkowo szeroki: od teorii potrzeb szkoły jako instytucji i  organizacji, poprzez wyniki badań nad potrzebami społecznymi zbiorowości szkolnych aż do zagadnień związanych z warunkami i możliwościami ich realizacji. Publikacja składa się ze wstępu, pięciu rozdziałów oraz zakończenia. Rozdzia- ły 1 i 2 tworzą część teoretyczną pracy, natomiast pozostałe – empiryczną. Część teoretyczna jest próbą usystematyzowania niezbędnej wiedzy na temat defi nicji i koncepcji potrzeb, ich klasyfi kacji oraz kategoryzacji. Stanowi inspirację przeprowadzonych badań empirycznych. Znajduje się w niej także rozdział do- tyczący szkoły jako instytucji i  organizacji społecznej, a  zwłaszcza „organizacji Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp––  uczącej się”, której cechą charakterystyczną jest umiejętność nieustającego roz- woju szkoły przez reagowanie na zróżnicowane i zmienne potrzeby należących do niej zbiorowości. Analizie – na podstawie literatury przedmiotu badań – poddano również stan wiedzy na temat funkcjonowania niepublicznych szkół podstawo- wych w kontekście wpływu transformacji ustrojowej na przemiany edukacyjne. W części empirycznej przedstawiono metodologiczne założenia badań wła- snych (rozdział 3). Ukazano cele, problemy badawcze oraz przyjęty model badań. Ponadto zarysowano przebieg i organizację badań, uwzględniając odpowiednie – dla przyjętej koncepcji – metody i narzędzia badawcze. Można tu także znaleźć charakterystykę badanych szkół oraz respondentów (rozdział 4). Rozdział 5 przedstawia szczegółowe wyniki badań własnych odnoszące się do tych kategorii potrzeb społecznych, w  zakresie których uzyskano najciekawsze rezultaty. Skoncentrowano się na następujących grupach potrzeb społecznych: łączności, przynależności do grupy, więzi emocjonalnej, społecznej akceptacji, społecznej gratyfi kacji, organizacji, współuczestnictwa, ochrony i  autonomii. Stworzono także odrębną, nieuwzględnioną przez Kocowskiego w  klasyfi kacji potrzeb społecznych kategorię: potrzeb rozwoju i doskonalenia się. Podkreślono tym samym ich olbrzymie znaczenie dla rozwoju współczesnego człowieka będą- cego członkiem organizacji społecznej oraz dla rozwoju systemowego i odnowy organizacyjnej szkoły. W  monografi i nie umieszczono analiz dotyczących odpowiedzi na pytania problemowe: 1. Jak wygląda hierarchia najważniejszych potrzeb podmiotów szkolnych? 2. Które potrzeby są jednakowo ważne dla wszystkich podmiotów szkolnych, a które są charakterystyczne tylko dla rodziców, tylko dla uczniów lub tylko dla nauczycieli? Wyniki badań własnych obejmujące hierarchię subiektywnych potrzeb spo- łecznych, jak również analizę jakościową adaptacji szkół do wspomnianej kategorii potrzeb społeczności szkolnych zostały już bowiem opublikowane (zob. Bibliografi a). Stanowią one integralną część badań własnych na temat potrzeb społecznych naj- ważniejszych podmiotów szkolnych. Układ pracy odnosi się do założenia, że każdy rodzaj potrzeb społecznych re- prezentowany jest w odniesieniu do badanych subpopulacji – kolejno do uczniów klas I–III, uczniów klas IV–VI, nauczycieli i rodziców. Analiza danych empirycz- nych dotyczy głównie ich zróżnicowania ze względu na typ szkoły. W niektórych sytuacjach w projekcie nawiązywano do różnic ze względu na inne zmienne, takie jak: poziom klasy, liczebność uczniów w klasie, płeć, środowisko, wykształcenie rodziców. Uzupełnienia takie służyły interpretacji uzyskanych wyników badań. Część końcowa książki zmierza do podsumowania wyników badań empirycz- nych, co – w sytuacji ogromnego zróżnicowania potrzeb ludzkich – nie należało do zadań łatwych. Jednak zastosowana metoda analizy czynnikowej pozwoliła na wyodrębnienie najważniejszych wymiarów potrzeb społecznych odnośnie do Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  ––Wstęp każdej ze zbiorowości szkolnych. Podsumowanie stanowi także próbę wskazania czynników dynamizujących identyfi kowanie i zaspokajanie potrzeb społeczności szkolnych oraz czynników podnoszących efektywność funkcjonowania szkoły w badanym zakresie. Całość materiału źródłowego gromadzona była na rzecz rozprawy doktor- skiej, jednak samo ujęcie przedstawianych zagadnień ma zupełnie inny charakter. Inspiracją do zmian były cenne uwagi Recenzentów: Pana Profesora Mirosława J. Szymańskiego i Pana Profesora Bogusława Śliwerskiego. Ich wnikliwe i ważne wskazówki wymagały ponownego przetworzenia części materiału empirycznego, ale dzięki temu pozwoliły spojrzeć na analizowany problem z nowej perspektywy. Bez pomocy specjalisty statystyka, Pani Doktor Barbary Walasek-Jarosz, rezultat w postaci jeszcze pełniejszej identyfi kacji potrzeb najważniejszych społeczności ze szkół niepublicznych oraz nowych informacji na ten temat, nie byłby możliwy do uzyskania. Słowa podziękowania za współpracę kieruję także do Nauczycieli, Uczniów, Rodziców i Dyrekcji szkół, w których przeprowadziłam badania. Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 1. Teoretyczne podstawy badania potrzeb Pragnienie rzeczy sprawia, że kwitną; posiadanie powoduje, że więdną. M. Proust Od znanych nam początków myśli europejskiej to, co jest człowiekowi po- trzebne, było wiązane z pragnieniami i popędami. W III wieku p.n.e. Epikur z Efe- zu, poszukując recepty na szczęśliwe życie, opracował kryteria naturalności i ko- nieczności potrzeb (naturalne i konieczne, np. zaspokajanie głodu, zdobywanie wiedzy; naturalne i niekonieczne, np. wykwintne jadło; nienaturalne i niekoniecz- ne, np. dążenie do sławy i bogactwa). Ocenił on także rolę intensywności potrzeb w życiu człowieka, odróżniając namiętności (popędy), które nas kontrolują, od pragnień, które kontrolujemy my (Obuchowski 1995; Lisowski 1998). Wzrost zainteresowania potrzebami nastąpił dopiero w Oświeceniu. Zastana- wiano się wówczas, czy potrzeby ludzkie są instrumentem, za pomocą którego in- stytucje podporządkowują sobie jednostki ludzkie, czy też instytucje są instrumen- tem zaspokajania potrzeb ludzkich (D. Diderot). Nieco później pojawiały się m.in. koncepcje potrzeb jako tych właściwości człowieka, których zaspokojenie należy się jednostce od społeczeństwa (K. Marks, E. Fromm). Stopień zaspokojenia potrzeb stanowił kryterium oceny działalności instytucji społecznych, a wzrost potrzeb trak- towany był jako jeden z mierników postępu społecznego (Garczyński 1972; Obu- chowski 1995). Zapoczątkowany został wówczas spór dotyczący relacji „potrzeba – społe- czeństwo”. Równolegle istniały wówczas dwa różne stanowiska. Zwolennicy jed- nego, chętnie akceptowanego w systemach totalitarnych, dowodzili, że instytucje społeczne powinny nie tylko służyć zaspokajaniu tych potrzeb, które są korzystne dla nich samych lub dla jednostek, lecz także przeciwstawiać się realizacji potrzeb przynoszących szkody jednostce lub tym instytucjom. Krytycy tego ujęcia prze- konywali, że nie jest proste określenie tego, co jest pożyteczne, a co szkodliwe dla jednostki czy instytucji. Nie można bowiem z całą pewnością stwierdzić, że w każdych okolicznościach pożyteczne lub szkodliwe są takie cechy, jak chociażby altruizm czy chęć zysku. Były też wyrażane poglądy, że potrzeby, które są korzyst- ne dla jednostki, są z zasady szkodliwe społecznie i odwrotnie – to, co jest dobre społecznie, jest szkodliwe dla jednostki. Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  – (cid:883). Teoretyczne podstawy badania potrzeb Przedstawiciele drugiego, liberalnego ujęcia, stwierdzali, że w sumie działań wszystkich ludzi zaspokajanie nawet z  pozoru szkodliwych potrzeb indywidu- alnych przynosi korzyść całemu społeczeństwu. Nie należy więc interweniować w rodzaje i w sposoby zaspokajania potrzeb, gdyż pozostając w zgodzie z organi- zacją świata, całość złoży się sama (Obuchowski 1995). Spór ten do dziś nie został do końca rozstrzygnięty. 1.1. Defi nicje i wybrane koncepcje potrzeb 1.1.1. Pojęcie potrzeby Możliwości eksploracyjne pojęcia „potrzeba” tkwią przede wszystkim w jego pojemności znaczeniowej i szerokiej formule interpretacyjnej, co wobec złożono- ści współczesnej rzeczywistości społecznej można uznać za cechę pozytywną. Ter- minem tym, jako ważnym dla naszej egzystencji i jednocześnie podstawowym dla ludzkiej aktywności, operują współcześnie różne dziedziny nauki: psychologia, pedagogika, socjologia, fi lozofi a, fi zjologia i medycyna, a także ekonomia i polity- ka społeczna. Ponieważ wymienione dyscypliny nie zawsze ze sobą współpracują, w literaturze przedmiotu badań spotykamy często odmienne podejście do pro- blematyki potrzeb i zróżnicowane poglądy na temat wagi potrzeb szczegółowo wyodrębnianych. Każda bowiem z wymienionych dziedzin nauk społecznych for- mułuje defi nicje potrzeby o zakresie typowym dla swojego pola zainteresowań. Dlatego też pojemność znaczeniowa omawianego terminu jest bardzo różno- rodna. Pozytywnym skutkiem takiego stanu rzeczy jest możliwość prowadzenia wielowymiarowych badań. Oprócz różnorodności interpretacji czy też braku jednomyślności w  defi - niowaniu tego, co badacze i teoretycy rozumieją przez potrzeby, dosyć często zdarza się, że zajmując się potrzebami, autorzy wcale ich nie określają. Tego, co rozumieją przez pojęcie „potrzeba” najczęściej można się domyślić jedynie z kontekstu ich prac, ponieważ nie zawsze defi niują oni potrzebę expressis verbis (Lisowski 1998). Wczesne prace z zakresu psychologii osobowości zawierają następujące opinie: Termin potrzeba jest terminem prostym, jasnym i zrozumiałym dla wszystkich. Pojęcie potrzeby jest zrozumiałe, ponieważ należy do języka potocznego (Reutt, Reutt (cid:883)(cid:891)(cid:888)(cid:882), s. (cid:883)(cid:884)). Jak podaje Uniwersalny słownik języka polskiego (Dubisz 2003, s. 447): W mowie potocznej termin „potrzeba” występuje w podwójnej roli, oznaczając raz sytuację braku, a innym razem przedmiot potrzeby, czyli coś, co jest potrzebne lub kogoś, kto jest potrzebny. Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883).(cid:883). Definicje i wybrane koncepcje potrzeb –  Poszukując reprezentatywnych defi nicji pojęcia „potrzeba”, można stwier- dzić, że objaśnienia tego terminu powstałe w różnych dyscyplinach (biologia, socjologia, pedagogika) najczęściej są pochodne w stosunku do psychologicz- nych albo, jeżeli opis potrzeby nie jest explicite defi niowalny (ekonomia), pod- noszą pewne aspekty uwzględniane przez psychologów (Kocowski 1982). Przedstawione poniżej różne interpretacje terminu „potrzeba” powstały na podstawie przeglądu literatury polskiej. Należy jednak zaznaczyć, że rozbieżność stanowisk na temat tego, czym są potrzeby, istnieje również w literaturze obco- języcznej. Ich przeglądu dokonali m.in.: W. Szewczuk (1990), K. Jankowski (1994) i A. Lisowski (1998). T. Kocowski (1982) wykazał, że opis potrzeb zależy od dyscypliny, która się tym opisem zajmuje. Wyróżnił on podejścia psychocentryczne, socjocen- tryczne, biocentryczne i ekocentryczne. Analizując jednak zestawienia różnych defi nicji pojęcia „potrzeba” lub określenie potrzeby wynikające z  kontekstu pracy, można zauważyć, że mimo istnienia zróżnicowania podejść w zależno- ści od dyscypliny, która zajmuje się potrzebami, a  nawet w  obrębie tej samej dyscypliny – o czym wspomina T. Kocowski – współcześni badacze i teoretycy zajmujący się potrzebami ludzkimi coraz częściej proponują defi nicje o charak- terze systemowym, funkcjonalnym, o  tak dużym stopniu ogólności, że mogą one znaleźć zastosowanie w każdej dyscyplinie i każdym systemie stworzonym przez człowieka. Jest to dowód na to, że mimo trudności w sformułowaniu jed- nolitych podstaw teoretycznych, wynikających ze złożoności i  różnorodności znaczeniowej omawianego pojęcia, stworzenie uniwersalnego ujęcia problema- tyki potrzeb jest możliwe. Syntetyczne i  klarowne przedstawienie ewolucji defi nicji potrzeb wymaga pewnego ich pogrupowania w zależności od podejścia do tej tematyki poszcze- gólnych badaczy. Podejście psychocentryczne Dyscypliną, która stosunkowo najbardziej wielostronnie zajmowała się po- trzebami człowieka, jest psychologia. W psychologii pojęcie potrzeby zaczęło się rozpowszechniać mniej więcej w latach dwudziestych ubiegłego stulecia, zastępu- jąc starsze, kontrowersyjne pojęcia teorii motywacji, takie jak instynkt czy popęd (Kocowski 1982). We współczesnej literaturze przedmiotu badań można wyod- rębnić kilka sposobów rozumienia tego terminu. Potrzeba jako stan braku Psychologowie najczęściej określali potrzebę jako „brak czegoś, co wprowa- dza organizm w niepożądany stan” (Rubinsztejn 1962, s. 668; Ekiel, Jaroszyński, Ostaszewska 1965, s. 105; Jundziłł 1984, s. 73; Reykowski 1992, s. 187). Słownik Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  – (cid:883). Teoretyczne podstawy badania potrzeb psychologiczny pod redakcją W. Szewczuka (1979, s. 204) podaje, że: „Potrzeba to stan braku w organizmie czegoś, co jest niezbędne do jego życia”. Także L. Nie- brzydowski, jeszcze w 1999 roku (s. 21), określa potrzebę jako „brak czegoś, co wprowadza organizm w niepożądany stan” i dodaje, że ten stan „stanowi zwykle motyw do działania w kierunku odpowiedniej zmiany, czyli zaspokojenia potrze- by” (podobnie: Okoń 1992, s. 161). Wszystkim tego typu defi nicjom zarzucano nielogiczność i opieranie się na semantycznym absurdzie, ponieważ brak nie może być potrzebą. T.  Kocowski (1982, s. 12) dowodził, że: Jeśli sytuację braku utożsamiamy z potrzebami, to biorąc defi nicję dosłownie, realizacja potrzeb polegałaby na wytwarzaniu braków. Po kilkunastu latach również W. Szewczuk (1990, s. 306) przyznaje, że: Zakresy tych pojęć wykluczają się. Brak nie może być potrzebą. […] Potrzebą jest nie brak, lecz stan organizmu wywołany brakiem. Potrzeba jako stan organizmu wywołany brakiem Defi nicje oparte na rozumieniu potrzeby jako stanu organizmu powstałego w  wyniku braku formułują, oprócz W. Szewczuka, także S. Gerstmann (1986), J. Kozielecki (1987) oraz W. Okoń, gdyż pedagogika, również badająca człowieka w różnych rodzajach jego aktywności, podstawy teorii potrzeb zaczerpnęła z psy- chologii. W. Okoń (1975, s. 225) przekonuje: Potrzeba to stan, w którym jednostka odczuwa chęć zaspokojenia jakiegoś bra- ku, na przykład zapewnienia sobie warunków życia, utrzymania gatunku, osiągnięcia pozycji społecznej itp. H. Muszyński zaś (1981, s. 58), opisuje potrzebę jako […] dyspozycję do przeżywania stanu napięcia psychoruchowego pod wpływem braku jakiegoś występującego stale warunku. Analizując defi nicje potrzeb w powyższym ujęciu, G. Gajewska wykazuje jego słabe strony. Zwraca uwagę na to, że jednostka nie zawsze odczuwa brak czegoś i nie każdej potrzebie towarzyszy stan napięcia psychonerwowego. Stan napięcia, o którym mowa, wywoływany jest przecież nie tylko przez potrzeby ludzkie. Towarzyszy on także na przykład emocjom. Przy niektórych potrzebach nato- miast napięcie psychoruchowe nie musi występować, na przykład potrzeba witamin (Gajewska (cid:883)(cid:891)(cid:891)(cid:889), s. (cid:884)(cid:888)). Ponadto omawiane rozumienie „nie dopuszcza do analizy m.in. stanów pośrednich, tzn. niezupełnego zaspokojenia potrzeby” (Gajewska 1997, s. 24). K. Obuchowski (1983) także zwracał uwagę na to, że samo napięcie stanowi jedynie składnik po- Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883).(cid:883). Definicje i wybrane koncepcje potrzeb –  trzeby, dla której istotny jest ponadto człon gnostyczny – „przedmiot” potrzeby, niekoniecznie odzwierciedlony w świadomości. Potrzeba jako siła motywująca Najbardziej spopularyzowane w latach sześćdziesiątych XX wieku było pojęcie potrzeby jako procesu motywacyjnego – zdefi niowane przez H.A. Murraya. Jak twierdzi I. Pufal-Struzik (2006), żaden inny teoretyk nie poddał pojęcia potrzeby tak starannej analizie i tak kompletnej taksonomii. Potrzeba w ujęciu H.A. Murraya to […] hipotetyczna fi zykochemiczna siła, zlokalizowana w mózgu, która organizu- je percepcję, napęd do działania oraz inne grupy reakcji w celu zmiany sytuacji niezadowalającej, wywołującej stan napięcia jednostki (Murray (cid:883)(cid:891)(cid:888)(cid:890), s. (cid:883)(cid:884); Pufal- -Struzik (cid:884)(cid:882)(cid:882)(cid:888), s. (cid:883)(cid:883)(cid:884)). Zdaniem tegoż badacza, z defi nicji potrzeb wynika więc, że są one niemożliwe do zaobserwowania. O ich istnieniu możemy jednak wnioskować poprzez obiektywne działanie okre- ślonego bodźca, a następnie wystąpienie działania jednostki, którego efektem jest zaspokojenie (Murray (cid:883)(cid:891)(cid:888)(cid:890), s. (cid:884)(cid:886)). W podobny sposób wyjaśnia pojęcie potrzeby A.H. Maslow (1990), a także wielu innych autorów, z polskich m.in.: J. Reykowski (1979), W. Szewczuk (1990), K.  Obuchowski (1995), L. Niebrzydowski (1999). Zdaniem wymienionych ba- daczy, niezaspokojone potrzeby pobudzają aktywność człowieka i  nią kierują. Są więc czynnikiem (siłą) ukierunkowującym jego postępowanie, motywem do działania w kierunku odpowiedniej zmiany stanu niepożądanego, czyli zaspokojenia potrzeby. T. Kocowski, rozważając związek potrzeb z motywacją, dochodzi do wnio- sku, że „źródła aktywności człowieka istnieją nie tylko w samym systemie moty- wacji, ale także poza nim” (Kocowski 1982, s. 341). Uważa on, że psychologowie, defi niujący potrzeby jako zmienne motywacyjne, zapominają o tym, iż […] wiele z subiektywnych ludzkich pragnień czy dążeń ma swe źródło w obiektyw- nych koniecznościach, wynikających z praw fi zjologii, ekologii czy organizacji spo- łecznej i że tam raczej należałoby szukać sensu pojęcia potrzeby i źródeł procesów motywacyjnych (Kocowski (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:884), s. (cid:886)(cid:884)). Również G. Gajewska, zastanawiając się nad odzwierciedleniem stanu nie- zaspokojenia potrzeb w  świadomości, przekonuje, że stan taki wynika raczej z obiektywnej sytuacji, w której człowiek się znajduje. Istnieją bowiem takie potrzeby, których człowiek może sobie nie uświadamiać, a o których wiemy, że je posiada (Gajewska (cid:883)(cid:891)(cid:891)(cid:889), s. (cid:884)(cid:889)). Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  – (cid:883). Teoretyczne podstawy badania potrzeb Potrzeba jako stan interakcji człowieka ze środowiskiem W. Szewczuk, omawiając relacje zachodzące między człowiekiem a otaczają- cym go światem, podkreśla, że jednostka, aby się utrzymać przy życiu, potrzebuje z jednej strony materii w sensie biologicznym, a z drugiej strony wszystkiego, co jest potrzebne do życia w społeczeństwie. Dzięki temu w stosunkach człowiek – świat może zachodzić równowaga. Autor ten dochodzi więc do wniosku, że potrzeba to „stan osobnika będący odchyleniem od jego optimum życiowego” (Szewczuk 1979, s. 209), którym jest właśnie ta równowaga stosunku jednostki do świata. Także T. Tomaszewski (1979, s. 491) w sformułowanej przez siebie defi nicji potrzeby podkreśla niezaprzeczalną zależność człowieka od środowiska: Zarówno procesy życiowe człowieka, jak i jego zachowanie zależą od środowi- ska i aktualnej sytuacji […]. Różne rodzaje tej zależności określamy jako potrzeby wewnętrzne lub zewnętrzne. Potrzeba jako czynnik niezbędny do prawidłowego funkcjonowania człowieka Zdaniem K. Obuchowskiego (1995, s. 13, 94), […] potrzeby dotyczą tego, co jest człowiekowi niezbędne, aby istniał jako orga- nizm, rozwijał się jako osoba i był wolny psychicznie […]. Potrzeba jakiegoś przed- miotu Y jako właściwości osobnika X, polega na tym, że osobnik X bez przedmiotu Y nie może normalnie funkcjonować, tj. uzyskać optymalnej sprawności w zachowaniu siebie i gatunku oraz zapewnieniu własnego rozwoju. Formą spełniania potrzeb jest dążenie. Podobnie interpretują pojęcie potrzeby S. Kawula, Z. Dąbrowski i M. Gałaś. Przez potrzebę (psychiczną, opiekuńczą, wychowawczą, społeczną, kulturalną) wymienieni pedagodzy rozumieją […] zespół czynników stwarzających sytuację, kiedy ich brak lub nieodpowiedni stan powoduje zaburzenia i zagrożenie życia, rozwoju i wychowania (jednostek i grup), a których one same nie są w stanie osiągnąć, wybrać, dostrzec, regulować. Sytuacja taka wymaga podjęcia odpowiednich działań przez określone osoby czy też instytu- cje najczęściej powołane do określonego działania, aby niekorzystny stan zlikwido- wać (Kawula, Dąbrowski, Gałaś (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:882), s. (cid:888)(cid:890)). Różnorodność w defi niowaniu potrzeb J. Reykowski (1992, s. 70) podsumo- *** wuje następująco: Przedstawiają one konstrukcje, których zarysy są podobne, a różnice między nimi dotyczą głównie tego, co w tej konstrukcji jest akcentowane, a co pomijane. Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883).(cid:883). Definicje i wybrane koncepcje potrzeb –  Mimo więc znacznego ich zróżnicowania w  aspekcie językowym, można stwier- dzić, że defi nicje o charakterze psychocentrycznym zawierają podobne treści, m.in. wszystkie odnoszą termin „potrzeba” do określonego stanu jednostki powstałego w wyniku braku czegoś, stanu niezadowalającego, będącego odchyleniem od jego optimum życiowego, motywującego jednostki do działania, a  więc stanowiącego czynnik niezbędny do prawidłowego funkcjonowania człowieka. Podejście socjocentryczne W niektórych pracach z dziedziny socjologii, psychologii społecznej lub teorii kultury zwraca się uwagę na rolę procesów kulturowych w kształtowaniu potrzeb jednostek. Człowiek traktowany jest przede wszystkim jako wytwór określonych histo- rycznie stosunków społecznych lub określonej kultury, jego potrzeby zaś są po- chodną potrzeb społecznych. Osią rozważań jest pojęcie człowieka jako członka zbiorowości. Przy tym podejściu odmawia się czasem jednostce zdolności do au- tonomicznego rozwoju, a większość jej potrzeb wiąże się ze zdobywaniem i utrzy- mywaniem pozycji społecznej oraz z pełnieniem ról społecznych. Na margines rozważań spychane są potrzeby biologiczne, a potrzeby psychiczne są utożsamiane ze społecznymi (Kocowski (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:884), s. (cid:886)(cid:883)). Na bazie teorii kultury, jako aparatu do zaspokajania potrzeb, powstała kon- cepcja potrzeb Malinowskiego, która jednak nie odegrała większej roli w pracach badawczych. Także koncepcja Nowaka miała charakter właściwie leksykalny, to znaczy określała, w jakich okolicznościach i w jakim kontekście można używać terminu „potrzeba”, nie popełniając błędu językowego, natomiast nie wyjaśniała istoty potrzeb. Z tego względu obie koncepcje nie znalazły szerszego zastosowa- nia w naukach humanistycznych (Lisowski 1998). Podejście biocentryczne Fizjologia i medycyna wywodzą wszelkie potrzeby z uwarunkowań przetrwa- nia osobniczego i gatunkowego. Badacze reprezentujący te dyscypliny naukowe, mówiąc o  potrzebach, mają na myśli potrzeby typowo fi zjologiczne, takie jak: odżywianie, oddychanie, przemiana materii, rozmnażanie, procesy odpornościo- we, zmęczenie. Ekolodzy dodatkowo zwracają uwagę na zakłócenia w środowisku naturalnym człowieka. Cała sfera psycho- lub socjoorganizacji zepchnięta jest na margines rozważań, przez co pogląd na potrzeby człowieka ulega istotnemu zawężeniu (Kocowski (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:884), s. (cid:886)(cid:883)). Zagadnienia związane z fi zjologią nie będą w tej książce omawiane, a zatem i de- fi nicje o charakterze fi zjologicznym nie będą przytaczane. Warto jedynie zazna- Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  – (cid:883). Teoretyczne podstawy badania potrzeb czyć, że jest to grupa defi nicji dotyczących braku czegoś, co jest niezbędne, aby utrzymać organizm przy życiu. Podejście ekocentryczne Pojęcie potrzeby wykorzystane jest również do sformułowania większości defi - nicji z dziedziny ekonomii czy współczesnej gospodarki rynkowej. Znamienny jest tu jednak brak opisu tego, co rozumie się pod tym terminem. Na przykład: Potrzeby są podstawowym elementem kształtującym zachowania nabywców, ich rozpoznanie jest niezbędne dla skutecznego działania marketingowego (Dasz- kowska (cid:883)(cid:891)(cid:891)(cid:885), s. (cid:887)(cid:882)). Nietrudno zauważyć, że w  takim ujęciu, najlepszym wskaźnikiem potrzeb jest popyt na rynku. Psychologowie i  pedagodzy zdecydowanie krytykują takie podejście do pro- blematyki potrzeb ze względu na to, że preferuje ono korzyści natychmiastowe, lokalne i  ilościowe, kosztem korzyści długofalowych, globalnych i  jakościowych. Tymczasem nie jest możliwe proste, bez szkody dla jednostki czy społeczeństwa, przełożenie wartości pedagogicznych na kategorie ekonomiczne. Dlatego również ta grupa defi nicji potrzeb nie będzie szczegółowo analizowana. Można zaznaczyć je- dynie, że ekocentryczne (ekonomiczne) ujęcie potrzeb odnosi się także do kształce- nia zarządzających fi rmami. Zakłada ono, że potrzeby są czynnikiem motywującym do pracy menedżerów, stanowią część ich osobowości, uruchamianą przez czynniki zewnętrzne obecne w fi rmie. Ujęcie to dotyczy więc przede wszystkim potrzeb osią- gnięć, przynależności oraz władzy (Armstrong 2002). Podejście funkcjonalne, systemowe Mnogość defi nicji potrzeb i ich spore zróżnicowanie stwarzają wrażenie, że pro- blematyka potrzeb jest na tyle złożona, że nie jest w ogóle możliwe sformułowanie takiej defi nicji, która byłaby do zaakceptowania przez wszystkie dyscypliny, wszyst- kich badaczy i do wszystkich celów. Brak teorii potrzeb w naukach społecznych (pe- dagogice, socjologii, ekonomii) powoduje, że ich defi niowanie ma często charakter nawiązujący do koncepcji psychologicznych. Jednak coraz częściej i coraz wyraźniej zaznacza się odejście od psychologicznego pojmowania potrzeb w stronę koncepcji funkcjonalnych, a więc zarazem systemowych (Lisowski 1998). Jako przykład defi nicji, która ostrożnie zmierza ku koncepcji funkcjonalnej, można podać defi nicję sformułowaną przez W. Wiśniewskiego (1983, s. 117–118): Potrzeba to coś, co w związku z biologią jednostki, jej rolą społeczną, kulturą grupy, doświadczeniem i aktualnymi warunkami sytuacyjnymi, w których ona funk- cjonuje, wytwarza w niej nie tylko poczucie zaspokojenia (lub jego brak) w określo- Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883).(cid:883). Definicje i wybrane koncepcje potrzeb –  nym zakresie spraw, ale także (w przypadku zaspokojenia potrzeby) poczucie sensu trwania w tym zaspokojeniu. W  pełni systemowy i  funkcjonalny charakter ma defi nicja A. Sicińskiego (1976, s. 37): Potrzeba systemu to taka cecha, ze względu na którą warunkiem niezakłócone- go funkcjonowania tego systemu w jego otoczeniu jest pewien określony stan tego otoczenia. […]. Otoczeniem danego systemu nazywamy zbiór wszystkich obiek- tów nienależących do systemu, których właściwości oddziałują na system i zara- zem ulegają zmianie pod wpływem działania tego systemu. […] Niezaspokojenie potrzeby pociąga za sobą zakłócenie funkcjonowania systemu. Autor zaznacza, że chodzi mu o systemy „naturalne”, będące rezultatem świado- mego ludzkiego działania oraz o systemy „samoorganizujące się”, czyli takie, […] które przy czynnym współdziałaniu ze środowiskiem mogą zmienić strukturę, zachowując przy tym integralność i działając w ramach praw rządzących otocze- niem, i dokonywać wyboru jednego z możliwych wariantów zachowania (Siciński (cid:883)(cid:891)(cid:889)(cid:888), s. (cid:885)(cid:889)). Zastosowanie podejścia systemowego pozwala – zdaniem A. Sicińskiego – ułożyć ciekawą, logiczną hierarchię potrzeb i wyróżnić następujące poziomy: – potrzeby, których niezaspokojenie prowadzi do unicestwienia systemu; – potrzeby, których niezaspokojenie pociąga za sobą niemożność pełnienia przez dany system pewnych jego funkcji; – potrzeby, których niezaspokojenie prowadzi do zakłóceń w  pełnieniu przez system pewnych funkcji; – potrzeby, których niezaspokojenie prowadzi do zakłóceń w  rozwoju danego systemu. A. Lisowski uznaje tę defi nicję za zobiektywizowaną i uniwersalną, gdyż nie precyzuje ona tego, jaka jest natura systemu. Może się więc odnosić również do systemów technicznych i  tworzonych przez przyrodę nieożywioną. Ogranicze- niem tej defi nicji jest jednak według niego […] nadanie potrzebom charakteru atrybutu systemu, podczas gdy potrzeby wyni- kają z istnienia życia i zasad funkcjonowania systemu oraz ograniczeń, na jakie napo- tyka system, funkcjonując zarówno na skutek działania czynników zewnętrznych, jak i wewnętrznych (Lisowski (cid:883)(cid:891)(cid:891)(cid:890), s. (cid:884)(cid:887)). Również G. Gajewska (1997) uznaje, że rozumienie potrzeby zaprezentowane przez A. Sicińskiego w sposób klarowny tłumaczy wiele problemów dotyczących istoty potrzeb, a ponadto uwzględnia zdolność optymalizacji zachowań i rozwój systemu. Dokonując jednak analizy porównawczej różnych defi nicji potrzeb, zaproponowała ona oparcie teorii opieki w pedagogice na stworzonej przez sie- bie – jeszcze bardziej uniwersalnej – defi nicji, będącej niejako sumą propozycji rozumienia potrzeb przez T. Tomaszewskiego, K. Obuchowskiego i A. Sicińskiego: Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  – (cid:883). Teoretyczne podstawy badania potrzeb Potrzeba to obiektywna właściwość gatunkowa człowieka, polegająca na podleganiu zależności od określonego elementu środowiska, polegająca na tym, że osobnik X bez przedmiotu Y nie może normalnie funkcjonować, tj. uzyskać optymal- nej sprawności w zachowaniu siebie i gatunku oraz zapewnieniu własnego rozwoju (Gajewska (cid:883)(cid:891)(cid:891)(cid:889), s. (cid:885)(cid:883)). Propozycję funkcjonalnej defi nicji potrzeb stworzył również A. Lisowski (1998, s. 31): Potrzeba to specyfi czna reakcja organizmu żywego na dysfunkcję systemu od- działującego na funkcjonowanie tego organizmu. Istotą tej reakcji jest gotowość do przeciwdziałania powstałej dysfunkcji. W szczególności potrzeby ludzi to kulturowo lub biopsychicznie uwarunkowane formy reakcji na dysfunkcje funkcjonowania jednostek i organizacji oraz instytucji społecznych. Przez dysfunkcję systemu A. Lisowski rozumie takie działanie, które powoduje, że system można zaliczyć do co najmniej jednej z poniższych kategorii: – swoim działaniem system narusza podstawowe wartości społeczne; – system nie osiąga celów, jakie są powszechnie uznane za jemu właściwe; – system zakłóca działanie innych systemów społecznie akceptowanych; – system jest niesprawny; – system jest nieefektywny. Z powyższej defi nicji można wyprowadzić wniosek, że potrzebę można zredu- kować, czyli wywołać jej przejściowe lub stałe niewystępowanie przez: – zmianę układu funkcjonalnego systemu; – przeobrażenie (adaptację) tego układu; – usunięcie dysfunkcji systemu (usunięcie źródła potrzeb); – wyjście jednostki (lub jakiegoś podsystemu społecznego) z danego układu nie- funkcjonalnego, czyli eliminację oddziaływania źródła potrzeb. A. Lisowski podkreśla, że analizując potrzeby z obiektywnego punktu widze- nia, należy zawsze określić system funkcjonalny i charakter dysfunkcji, z których te potrzeby wynikają, pamiętając o tym, że formy reakcji (potrzeby) cechują się bardzo dużym zróżnicowaniem i często mają przypadkowy charakter. Na powiązaniu pojęcia potrzeby z  systemem opiera się również stworzona przez T. Kocowskiego (1982) systemowa koncepcja potrzeb człowieka, pozwalają- ca m.in. na rozwiązywanie problemów utylitarnych, użytecznych społecznie. Zda- niem badacza, dzięki niej każdy plan i program można uczynić bardziej realnym, przystosowanym do potrzeb i możliwości ludzkich, a nie pragnień – w rozumieniu potrzeb subiektywnych. Dopóki bowiem utożsamiano potrzeby z subiektywnymi pragnieniami ludzkimi, dopóty każdy program społeczny, zmierzający do po- wszechnego zaspokajania potrzeb, stawał wobec trudnych lub niemożliwych do rozwiązania problemów i niebezpieczeństw, m.in.: rozróżnienia potrzeb istotnych od upodobań, „zachcianek” czy przejściowych preferencji, niemożności pogodze- nia ze sobą niezmiernie różnorodnych i często wzajemnie sprzecznych pragnień ludzkich, występujących w każdej dużej zbiorowości, a także braku racjonalnych Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883).(cid:883). Definicje i wybrane koncepcje potrzeb –  kryteriów ich oceny. Zmuszało to do podejmowania decyzji arbitralnych lub ten- dencyjnych, na rzecz jednej grupy kosztem innych, podyktowanych nie dobrem ogółu, lecz żądaniami wpływowych grup nacisku. T. Kocowski dowodzi, że gdy będziemy określać potrzeby w  sposób zobiektywizowany, na podstawie jasno sprecyzowanych i akceptowalnych celów, wówczas możliwe będzie rozróżnienie tego, co niezbędne i istotne od tego, co mniej ważne. W tym ujęciu […] potrzeba człowieka realizującego dowolny cel to każdy niezbędny lub sprzyjają- cy warunek tego celu, dający się określić obiektywnie (Kocowski (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:884), s. (cid:888)(cid:886)). Warunek ten może być przedmiotem bądź własnością środowiska, bądź okre- śloną realizacją między jednostką a innymi ludźmi, bądź wreszcie własnością samej jednostki (Kocowski (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:884), s. (cid:890)). *** Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że opis potrzeb człowieka nie może się opierać na badaniach jednej dyscypliny. Tendencją zauważalną i szczególnie waż- ną jest dążenie do interdyscyplinarnego, obiektywnego defi niowania i rozumienia potrzeb, rozumienia, które prowadzi do przyjęcia założeń związanych z wykrywa- niem niedoborów i  pomiaru potrzeb w  sposób uniwersalny, związany z  rozpa- trywaniem interesującego nas zjawiska w kategoriach systemu i jego dysfunkcji, powstałych przede wszystkim przez nierespektowanie lub brak celów działania. 1.1.2. Wybrane koncepcje potrzeb Najbardziej znane teorie oraz najbardziej wyczerpujące klasyfi kacje i koncepcje potrzeb powstały na gruncie psychologii. Nadal oddziałują one na sposób rozu- mienia potrzeb w innych dyscyplinach, w tym w pedagogice. Współcześnie istnieje kilkanaście różnych koncepcji potrzeb. Ich autorzy mają różne poglądy na temat tego, czy da się wyodrębnić poszczególne potrzeby czy tylko grupy potrzeb, które potrzeby są ważniejsze od innych, według jakich kryteriów je dzielić i klasyfi kować. K. Obuchowski (1995) podaje, że do 1924 roku wyróżniono około 6 tysięcy potrzeb uwarunkowanych biologicznie. Nigdy jednak podobne listy nie spełni- ły swojego zadania, gdyż były zbyt skomplikowane. Nie było też jasne, dlaczego wyróżniono te, a nie inne potrzeby i wskutek tego nie dało się ich wykorzystać do celów praktycznych. Nawet zresztą ogólne podziały budziły zastrzeżenia, po- nieważ potrzeby wzajemnie się warunkują. Także T. Kocowski (1982) uważa, że nie można drobiazgowo wyróżniać rozmaitych rodzajów potrzeb, gdyż charakte- rystycznymi cechami systemu potrzeb człowieka są jego zróżnicowanie i zmien- ność. Dlatego niezwykle trudno jest doprowadzić do precyzyjnej hierarchizacji potrzeb, czyli uporządkowania ich ze względu na ważność lub pilność, biorąc pod uwagę kryteria racjonalne i obiektywne. Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  – (cid:883). Teoretyczne podstawy badania potrzeb Wszelkie próby kategoryzacji potrzeb są raczej typologią niż klasyfi kacją, ponieważ podejmując się „segregacji” potrzeb, nie można położyć nacisku na ich rozłączność. Możliwe jest jedynie ich ogólne ujęcie, ponieważ schemat obejmują- cy całość potrzeb, których są setki, jeśli nie tysiące, byłby zupełnie nieczytelny. Podobnego zdania jest dziś, bez wątpienia, większość, jeśli nie wszyscy badacze potrzeb (m.in.: S. Garczyński, T. Tomaszewski, A. Lisowski, L. Niebrzydowski). W psychologii opracowano wiele różnych klasyfi kacji potrzeb, a właściwie ich zestawień. Ich celem było przede wszystkim sporządzenie skal pomiaru potrzeb i tworzenie ich profi lu tak, aby można było opracowywać wyniki badań. W Polsce tego rodzaju próby dokonał T. Kocowski (1982), prezentując macierz 42 potrzeb. Nieco wcześniej Z. Dąbrowski (1980) zestawił klasyfi kacje potrzeb ludzkich we- dług podziałów dychotomicznych, czyli dwudzielnych. Do najbardziej rozpowszechnionych koncepcji potrzeb należą koncepcje H.A. Murraya, A.H. Maslowa, a na gruncie polskim – T. Kocowskiego i K. Obu- chowskiego. Koncepcja Henry’ego A. Murraya H.A. Murray stworzył koncepcję „potrzeba – osobowość”. J. Kozielecki (1987) zalicza ją do koncepcji psychodynamicznych. Według niej zachowanie i działanie ludzi zależy od wewnętrznych sił dynamicznych, zwanych popędami, instynkta- mi, potrzebami lub dążeniami. Psychoanalitycy z  reguły wyróżniają dwie klasy popędów. Do pierwszej klasy zaliczają popędy pierwotne, które są siłami wrodzo- nymi i których zaspokojenie jest niezbędne do życia. Należą do nich między inny- mi: dążenie do zdobycia pokarmu, do utrzymania optymalnej temperatury ciała, popęd seksualny, unikanie bólu, a także potrzeba odbierania bodźców i kontaktu ze światem. Druga klasa to popędy wtórne, powstałe w wyniku socjalizacji. Wy- różnia się tu głównie potrzeby bezpieczeństwa (unikanie zagrożeń, poszukiwanie oparcia w drugiej osobie), potrzeby społeczne, które są zaspokajane w kontaktach międzyludzkich (przyjaźń, miłość, przynależność do grupy, afi liacja, opiekowanie się) i potrzeby osobiste związane z własnym „ja” (dążenie do zaspokojenia po- trzeb prestiżu, uznania, poznawania świata). Na podstawie obszernego materiału klinicznego psychoanalitycy doszli do wniosku, że popędy te są z reguły nieświa- dome. Człowiek często nie zna swojej motywacji, nie zdaje sobie sprawy, dlaczego dąży do realizacji takich a nie innych potrzeb. H.A. Murray wyróżnia konfl ikty wewnętrzne, zwane również motywacyj- nymi i  zewnętrzne. Konfl ikty wewnętrzne powstają wtedy, kiedy w  człowieku działają sprzeczne, dywergencyjne siły dynamiczne, kiedy dąży on jednocześnie do osiągnięcia niezgodnych celów (np. bezpieczeństwo osobiste a niezależność, rywalizacja a  współpraca). Natomiast konfl ikty zewnętrzne powstają wówczas, gdy istnieje sprzeczność między dążeniami jednostki a celami innych ludzi. Takie konfl ikty są nieuniknione, choć z  drugiej strony są także czynnikami rozwoju Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883).(cid:883). Definicje i wybrane koncepcje potrzeb –  i kształtowania osobowości. Jednak przede wszystkim udaremniają one zaspoko- jenie potrzeb bezpieczeństwa, społecznych oraz osobistych, wywołują frustrację i lęk (Murray 1968; Kozielecki 1987; Obuchowski 1995). J. Kozielecki, krytycznie odnosząc się do tego rodzaju koncepcji, podkreślał, że psychoanalitycy nie docenili roli procesów poznawczych w ukierunkowywaniu działań jednostki. Współczesne badania psychologiczne wskazują, że spostrzeganie, uwaga, pamięć i myślenie są jednymi z najważniejszych regulatorów czynności (Kozielecki (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:889), s. (cid:883)(cid:890)(cid:883)). H.A. Murray wyróżnił kilkadziesiąt potrzeb (w różnych opracowaniach podaje się ich różną liczbę: od 20 do 48, gdyż Murray, rozwijając swoją koncepcję, na nowo je klasyfi kował), między innymi: potrzebę bezpieczeństwa, stowarzysza- nia się, autonomii, porządku, zabawy, doznawania opieki i oparcia, poznawczą, tworzenia, doznawania aprobaty i uznania ze strony innych, osiągnięć. Twierdził on ponadto, że potrzeby nieraz współdziałają ze sobą, czasem zaś zaspokojenie jednych z nich prowadzi do zaspokojenia innych. Koncepcja Abrahama H. Maslowa Trwałe miejsce w literaturze poświęconej potrzebom zyskał A.H. Maslow, który pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku przedstawił koncepcję hierarchii potrzeb i ich klasyfi kacji, rezygnując przy tym z prób stworzenia drobiazgowej listy popędów i potrzeb. Maslow przyjął, że nie należy wyodrębniać poszczególnych potrzeb, gdyż brakuje odpowiednich kryteriów podziału, wyliczanie zaś cząstko- wych potrzeb byłoby bezcelowe z racji ich ogromnej liczby. Nie podawał on również konkretnych objawów jednostkowych potrzeb, lecz wyodrębnił grupy potrzeb, po- dobnie jak czynili to psychoanalitycy odnośnie do instynktów czy popędów. Według Maslowa potrzeby są dane jednostce ludzkiej z przyrodzenia i tworzą hierarchię, w której zaspokojenie potrzeb podstawowych jest warunkiem zaspokojenia potrzeb nadrzędnych. Na tej zasadzie powstała tzw. piramida potrzeb Maslowa, która skła- da się z pięciu kategorii. U jej podstawy znajdują się potrzeby fi zjologiczne, dalej kolejno: potrzeby bezpieczeństwa, przynależenia i  miłości, godności i  szacunku (uznania) oraz samoaktualizacji, nazywane również potrzebami samourzeczy- wistnienia lub samorealizacji (Maslow 1990; Lisowski 1998; Jundziłł 2003). Potrzeby fi zjologiczne są to potrzeby pokarmu i odpowiednich dla istnienia warunków fi zycznych (snu, aktywności itp.). Zdaniem A.H. Maslowa (1990), jeże- li ten rodzaj potrzeb dominuje w organizmie, wszystkie inne przestają istnieć lub zostają zepchnięte na dalszy plan. Zaspokojenie potrzeb fi zjologicznych pozwala zaś na pojawienie się potrzeb wyżej umiejscowionych w piramidzie. Potrzeby bezpieczeństwa dotyczą szczególnie dzieci. Obejmują one między innymi dziecięce pragnienia pewności, porządku i przewidywalności otoczenia, Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  – (cid:883). Teoretyczne podstawy badania potrzeb a także potrzeby zależności, opieki i oparcia, wolności od lęku, niepokoju, potrze- by ładu i porządku, przestrzegania określonych praw. Zaspokojenie potrzeb bezpieczeństwa jest przesłanką pojawienia się po- trzeb przynależenia i miłości, dotyczących pozycji w rodzinie, wśród rówieśni- ków, bycia częścią odpowiedniej grupy lub organizacji, bycia kochanym, akcep- towanym. Ich niezaspokojenie wyraża się w poczuciu samotności, braku osób bliskich itp. Potrzeba szacunku odnosi się zarówno do szacunku własnego, jak i ze stro- ny innych ludzi. Dotyczy poczucia prestiżu i  uznania kompetencji, ważności i bycia docenianym, zaufania, mocy, osiągnięć, niezależności, a nawet wolności. Zdaniem wielu psychologów, ich zaspokojenie warunkuje poczucie zadowolenia z życia oraz poczucie własnej wartości. Maslow twierdził, że potrzeby bezpieczeństwa, przynależności, miłości i sza- cunku mogą zaspokoić tylko inni ludzie. W dalszej kolejności w piramidzie potrzeb pojawiają się potrzeby samoaktu- alizacji (samourzeczywistnienia, samorealizacji). Dotyczą one dążenia do rozwoju swoich możliwości, realizacji własnego „ja”. Są konieczne, aby utrzymać spokój i równowagę. Stawanie się sobą, zgodnie ze swoją naturą, oznacza osiągnięcie naj- wyższego poziomu swoich możliwości. W opinii autora koncepcji, niewielu ludzi ma szansę uzyskania takiego poziomu zaspokojenia potrzeb niższego rzędu, aby mogły się u nich ujawnić potrzeby samoaktualizacji. Maslow wyróżnia jeszcze potrzeby: poznawczą (wiedzy i zrozumienia) i este- tyczną. Jednak nie tworzy z nich oddzielnych grup, sądząc, że są one narzędziami do zaspokojenia pięciu podstawowych grup potrzeb. Krytyka tej wersji koncepcji spowodowała zmodyfi kowanie przez A.H. Ma- slowa jego teorii potrzeb. Zresztą on sam poddał w wątpliwość zasadność ściśle uszeregowanej hierarchii potrzeb (Armstrong 2002). Przyjął więc, że potrzeby dzielą się na dwie odrębne jakościowo kategorie. Jeden rodzaj potrzeb służy uzupełnianiu naturalnych braków powstających w wyniku działalności człowie- ka, a drugi – doskonaleniu i rozwojowi. Te dwa rodzaje potrzeb nie pozostają wobec siebie w stosunku hierarchicznym. Zaspokojenie niższych potrzeb (fi zjo- logicznych i bezpieczeństwa) stwarza dobre warunki rozwoju potrzeb wyższych (przynależności i miłości, szacunku, samorealizacji), ale wcale tego rozwoju nie przesądza i  nie jest nawet warunkiem koniecznym jego zaistnienia. Maslow podkreślał, że obydwa rodzaje potrzeb mają korzenie biologiczne i  wyrastają z natury człowieka, która domaga się ich realizacji. Jednak jest ona słaba, delikatna, łatwo ustępuje nawykowi, presji kulturowej. Jeśli ten podstawowy rdzeń osobowości zostanie odrzucony lub stłumiony, dana jednostka zachoruje albo w sposób oczywisty, albo utajniony. Zaspokojenie zaś wyższych potrzeb prowadzi do bardziej pożądanych subiektywnych skutków: głębszego szczęścia, większej pogody ducha i bogatszego życia wewnętrznego. Życie na poziomie wyższych potrzeb oznacza większą sprawność biologiczną, Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883).(cid:883). Definicje i wybrane koncepcje potrzeb –  długowieczność, mniej chorób itp., ale wymaga lepszych warunków zewnętrznych (Maslow (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:888), s. (cid:883)(cid:884)). Z koncepcji Maslowa wynika także koncentryczny charakter potrzeb. Ozna- cza on, że za pomocą jednego typu zachowań można zaspokajać kilka potrzeb jednocześnie. Maslow wykazał ponadto znaczenie wstępnych warunków zaspokajania po- trzeb podstawowych. Te warunki to […] wolność słowa, wolność czynienia tego, co się chce, jeśli to nie jest szkodliwe dla innych, swoboda wyrażania siebie, swoboda prowadzenia badań i poszukiwania informacji, prawo do obrony, sprawiedliwość, rzetelność, uczciwość, zdyscyplinowa- nie w grupie. Ich udaremnienie powoduje u człowieka reakcję typową dla sytuacji zagrożenia (Maslow (cid:883)(cid:891)(cid:891)(cid:882), s. (cid:890)(cid:889)). Maslow twierdził, że społeczeństwo i każda jego instytucja dają się scharak- teryzować jako popierające lub przeszkadzające w samourzeczywistnianiu jedno- stek. Uważał także, że nauka może się przyczynić do spełnienia natury ludzkiej (Maslow 1986, s. 215). J. Kozielecki (2000) nazywa koncepcję A.H. Maslowa humanistyczną, ponie- waż zgodnie z poglądami Maslowa dążenie do samorealizacji i aktualizacji poten- cjalnych szans jest główną siłą napędową działania ludzi, a ponadto może ułatwić harmonijny rozwój zdrowej jednostki. Koncepcja Tomasza Kocowskiego Pierwszą rozbudowaną polską koncepcją systemową potrzeb człowieka jest propozycja T. Kocowskiego. Opracowując ją, autor oparł się na założeniu, że […] źródeł ukierunkowanej aktywności człowieka należy poszukiwać […] w obiek- tywnych zależnościach człowieka zarówno od otoczenia, jak i od własnej wewnętrz- nej organizacji, będącej efektem rozwoju fi logenetycznego i ontogenetycznego (Kocowski (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:884), s. (cid:886)(cid:887)). Jego opis sytemu potrzeb jest konsekwencją tego założenia. Kocowski podpo- rządkowuje pojęcie potrzeby terminowi „warunek”. Potrzebą człowieka realizującego dowolny cel, jest każdy wewnętrzny lub ze- wnętrzny warunek tego celu, dający się określić obiektywnie (Kocowski (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:884), s. (cid:888)(cid:886)). Autor wyjaśnia także pojęcia podmiotu, przedmiotu i celu potrzeby: Podmiotem potrzeby jest system, realizujący jakiś cel, dla którego warunkiem jest zaspokojenie tej właśnie potrzeby. Przedmiotem potrzeby jest coś, co stanowi dla człowieka warunek realizacji danego celu. Cel potrzeby zaś jest tym spośród ce- lów podmiotu potrzeby, którego realizacja jest uwarunkowana zaspokojeniem danej potrzeby (Kocowski (cid:883)(cid:891)(cid:890)(cid:884), s. (cid:884)(cid:889)). Z. Zbróg, Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-738-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  – (cid:883). Teoretyczne podstawy badania potrzeb Stworzony przez Kocowskiego system potrzeb człowieka obejmuje pięć grup potrzeb, w skład których wchodzą potrzeby będące warunkami do realizacji celu nadrzędnego, jakim jest prawidłowa egzystencja, prokreacja i rozwój, skutecz- na aktywność, współżycie i trwałe zadowolenie. Biorąc pod uwagę cele główne, T.  Kocowski wyodrębnił następujące grupy potrzeb: potrzeby egzystencji (po- karmowe, ekologiczne, rekreacyjne, zdrowotne, bezpieczeństwa, mieszkaniowe, odzieżowe), funkcjonalne (informacyjne, sprawnościowe, instrumentalne, lo- komocyjne, swobody, innowacji, napędowe), prokreacji i rozwoju (
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: