Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00060 005871 11250743 na godz. na dobę w sumie
Implementacja dyrektyw unijnych przez sądy krajowe - ebook/pdf
Implementacja dyrektyw unijnych przez sądy krajowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7397-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> międzynarodowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Implementacja dyrektywy unijnej do krajowego porządku prawnego państwa członkowskiego nakłada wiele obowiązków na organy tego państwa. Monografia przedstawia charakterystykę i systematykę obowiązków, których adresatem jest sąd krajowy stosujący przepisy objęte zakresem regulacyjnym dyrektywy unijnej. Rozstrzygając tzw. sprawy unijne, sądy krajowe obowiązane są stosować mechanizmy mające swe źródła w prawie unijnym, które wykraczają lub istotnie modyfikują krajowy standard stosowania prawa przez sąd. Przykładowo, bez ustalenia czy dyrektywa wiąże w sprawie lub jaki jest unijny wzorzec interpretacyjny, nie można przyjąć, że normatywna podstawa rozstrzygnięcia w sprawie została prawidłowo zastosowana.

Książka zawiera omówienie zagadnień nie tylko w aspekcie teoretycznym, lecz także w odniesieniu do konkretnych problemów udokumentowanych odpowiednio dobranym orzecznictwem sądów wszystkich instancji i jego analizą.

Adresaci:
Publikacja przeznaczona jest dla sędziów, asystentów sędziów, pełnomocników procesowych stron i teoretyków prawa zainteresowanych zagadnieniem stosowania prawa przez sąd.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

IMPLEMENTACJA DYREKTYW UNIJNYCH PRZEZ SĄDY KRAJOWE Monika Domańska Warszawa 2014 Stan prawny na 30 czerwca 2014 r. Wydawca Magdalena Przek-Ślesicka Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3302-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Mojej córce, Karolinie Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 15 Rozdział 1 Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne / 23 1.1. Dyrektywa jako akt prawa unijnego / 23 1.1.1. 1.1.2. 1.1.3. Charakterystyka ogólna / 25 Instrument harmonizacji prawa / 29 Obowiązywanie, stosowanie, skuteczność dyrektyw / 34 1.2. 1.3. 1.4. Transpozycja / 46 Implementacja sensu largo / 50 Czynniki determinujące proces implementacji / 57 Deficyt implementacyjny / 60 Implementacja a transpozycja / 43 1.2.1. 1.2.2. 1.2.3. 1.2.4. Normatywne podstawy obowiązku implementacji dyrektyw / 64 Implementacja dyrektyw przez partnerów społecznych / 68 Rozdział 2 Sądy krajowe jako organy implementujące / 75 2.1. Podstawy sądowej implementacji dyrektyw / 75 Zasada pierwszeństwa prawa unijnego / 76 2.1.1. Zasada efektywności prawa unijnego / 88 2.1.2. Artykuł 288 akapit trzeci TFUE w związku 2.1.3. z art. 4 ust. 3 TUE / 92 Artykuł 267 TFUE jako instrument sądowej implementacji dyrektyw / 98 2.1.4. 2.2. Szczególna rola sądów ostatniej instancji / 105 7 Spis treści Rozdział 3 Obowiązki implementacyjne sądów wynikające z modelu implementacji sensu stricto / 122 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. 3.8. Termin transpozycyjny / 122 Adresaci dyrektywy / 131 Margines władzy dyskrecjonalnej / 137 Realizacja celu dyrektywy / 145 Równowaga między prawami podstawowymi / 148 Formy i środki transpozycji dyrektywy / 153 Obowiązek notyfikacji / 159 Reguła standstill / 168 Rozdział 4 Implementacja dyrektyw przez wykładnię przepisów krajowych / 176 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 8 Podstawy obowiązku wykładni zorientowanej na dyrektywę / 182 Wykładnia zorientowana na dyrektywę jako środek implementacji dyrektywy / 186 4.2.1. Aktualizacja obowiązku wykładni zorientowanej na dyrektywę / 189 4.2.1.1. 4.2.1.2. Dyskrecjonalność sędziowska / 205 Zakres temporalny / 193 Kolizja norm / 197 4.2.2. Reguły wykładni prawa krajowego implementującego dyrektywę / 212 4.3.1. Autonomia językowa prawa unijnego / 224 Zakaz wykładni contra legem / 228 Wykładnia językowa / 221 4.3.1.1. 4.3.1.2. Wykładnia systemowa / 233 Wykładnia funkcjonalna / 237 4.3.3.1. 4.3.2. 4.3.3. Osiągnięcie celu dyrektywy i zakładanego stopnia harmonizacji jako funkcje aktu prawnego / 238 Zakaz pogarszania sytuacji prawnej jednostek / 240 4.3.3.2. Wynik wykładni zorientowanej na dyrektywę i jej wpływ na wybór normatywnej podstawy rozstrzygnięcia / 243 Spis treści Rozdział 5 Implementacja dyrektyw przez stosowanie bezpośrednio skutecznych przepisów / 247 5.1. 5.2. Charakterystyka bezpośrednio skutecznego przepisu dyrektywy / 247 5.1.1. 5.1.2. Test van Gend en Loos / 248 Wertykalna i horyzontalna bezpośrednia skuteczność / 252 Doktrynalna koncepcja subiektywnego i obiektywnego bezpośredniego skutku / 258 Uprawnienie przyznane przez bezpośrednio skuteczny przepis dyrektywy / 267 5.1.3. 5.1.4. Bezpośredni skutek przepisów a źródło normatywnej podstawy rozstrzygnięcia / 273 5.2.1. Przepis dyrektywy jako bezpośrednia normatywna podstawa rozstrzygnięcia / 276 Przepis dyrektywy jako pośrednia normatywna podstawa rozstrzygnięcia / 279 5.2.2.1. 5.2.2. Kontrola legalności decyzji organu krajowego implementującej dyrektywę / 280 Kontrola zastosowania marginesu władzy dyskrecjonalnej / 283 Niezgodne z prawem krajowym przepisy techniczne a spór między jednostkami / 286 Bezskuteczność postanowień umów cywilnoprawnych naruszających dyrektywę / 292 5.2.2.2. 5.2.2.3. 5.2.2.4. Rozdział 6 Stosowanie prawa unijnego z urzędu jako szczególny przejaw sądowej implementacji dyrektyw / 296 6.1. 6.2. Warunek równoważności / 304 Warunek skuteczności / 305 Zasada autonomii proceduralnej państw członkowskich / 296 6.1.1. 6.1.2. Brak unijnego obowiązku sądu krajowego działania ex officio / 307 6.2.1. 6.2.2. Ochrona reguł porządku publicznego / 313 Imperatyw ochrony konsumenta jako słabszej strony stosunku prawnego / 326 9 Spis treści Wnioski / 331 Wykaz orzecznictwa / 347 Wykaz aktów prawnych / 369 Wykaz literatury / 377 EKPC k.c. Konstytucja RP k.p. k.p.c. KPP KWPT p.p.s.a. Wykaz skrótów Źródła prawa europejska Konwencja o ochronie praw czło- wieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 391) Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu dnia 23 maja 1969 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyj- nymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów TFUE Traktat z Lizbony TUE TWE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 47) Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólno- tę Europejską podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1 ze sprost.; Dz. U. z 2009 r. Nr 203, poz. 1569) Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsoli- dowana: Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 13) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 37) Czasopisma i zbiory dokumentów Acta UWr. CJEL CMLRev. Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE EBLRev. ECR ECTRev. ELJ ELRev. EPL EPS ERCL ERPL EuR Acta Universitatis Wratislaviensis Columbia Journal of European Law Common Market Law Review Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich European Business Law Review European Court Reports European Community Tax Review European Law Journal European Law Review European Public Law Europejski Przegląd Sądowy European Review of Contract Law European Review of Private Law Europarecht 12 FILJ GSP ICLQ KPPbl. KPPr. LIEI LQR MJECL MLRev. M.P. NYJILP OJLS ONSA OSNC OSNKW OSNP OSP OTK OTK-A PG PiP PPE PS PUG Rec. RPEiS SLRev. Wykaz skrótów Fordham International Law Journal Gdańskie Studia Prawnicze International and Comparative Law Quarterly Kwartalnik Prawa Publicznego Kwartalnik Prawa Prywatnego Legal Issues of European Integration Law Quarterly Review Maastricht Journal of European and Compara- tive Law Modern Law Review Monitor Polski New York University Journal of International Law and Politics Oxford Journal of Legal Studies Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Prawo Gospodarcze Państwo i Prawo Przegląd Prawa Europejskiego Przegląd Sądowy Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Recueil de jurisprudence Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Statute Law Review 13 Wykaz skrótów YEL Zb. Orz. ZNSA Yearbook of European Law Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (numery stron podane jak w wersji angielskiej) Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyj- nego Organy orzekające ETPC NSA SA SN SO SPI SR TK TS WSA Europejski Trybunał Praw Człowieka Naczelny Sąd Administracyjny Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy Sąd Pierwszej Instancji Sąd Rejonowy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Wojewódzki Sąd Administracyjny Inne CBOSA ENA EWG KE PE UE WE Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administra- cyjnych (strona: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) europejski nakaz aresztowania Europejska Wspólnota Gospodarcza Komisja Europejska Parlament Europejski Unia Europejska (również jako: Unia) Wspólnota Europejska 14 Wstęp Dyrektywa jest jednym ze źródeł prawa Unii Europejskiej wymie- nionym w art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dawny art. 249 TWE). Ten charakterystyczny dla prawa unijnego akt prawny nie ma odpowiednika w krajowych systemach prawnych1. Wiąże państwo członkowskie tylko w zakresie celu, który ma zostać osiągnięty. Realizacja tego celu następuje w procesie nazwanym w ni- niejszej pracy „implementacją” (w literaturze termin ten jest stosowany zamiennie z: transpozycją, wdrażaniem, wprowadzeniem w życie, wy- konywaniem, egzekwowaniem). Przyjęcie terminu „implementacja” dla określenia całości działań państwa członkowskiego podejmowanych na podstawie art. 288 akapit trzeci TFUE było podyktowane dwoma względami. Po pierwsze, w polskiej terminologii prawniczej od dawna funkcjonuje zwrot – „implementacja dyrektyw”, będący kalką angiel- skiego implementation of directives2. Po drugie, sformułowaniem tym 1 Katalog źródeł prawa w polskim systemie również nie zawiera takiego aktu jak dyrektywa; por. art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 438 z późn. zm.). 2 C. Mik, Metodologia implementacji europejskiego prawa wspólnotowego w krajo- wych porządkach prawnych (w:) Implementacja prawa integracji europejskiej w krajowych porządkach prawnych, pod red. C. Mika, Toruń 1998, s. 21 i n.; B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty Europejskiej i ich implementacja do prawa krajowego, Kraków 2004, passim; M. Szwarc, Warunki poprawnej implementacji dyrektyw w porządkach prawnych państw członkowskich w świetle prawa wspólnotowego, PPE 2001, nr 1, passim; D. Kornobis-Ro- manowska, Sąd krajowy w prawie wspólnotowym, Kraków 2007, s. 25; oraz wiele innych. 15 Wstęp posługuje się Trybunał Konstytucyjny3, Sąd Najwyższy4 oraz Naczelny Sąd Administracyjny5. Pomimo dużego zainteresowania doktryny problematyką imple- mentacji dyrektyw, wciąż zbyt mało uwagi poświęca się roli sądu krajo- wego w procesie przewidzianym w art. 288 akapit trzeci TFUE. Brakuje opracowania, które stanowiłoby kompleksową i pogłębioną analizę charakteru, treści oraz sposobów wykonania obowiązku implementacji dyrektyw unijnych przez sąd krajowy. Tematu tego nie wyczerpują opracowania poświęcone samej dyrektywie jako aktowi prawa unijnego, jak i obowiązkom sądów krajowych działających jako sądy unijne6. Można nawet odnieść wrażenie, że doktryna unika posługiwania się zwrotem „implementacja dyrektyw unijnych przez sądy krajowe”. S. Prechal przyznaje jedynie, że „sądy krajowe odgrywają szczególną rolę na etapie wykonywania dyrektywy” lub „pełnią własną, specyficzną rolę w procesie implementacji”7. B. Kurcz pisze o „implementacji sądo- wej” jako elemencie kontroli praw jednostek wynikających z dyrektywy8. R. Brent podkreśla, że „interpretacja prowadzona przez sądy krajowe jest aspektem implementacji i następuje równolegle”9. Ta ostrożność autorów wydaje się nieuzasadniona. Dlatego na podkreślenie zasługuje stanowisko A. Wróbla, który wyróżnia „te czynności organów państwa członkowskiego stosujących prawo, które określa się mianem imple- mentacji orzeczniczej”10. 3 Przykładowo: wyrok TK z dnia 27 kwietnia 2005 r., P 1/05, Dz. U. Nr 77, poz. 680; wyrok TK z dnia 3 grudnia 2009 r., Kp 8/09, OTK-A 2009, nr 11, poz. 164; wyrok TK z dnia 5 października 2010 r., SK 26/08, OTK-A 2010, nr 8, poz. 73. 4 Przykładowo: uchwała SN z dnia 18 stycznia 2005 r., III SPP 113/04, OSNP 2005, nr 9, poz. 134; wyrok SN z dnia 5 grudnia 2006 r., II PK 18/06, OSNP 2008, nr 1–2, poz. 7. 5 Przykładowo: wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2010 r., II FSK 1919/10; wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2009 r., I FSK 1596/08; wyrok NSA z dnia 16 grudnia 2009 r., I FSK 1376/08, opublikowane na stronie: www. nsa. gov. pl. 6 Wyróżnić należy dwie najważniejsze na rynku krajowym monografie: D. Korno- bis-Romanowska, Sąd krajowy..., passim; oraz B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty..., passim; oraz zagraniczną monografię S. Prechal, Directives in EC Law, Oxford 2005. 7 S. Prechal, Directives..., s. 99, 188. 8 B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty..., s. 120. 9 R. Brent, Directives: Rights and Remedies in English and Community Law, London 10 A. Wróbel, O niektórych problemach sądowego stosowania Karty Praw Podstawo- wych (w:) Karta Praw Podstawowych w europejskim i krajowym porządku prawnym, pod red. A. Wróbla, Warszawa 2009, s. 88, 98. 2001, s. 99. 16 Wstęp Implementacja dyrektyw przez sądy krajowe państw członkowskich odbywa się na etapie stosowania prawa przez te organy. Obowiązek sądu krajowego do wykonywania kompetencji wynikających z prawa krajowego z jednej strony oraz obowiązek podejmowania działań w celu wywiązania się z zobowiązań zaciągniętych przez państwo z ty- tułu członkostwa w UE z drugiej strony sprawiają, że analizowany problem prawny jest złożony. Konieczna wydaje się klasyfikacja metod sądowej implementacji dyrektyw unijnych11, zwłaszcza że w znacznej mierze nie mają one wyraźnych źródeł w obowiązujących aktach prawnych, lecz wynikają z utrwalonego orzecznictwa TS (zasady, reguły, tendencje czy wskazówki). Formułowane obowiązki sądu krajowego należy odnieść do krajowych reguł proceduralnych, wyznaczających ramy rozwiązywania konkretnych sporów zawisłych przed sądami krajowymi w sprawach, w których normatywna podstawa rozstrzygnię- cia pozostaje w ścisłym związku z implementacją dyrektywy. Celem opracowania nie jest jednak analiza wszelkich aspektów (zasad i instrumentów) sądowego stosowania prawa unijnego. Ramy podjętego zadania badawczego wymagały, aby dokonać identyfikacji i charakterystyki głównych obowiązków sądów krajowych rysujących się na tle art. 288 akapit trzeci TFUE. Dlatego główne reguły procesu ustalania normatywnej podstawy rozstrzygnięcia w sprawie unijnej, w której stan prawny odpowiada regulacji dyrektywą unijną, stanowią zasadniczy obszar badawczy opracowania. Cel badawczy determinował kolejność prowadzonych badań, a co za tym idzie – układ pracy. W tym zakresie podjęta została próba wyka- zania, że porządek prawny UE przewiduje właściwe środki służące realizacji obowiązków traktatowych wynikających z art. 288 akapit trzeci TFUE, które przyjęte zostały specjalnie na potrzeby procesu sto- sowania prawa unijnego przez kompetentne organy, w tym przez sądy krajowe. Poznanie tych środków wymaga podjęcia następujących roz- ważań: ustalenia charakteru prawnego aktu prawa unijnego, jakim jest dyrektywa; poczynienia ustaleń definicyjnych (przyjęcia siatki pojęcio- wej) dla wyszczególnionych etapów procesu implementacji, jak również ustalenia podstaw prawnych i zasad rządzących prawidłowym przebie- giem tego procesu. Następnie niezbędne jest ustalenie funkcji i roli sądu krajowego w procesie implementacji dyrektyw, w tym podstaw praw- 11 Pojęcie to rozumiem szeroko, jako środki podejmowane przez krajowych sędziów w celu implementacji dyrektywy; tak też M. Klamert, Judicial implementation of directives and anticipatory indirect effect: connecting the dots, CMLRev. 2006, vol. 43, nr 5, s. 1252. 17 Wstęp nych obowiązku implementacyjnego tego organu, ich uzasadnienia oraz zakresu i przesłanek stosowania. Na tym etapie rozważań konieczne jest wyróżnienie roli sądów krajowych ostatnich instancji, gdyż na nich spoczywa szczególna odpo- wiedzialność za nieprawidłowe wykonanie obowiązku implementacyj- nego. Wreszcie z perspektywy praktyki sądowego stosowania prawa istotne jest poczynienie ustaleń co do zakresu i stopnia poprawności działań implementacyjnych poczynionych na wcześniejszych etapach tego procesu, przez inne organy państwa członkowskiego. Wprawdzie sąd krajowy nie może zastępować ustawodawcy, powinien jednak do- konać oceny, czy ustawodawca prawidłowo wykonał swoje obowiązki wynikające z normy unijnej. W tym celu należy określić zespół kryte- riów, jakie powinien brać pod rozwagę sąd krajowy w celu stwierdzenia, czy i w jakim stopniu zakończone już etapy implementacji osiągnęły standard, w głównej mierze ustalony przez orzecznictwo TS. Należy zaznaczyć, że w sprawie unijnej ustalenie normatywnej podstawy rozstrzygnięcia determinuje charakter i zakres unijnych obowiązków sądów krajowych. Badania poczynione na tym etapie, by dopełnić cel badawczy, wymagają przeprowadzenia szczegółowej cha- rakterystyki, pod kątem sądowego stosowania, zagadnienia wykładni prawa krajowego w sposób zapewniający osiągnięcie celu dyrektywy, możliwości bezpośredniego stosowania przepisów dyrektywy oraz od- mowy zastosowania prawa krajowego przy kształtowaniu podstawy prawnej wydawanego rozstrzygnięcia. Ustalenie źródła kompetencji sądu do stosowania powyższych środków, ich przesłanki, zakres (w tym temporalny) oraz wyniki wpływające bezpośrednio na charakter i rodzaj wydawanego rozstrzygnięcia są konieczne i niezbędne w kontekście ich wpływu na zgodność rozstrzygnięć krajowych z prawem unijnym, na ich trwałość i pewność prawa. W ostatniej kolejności, uwzględniając ustalony cel badawczy, należy rozważyć kompetencje sądu krajowego do stosowania przepisu prawa unijnego z urzędu. Analiza powyższej kwestii powinna zostać przepro- wadzona w oparciu o reguły wynikające z zasady autonomii procedu- ralnej państwa członkowskiego, zgodnie z którą mechanizmy powoły- wania się na przepis prawa unijnego przed organem państwa członkow- skiego określa – w braku regulacji unijnej – prawo procesowe tego państwa. Należy jednak zaznaczyć, że środki prawa krajowego muszą spełniać wymogi efektywności i równoważności, co często skutkuje koniecznością ich modyfikacji w procesie stosowania. Istotne wskazówki 18 Wstęp dotyczące obowiązków sądów krajowych w tym zakresie zostały zawarte w orzecznictwie TS. Wszystkie wskazane powyżej zagadnienia badawcze, odpowiadające mechanizmom stosowanym przez sądy krajowe w celu wywiązania się z obowiązku implementacyjnego, ułożone w formę sześciu rozdziałów, zostaną omówione pod kątem podstaw prawnych, przesłanek aktuali- zujących obowiązek ich wykorzystania, zakresu zastosowania przez sąd krajowy oraz ich konsekwencji dla ustalenia normatywnej podstawy rozstrzygnięcia. Taki schemat badań, opatrzony poszukiwaniami różnic i podobieństw w zakresie sekwencji czynności podejmowanych przez sąd w sprawie unijnej i sprawie krajowej, pozwoli na przejrzyste ustale- nie zakresu obowiązków implementacyjnych sądów krajowych wynika- jących z art. 288 akapit trzeci TFUE. Problematyka odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego za naruszenie prawa unijnego, w tym uchybienie obowiązkowi implementacji dyrektywy, została jedynie zasygnalizowa- nia przy okazji określania funkcji sądów ostatniej instancji. Pogłębiona analiza tego zagadnienia została celowo wyłączona z zakresu badania, co było podyktowane faktem, że realizacja celu dyrektywy poprzez procedurę odszkodowawczą stanowi nie tylko odrębny temat badawczy, lecz przede wszystkim jest oddzielnym postępowaniem prowadzonym przed innym sądem i między innymi stronami niż postępowanie sądowe mające na celu rozstrzygnięcie „zwykłej” sprawy unijnej. Dodać również należy, że z uwagi na założony rozmiar pracy i główny nurt badawczy problematyka środków tymczasowych (ang. interim relief) stosowanych przez sąd w celu zabezpieczenia efektywno- ści prawa unijnego również nie została podjęta, a to z uwagi na uznanie tego rodzaju postępowania za wpadkowe przy postępowaniu głównym mającym zakończyć się wydaniem sądowej decyzji stosowania prawa. Ustalony w niniejszym opracowaniu przedmiot badań zostanie poddany analizie z wykorzystaniem wielu metod badawczych. Zakres badań prowadzonych metodą dogmatyczną obejmie dostępną literaturę krajową i zagraniczną. Z uwagi na wielość źródeł poruszających proble- my składające się na analizowane zagadnienie konieczne jest powoły- wanie się na te, które przedstawiają najbardziej reprezentatywne stano- wiska bądź polemizują z przyjętą tezą. W opracowaniu zostanie doko- nana również analiza uzasadnień orzeczeń TS, Sądu Pierwszej Instancji oraz polskich sądów powszechnych, sądów administracyjnych, Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego, które stanowić będą najlep- 19 Wstęp szą ilustrację omawianych mechanizmów sądowego stosowania prawa. Zabieg ten wydaje się niezbędny dla przedstawienia satysfakcjonujących i niesatysfakcjonujących, z punktu widzenia prawa unijnego, metod sądowej implementacji dyrektyw. Na potrzeby pracy należy również przeprowadzić badania metodą komparatystyczną w zakresie, w którym konieczne okaże się przedstawienie różnic w korzystaniu przez państwa członkowskie ze swobody zagwarantowanej w art. 288 akapit trzeci TFUE. Wnioski końcowe wynikające z przeprowadzonych badań powinny wykazać, że sądowa implementacja dyrektyw unijnych jest jednym z najistotniejszych etapów implementacji dyrektywy do prawa wewnętrz- nego państw członkowskich, bez którego w wielu przypadkach nie udałoby się osiągnąć celu założonego w dyrektywie. Właściwe określenie funkcji sądów krajowych i ich obowiązkózwiązanych z prawidłowym stosowaniem dyrektyw jest kluczem do zapewnienia efektywności prawu unijnemu, w tym ochrony uprawnień jednostek gwarantowanych jego przepisami. Zawarte w opracowaniu konkluzje powinny zmierzać do potwierdzenia tezy, że sądowa implementacja dyrektyw jest proble- matyką o fundamentalnym znaczeniu dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich oraz dla zapewnienia efektywnego i jednolitego stosowania prawa w UE. Wyjaśnienia wymaga, że zarówno powoływane w pracy orzecznic- two, jak i poglądy doktryny w przeważającym zakresie zostały wypra- cowane przed wejściem w życie Traktatu z Lizbony i odnosiły się do wspólnotowego porządku prawnego. Konieczność posługiwania się aktualnym nazewnictwem wymagała jednak, aby w miejsce używanych uprzednio odniesień do prawa wspólnotowego stosować pojęcia zwią- zane z porządkiem prawnym UE. Dlatego też w treści pracy poczyniono odpowiednie zmiany, z wyjątkiem przytaczanych cytatów oraz odwołań do oryginalnych tytułów publikacyjnych12. Obecnie obowiązujące przepisy prawne zostały podane w wersji nadanej przez Traktat z Liz- bony. Jedynie dla celów informacyjnych przy pierwszym powołaniu dodano numerację przepisów sprzed wejścia w życie traktatu reformu- jącego (np. dawny art. 249 akapit trzeci TWE). 12 Przy dodatkowym zastrzeżeniu, że odniesienia do „prawa unijnego” w miejsce „prawa wspólnotowego” nie obejmują tych regulacji, które przed wejściem w życie Traktatu z Lizbony zachowywały swoją odrębność wynikającą ze struktury filarowej UE. W powyższym zakresie substytucja zostaje wyłączona. 20 Wstęp ***** Monografia jest zmienioną wersją rozprawy doktorskiej obronionej w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk. ***** Najserdeczniejsze podziękowania składam promotorowi mojej rozprawy doktorskiej Panu prof. dr. hab. Andrzejowi Wróblowi, Sędzie- mu Trybunału Konstytucyjnego, bez którego opieki naukowej i nieoce- nionej pomocy niniejsza praca najprawdopodobniej nie powstałaby. Osobne podziękowania kieruję do recenzentów rozprawy doktor- skiej – Pani dr hab. prof. nadzw. UWr Dagmary Kornobis-Romanow- skiej oraz Pana prof. dr. hab. Władysława Czaplińskiego za wnikliwe recenzje oraz cenne uwagi, które wpłynęły na ostateczny kształt mono- grafii. Wyrazy wdzięczności kieruję do Pani Teresy Flemming-Kuleszy, Prezes Sądu Najwyższego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, która z życzliwością i wyrozumiałością umożliwiała mi kontynuowanie pracy naukowej. Szczególnie gorące podziękowania składam moim Najbliższym za niekończącą się cierpliwość, nieustające wsparcie i pomoc, jakie od Nich otrzymałam. 21 Rozdział 1 Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne 1.1. Dyrektywa jako akt prawa unijnego Dyrektywa jest specyficznym aktem unijnego prawa wtórnego, której definicja została zawarta w art. 288 akapit trzeci TFUE (dawny art. 249 akapit trzeci TWE). Przepis ten stanowi, że: „Dyrektywa wiąże każde Państwo Członkowskie, do którego jest kierowana, w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, pozostawia jednak organom krajowym swobodę wyboru formy i środków”. Na specyfikę dyrektywy składają się jej szczególne elementy, w które nie są wyposażone inne źródła prawa unijnego. Przede wszystkim głównym adresatem dyrek- tywy jest państwo członkowskie, a nie podmioty prawa krajowego. Niemniej należy przyjąć, że zakres podmiotowy dyrektywy ulega zmianie po upływie wskazanego w niej okresu. Po dokonaniu tej zmiany dyrektywa jako taka może przyznawać uprawnienia jednostkom, nie może jednak nakładać na nie obowiązków. Upływ wspomnianego okresu powinien również, co do zasady, oznaczać, że postanowienia dyrektywy zaczynają oddziaływać w sferze prawa krajowego w formie przepisów krajowych. Ta specyficzna transformacja dyrektywy w prawo krajowe może przebiegać przy wykorzystaniu wszelkich możliwych sposobów, jakie państwo członkowskie uzna za stosowne. W zakresie wyboru formy i środków służących realizacji tego procesu dyrektywa nie wiąże państw członkowskich. Nie stanowi również, który z organów państwa członkowskiego jest odpowiedzialny za wykonanie tego obo- wiązku. Ta swoboda pozostawiona państwom członkowskim jest jednak równoważona bezwzględnym obowiązkiem osiągnięcia rezultatu zało- 23 Rozdział 1. Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne żonego w dyrektywie13. W konsekwencji obowiązek osiągnięcia wska- zanego rezultatu oddziałuje na cały proces transformacji dyrektywy w prawo krajowe (pod tym kątem powinien być dokonywany wybór stosownego aktu prawnego, za pomocą którego nastąpi przekształcenie dyrektywy w prawo krajowe, wskazanie adresatów przepisów prawa krajowego oraz organu kompetentnego do sprawowania kontroli nad przestrzeganiem tego prawa), który określany jest jako implementacja. Podkreślając specyficzną naturę dyrektywy, Trybunał w sprawach Asocarne14 oraz Gibraltar15 stwierdził, że „dyrektywa co do zasady, stanowi pośredni model legislacji, czy też regulacji”16. Przyjmuje się, że dyrektywa to taki model aktu prawnego, który dla osiągnięcia zało- żonego celu wymaga przyjęcia dwuetapowego ustawodawstwa (ang. two-stage legislation17, two-step procedure18). Pierwszym etapem jest etap unijny, na którym dochodzi do wydania aktu prawa unijnego przez właściwy organ unijny. Podstawy prawne do wydania dyrektywy wyni- kają z kompetencyjnych przepisów traktatowych, które określają zarów- no instytucje właściwe do wydania tego aktu, jak i procedurę jego uchwalenia. Drugi etap tej dwustopniowej legislacji realizowany jest przez państwo członkowskie i znajduje podstawę prawną w art. 288 akapit trzeci TFUE. Na tym etapie państwa członkowskie koncentrują się na terminowej implementacji przepisów dyrektywy. Podkreśla się, że dyrektywy muszą być przede wszystkim implementowane kompletnie (zupełnie), w najbardziej efektywny sposób19, przy jednoczesnym po- szanowaniu odrębności poszczególnych porządków krajowych – co 13 Określenia „rezultat” i „cel dyrektywy” będą w dalszej części pracy używane za- miennie. 14 Postanowienie TS z dnia 23 listopada 1995 r. w sprawie C-10/95 P, Asociación Española de Empresas de la Carne (Asocarne) p. Radzie, Zb. Orz. 1995, s. I-4149, pkt 29. 15 Wyrok TS z dnia 29 czerwca 1993 r. w sprawie C-298/89, Rząd Gibraltaru p. Radzie, Zb. Orz. 1993, s. I-3605, pkt 16. 16 Dyrektywa bywa nazywana „prawnym kameleonem”, tak R. Wagenbaur, Die Umsetzung vom EG-Recht in deutsches Recht und ihre gesetzgeberische Problematik, Zeitschrift für Gesetzgebung 1988, nr 3, s. 303. 17 S. Biernat, Prawo Unii Europejskiej a prawo państw członkowskich (w:) Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe, pod red. J. Barcza, Warszawa 2002, s. 191; B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty..., s. 39. 18 R. Wagenbaur, European Community s Prospects for Enforcement of Directives, tekst dostępny na stronie: http: // www. inece. org/ 1stvol1/ wagenbaur. htm. 19 Wyrok TS z dnia 2 grudnia 1986 r. w sprawie 239/85, Komisja WE p. Belgii, Zb. Orz. 1986, s. 3645; sprawa 235/84, Komisja WE p. Włochom, Zb. Orz. 1986, s. 2291. 24 1.1. Dyrektywa jako akt prawa unijnego jest kompromisem politycznym między państwami członkowskimi oraz między państwami i instytucjami Unii20. 1.1.1. Charakterystyka ogólna Dyrektywa jest unijnym aktem generalno-abstrakcyjnym, kierowa- nym do danego państwa członkowskiego, zaś jej przepisy, do momentu upływu terminu wskazanego w dyrektywie, nie mogą być stosowane jako normy zindywidualizowane i konkretne21. Tym samym uprawnione jest twierdzenie, że wraz z upływem wspomnianego terminu przepisy dyrektywy przestają być wiążące jedynie „dla” państw członkowskich, a stają się wiążące „w” państwach członkowskich jako element obowią- zującego prawa22. Dodatkowo należy podnieść, że wraz z upływem wskazanego terminu państwa członkowskie przyjmują na siebie odpo- wiedzialność za zgodność prawa krajowego z przepisami dyrektywy. Odpowiedzialność ta ciąży na państwie członkowskim aż do momentu uchylenia dyrektywy czy też jej istotnej zmiany wymagającej wszczęcia nowych procesów transpozycyjnych. Na specyfikę dyrektywy wpływa również struktura tego aktu prawnego. W każdej dyrektywie znajduje się preambuła, zamieszczana pomiędzy tytułem a treścią aktu, ujęta w zorganizowanej postaci (zwykle są to punkty). Zgodnie z etymologią słowa „preambuła”23 jest to wstęp do aktu prawnego, zwykle o istotnym znaczeniu politycznym, opisujący okoliczności wydania aktu oraz określający cele, jakim powi- nien on służyć. W tej części dokumentu organ wydający dyrektywę przywołuje źródła prawa będące podstawą jej uchwalenia, wskazuje podstawę prawną jej przyjęcia oraz szczegółowo omawia przyczyny i cele stanowionej regulacji. Treść preambuły powinna być przedmiotem analizy zarówno państw członkowskich, które dokonują implementacji 20 B. Kurcz, Komentarz do art. 249 TWE (w:) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską. Komentarz, t. 3, pod red. A. Wróbla, D. Kornobis-Romanowskiej, J. Łacny, Warszawa 2010, s. 599. 21 Ibidem, s. 589. 22 Tak B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty..., s. 46, za: M. Gellermann, Beeinflussung des bundesdeutschen Rechts durch Richtlinien der EG, Köln 1993, s. 10. 23 Łac. praeambulum – wstęp; wstęp wyjaśniający (do aktu prawnego), tak W. Ko- paliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa 2000, s. 89. 25 Rozdział 1. Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne przepisów dyrektywy do porządku krajowego, jak i podmiotów stosu- jących przepisy prawa krajowego wydanych na jej podstawie. W jej treści należy poszukiwać zasad, które powinny być uwzględnione przy wykładni przepisów, charakteru przyjętej harmonizacji oraz relacji dyrektywy z innymi aktami prawa unijnego. Preambuła, z punktu wi- dzenia prawa unijnego, nie ma mocy prawnie wiążącej i nie może być powoływana ani dla uzasadnienia stosowania odstępstw od dyrektywy, ani w celu wykładni przepisów w sposób oczywiście sprzeczny z ich brzmieniem24. W przypadku konfliktu interpretacyjnego między prze- pisami dyrektywy a brzmieniem preambuły przepisy merytoryczne powinny mieć pierwszeństwo stosowania25. W polskiej teorii prawa toczy się dyskusja nad normatywnym znaczeniem preambuły aktu prawnego26. Niemniej ani orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, ani orzecznictwo Sądu Najwyższego nie deprecjonuje tej części aktu27. Podkreśla się ponadto, że państwa członkowskie, a zwłaszcza sądy krajowe, często powinny sięgać do treści preambuły w sprawach, w których rozstrzygnięcie istotnej kwestii uzależnione jest od przeprowadzenia właściwej interpretacji dyrekty- 24 Wyrok TS z dnia 19 listopada 1998 r. w sprawie C-162/97, Postępowanie karne przeciwko Gunnar Nilsson, Per Olov Hagelgren i Solweig Arrborn, Zb. Orz. 1998, s. I-7477, pkt 54; wyrok TS z dnia 25 listopada 1998 r. w sprawie C-308/97, Giuseppe Manfredi p. Regione Puglia, Zb. Orz. 1998, s. I-07685, pkt 30. 25 R. Brent, Directives: Rights..., s. 269. 26 Przeglądu doktryny i szerokiej analizy poglądów dokonuje M.E. Stefaniuk, Nor- matywność preambuły aktu normatywnego – doktryna a orzecznictwo (w:) Dyskrecjonal- ność w prawie. Materiały XVIII Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Teorii i Filozofii Prawa, Miedzeszyn k. Warszawy 22–24 września 2008 r., pod red. W. Staśkiewicza, T. Staweckiego, Warszawa 2010. 27 Tytułem przykładu: wyrok TK z dnia 13 marca 2007 r., K 8/07, OTK-A 2007, nr 3, poz. 26; wyrok TK z dnia 12 marca 2007 r., K 54/05, OTK-A 2007, nr 3, poz. 25; wyrok TK z dnia 6 listopada 2007 r., U 8/05, OTK-A 2007, nr 10, poz. 121; wyrok TK z dnia 8 października 2007 r., K 20/07, OTK-A 2007, nr 9, poz. 102; uchwała 7 sędziów SN z dnia 17 listopada 2004 r., III SPP 42/04, OSNP 2005, nr 5, poz. 71; postanowienie SN z dnia 5 grudnia 2007 r., II UZP 5/07, LEX nr 346149; uchwała SN z dnia 30 lipca 2003 r., III UZP 8/03, OSNP 2003, nr 23, poz. 574; wyrok SN z dnia 21 maja 2003 r., IV CKN 166/01, LEX nr 146436; postanowienie SN z dnia 7 lutego 2007 r., III KK 243/06, OSNKW 2007, nr 5, poz. 43. 26 1.1. Dyrektywa jako akt prawa unijnego wy28. Traktowanie preambuły jako „objaśniającego memorandum” zostało również zaakceptowane przez TS29 i SN30. Większość dyrektyw zawiera także słowniczek. Istotą słowniczka jest wskazanie adresatom dyrektywy, które instytucje prawa unijnego powinny zostać zawarte w prawie krajowym oraz jakie znaczenie należy im przypisać. W słowniczku dyrektywy umieszczone są te definicje, które ustawodawca unijny uznał za stosowne wyjaśnić w celu precyzyj- nego stosowania przepisów dyrektywy. Definicje te powinny zostać starannie wdrożone do prawa krajowego, o ile prawo krajowe nie za- wiera już pojęć normatywnie zgodnych. Należy podkreślić, że dyrektywy często zawierają autonomiczne pojęcia prawa unijnego31. Dyrektywa będąc aktem kompromisu politycznego, często zawiera pojęcia, które przyczyniają się do nadania nowego kształtu instytucjom prawa krajo- wego, co znalazło praktyczny wyraz w polskiej praktyce stosowania prawa. Przykładem jest rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w Warszawie, który stanął przed problemem ustalenia znaczenia pojęć reklamy i re- klamy wprowadzającej w błąd. Ostatecznie uznał, że pojęcia te zostały zdefiniowane w dyrektywie 84/450/EWG32 i nie można przypisywać im odmiennego znaczenia33. Z kolei w sprawie Komisja WE p. Polsce34 28 E.M.H.H. Ballin, L.A.J. Senden, Co-actorship in the Development of European Law-making, The Hague 2005, s. 87. galii, Zb. Orz. 2000, s. I-4897, pkt 41. 29 Wyrok TS z dnia 27 czerwca 2000 r. w sprawie C-404/97, Komisja WE p. Portu- 30 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06, OSNP 2007, nr 1–2, poz. 35, pkt 19. 31 Wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 lipca 2008 r., III SA/Wa 183/08, LEX nr 460693, w którym sąd uznał, że „zwolnienia, przewidziane w szóstej dyrektywie 77/388/EWG, stanowią autonomiczne pojęcia prawa wspólnotowego, a zatem powinny być zdefiniowane z punktu widzenia prawa wspólnotowego. Podobnie jest również w przypadku szczególnych warunków wymaganych dla skorzystania z takich zwolnień, które należy interpretować ściśle”. 32 Dyrektywa Rady 84/450/EWG z dnia 10 września 1984 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich dotyczących reklamy wprowadzającej w błąd (Dz. Urz. WE L 250 z 19.09.1984, s. 17–20; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 1, s. 227–230). 33 Taka konstatacja doprowadziła do odmowy przyznania słuszności twierdzeniom powoda, zob. wyrok SO w Warszawie z dnia 28 grudnia 2007 r., XVII Ama 109/05, nie- publ. 34 Wyrok TS z dnia 22 stycznia 2009 r. w sprawie C-492/07, Komisja WE p. Polsce, Zb. Orz. 2009, s. I-8. Stanowisko Trybunału wynikało z porównania definicji zamieszczo- nej w dyrektywie, zgodnie z którą „abonent” oznacza „jakąkolwiek osobę prawną lub fi- zyczną, która jest stroną umowy z podmiotem udostępniającym publicznie usługi łącz- 27 Rozdział 1. Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne TS rozpatrywał kwestię zgodności definicji abonenta zawartej w polskim prawie telekomunikacyjnym35 z unijną definicją zawartą w dyrektywie 2002/21/WE36. W konsekwencji TS uznał za słuszny argument Komisji, że definicja pojęcia abonenta przyjęta w ustawie – Prawo telekomuni- kacyjne nie oddaje dosłownego brzmienia definicji sformułowanej w art. 2 lit. k dyrektywy ramowej, co powoduje, iż „abonenci” w rozu- mieniu tej dyrektywy są pozbawieni należnych im uprawnień. Dyrektywa może zawierać przepisy o różnym charakterze (formal- ne, materialne)37. Ponadto ich stosowanie może być zróżnicowane w czasie. Przepisy o charakterze formalnym, które zobowiązują państwa członkowskie do implementacji dyrektywy w określonym czasie, obo- wiązują od momentu wejścia w życie dyrektywy. Przepisy zawierające regulacje dotyczące stosowania przepisów materialnych powinny być realizowane po „przekształceniu” tych ostatnich w prawo krajowe. Materialne przepisy dyrektywy mogą zmierzać do kreowania różnego rodzaju zależności kompetencyjnych, na przykład między instytucjami Unii Europejskiej a państwami członkowskimi, państwami członkow- skimi inter se, państwami członkowskimi a jednostkami i między samy- mi jednostkami38. W każdym przypadku, zależnie od treści przepisów, musi zostać udzielona odpowiedź na pytanie, kto będzie obowiązany do konkretnych działań, gdy przepisy dyrektywy staną się już częścią porządku krajowego. Dodatkowo należy mieć na uwadze fakt, że dyrek- tywy jako takie nie mogą nakładać obowiązków na jednostki. Takie ności elektronicznej o świadczeniu takich usług”, oraz definicji stosowanej w polskim porządku prawnym: „abonent – podmiot, który jest stroną umowy zawartej w formie pisemnej o świadczenie usług z dostawcą publicznie dostępnych usług telekomunikacyj- nych”. 35 Ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz. U. Nr 171, poz. 1800). 36 Dyrektywa 2002/21/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie wspólnych ram regulacyjnych sieci i usług łączności elektronicznej (dyrektywa ramowa) (Dz. Urz. WE L 108 z 24.04.2002, s. 33–50; Dz. Urz. UE Polskie wydanie spe- cjalne, rozdz. 13, t. 29, s. 349–366). 37 Podział na normy formalne i materialne dyrektywy został przyjęty za B. Kurczem, który uznał, że normy formalne wymagają od państwa członkowskiego podjęcia działań związanych z implementacją dyrektywy przed upływem terminu wskazanego w dyrekty- wie, a pozostałe normy to normy materialne, które mogą być bezpośrednio stosowane wyłącznie po upływie tego terminu (B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty..., s. 65). Należy jednak podkreślić, że omawiany podział powinien, dla swej przejrzystości, odnosić się do przepisów dyrektywy, a nie norm jako takich. 38 S. Prechal, Directives..., s. 123. 28 1.1. Dyrektywa jako akt prawa unijnego unijne obowiązki mogą być nałożone jedynie za pośrednictwem aktów prawa krajowego39. Treść przepisów dyrektywy, zwykle zorganizowanych w formie artykułów, stanowi odzwierciedlenie celu, który ma zostać osiągnięty w wyniku właściwej implementacji dyrektywy. Od celu dyrektywy na- leży odróżnić cele zawarte w poszczególnych przepisach, czyli cele szczegółowe, które często bywają uzupełnieniem celu głównego. Przy- kładem może być obowiązek powołania do życia konkretnej instytucji prawnej mającej gwarantować realizację głównego celu dyrektywy40. Ustalając cel dyrektywy, państwo członkowskie musi wziąć pod rozwagę, jaki model harmonizacji ona zakłada. Ten aspekt rozważań jest koniecz- ny i niezbędny dla prawidłowego „odczytania” celu dyrektywy. 1.1.2. Instrument harmonizacji prawa „Harmonizacja” jest pojęciem nieostrym. W literaturze analizującej zagadnienie harmonizacji, koordynacji czy unifikacji panuje zamęt terminologiczny41. Niemniej należy stwierdzić, że TFUE rozróżnia po- wyższe określenia, oddzielnie ich używając. Terminem „harmonizacja” (ang. the harmonisation; niem. die Harmonisierung) posługuje się 39 Zakaz bezpośredniego skutku dyrektywy w układzie horyzontalnym wywodzony jest z orzecznictwa TS, przykładowo: wyrok TS z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie 152/84, M.H. Marshall p. Southampton and South-West Hampshire Area Health Authority (Teaching), Zb. Orz. 1986, s. 723, pkt 48; wyrok TS z dnia 8 października 1987 r. w sprawie 80/86, postępowanie karne przeciwko Kolpinghuis Nijmegen BV, Zb. Orz. 1987, s. 3969; wyrok TS z dnia 14 lipca 1994 r. w sprawie C-91/92, Paola Faccini Dori p. Recreb Srl., Zb. Orz. 1994, s. I-3325. O zakazie tym będzie mowa w pkt 1.1.3. i rozdziale 5. 40 Przykładowo: Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, który został utworzony w Polsce na podstawie ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. Nr 158, poz. 1121; tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 272), która implementuje dyrektywę 2002/74/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. zmieniającą dyrektywę Rady 80/987/EWG w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich dotyczących ochrony pracow- ników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (Dz. Urz. WE L 270 z 08.10.2002, s. 10–13; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 4, s. 261–264). 41 B. Kurcz, Harmonisation by means of Directives – never-ending story?, EBLRev. 2001, nr 11–12, s. 287; S. Sołtysiński, Dostosowanie prawa polskiego do wymagań Układu Europejskiego, PiP 1996, z. 4–5, passim; J. Menkes, Zbliżanie prawa polskiego do prawa wspólnotowego a Traktat Amsterdamski (w:) Implementacja prawa..., s. 71 i n.; A. Woj- ciechowski, Dostosowanie prawa polskiego do prawa europejskiego – proces bez końca, PPE 1996, nr 1, passim. 29 Rozdział 1. Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne np. art. 113 TFUE, terminem „koordynacja”42 na przykład art. 40 TFUE, a terminem „zbliżanie”43 (ang. the approximation; niem. die Anglei- chung) na przykład art. 67, 82 TFUE. Termin „harmonizacja” jest często w doktrynie zastępowany przez terminy „koordynacja”, „ujednolicanie” czy najczęściej przez „zbliża- nie”44 i oznacza złożony proces podejmowany na szczeblu unijnym, zmierzający do wzajemnego dostosowania się systemów prawa wewnętrz- nego państw członkowskich UE. Ta forma interwencji prawa unijnego wobec systemów krajowych państw członkowskich45 dokonywana jest w sposób bezpośredni (sensu stricto)46 za pomocą aktów prawa unijnego (najczęściej dyrektyw), których przedmiotem objęte są przepisy prawa 42 Koordynacja systemów prawnych to proces uznający odrębności krajowych sys- temów prawnych i ich różnorodność, które, co do zasady, nie powinny być ujednolicane. Przykładem są krajowe systemy zabezpieczenia społecznego, wobec których koordynacja zmierza do zapewniania ich współistnienia pod warunkiem stosowania jednolitych, nadrzędnych zasad postępowania i tzw. wspólnych łączników umożliwiających ścisłą współpracę między instytucjami zabezpieczenia społecznego poszczególnych krajów członkowskich. Proces koordynacji nie zmierza więc do zapewnienia wspólnych, jedno- litych standardów, wręcz przeciwnie, zmierza do zagwarantowania państwom członkow- skich współistnienia różnorodności (zob. T. Bińczycka-Majewska, Tendencje w dziedzinie zabezpieczenia społecznego w ramach Unii Europejskiej, PiP 2001, z. 1, s. 88; C. Mik, Eu- ropejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia teorii i praktyki, t. 1, Warszawa 2000, s. 602–603). 43 „Zbliżanie ustawodawstw” bywa używane zamiennie z „dostosowywaniem syste- mów prawnych”, przez co rozumie się jednostronne podejmowanie czynności technicz- nych mających na celu dokonywanie zmian w prawie krajowym, dla uczynienia go zgodnym z wymaganiami acquis communautaire, tak: C. Mik, Europejskie prawo..., s. 794–795; A. Wojciechowski, Dostosowanie prawa..., s. 7 i n. Autor ten wskazuje, że w polskim porządku prawnym jednym z pierwszych aktów mających wspomagać dosto- sowanie prawa krajowego do europejskiego była uchwała nr 16 Rady Ministrów z dnia 29 marca 1994 r. w sprawie dodatkowych wymogów postępowania z rządowymi projek- tami normatywnych aktów prawnych ze względu na konieczność spełniania kryteriów zgodności z prawem Unii Europejskiej (M.P. Nr 23, poz. 188). Por. też M. Laskowska, Procedura dostosowywania ustawodawstwa polskiego do prawa Unii Europejskiej, Przegląd Legislacyjny 2004, nr 1, s. 25 i n. 44 Tak: S. Sołtysiński, Dostosowanie prawa..., passim; J. Menkes, Zbliżanie prawa..., 45 Tak B. Kurcz, Komentarz..., s. 560. 46 Od harmonizacji bezpośredniej należy odróżnić harmonizację pośrednią, która dokonywana jest poprzez stopniowe zbliżanie porządków prawnych państw członkow- skich pod względem regulacyjnym, co jednak jest wynikiem interpretacji prawa unijnego przez TS (tj. bez udziału prawodawcy), tak B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty..., s. 74. passim. 30 1.1. Dyrektywa jako akt prawa unijnego krajowego47. Z perspektywy państwa przystępującego do Unii Europej- skiej harmonizacja to obowiązek mający zapewnić dostosowanie prawa wewnętrznego tego państwa do rozwiązań już funkcjonujących w Unii48. Założeniem pojęciowym harmonizacji jest różność elementów harmo- nizowanych. Elementy te w wyniku procesu harmonizacyjnego mają utworzyć nową i spójną całość49, przy pozostawieniu różnic konstruk- cyjnych poszczególnych instytucji prawa oraz przy założeniu uzyskania podobnych skutków wynikających ze stosowania tego prawa. Tym sa- mym utożsamianie harmonizacji z unifikacją czy koordynacją nie jest właściwe, jednocześnie jednak w doktrynie pojawia się postulat, aby harmonizację i zbliżanie prawa traktować jako synonimy50. Doktryna wyróżnia kilka modeli harmonizacji prawa. Z uwagi na zróżnicowanie „intensywności” i zakres harmonizacji wskazuje się na harmonizację zupełną (całkowitą, totalną), częściową, minimalną, opcjonalną51, alternatywną52. Odróżnia się także harmonizację dokony- waną przez regulację od odbywającej się w wyniku deregulacji53. Wyod- rębnia się również harmonizację twardą i miękką54. 47 T. Kot, Harmonizacja prawa w Unii Europejskiej, KPPr. 1995, z. 4, s. 543 i n. i cytowana tam literatura. Według niektórych poglądów zakresem przedmiotowym zbliżania ustawodawstwa są przepisy prawne i administracyjne państw członkowskich, zob. M. Ahlt, Prawo europejskie, Warszawa 1998, s. 183. Według niektórych autorów przedmiotem harmonizacji może być również prawo zwyczajowe i niepisane zasady prawne, tak A. Szoplińska, Harmonizacja prawa (w:) Wprowadzenie do Prawa Wspólnot Europejskich (Unii Europejskiej), pod red. A. Wróbla, Kraków 2004, s. 732; Ponadto jeśli wziąć pod uwagę treść art. 2 TUE, mogą to być także polityki krajowe, tak A. Evans, Prawo integracji europejskiej, Warszawa 1996, s. 195. 48 M. Górka, Realizacja Białej Księgi Komisji Europejskiej w porządku prawnym Rzeczypospolitej Polskiej jako element procesu dostosowania prawa polskiego do standardów Unii Europejskiej (w:) Polska w Unii Europejskiej. XLVI Zjazd Katedr i Zakładów Prawa Konstytucyjnego Wierzba, 3–5 czerwca 2004 r., pod red. M. Kruk, J. Wawrzyniaka, Kraków 2005, s. 9. 49 T. Pajor, Wpływ prawa wspólnotowego na polskie prawo gospodarcze (w:) Wpływ prawa wspólnotowego (Unii Europejskiej) na prawo wewnętrzne. Przykład Francji i Polski, pod red. H. Lewandowskiego, D. Makowskiego, Warszawa 2003, s. 52. 50 K. Kowalik-Bańczyk, Komentarz do art. 114 TFUE (w:) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Komentarz, t. 2, pod red. A. Wróbla, Warszawa 2012, s. 539. 51 Tak C. Mik, Europejskie prawo..., s. 594, który stoi na stanowisku, że harmonizacja opcjonalna ma obecnie charakter historyczny. 52 B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnot..., s. 97. 53 T. Kot, Harmonizacja prawa..., s. 565. 54 C. Mik, Europejskie prawo..., s. 595, który stoi na stanowisku, że instrumentem harmonizacji twardej jest dyrektywa, zaś harmonizacji miękkiej dokonuje się przez zale- 31 Rozdział 1. Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne Harmonizacja jako instytucja prawna została stworzona na potrzeby urzeczywistnienia celów UE (a właściwie jeszcze WE) związanych z funkcjonowaniem rynku wewnętrznego. W tym zakresie unijne prawo miało być przejmowane przez krajowe porządki prawne, aby dokony- wała się faktyczna integracja rynków krajowych, umożliwiająca wyko- nywanie swobód traktatowych. Harmonizacja wciąż pozostaje środkiem, a nie celem samym w sobie, zaś integracja rynkowa możliwa jest dzięki odpowiednio zharmonizowanym, wspólnym regułom55. Dyrektywa jest najważniejszym instrumentem harmonizacji syste- mów prawnych państw członkowskich. Ustalenie, która z metod har- monizacji jest realizowana przez konkretną dyrektywę, jest dość trudne, gdyż pod uwagę musi zostać wzięta podstawa prawna danego instru- mentu, możliwy stopień ingerencji w systemy prawne państw człon- kowskich oraz zakres konsensusu możliwy do osiągnięcia w procesie legislacyjnym na poziomie unijnym. Jednak konsekwencje wyboru danej metody harmonizacji są dalekosiężne zarówno z perspektywy prawa unijnego, jak i krajowego. Prawodawca unijny, zgodnie z obraną metodą harmonizacji, musi odpowiednio „projektować” przepisy dy- rektywy i stosować odpowiednią technikę legislacyjną. Z kolei ustawo- dawca krajowy jest związany przyjętą metodą harmonizacji i musi dać temu wyraz w procesie legislacyjnym krajowych aktów prawnych. Jeżeli ustawodawca unijny przyjmie metodę harmonizacji zupełnej, wówczas wyłącza swobodę legislacyjną państw członkowskich, a charakter dyrek- tywy zbliża ją do rozporządzenia. W przypadku harmonizacji zupełnej dochodzi do tzw. zajęcia pola, a kierunek i zakres zmian prawa krajo- wego jest w całości determinowany przez ustawodawcę unijnego56. Nie musi to jednak oznaczać regulacji danej materii w sposób całościowy. Niemniej nie jest to jednocześnie asumpt do tego, aby państwo człon- kowskie mogło, w sposób samodzielny, podjąć działania regulacyjne w zakresie uważanym za niezbędny, nawet wówczas, gdy przyjęcie do- datkowych uregulowań miałoby podnieść standard ochrony konkret- nych jednostek, np. konsumentów57. Precyzyjne ustalenie zakresu ma- cenia. Por. też R. Tokarczyk, Harmonizacja polskiej kultury prawnej z kulturą prawną UE, Studia Europejskie 2004, nr 3, s. 70. 55 K. Kowalik-Bańczyk, Komentarz do art. 114 TFUE..., s. 539. 56 Wyrok TS z dnia 3 października 1985 r. w sprawie 195/84, Denkavit Futtermittel GmbH p. Land Nordrhein – Westfalen, Zb. Orz. 1985, s. 3181. 57 Wyrok TS z dnia 23 listopada 1989 r. w sprawie C-150/88, Kommanditgesellshaft in Firma Eau de Cologne Parfumerie-Fabrik, ECR 1989, s. 03891; wyrok TS z dnia 32 1.1. Dyrektywa jako akt prawa unijnego terii harmonizacji zupełnej jest trudne, lecz niezwykle istotne dla oceny działań podjętych przez krajowego prawodawcę w związku z realizacją obowiązku implementacyjnego. Za Trybunałem Sprawiedliwości należy przyjąć, że wyznaczanie granic harmonizacji zupełnej powinno odbywać się przy pomocy wykładni systemowej, teologicznej i historycznej, z ograniczeniem wykładni gramatycznej samych przepisów dyrektywy58. Harmonizacja częściowa pozostawia państwu członkowskiemu swobodę jednostronnej regulacji w zakresie przemilczanym w dyrekty- wie. Przykładem harmonizacji częściowej jest harmonizacja minimalna, zakładająca, że przepisy dyrektywy zawierają minimalne standardy re- gulacji, a państwa członkowskie mogą ustanowić w prawie krajowym przepisy bardziej restrykcyjne od tych zawartych w dyrektywie59. Obra- zując powyższe, wskazuje się, że tak rozumiana harmonizacja zakłada, iż dyrektywa stanowi „podłogę”, a przepisy traktatów i zasady ogólne prawa unijnego „sufit”, między którymi państwa członkowskie korzy- stają z pozostawionej im swobody wyboru form i środków do osiągnię- cia wyznaczonego w dyrektywie rezultatu60. Harmonizacja minimalna wyklucza jednak możliwość stanowienia przez państwo członkowskie niższych standardów niż przewidziane w dyrektywie, nie zobowiązując przy tym do ustanowienia wyższych wymogów. Upoważnienie do sta- nowienia innych regulacji, od tych zawartych w dyrektywie zakładającej harmonizację minimalną, jest dorozumiane, przy czym ustanowienie przez państwa członkowskie bardziej rygorystycznych warunków, niż przewiduje to dyrektywa, nie może zagrażać osiągnięciu celu dyrekty- wy61. Przestrzeń regulacyjna pozostawiona państwom członkowskim może być bardzo różna w zależności od regulowanej dyrektywą materii 12 lipca 1988 r. w sprawie 60/86, Komisja p. Zjednoczonemu Królestwu W.B. i Irlandii, ECR 1988, s. 03921. 58 Por. orzeczenia TS: z dnia 3 marca 1977 r. w sprawie 80/76, North Nerry Milk Products, ECR 1977, s. 425; w sprawie C-17/93, Van der Veldt, ECR 1994, s. I-3537; w sprawie C-1/96, Compassion in World Farming, ECR 1998, s. I-1251. 59 M. Dougan, Minimum Harmonization and the Internal Market, CMLRev. 2000, vol. 37, nr 4, s. 953 i n. 60 S. Prechal, Directives..., s. 44. Obrazując przeciwną metodę harmonizacji – har- monizację zupełną – należy uznać, że zarówno „podłoga”, jak i „sufit” wyznaczone są przepisami dyrektywy. 61 Szerzej o definicji i metodach harmonizacji dyrektywą unijną A. Kunkiel-Kryńska, Metody harmonizacji prawa konsumenckiego w Unii Europejskiej i ich wpływ na procesy implementacyjne w państwach członkowskich, Warszawa 2013, s. 49 i n. 33 Rozdział 1. Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne czy od uznanych za pożądane standardów krajowych. Harmonizacja minimalna nie musi oznaczać, że prawo unijne przyjęło minimalistyczne standardy ochrony. Wręcz przeciwnie, w dyrektywie może być przyjęty wysoki standard ochrony, niemniej uważany za minimalny na poziomie prawa unijnego. Tym samym na zakres harmonizacji minimalnej wpływ ma zarówno wewnętrzny (regulacyjny), jak i zewnętrzny (krajowy) standard przyjętych ograniczeń. Jak wskazuje się w doktrynie przedmio- tu, nie jest możliwe wprowadzenie bardziej restrykcyjnych standardów przez państwo członkowskie wówczas, gdy dyrektywa zawiera nakaz wzajemnego uznawania lub klauzulę swobodnego przepływu. Podnosi się ponadto, że ustanawianie wyższych standardów może stwarzać problem „nierównej regulacji”, a tym samym zmierzać do stanowienia przeszkód w swobodnym przepływie towarów, usług czy osób62. Należy przy tym mieć na uwadze, że wszystkie przyjęte przez państwo człon- kowskie środki muszą być zgodne z ogólnymi zasadami prawa unijnego. Na decyzję o wyborze jednej z powyższych metod harmonizacji przez prawodawcę unijnego mają wpływ różnorodne czynniki, przy czym w konkretnych dyrektywach często przeplatają się różne typy harmonizacji, co powoduje, że prościej jest ustalić, jakiej metodzie harmonizacji odpowiadają konkretne przepisy dyrektywy63. Sam zaś proces wyboru metody harmonizacji przez prawodawcę unijnego jest często zdeterminowany treścią traktatów, które przewidują ustanowienie wymagań minimalnych. Niejednokrotnie w dyrektywach podkreślane jest to przez zawarcie klauzul harmonizacji minimalnej, tj. „co naj- mniej”, „ustanowienie przepisów dalej idących” etc. 1.1.3. Obowiązywanie, stosowanie, skuteczność dyrektyw Artykuł 288 akapit drugi TFUE stanowi o obowiązywaniu w całości i stosowaniu bezpośrednio rozporządzeń unijnych w krajowych porząd- kach prawnych. Należy jednak dodać, że bezpośrednio stosowane roz- porządzenia są również bezpośrednio skuteczne w porządkach praw- nych państw członkowskich. Z akapitu trzeciego powyższego artykułu nie wynika jednak, aby również dyrektywy zostały pomyślane jako akty prawne bezpośrednio obowiązujące i bezpośrednio skuteczne. Bezpo- 62 B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnot..., s. 24–37. 63 Ibidem, s. 107. 34 1.1. Dyrektywa jako akt prawa unijnego średnie obowiązywanie przepisów prawa jest utożsamiane z ich bezpo- średnim stosowaniem, gdyż tylko przepisy bezpośrednio obowiązujące w krajowym porządku prawnym mogą być bezpośrednio stosowane na przykład przez sądy krajowe. Pojęcie bezpośredniego obowiązywania prawa unijnego zostało zaczerpnięte z doktryny prawa międzynarodo- wego. Stosunek prawa międzynarodowego do prawa krajowego okreś- lają zazwyczaj konstytucje państw, które mogą odzwierciedlać założenia jednego z dwóch modeli: dualistycznego lub monistycznego64. W polskim porządku prawnym stosowanie traktatów założyciel- skich, które są umowami międzynarodowymi, podlega reżimowi prawnemu wynikającemu z art. 91 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi, że ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzien- niku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej staje się częścią krajowego porząd- ku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie uzależnione jest od wydania ustawy. W związku z powyższym wskazuje się, że bezpośrednie obowiązywanie oznacza, że przepisy prawa unijnego od dnia ich wejścia w życie stają się automatycznie częścią porządku prawnego państw członkowskich, obok przepisów prawa krajowego i bez potrzeby ich osobnej inkorporacji65. Przeważająca część doktryny polskiej66 jest zgodna, że dyrektywy obowiązują od dnia ich wejścia w życie, mimo że z tym dniem nie stają 64 O podobieństwach i różnicach między tymi dwoma modelami i ich związku z prawem unijnym zob.: W. Czapliński, Podstawowe elementy prawa wspólnotowego (w:) Integracja europejska. Wybrane problemy, pod red. D. Milczarka, A.Z. Nowaka, Warszawa 2003, s. 112 i n.; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1999, s. 386–391; A. Wróbel, Zasady ogólne (podstawowe) prawa Unii Euro- pejskiej (w:) Stosowanie prawa Unii Europejskiej przez sądy, pod red. A. Wróbla, Kraków 2005, s. 85. 65 S. Biernat, Prawo Unii Europejskiej a prawo państw członkowskich (w:) Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe, pod red. J. Barcza, Warszawa 2003, s. 245–247; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia syste- mowe, Warszawa 2004, s. 547; M. Górka, Kontrola przestrzegania prawa wspólnotowego przez państwa i podmioty prywatne w Unii Europejskiej, Toruń 1999, s. 40, przy czym Autor ten uznaje dyrektywę za bezpośrednio obowiązującą, ale w prawie unijnym. C. Mik, Europejskie prawo..., s. 559–560, nie wyróżnia bezpośredniego obwiązywania dyrektywy. Z kolei zamiennie wyrażeń „bezpośrednie obowiązywanie” i „bezpośrednie stosowanie” używają F. Emmert i M. Morawiecki, Prawo europejskie, Warszawa 2001, s. 135. 66 Szczegółowego przeglądu doktryny i jej analizy dokonuje M. Szpunar, Bezpośredni skutek dyrektyw wspólnotowych w postępowaniu przed sądem krajowym: uwagi na tle najnowszego orzecznictwa, Zeszyty Centrum Europejskiego w Natolinie 2003, nr 9, s. 6 i n. oraz cytowana tam literatura. 35 Rozdział 1. Implementacja dyrektyw – zagadnienia wstępne się częścią prawa krajowego sensu stricto67. Ich obowiązywanie w pol- skim porządku prawnym następuje niejako automatycznie, z racji członkostwa Polski w UE68. Bezpośrednie obowiązywanie, zdaniem K. Wójtowicza, to cecha prawa unijnego, która powinna definiować sposób, w jaki to prawo „przenika do porządku prawnego państwa członkowskiego stając się w pełni wiążącym elementem tego porząd- ku”69. Z powyższych względów słuszne wydaje się stanowisko, zgodnie z którym z art. 288 akapit trzeci TFUE wynika rodzaj „nakazu skiero- wanego do państw członkowskich”70, który wymaga dokonania stosow- nych zmian w prawie krajowym, aby przepisy dyrektywy mogły zacząć „w pełni” funkcjonować w porządku krajowym, czyli osiągać skutek przewidziany w dyrektywie. Z uwagi na powyższe należy stwierdzić, że pełne obowiązywanie przepisów dyrektywy będzie oceniane przez sąd krajowy pod kątem ich efektywności w procesie stosowania prawa krajowego. Tym samym celowe jest odróżnienie obowiązywania dyrek- tywy od konsekwencji wynikających z obowiązywania jej przepisów, czyli nakazu ich stosowania (implementacji przez kompetentne organy). Powyższe rozgraniczenie znajduje również swoje uzasadnienie w istocie procesu wdrażania dyrektyw do prawa krajowego. Oznacza to, że fak- tyczne, pełne obowiązywanie dyrektywy w porządku krajowym wystę- puje wówczas, gdy omawiany proces został prawidłowo przeprowadzo- ny, a obowiązywanie dyrektywy ocenia się przez pryzmat stosowania właściwych przepisów prawa krajowego. Elementem mającym zapewnić efektywne i zarazem „płynne” przejście od stanu obowiązywania dyrek- tyw do konsekwencji wynikających z ich obowiązywania jest zachowanie terminu wskazanego w dyrektywie. Okres między wejściem w życie dyrektywy a upływem powyższego terminu jest niezwykle istotny z punktu widzenia usystematyzowania mechanizmów towarzyszących 67 B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty..., s. 61, który powołuje stanowiska doktryny przyjmujące, że dyrektywy nie muszą być w szczególny sposób „przyjmowane” do po- rządków prawnych państw członkowskich, gdyż od momentu ich wydania są zintegro- wane w pełni z prawem krajowym (zob. D. Simon, La Directive Europeenne, Paris 1997, s. 34; Ch. Timmermans, Directives: their Effect within the National Legal Systems, CMLRev. 1979, vol. 16, nr 4, s. 534). 68 F. Emmert i M. Morawiecki, Prawo europejskie..., s. 21–22. 69 K. Wójtowicz, Bezpośredni skutek przepisów prawa wspólnotowego w porządku prawnym RP, KPPbl. 2004, nr 2, s. 48. 70 Tak D. Kornobis-Roma
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Implementacja dyrektyw unijnych przez sądy krajowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: