Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00507 009038 14656793 na godz. na dobę w sumie
Ile państwa w gospodarce? Milton Friedman o ekonomicznej roli państwa - ebook/pdf
Ile państwa w gospodarce? Milton Friedman o ekonomicznej roli państwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 267
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-3982-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest oparta na bogatej literaturze anglojęzycznej, dokumentach zgromadzonych w archiwach uniwersytetów Stanforda i Chicago, pamiętnikach Friedmana oraz materiałach zebranych podczas pobytu autora w centrali Systemu Rezerwy Federalnej w Waszyngtonie.

Pracę kończy wywiad z Miltonem Friedmanem, przeprowadzony przez autora w czerwcu 2006 r., czyli na kilka miesięcy przed śmiercią Noblisty (listopad 2006). Dodatkowym walorem książki jest zamieszczenie pełnej bibliografii dorobku naukowego Miltona Friedmana.

Milton Friedman - laureat Nagrody Nobla (1976), główny przedstawiciel monetaryzmu i chicagowskiej szkoły ekonomii oraz krytyk teorii Johna M. Keynesa

Milton Friedman był jednym z kilku najwybitniejszych ekonomistów XX wieku. Wniósł wielki wkład zarówno do teorii pieniądza i inflacji, jak i do analizy roli państwa w społeczeństwie. (...) zalicza się go do najbardziej wpływowych myślicieli świata. Piotr Ptak napisał całościową, wnikliwą i komunikatywną książkę na temat dzieła i życia tego wybitnego człowieka. Warto, aby przeczytał ją każdy, kogo interesują najważniejsze problemy współczesnego państwa i gospodarki.

Leszek Balcerowicz

Milton Friedman zasłużył na poważne opracowanie swojego dorobku. Próbę taką podjął Piotr Ptak, dając nie tylko wnikliwą analizę dokonań Friedmana w zakresie teorii ekonomii, ale również starając się pokazać wpływ jego koncepcji na politykę gospodarczą Stanów Zjednoczonych. (...) to cenna pozycja nie tylko dla pracowników naukowych ekonomii, ale także dla studentów, którzy w procesie dydaktycznym zgłębiają istotę monetaryzmu, oraz tych wszystkich, którym idee liberalne są bliskie.

Prof. zw. dr hab. Urszula Zagóra-Jonszta, Akademia Ekonomiczna w Katowicach

 

Dyplom Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Piotr Ptak Ile paƒstwa w gospodarce? MILTON FRIEDMAN o ekonomicznej roli paƒstwa ACADEMIA OECONOMICA ACADEMIA OECONOMICA Ile paƒstwa w gospodarce? Piotr Ptak  Ile paƒstwa w gospodarce? MILTON FRIEDMAN o ekonomicznej roli paƒstwa Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2008 Wydawca: Joanna Perzyńska Redaktor merytoryczny: Hanna Simbierowicz Projekt okładki i stron tytułowych: Anna Gogolewska Recenzent: prof. zw. dr hab. Urszula Zagóra-Jonszta Publikacja dofinansowana przez Fundację Forum Obywatelskiego Rozwoju – FOR © Wydawnictwo C.H. Beck 2008 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17 00-203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: Studio Diament Druk i oprawa: ELPIL, Siedlce ISBN 978-83-255-0235-5 ISBN e-book 978-83-255-3982-5 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Roz dział 1. Liberalizm Miltona Friedmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1.1. Życie i dzieło Miltona Friedmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1.2. Koncepcja wolności i równości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.3. Związek wolności osobistej, gospodarczej i politycznej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.4. Koncepcja państwa minimalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1.5. Potęga wolnego rynku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.6. Krytyka państwa opiekuńczego oraz postulaty reform społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.6.1. Zawodność programów społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.6.2. Ujemny podatek dochodowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.6.3. Bony oświatowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Roz dział 2. Monetaryzm Miltona Friedmana i postulaty pod adresem polityki gospodarczej państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.1. Metoda badawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.2. Teoria pieniądza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.2.1. Monetaryzm – pojęcie i tezy podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.2.2. Tradycyjne ilościowe teorie pieniądza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 2.2.3. Neoilościowa (monetarystyczna) teoria pieniądza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 2.2.4. Popyt na pieniądz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 2.2.5. Podaż pieniądza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 2.2.6. Mechanizm transmisji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.3. Program polityki gospodarczej państwa wynikający z teorii Miltona Friedmana. . . . . . . 2.3.1. Walka z inflacją jako cel nadrzędny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.2. Założenia polityki pieniężnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.3. Bezrobocie i teoria naturalnej stopy bezrobocia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.4. Założenia polityki fiskalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Antyetatyzm Miltona Friedmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Roz dział 3. Polityka gospodarcza Stanów Zjednoczonych w świetle poglądów Miltona Friedmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Milton Friedman jako doradca ekonomiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. Barry Goldwater . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. Richard Nixon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.3. Ronald Reagan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Reaganomika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Wprowadzenie programu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Polityka antyinflacyjna w latach osiemdziesiątych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 3 3 0 6 2 6 0 0 5 0 5 5 8 8 0 3 5 9 6 100 100 105 109 115 119 125 125 125 126 129 133 133 134 5 Spis treści 3.2.3. Próby zmniejszenia wydatków przez administrację Ronalda Reagana . . . . . . . . . 3.2.4. Redukcja podatków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.5. Deregulacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Opinia Miltona Friedmana o rezultatach polityki gospodarczej administracji Ronalda Reagana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Opinia Miltona Friedmana o działaniach gospodarczych kolejnych administracji . . . . . Roz dział 4. Ewolucja poglądów Miltona Friedmana na tle zmian w polityce gospodarczej Stanów Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Związek ekonomii z polityką. Tyrania status quo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Rola państwa w gospodarce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Polityka monetarna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Poglądy Miltona Friedmana a neoliberalna amerykańska myśl ekonomiczna . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozmowa z profesorem Miltonem Friedmanem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura cytowana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia publikacji Miltona Friedmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 150 156 161 170 179 179 184 195 205 215 221 229 237 Wstęp Tak jak wielki kryzys był niewątpliwie punktem zwrotnym w historii gospodar- czej XX w., tak wydana w 1936 r. Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza Johna Maynarda Keynesa zrewolucjonizowała teorię ekonomii. Rewolucja keyne- sowska oznaczała pojawienie się nowych jakościowo argumentów uzasadniających konieczność odgrywania przez państwo istotnej roli w gospodarce, a przede wszyst- kim prowadzenia przez nie aktywnej polityki stabilizacyjnej. Jednak teza o koniecz- ności włączania się państwa w przebieg procesów rynkowych nie pojawiła się dopiero z Keynesem i jego teorią. Opracowania poświęcone temu zagadnieniu się- gają do korzeni klasycznej ekonomii i filozofii wolnorynkowej, której niekwestiono- wanym ojcem jest Adam Smith, uznający przy tym racje przemawiające za uczest- nictwem państwa w gospodarce. Smith twierdził m.in., że samoczynnie działający mechanizm rynkowy spra- wia, iż podyktowane egoizmem działania przedsiębiorczych jednostek i podmiotów gospodarczych gwarantują dobroczynne skutki dla ogółu społeczeństwa dopiero wtedy, gdy w społeczeństwie i w gospodarce panują sprawiedliwe prawa i porzą- dek, a konkurencji nie ograniczają monopole. Państwo w tej koncepcji powinno być silne, ale jednocześnie jego ekonomiczne funkcje powinny być sprowadzone do nie- zbędnego minimum. Choć to współdziałanie prywatnej gospodarki rynkowej i wła- dzy publicznej zmieniało się w czasie, to aż do wielkiego kryzysu i rewolucji keyne- sowskiej działania państwa traktowane były bardziej jako czynnik ułatwiający lub wspomagający mechanizm rynkowy. Keynes, badając przyczyny wielkiego kryzysu, dowodził, że same mechani- zmy wolnego rynku są niewystarczające do powstrzymania wzrostu bezrobocia i cyklicznego załamania koniunktury. Dlatego, jego zdaniem, państwo jako naj- większy aktor na scenie gospodarczej powinno wziąć na siebie obowiązek pobu- dzania produkcji, głównie poprzez zwiększanie wydatków publicznych, tj. aktyw- ne zarządzanie popytem. Po drugiej wojnie światowej keynesizm stał się doktryną 7 Wstęp ekonomiczną krajów zachodnich. Do końca lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku rządy zwiększały swoją obecność w gospodarce. Rosły wydatki państwa, a w kon- sekwencji – podatki. Coraz większe pieniądze przeznaczano na walkę z bezrobo- ciem i programy socjalne. Wzrost podatków prowadził do wzrostu kosztów pro- dukcji, ten zaś owocował wzrostem cen i inflacji. Rządzący uznawali, że warto pogodzić się z wyższą inflacją w zamian za utrzymanie państwa opiekuńczego i niższe bezrobocie. Szybko okazało się jednak, że akceleracji ulega i inflacja, i bez- robocie, natomiast gospodarki bogatych państw zachodnich pogrążają się w rece- sji. Wydarzenia te podważyły założenia ekonomii keynesowskiej, której piętą achillesową okazały się: stosunkowo powierzchowne ujęcie przede wszystkim ana- lizy inflacji i wpływu czynników monetarnych na gospodarkę oraz dość pobieżne potraktowanie kwestii związanych z podażową stroną gospodarki oraz mikropod- staw. Wtedy na scenie gospodarczej pojawił się – od dłuższego czasu wyraźnie zaznaczający już swą obecność w środowisku ekonomistów – Milton Friedman wraz ze swoją teorią monetarystyczną. Tak jak wielki kryzys przyczynił się do rozpowszechnienia rewolucji keyne- sowskiej w teorii ekonomii, tak „wielka inflacja” lat siedemdziesiątych otwarła umysły ekonomistów i polityków gospodarczych na kontrrewolucję monetarystycz- ną z Miltonem Friedmanem w roli głównej. Jego publikacje poświęcone polityce monetarnej i fiskalnej oraz teorii monetarnej w ogromnej mierze przyczyniły się do stopniowego słabnięcia wiary ekonomistów w zdolność państwa do osiągania pożą- danych celów w dziedzinie produkcji i zatrudnienia przy wykorzystaniu interwen- cjonizmu państwowego, opartego na aktywnym zarządzaniu popytem. Niemałą rolę odegrała w tym także jego niezwykle ożywiona działalność popularyzatorska. Sam Friedman, nazywany najczęściej ojcem monetaryzmu, został przed- stawiony w niniejszej pracy jako klasyczny liberał, który, podobnie jak inni klasycy ekonomii, opowiadał się za państwem minimalnym, skoncentrowanym na tradycyj- nych, niezbywalnych funkcjach. Friedman czerpał z dorobku Adama Smitha oraz Johna Stuarta Milla i można śmiało powiedzieć, że w dużym stopniu przyczynił się do reaktywacji w drugiej połowie XX w. – osłabionej przez keynesizm – ekonomii liberalnej, która wychodziła z założenia, że rynek najlepiej rozdysponowuje dostęp- ne zasoby w gospodarce i to właśnie dzięki niemu są one wykorzystywane optymal- nie, a bezrobocie, nawet jeśli się pojawia, to jest wynikiem przejściowych zakłóceń. Friedman argumentował, że współczesna gospodarka jest znacznie bardziej odpor- na na kryzysy gospodarcze, niż to się wydawało Keynesowi, będącemu pod wraże- niem wielkiego kryzysu. Uznał zatem, że brak stabilności w gospodarce wywołują nie prywatni uczestnicy rynku, lecz państwo. Według niego państwo nie powinno podejmować działań uznaniowych w celu pobudzania koniunktury, zwłaszcza w krótkim okresie. Powinno się wycofać z gospodarki, zmniejszyć wydatki, obniżyć podatki i zająć się jedynie kontrolą podaży pieniądza. Pieniądz powinien dopływać do gospodarki równomiernie, w tempie zbliżonym do potencjalnego wzrostu gospo- darczego, a tym samym nie powodować inflacji i przeciwdziałać deflacji. 8 Wstęp W książce staram się pokazać, jak ekonomiczną rolę państwa ujmuje teoria Miltona Friedmana, a także jej ewolucję na tle zmian polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych prowadzonej przez różne administracje. Jednak nacisk został poło- żony na lata 1981–1988, czyli okres, w którym postulaty i koncepcje Friedmana były urzeczywistniane w największym stopniu. Wprawdzie powyższy przedmiot badań pojawiał się w literaturze już niejedno- krotnie, nie był jednak poruszany w sposób całościowy. Dotychczasowe prace dotyczą, co prawda, z jednej strony problematyki ekonomicznej roli państwa w teorii Miltona Friedmana – np. praca habilitacyjna M. Belki [1986], a z drugiej – oceny polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych, realizowanej głównie przez administrację R. Reagana, ale także inne administracje – np. prace M. Belki [1986 i 1991], W. Bieńkowskiego [1995] czy E. Domańskiej [1992], jednakże czynią to niejako „roz- łącznie”, nie oddając całości dokonań we wzajemnym powiązaniu. Brakuje opracowa- nia, które zaprezentowałoby ocenę programu gospodarczego przez pryzmat poglądów stricte Friedmanowskich. Ponadto, dostępne dzieła obejmują lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte ubiegłego wieku, nie ma natomiast opracowań dotyczących lat dzie- więćdziesiątych i późniejszych. Brakuje również aktualnej literatury dotyczącej ewolu- cji poglądów Miltona Friedmana (który pozostawał niezwykle aktywny zawodowo nawet u kresu życia) na rolę państwa oraz politykę monetarną, czyli w obszarach nauki, które zgłębiał najbardziej. W niniejszej książce podejmuję te wyzwania. Głównym celem pracy jest pokazanie przenikania się teorii i koncepcji ekono- micznych Miltona Friedmana z założeniami polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych i udzielenie odpowiedzi na pytanie: w jakim stopniu poglądy Friedmana wpływały na kształt polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych, a w jakiej mierze zmieniająca się rzeczywistość gospodarcza wpływała na ewolucję jego poglądów. Ustalenie tego stopnia i odpowiedzi na postawione pytania wymagało realiza- cji następujących zadań szczegółowych: l zaprezentowania i zanalizowania teorii i koncepcji ekonomicznych oraz społecznych Friedmana, l zaprezentowania i zanalizowania polityki gospodarczej Stanów Zjed no- czonych, ze szczególnym naciskiem na okres realizacji słynnej reaganomiki, l dokonania oceny polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych w świetle założeń teorii Friedmana, l wskazania przyczyn zainteresowania się amerykańskich władz państwo- wych koncepcjami ekonomicznymi Friedmana oraz przedstawienia wyłaniającego się z nich programu społeczno-gospodarczego, l zdefiniowania barier politycznych przy wprowadzaniu w życie niektórych koncepcji Friedmana. W pracy przyjąłem następujące tezy: 1. Poglądy Miltona Friedmana miały znaczący wpływ na kształt polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych, natomiast zmieniająca się rzeczywistość gospodarcza wpływała nieznacznie na ewolucję jego poglądów. 9 Wstęp 2. Friedmanowskie ujęcie ekonomicznej roli państwa w gospodarce stano- wiło jeden z głównych elementów programowych polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych w latach 1981–1988, nie został on jednak wprowadzony w życie w całości. 3. Renesans koncepcji ekonomicznych Miltona Friedmana w latach osiem- dziesiątych wynikał z ich adekwatności do ówczesnych problemów społeczno-go- spodarczych Stanów Zjednoczonych, a także częściowo z braku alternatywy ofero- wanej przez inne nurty ekonomii. 4. Część ekonomiczno-społecznych koncepcji Miltona Friedmana nie została zrealizowana w całości z powodów politycznych oraz społecznych, niemniej niektó- re z nich wciąż znajdują się na politycznej agendzie. Zawartość problemowa i układ rozdziałów zostały podporządkowane przyję- tym tezom oraz celom pracy. Rozdział pierwszy jest poświęcony omówieniu libera- lizmu Miltona Friedmana. Z poglądów tych wyłania się system wartości, w którym naczelne miejsce zajmuje wolność jednostki oraz system gospodarczy oparty na wolnym rynku. Uwydatniona jest także istotna relacja pomiędzy wolnością gospo- darczą i polityczną, która implikuje kształt systemu polityczno-gospodarczego danego kraju. W rozdziale tym scharakteryzowałem również ewolucję poglądów Friedmana na powiązania, jakie występują między wolnością osobistą a gospodar- czą i polityczną. Rozdział otwiera życiorys Friedmana, ukazujący przede wszystkim fakty, które w największym stopniu ukształtowały jego liberalny światopogląd, koń- czy zaś Friedmanowska krytyka państwa opiekuńczego oraz omówienie niektórych z jego postulatów dotyczących reform społecznych. Rozdział drugi przedstawia monetaryzm Miltona Friedmana oraz wynikające z niego postulaty pod adresem polityki gospodarczej, które składają się na program gospodarczy państwa. Szczegółowo omówiona została teoria pieniądza Friedmana oraz koncepcje dotyczące rynku pracy i bezrobocia. W rozdziale omawiam także założenia metody badawczej Friedmana, a zamyka go przedstawienie antyetaty- zmu, wyłaniającego się jego teorii monetarystycznej. Rozdział trzeci koncentruje się na polityce gospodarczej Stanów Zjednoczonych realizowanej przez kolejne administracje amerykańskie, a przede wszystkim zaś na okresie realizacji reaganomiki. Uwidocznione zostało zaangażowanie Miltona Friedmana jako doradcy ds. ekonomicznych prezydentów Richarda Nixona i Ronalda Reagana oraz jego udział w kampanii prezydenckiej senatora Barry’ego Goldwatera. Rozdział kończy ocena reaganomiki oraz działań gospodarczych kolejnych admini- stracji w świetle i koncepcji ekonomicznych Friedmana. Rozdział czwarty zawiera omówienie ewolucji poglądów Friedmana na rolę państwa oraz politykę monetarną. Pokazuję również kluczowy związek, jaki wystę- puje między ekonomią a polityką, wraz ze sformułowaną przez Friedmana tezą o tyranii status quo. Przedstawiam w nim także poglądy Friedma na ekonomiczną rolę państwa na tle neoliberalnej amerykańskiej myśli ekonomicznej, wyrosłej 10 Wstęp z takich szkół ekonomii, jak nowa ekonomia klasyczna, teoria wyboru publicznego oraz ekonomia strony podażowej. Zakres czasowy pracy obejmuje okres życia Miltona Friedmana, czyli lata 1912–2006, analiza i ocena polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych zaś – lata, w których Friedman był bezpośrednio zaangażowany w tę politykę. W książce wykorzystałem bogatą literaturę przedmiotu, w przeważającej czę- ści zagraniczną, na którą składają się opracowania zwarte, czasopisma, opracowa- nia naukowe, raporty instytucji krajowych i zagranicznych. Większość materiałów anglojęzycznych, a przede wszystkim niedostępne w kraju liczne prace i artykuły Miltona Friedmana1 (zwłaszcza z lat dziewięćdzie- siątych i późniejszych), udało mi się zebrać podczas kilkutygodniowego pobytu w archiwach Instytutu Hoovera, mieszczącego się na terenie Uniwersytetu Stanforda w Kalifornii, oraz Uniwersytetu Chicago, które przez długie lata były miejscem pracy Miltona Friedmana. Natomiast materiały dotyczące polityki gospodarczej Stanów Zjednoczonych, ze szczególnym uwzględnieniem polityki monetarnej reali- zowanej przez bank centralny, zebrałem podczas pobytu w centrali Systemu Rezerwy Federalnej w Waszyngtonie. Książkę wzbogacają – jak sądzę – liczne cytaty pochodzące z obszernych pamiętników Friedmana – Two Lucky People (Dwoje szczęśliwych ludzi) – które napi- sał wraz z żoną u schyłku XX w. [Friedman M. i R., 1998]. W pewnym sensie odda- ją one klimat czasu z perspektywy kilkudziesięciu lat i umożliwiają poznanie jego własnych ocen na temat własnych myśli, dorobku naukowego, osiągnięć w polityce państwa i roli, jaką odegrał w stworzeniu konceptualnych ram dla rewolucji liberal- nej, która zmieniła świat gospodarczy w latach siedemdziesiątych i osiemdziesią- tych XX w. Dołączoną do pracy rozmowę z Miltonem Friedmanem przeprowadziłem w jego apartamencie w San Francisco w czerwcu 2006 r., czyli na kilka miesięcy przed śmiercią Profesora. Rozmowa ta nie byłaby możliwa, gdyby nie przychylność i duża otwartość asystentki Miltona Friedmana – Pani Glorii Valentine, która tę wizytę zaaranżowała, a potem, po moim powrocie do Polski, przesyłała mi na bie- żąco nowe artykuły Profesora i ostatnie udzielone przez niego wywiady, a także udostępniła zamieszczoną w książce bibliografię jego prac. Za wszelką okazaną pomoc składam Pani Glorii Valentine serdeczne podziękowanie. Książka stanowi zmodyfikowaną wersję mojej rozprawy dokorskiej obronionej w lutym 2008 r. na Wydziale Ekonomii Akademii Ekonomicznej w Katowicach. Chciałbym złożyć wyrazy głębokiej wdzięczności mojemu promotorowi – Pani Profesor Urszuli Zagórze-Jonszcie za merytoryczne uwagi oraz cenne rady życiowe, które towarzyszyły mi w trakcie zmagań z rozprawą. Bardzo dziękuję również Fundacji FOR za dofinansowanie wydania książki. 1 Rejestr prac Miltona Friedmana znajduje się w Hoover Institution na Uniwersytecie Stanforda w katalogu: Milton Friedman A Register Of His Papers In The Hoover Institution Archives. 11 Rozdział 1 Liberalizm Miltona Friedmana 1.1. Życie i dzieło Miltona Friedmana 1.1. Życie i dzieło Miltona Friedmana Milton Friedman był, obok Johna Maynarda Keynesa niewątpliwie najsłyn- niejszym i najbardziej wpływowym ekonomistą minionego wieku. Podobnie jak Keynes, Friedman poprzez swoje teorie ekonomiczne wywarł ogromny wpływ na bieg wydarzeń społeczno-gospodarczych ubiegłego stulecia. Powszechnie uznawa- ny jest za ojca monetaryzmu oraz czołowego reprezentanta tzw. szkoły chicagow- skiej, skupiającej neoliberałów amerykańskich. Dorobek naukowy Friedmana jest wybitny, szczególnie w zakresie ekonomicznej roli państwa i teorii pieniądza. Jego prace wywarły także ogromny wpływ na rozwój takich obszarów ekonomii, jak metodologia, polityka monetarna, inflacja, funkcja konsumpcji, cykl koniunktural- ny i ekonomia gospodarki otwartej. Przeszedł do historii myśli ekonomicznej jako zwolennik teorii, zgodnie z którą najważniejszym instrumentem polityki gospodar- czej i jednocześnie główną determinantą takich zjawisk, jak inflacja czy cykl koniunkturalny, jest ilość pieniądza. W 1976 r. Milton Friedman został laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie eko- nomii, którą otrzymał za osiągnięcia w dziedzinie badań nad konsumpcją, historią i teorią pieniądza oraz za ukazanie złożoności polityki stabilizacyjnej. Przyznano mu poza tym kilkanaście doktoratów honoris causa, osiągając reputację wybitnego badacza i polemisty w skali międzynarodowej. Z drugiej strony, jako felietonista w „Newsweeku” stanowiącym nader sku- teczne forum wyrażania stanowisk i poglądów, miał przez prawie dwadzieścia lat możność wpływania na opinię publiczną. O ogromnym uznaniu, jakim się cieszył na tym polu swojej aktywności, świadczyć może fakt, iż już w 1969 r. jego fotogra- fia pojawiła się na okładce słynnego brytyjskiego tygodnika „Time”. Właściwie żaden inny ekonomista nie był tak dobrze znany szerszej publiczności jak właśnie Milton Friedman. Umiejętności przekazywania zasad ekonomii w sposób przy- stępny dla zwykłego człowieka czy też jasnego wyrażania idei na forum publicz- nym pozazdrościć mógł mu niejeden wybitny ekonomista i polityk. 13 1. Liberalizm Miltona Friedmana Był on jednym z nielicznych laureatów Nagrody Nobla, którzy znacząco wpły- nęli na formowanie się opinii publicznej w Stanach Zjednoczonych i państwach zachodnich, a przede wszystkim na amerykańską politykę gospodarczą na przeło- mie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. Otwarcie deklarując swój nega- tywny stosunek do triumfującej „rewolucji” keynesowskiej, przyczynił się w dużym stopniu do zrewidowania keynesowskiego podejścia do problemu kształtu polityki gospodarczej państwa oraz sposobu organizacji życia społecznego. Jego koncepcje i teorie współgrały z rozwijającą się wówczas „rewolucją konserwatywną”. Na okładce Wolnego wyboru – jednej z najpopularniejszych książek Friedmana i jego żony Rose [Friedman M. i R., 1996] – znajduje się króciutka recenzja prezydenta R. Reagana: „Znakomita książka. Friedmanowie sugestywnie definiują problemy stojące przed Ameryką. To lektura obowiązkowa dla każdego – od prezydenta do zwykłego obywatela”. Jest cechą ludzi wybitnych, że wzbudzają kontrowersje, i tak też było w przy- padku Friedmana od momentu zaistnienia w środowisku akademickim i życiu publicznym. Jego koncepcja polityki gospodarczej państwa, która opierała się na postulacie ograniczenia ekonomicznej roli państwa do niezbędnego minimum, oraz duża wiara w możliwości mechanizmu rynkowego i gospodarki wolnorynkowej, przysporzyła mu zarówno zwolenników, jak i antagonistów. Milton Friedman przeszedł trudną drogę do sławy. Życiorys przyszłego laure- ata Nagrody Nobla może przypominać scenariusz filmu „od pucybuta do milionera” [Gadomski, 2006b]. Urodził się 31 lipca 1912 r. na Brooklynie (Nowy Jork) jako czwarte i ostatnie dziecko Sarah Ethel z d. Landau i Jeno Saula Friedmana – małżeń- stwa ubogich imigrantów żydowskich przybyłych do Ameryki z miejscowości Berehove na Zakarpaciu1. Gdy Milton ukończył pierwszy rok życia, rodzina przepro- wadziła się do małego miasteczka Rahway w stanie New Jersey, gdzie oboje rodzice zajęli się handlem, zaczynając od prowadzenia małego przedsiębiorstwa tekstylnego [zob. Semkow, 1998, s. 269]. Przedsięwzięcie nie było specjalnie udane, toteż Friedmanowie zmuszeni byli zamknąć interes po kilku latach. Następnie matka zaczęła prowadzić mały sklepik z artykułami spożywczymi, natomiast ojciec angażo- wał się w różne niedochodowe przedsięwzięcia. Dochód rodziny był niewielki i wysoce niepewny, dlatego trudności finansowe stale towarzyszyły Friedmanom. Mimo to w domu panowała ciepła, przyjazna atmosfera, jedzenia zaś nigdy nie bra- kowało. Szczególnie duży nacisk rodzice Friedmana kładli na edukację swoich dzie- ci, co było charakterystyczne dla społeczności żydowskich. Friedman rozpoczął edu- kację w Washington Public School, skąd – dzięki dobrym wynikom w nauce – został przeniesiony do Columbus School, gdzie zdołał zrobić dwa lata szkolne w rok. 1 Większość faktów dotyczących biografii Miltona Fredmana przytaczam na podstawie pamiętni- ków Two Lucky People napisanych przez Friedmana i jego żonę [Friedman M. i R., 1998]. Pozostałe infor- macje zostały zaczerpnięte z licznych publikacji, artykułów prasowych oraz rozmów przeprowadzonych z asystentką Miltona Friedmana Glorią Valentine, która pracowała dla niego przez ponad trzydzieści lat. 14 1.1. Życie i dzieło Miltona Friedmana W 1928 r., mając szesnaście lat, ukończył szkołę średnią Rahway High School, do której uczęszczały także jego siostry. W szkole tej duży wpływ wywarł na niego nauczyciel, który wykładał nauki polityczne, społeczne oraz geometrię. To on zara- ził swojego ucznia namiętnym czytaniem książek i chęcią pogłębiania wiedzy. Dzięki temu ulubionym miejscem Miltona stała się lokalna biblioteka, której zasoby poznał prawie w całości. Ojciec Friedmana zmarł w ostatnim roku jego pobytu w szkole średniej, pozo- stawiając matce niewiele pieniędzy na kształcenie syna. Warunkiem kontynuacji nauki było zdobycie pieniędzy na sfinansowanie studiów. Milton skorzystał z pomo- cy stypendialnej władz stanowych i rozpoczął studia na dwóch kierunkach: ekono- mii i matematyce w college u pobliskiego Rutgers University, jednego z najstarszych uniwersytetów w Ameryce, założonego w 1766 r. przez Kościół Holenderskich Reformatorów. Stypendium stanowe starczało tylko na pokrycie czesnego, dlatego Friedman zmuszony był zarobkować, aby móc sfinansować resztę wydatków szkolnych. Pracował przez dłuższy czas jako sprzedawca w sklepie, kelner w restauracji, skupo- wał i sprzedawał używane książki oraz sztuczne ognie, a więc wykonywał działalność typową dla żydowskich chłopców. Z czasem pracę fizyczną zamienił na umysłową – udzielanie korepetycji uczniom i studentom. Zajęcia te były bardziej wartościowe nie tylko pod względem finansowym, stanowiły także doskonałe doświadczenie intelek- tualne. Lekcji udzielał praktycznie ze wszystkiego, od angielskiego przez geometrię po łacinę. Był to jego pierwszy kontakt z prawdziwą „pedagogiką”. Oprócz prowadze- nia działalności typowo zarobkowej, w czasie studiów w Rutgers był także redakto- rem studenckiej gazetki „Targum”. Czas spędzony w Rutgers wspominał Friedman pozytywnie zarówno pod względem życia prywatnego, jak i – przede wszystkim – z punktu widzenia edukacji, którą tam uzyskał. Po zdaniu w 1932 r. egzaminów licencjackich Friedmanowi zaoferowano dwa stypendia podyplomowe: na studia matematyczne na Uniwersytecie Browna i na ekonomiczne na Uniwersytecie Chicagowskim. Zdecydował się na ekonomię, a tak opisuje motywy dokonanego wówczas wyboru: „Był rok 1932, stopa bezrobocia wynosiła około 25 . Co mogło być najbardziej palącym problemem? Bez wahania wybrałem ekonomię. Kiedy (...) rozpoczynałem naukę w college’u, nie uświadamiałem sobie istnienia i znaczenia problemów ekonomicznych, ponieważ wychowywałem się w rodzinie o stosunkowo niskich dochodach – nie rozmawiało się u nas o tak szerokich problemach. Byłem bardzo dobry z matematyki i ta dyscyplina naprawdę mnie intere- sowała. Poszukiwałem więc jakiegoś sposobu, który pozwoliłby mi zarabiać na życie z pomocą matematyki. Jedyną myślą, jaka przyszła mi do głowy, zanim zacząłem naukę w college’u, było zostanie analitykiem ubezpieczeniowym i z takim zamiarem rozpocząłem studia. W ciągu dwóch pierwszych lat w college’u zdałem kilka egzami- nów z zakresu analizy ubezpieczeniowej, ale później porzuciłem ten kierunek”. [Snowdon, Vane, 2003, s. 173–174]. Warto wspomnieć, że obok tych kilku zdanych egzaminów Friedman nie zdał kilku innych z tego zakresu, które, jak się później 15 1. Liberalizm Miltona Friedmana okazało, były jedynymi egzaminami, jakie oblał w życiu [zob. Breit, Spencer 1986, s. 81]. Młody, uzdolniony student, ze skromnymi środkami do życia, uwielbiał się uczyć. Ekonomia i biznes – sposób, w jaki ludzie żyli – fascynowały go. Dlatego, kiedy zdecydował poświęcić się ekonomii, ułożył sobie prosty plan: wdrożyć rygo- rystyczny program ciężkiej pracy i dogłębnych studiów [zob. Tyner, 2000]. Na wybór przez Friedmana ekonomii wpłynęli przede wszystkim jego nauczyciele z Rutgers: A. Burns i H. Jones. Arthur Burns – późniejszy prezes Rady Gubernatorów Rezerwy Federalnej – ukształtował jego rozumienie badań w ekonomii, zapoznając go z najwyższymi stan- dardami naukowymi, oraz miał wiodący wpływ na jego dalszą karierę. Friedman uczęszczał na prowadzone przez niego seminarium, na którym wspólnie z innym studentem – L. Vassem – pracował nad dysertacją doktorską Burnsa Production Trends in the United States. Z seminarium wyniósł przede wszystkim zwracanie uwagi na szczegóły, dokładne sprawdzanie źródeł i – ponad wszystko – otwartość na krytykę. Wszystko to wpłynęło w sposób zasadniczy na jego późniejszą pracę nauko- wą. Dodać należy, że to Burns zainteresował Friedmana dziełami Alfreda Marshalla, a przede wszystkim jego najgłośniejszą pracą Zasady ekonomiki. Natomiast Homer Jones – późniejszy wieloletni gubernator oddziału Systemu Rezerwy Federalnej w St. Louis – wprowadził Friedmana w teorię ekonomii, staty- styki i ubezpieczeń oraz namówił do podjęcia studiów ekonomicznych na Uniwersytecie Chicagowskim. Za sprawą Jonesa Friedman zetknął się po raz pierw- szy z tym, co nazywano wtedy „poglądem chicagowskim”. Jones kładł główny nacisk na wolność jednostki, był bardzo sceptyczny co do jakichkolwiek prób jej ograniczania. Zarówno Burns, jak i Jones, zostali potem najbliższymi przyjaciółmi Friedmana. Milton Friedman studiował na Uniwersytecie Chicagowskim przez rok, bo na tyle wystarczyło stypendium. Był to dla niego najtrudniejszy rok pod względem finansowym, natomiast bardzo wartościowy pod względem intelektualnym dla dal- szej kariery. Po raz kolejny był zmuszony dorabiać, pracując jako kelner w pobliskiej restauracji. Z całego szeregu prac (w większości fizycznych), które wykonywał w czasie szkoły średniej i studiów, wyciągnął bardzo ważną lekcję, a mianowicie dowiedział się, jak w rzeczywistości działa wolny rynek i przedsiębiorczość. To wszystko także implikowało wyznawane przez niego później poglądy. W tym okresie Wydział Ekonomii Uniwersytetu Chicagowskiego należał do najlepszych kraju, głównie za sprawą wykładających tam profesorów i niepowta- rzalnej atmosfery intelektualnej, jaka tam panowała: „Kontrowersje wśród członków fakultetu, głównie na bazie intelektualnej, przyczyniały się do tego, że wydział ekono- mii stał się ekscytującym miejscem do studiowania, utrzymywał atmosferę dociekania prawdy oraz rozwinął tradycję, która w intelektualnym dyskursie osadzona była tylko siłą argumentu, a nie dyplomacji, z którą była przekazywana, bądź w zależności od stanowiska czy pozycji zawodowej osoby, która ją przekazywała. Co równie ważne, błyskotliwa grupa studentów z całego świata wprowadziła mnie w arkana kosmopoli- 16 1.1. Życie i dzieło Miltona Friedmana tycznej i żywej atmosfery intelektualnej takiego rodzaju, o jakiej nigdy mi się nie śniło, że może w ogóle istnieć” [Friedman M. i R.,1996, s. 35]. Takie znakomitości, jak F. H. Knight, J. Viner, H. Simons, P. Douglas, L. Mints, H. Schultz, H. A. Millis, J. Nef, wywarły na rozwój intelektualny Friedmana ogrom- ny, choć niejednakowy wpływ. W tamtym okresie byli oni w trakcie formowania tego, co potem nazwano „chicagowską szkołą ekonomii”. Szkoła ta zrewolucjonizo- wała zawód ekonomisty poprzez wprowadzenie ścisłego wymogu stosowania empi- rycznej analizy oraz położenie dużego nacisku na stosowanie reguł mikroekonomii w badaniach ekonomicznych i w dziedzinach uznawanych za odrębne i niezależne, jak prawo, socjologia, historia itd. Szkoła chicagowska charakteryzowała się prze- konaniem, że rynki jako środki organizujące społeczeństwo działają lepiej niż ich alternatywy [zob. Landreth, Colander, 1998, s. 626]. Każdy z uczonych miał swoje mocne strony i odcisnął własne piętno na studentach, jednak największymi gwiaz- dami na uniwersytecie byli bez wątpienia J. Viner i F. Knight2. Frank Hyneman Knight był współtwórcą szkoły i tradycji chicagowskiej. Rozprawę doktorską obronił na Cornell University, następnie wykładał w Chicago i Iowa, by od 1927 do 1955 r. być już na stałe związanym ze szkołą chicagowską. Jego dysertacja doktorska zatytułowana: Risk, Uncertainty and Profit (Ryzyko, nie- pewność i zysk) stała się dziełem jego życia. Knight obronił ją w 1916 r., a opubliko- wana została w roku 1921. Z punktu widzenia metodologii i teorii ekonomicznej rozprawa ta stanowiła istotny wkład w dzieło umacniania paradygmatu neokla- sycznego. Podobnie w innych swoich dziełach Knight zawarł oryginalne myśli, wspierające ekonomię neoklasyczną nawet poprzez krytykę jej zwolenników. Za przykład może posłużyć zbiór esejów The Ethics of Competition (Etyka konkurencji) z 1935 r., w którym znaleźć można rzeczową polemikę z Pigou, uzasadniającym potrzebę ingerencji państwa w sytuacjach, w których występuje konflikt między interesem prywatnym i społecznym. Zdaniem Knighta, takim przypadkom powinno zapobiegać dobre prawo własności prywatnej. Jacob Viner był profesorem University of Chicago w latach 1916–1946 oraz Princeton University w latach 1946–1970. Wśród jego licznych prac największym uznaniem cieszyły się te z dziedziny teorii kosztów i produkcji, międzynarodowych stosunków gospodarczych i historii myśli ekonomicznej. Do jego najgłośniejszych dzieł zaliczyć należy: The Long View and Short (Długie i krótkie spojrzenie) z 1958 r. Dumping: A Problem of International Trade (Dumping: problem handlu międzynaro- 2 Milton Friedman bywa często nazywany twórcą szkoły chicagowskiej w ekonomii. Jest to dalekie od prawdy, albowiem początków tej szkoły należy się doszukiwać już na początku 1890 r., kiedy pierw- szym szefem Wydziału Ekonomii został J.L. Laughlin – gorący zwolennik standardu złotego. Natomiast nazywanie Friedmana ojcem szkoły chicagowskiej on sam tłumaczył tym, iż był prawdopodobnie najbar- dziej odpowiedzialny za położenie nacisku na studia nad pieniądzem, ilościową teorię pieniądza oraz relację między ilością pieniądza a aktywnością gospodarczą. Friedman nie miał nic przeciwko takiemu przydomkowi, akceptował go w pełni i wierzył, że jeśli on jest ojcem, to jego „dzieci okazały się bardzo oryginalne, niezależne, kreatywne i bardzo produktywne . The PRC Forum: Milton Friedman, zapis rozmo- wy z Miltonem Friedmanem przeprowadzonej przez The Idea Channel w 1987 r. 17 1. Liberalizm Miltona Friedmana dowego) z 1923 r., Studies in the Theory of International Trade (Studia z teorii handlu międzynarodowego) z 1937 r., Trade Relations Between Free Market and Controlled Economies (Stosunki handlowe między gospodarkami wolnorynkowymi i kontrolowa- nymi) z 1943 r. oraz The Role of Providence in the Social Order (Rola Opatrzności w porządku społecznym) z 1972 r. Wkładem Vinera do historii myśli ekonomicznej była głęboka analizę dziejów handlu międzynarodowego, krytyka merkantylizmu i szczegółowy rozbiór najsławniejszego dzieła A. Smitha Badania nad naturą i przy- czynami bogactwa narodów. Sam Milton Friedman tak podsumował swoje „chicagowskie podejście”: „W dyskusjach nad polityką gospodarczą Chicago oznacza wiarę w efektywność wolnego rynku jako środka organizującego zasoby, sceptycyzm wobec działań państwa oraz podkreślanie roli ilości pieniądza jako kluczowego czynnika w wywoływaniu inflacji. W dyskusjach nad nauką ekonomiczną Chicago oznacza podejście, które traktuje poważnie stosowanie teorii ekonomicznej jako narzędzia służącego analizo- waniu długiego szeregu konkretnych problemów, a nie abstrakcyjnej konstrukcji mate- matycznej o dużym pięknie, lecz o małej mocy; podejście, które kładzie nacisk na empi- ryczne testowanie teoretycznych uogólnień i które odrzuca zarówno fakty bez teorii, jak i teorię bez faktów” [Friedman, 1992a, za: Landreth, Colander, 1998, s. 626]. Roczny pobyt na Uniwersytecie w Chicago zaowocował także zmianami w życiu osobistym Friedmana. Właśnie tam poznał miłość swojego życia – Rose Director, zdolną studentkę ekonomii, siostrę wybitnego ekonomisty Aarona Directora. Friedman poślubił Rose Director sześć lat później, 25 czerwca 1938 r. Rose Friedman stała się niezwykle aktywnym partnerem w jego profesjonalnych przedsięwzięciach, niejednokrotnie będąc inicjatorką, a także współautorką, jego publikacji. Rose Friedman ma doktorat z ekonomii i – podobnie jak Milton Friedman – pochodzi z rodziny żydowskich imigrantów z Europy Wschodniej, a dokładniej z Czartoryska na Wołyniu, skąd jej rodzina wyemigrowała do Ameryki i osiadła w Portland w stanie Oregon. To właśnie ona namówiła męża, aby przyjął propozycję zostania felietonistą tygodnika „Newsweek”. Friedman publikował tam przez osiemnaście lat, począwszy od roku 1966, zmieniając się w trzytygodniowym cyklu z P. A. Samuelsonem – reprezentantem ekonomii key- nesowskiej i polityki Nowego Ładu, oraz H. Wallichem – reprezentantem politycz- nego środka. Jak już wspomniano, właśnie poprzez ożywioną działalność publi- cystyczną m.in. w „Newsweeku” wywierał on największy wpływ na kształtowanie opinii publicznej3. Rose Friedman była współautorką jego książek: Wolny wybór oraz Tyrania staus quo i pomagała mu przy pisaniu pracy Kapitalizm i wolność. W wielu wywia- dach Friedman podkreślał, że żona wywarła niebagatelny wpływ na jego życie zawodowe. Jako dowód może posłużyć ostatni akapit wstępu w jednej z jego zna- 3 Artykuły zamieszczone na łamach „Newsweeka” zostały opublikowane w dwóch zbiorach: Friedman, 1972 oraz Friedman, 1965. 18 1.1. Życie i dzieło Miltona Friedmana czących książek Intrygujący pieniądz: „Moje szczęście przekracza najśmielsze wyobra- żenia dzięki Róży Director Friedman, która wzbogaciła moje życie od momentu naszego pierwszego spotkania pięćdziesiąt dziewięć lat temu. Nie mogę wyliczyć ani opisać, jak bardzo była mi ona pomocna zarówno w tworzeniu tej książki, jak i w kształtowaniu mej osobowości oraz intelektu” [Friedman, 1994, s. 9]. Friedman nieraz podkreślał znaczenie „czynnika szczęścia” w swoim życiu. Pytany o to, często przytaczał kilka wersów pióra amerykańskiego poety Roberta Frosta: Dwie drogi rozwidlały się w żółtym lesie. Żałuję, że nie mogłem podążyć obiema. Obrałem tę rzadziej uczęszczaną I to zmieniło wszystko. Friedman nie obrał drogi „rzadziej wybieranej”, ale był pod wielkim wraże- niem roli szczęśliwych przypadków w jego życiu. Do takich przypadków zalicza fakt, iż jego rodzice wyemigrowali do Ameryki, a nie zostali w Europie Wschodniej, to, że został obdarzony ogromnym talentem matematycznym, przyznanie mu sty- pendium, poznanie A. Burnsa i H. Jonesa w Rutgers, a przede wszystkim poznanie Rose na uniwersytecie w Chicago: „Jacob Viner miał w zwyczaju usadawiać studen- tów alfabetycznie obok siebie, więc Rose usiadła obok mnie i to ukształtowało całe moje życie. Pobraliśmy się kilka lat później i jesteśmy małżeństwem od czterdziestu siedmiu lat i nadal jesteśmy szczęśliwi. Proszę rozważyć raz jeszcze rolę szczęśliwego trafu. Rose dorastała w Portland w stanie Oregon, a ja dorastałem w małym mia- steczku w New Jersey, a spotkaliśmy się w sali na zajęciach z ekonomii w Chicago. Trudno sobie wyobrazić, że mogłoby to być przez kogoś zaplanowane” [Breit, Spencer, 1986, s. 83]. W czasie rocznego pobytu na Uniwersytecie Chicagowskim Friedman obronił pracę magisterską4. W trakcie studiów w Chicago uczęszczał także na wykłady znanego ekonometryka Henry ego Schultza, u którego doskonalił swój warsztat matematyczny oraz umiejętności z zakresu metod ilościowych analizy ekonomicz- nej. Dzięki przyjaźni H. Schultza z Haroldem Hotellingiem Friedmanowi zaofero- wano atrakcyjne stypendium na Uniwersytecie Columbia, będącym w tamtych latach bastionem instytucjonalizmu. Friedman mógł dalej poszerzać swoje hory- zonty, szkoląc się w ekonomii matematycznej i statystyce. Tam zetknął się także z takimi ekonomistami jak W.C. Mitchell i J.M. Clark, którzy odsłonili przed nim tajniki podejścia instytucjonalnego i empirycznego oraz poglądy ekonomiczne znacznie różniące się od wyznawanych w Chicago. Wesley Mitchell, który zapo- 4 Jej tytuł brzmiał: An Empirical Study of the Relationship between Railroad Stock Prices and Railroad Earnings for the Period 1921–1931, A Dissertation Submitted to the Faculty of the Division of the Social Sciences in Candidacy for the Degree of Master of Arts, University of Chicago, Chicago 1933. Zob. M. Belka, 1986, s. 14. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ile państwa w gospodarce? Milton Friedman o ekonomicznej roli państwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: