Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00290 005186 12617172 na godz. na dobę w sumie
Inkunabuły zawierające treści geograficzne w zbiorach polskich - ebook/pdf
Inkunabuły zawierające treści geograficzne w zbiorach polskich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 139
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323529408 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Autor analizuje zachowane w zbiorach polskich inkunabuły zawierające treści geograficzne i podejmuje próbę określenia ich recepcji wśród elit intelektualnych w Polsce w XV stuleciu. Był to wiek przełomowy pod względem zainteresowania geografią i kartografią. Rozpoczęła się epoka wielkich odkryć geograficznych, zwieńczona odkryciem nowego lądu przez Krzysztofa Kolumba. Jednocześnie około połowy stulecia zaczęła się rozpowszechniać technika druku przy użyciu ruchomych czcionek rewolucyjny wynalazek Jana Gutenberga. Problematyka wzajemnego wpływu obu tych czynników była już podejmowana przez uczonych, ale na gruncie polskim jest to temat do tej pory dość słabo zbadany. Niemal w każdym katalogu zbiorów inkunabułowych można znaleźć dzieła, które zawierają wiadomości z zakresu wiedzy o Ziemi, informacje o poszczególnych krajach czy zamieszkujących je ludach. Są to jednak nierzadko dane niekompletne, rozproszone, niejednoznaczne i o trudnej do ustalenia proweniencji. Mimo to autor stara się udzielić odpowiedzi na wiele pytań, pojawiających się w toku badań nad tym materiałem źródłowym. ****** The Incunabula with Geographic Content in Polish Collections. A Study on the History of Scientific Communication in Fifteenth-Century Poland The book discusses the knowledge and popularity of geographical issues among the intellectual elites in the fifteenth-century Poland. This groundbreaking century, the Age of Discovery, also brought forth development of the revolutionary invention of Johannes Gutenberg the mechanical movable type printing. Focusing on the mutual influences of these both factors, the author analyses the representation of the incunabula editions of the texts indirectly or directly referring to the knowledge on the Earth, preserved in the Polish book collections.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział 1. Teksty źródłowe dotyczące geografii w inkunabułach wchodzących w skład polskich zbiorów 1.1. Dzieła kosmografów starożytnych 1.1.1. Arystoteles W późnym średniowieczu fundamentalną rolę w nauczaniu uni- wersyteckim odgrywały dzieła Arystotelesa. Wiadomości geogra- ficzne rozsiane są w różnych jego pismach, a najważniejsze z nich pod tym względem to prace astronomiczne, które wydawano zarówno w postaci samoistnych dzieł, jak i w edycjach zbiorowych. Podobnie jak Sphera materialis doczekały się one wielu wydań XV-wiecznych. Wymienić tu trzeba przede wszystkim traktat O świecie (De mundo), choć akurat jego autorstwo jest niepewne. Jedna z części tego dziełka została poświęcona geografii, która w tym ujęciu stanowi opis eku- meny wyłaniającej się z wód Oceanu i nimi otoczonej1. Niestety jest to opis bardzo króciutki, zajmujący zaledwie około trzech stron współczesnego druku. Pamiętać trzeba, że prace starożytnych geografów, astronomów i filo- zofów poznawano i wykładano na uniwersytecie nie tylko w postaci ory- ginalnej. Wielką popularnością cieszyły się także komentarze do nich, pisane przez wielu średniowiecznych filozofów (m.in. Idziego Rzymia- 1 Arystoteles, Meteorologika; O świecie, tłum., wstęp i kom. A. Paciorek, Warszawa 1982. Zob. też L. Nowak, Drogi recepcji pism Arystotelesa w Uniwersytecie Krakowskim, [w:] Kolory i struktury średniowiecza, red. W. Fałkowski, Warszawa 2004, s. 57–67; M. Büttner, Die Geographia generalis vor Varenius. Geographisches Weltbild und Providentialehre, Wiesba- den 1973, s. 10–26; tenże, Die geographisch­cosmographischen Schriften des Aristoteles und ihre Bedeutung für die Entwicklung der Geographie in Deutschland [w:] Wandlungen in geo- graphischen Denken von Aristoteles bis Kant, red. M. Büttner, Paderborn 1979, s. 15–34. inkubaly.indb 17 9/1/2017 3:41:42 AM 18 Rozdział 1. Teksty źródłowe dotyczące geografii w inkunabułach … nina, Tomasza z Akwinu, Awerroesa, Jana Magistri, Alberta Wielkiego, Kajetana z Thieny, Jana Versora itd.). Do dziś zachowało się ich bardzo wiele, szczególnie w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej2. Komentarze te były często intensywnie glosowane, głównie dotyczy to rękopisów, choć także zdarzało się to w wydaniach inkunabułowych. W niniejszej pracy jednak nie będę ich wszystkich odnotowywać, sądzę bowiem, że nie- potrzebnie rozciągnęłoby to jej ramy, szczególnie gdyby uwzględniać także komentarze do Arystotelesa De coelo et mundo. Chociaż musimy docenić ich rolę jako podręczników, dających uczniom podstawową wiedzę i wyobrażenia z zakresu geografii, to jednak nie należy ich wagi przeceniać. Warto natomiast zwrócić uwagę, że ich egzemplarze trafiały nie tylko do biblioteki uniwersyteckiej. I tak na przykład w bibliotece Kapituły Metropolitalnej w Krakowie znajduje się Gaietanus de Thie- nis, Expositio in libros Aristotelis De caelo et mundo, ed. Ioannes Antonius Sicanus, Wenecja, Otinus de Luna pro Benedictus Fontana, 3 X 14983. Centralny katalog inkunabułów znajdujących się w zbiorach pol- skich (IBP4) notuje trzy samoistne wydania De coelo et mundo Ary- stotelesa: [Lipsk, Martin Landsberg, ca 1492]; De caelo et mundo, cum commento Thomae de Aquino et Petri de Alvernia, ed. Hermannus de Virsen, Wenecja, Bonetus Locatellus pro Octaviano Scoto, 18 VIII 1495 oraz to samo w weneckim wydaniu: Iohannes et Gregorius de Gregoriis, 31 X 1495 (IBP 485–487, łącznie pięć egzemplarzy). Ponadto odnotowano trzy wydania dzieła Meteorologica (IBP 505– –507) oraz cztery – Parva naturalia (IBP 508–511). 1.1.2. Ptolemeusz Jednym z najważniejszych wydarzeń dla rozwoju europejskiej geo- grafii było odnalezienie i przetłumaczenie na łacinę dzieła Klaudiu- 2 Por. M. Markowski, Filozofia przyrody na Uniwersytecie Krakowskim w drugiej połowie XV wieku, rozdz. I: Piśmiennictwo filozoficzno­przyrodnicze, [w:] Dzieje filozofii średniowiecznej w Polsce, t. 10, red. Z. Kuksewicz, Wrocław 1983, s. 9–50. 3 K. Antosiewicz, Katalog inkunabułów Biblioteki Kapituły Metropolitalnej w Krakowie, „Analecta Cracoviensia”1980, t. 12, poz. 117. 4 Incunabula quae in bibliothecis Poloniae asservantur, red. A. Kawecka-Gryczowa, oprac. M. Bohonos, E. Szandorowska, t. 1, cz. 1–2, Warszawa 1970; t. 2, red. A. Kawec- ka-Gryczowa, oprac. M. Bohonos, M. Spandowski, E. Szandorowska, Warszawa 1994. inkubaly.indb 18 9/1/2017 3:41:42 AM 1.1. Dzieła kosmografów starożytnych 19 sza Ptolemeusza (Ptolomeus Claudius Alexander, około 100–około 168 roku n.e.). Poznanie Ptolemeuszowych map i projekcji kartogra- ficznych przyspieszyło rozwój geografii i kartografii późnośrednio- wiecznej, a także pozwoliło na nowo zorganizować istniejący już sys- tem wyobrażeń geograficznych. Dzieło uczonego żyjącego w drugim wieku naszej ery nie miało ustalonego tytułu, a znane było po prostu jako Cosmographia lub Geo- graphia. Jest to katalog około 8000 miejsc i nazw topograficznych w Europie, Azji i Afryce – miejscowości, rzek, gór itd. wraz z obliczo- nymi dla nich współrzędnymi (długością i szerokością geograficzną). Całość została zebrana w osiem ksiąg i zaopatrzona w tabele oraz w słynne, wielokrotnie kopiowane i reprodukowane mapy (ilustracje 3–6), dzięki czemu dawała uporządkowaną, choć niezbyt dokładną wiedzę na temat całego znanego ówcześnie świata. Znalazły się tam także opisy wykonania map w różnych projekcjach, co stanowiło istotną nowość dla wiedzy zachodniej. Poznanie tychże szczegóło- wych map stanowiło prawdziwą rewolucję dla wczesnohumanistycz- nych uczonych. Dawały one systematyczny przegląd ekumeny w pro- jekcji kartograficznej, ujęty w siatkę współrzędnych geograficznych. Był to jakościowy przełom w stosunku do schematycznych map śred - niowiecznych. Naturalne zainteresowania aktualizacją i udoskona- leniem dzieła Ptolemeuszowego (szczególnie w odniesieniu do tych części świata, które zostały w nim przedstawione w sposób niepełny lub błędny; chodzi o kraje położone w oddaleniu od basenu Morza Śródziemnego) przyczyniło się do rozwoju nauk o Ziemi, choć prawdą jest również to, że wywarło ono tak przemożny wpływ na geografię XV i XVI wieku, iż długo nie mogła się ona wyzwolić spod jego auto- rytetu, nawet gdy obserwacje przyrodnicze przeczyły informacjom starożytnego uczonego. Cosmographia stała się szybko niezbędnym narzędziem w pracy nie tylko geografów i kartografów, lecz także historyków (z jednej z rękopiśmiennych kopii, znajdującej się do dziś w Bibliotece Jagiellońskiej, korzystać mógł Jan Długosz)5. 5 Treść omawia T. Derda, Klaudiusz Ptolemeusz i nauka aleksandryjska, [w:] Świat Pto- lemeusza. Włoska kartografia renesansowa w zbiorach Biblioteki Narodowej, red. T. Płóciennik, M. Baliszewski, Warszawa 2012, s. 38–41. Tam również zestawienie bibliograficzne, s. 43. Zob. też: Ptolemy’s «Geography» in the Renaissance, red. Z. Shalev, Ch. Burnett, London–Turin 2011; P. Gautier Dalché, La Géographie de Ptolémée en Occident (IVe–XVIe inkubaly.indb 19 9/1/2017 3:41:42 AM 20 Rozdział 1. Teksty źródłowe dotyczące geografii w inkunabułach … Katalog IBP notuje cztery wydania Kosmografii Ptolemeusza (4623–4626, 14 egzemplarzy). Egzemplarz opublikowany w Ulm (Leonardus Holle, 16 VII 1482) znajduje się w Bibliotece Kórnic- kiej Polskiej Akademii Nauk (proweniencja: Liber Beate Marie in Pelplin [XV/XVI wiek])6. To samo wydanie jest w Bibliotece Jagiel- lońskiej (jako dar prof. Mikołaja Mikosza7) oraz w Ossolineum8. Drugi egzemplarz ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej został wydany w Rzymie (Petrus de Turre, 4 XI 1490)9. Jeden egzemplarz (Wene- cja, 1486) posiadał Stanisław Grodzicki, krakowski profesor teologii, który kupił go za 28 groszy od magistra Marcina Kułapa z Tarnowca, posiadacza zasobnej biblioteki przekazanej w testamencie Uniwer- sytetowi10. Wiemy, że Kułap książki chętnie kupował i równie czę- sto sprzedawał, prawdopodobnie ze względu na kłopoty finansowe, w które popadał. Drugi egzemplarz ze zbiorów Ossolineum to Cosmographia, lat. trad. Iacobus Angeli, ed. Nicolaus Germanus, – Registrum, – De locis ac mirabilibus mundi, Ulm, Joannes Reger pro Justo de Albano, 21 VII 148611. Inne egzemplarze tegoż wydania znajdują się w: Hosia- num12, w Bibliotece Jagiellońskiej (egzemplarz Jana z Głogowa13; De locis miał także w posiadaniu Wojciech [Albert] Nogaj ze Lwowa14), siècle), Turnhout 2009; M. Büttner, Die Geographia generalis, s. 64–67; J. Strzelczyk, Zenit, [w:] tegoż, Odkrywanie Europy, Poznań 2000, s. 297–326; B. Strzelecka, Odro- dzenie «Geografii» Ptolemeusza w XV w., „Czasopismo Geograficzne” 1960, t. 31, z. 4, s. 343–355; O. Mazal, Die Überlieferung der antiken Literatur im Buchdruck des 15. Jahrhun- derts, t. 1, Stuttgart 2003, s. 256–270. 6 J. Wiesiołowski, Inkunabuły Biblioteki Kórnickiej. Cz. I, „Pamiętnik Biblioteki Kór- nickiej” 1968, z. 9–10, poz. 150. 7 A. Lewicka-Kamińska, Inkunabuły Biblioteki Jagiellońskiej, Kraków 1962, poz. 1110; W. Wisłocki, Incunabula typographica bibliothecae Universitatis Jagiellonicae Craco- viensis, Cracoviae 1900, s. 321. 8 Katalog inkunabułów Biblioteki Zakładu im. Ossolińskich we Wrocławiu, na podstawie materiałów K. Piekarskiego oprac. A. Kawecka-Gryczowa, Wrocław 1956, poz. 281. 9 A. Lewicka-Kamińska, Inkunabuły Biblioteki Jagiellońskiej, poz. 1603. 10 W. Wisłocki, Incunabula typographica, s. 211. Zob. też tamże, s. 406–407. 11 Katalog inkunabułów Biblioteki Zakładu im. Ossolińskich, poz. 282. 12 Katalog inkunabułów Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii War- mińskiej «Hosianum» w Olsztynie, oprac. J. Obłąk, J. Wojtkowski, Z. Jaroszewicz-Piere- sławcew, Olsztyn 2007, poz. 229. 13 A. Lewicka-Kamińska, Inkunabuły Biblioteki Jagiellońskiej, poz. 1111. 14 W. Wisłocki, Incunabula typographica, s. 344. inkubaly.indb 20 9/1/2017 3:41:42 AM 1.1. Dzieła kosmografów starożytnych 21 w Bibliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu15 oraz niegdyś we Fromborku16. I wreszcie dwa egzemplarze poznańskie: Cosmographia, lat. trad. Iacobus Angeli, ed. Nicolaus Germanus, – Registrum, – De locis ac mirabilis mundi, Rzym, Petrus de Turre, 4 XI 1490. Jeden z nich znajduje się w Bibliotece Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza17, drugi zaś – w Bibliotece Seminarium Duchownego18. W Krakowie znany był także swego rodzaju wykład kosmogra- fii Ptolemeuszowej, zatytułowany Imago mundi, napisany około 1410 roku przez teologa i astrologa, rektora Uniwersytetu Paryskiego, kar- dynała Piotra d’Ailly (Petrus de Alliaco, 1351–1420). Uczony ten przedstawił w swoim dziele syntezę poglądów kosmografów, geogra- fów i filozofów starożytnych i średniowiecznych w zakresie wielko- ści i opisu ekumeny19. Dzieło to doczekało się także wydania inku- nabułowego, różnie opisywanego przez katalogi. Incunabula Short Title Catalogue (dalej – ISTC) podaje jako datę i miejsce wydania „[Louvain: Johannes de Westfalia, about 1480–82], also recorded as [about 1477–83]”20, Gesamtkatalog der Wiegendrucke (dalej – GW) natomiast „[Löwen, Johann von Paderborn, um 1485]”21. Niestety w Polsce nie zachował się żaden egzemplarz tego wydania. 15 S. Lisowski, Inkunabuły Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Nauka o Książce” 1964, z. 2(11), poz. 126; M. Strutyńska, Katalog inkunabułów Biblio- teki Uniwersyteckiej w Toruniu, Toruń 1995, poz. 171. 16 M. Spandowski, Inkunabuły z dawnych księgozbiorów Fromborka, [w:] Warmińska Kapituła Katedralna. Dzieje i wybitni przedstawiciele, red. A. Kopiczko, Z. Żywicy, Olsztyn 2010, s. 383. 17 W. Wydra, Katalog inkunabułów Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu, Poznań 2002, poz. 301. 18 K. Kantak, Spis książek XV wieku Książnicy Seminarium Duchownego w Poznaniu. Część pierwsza (dokończenie), „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego” 1919, t. 46, poz. 250. 19 A. Krawiec, Ciekawość świata w średniowiecznej Polsce. Studium z dziejów geografii kreacyjnej, Poznań 2010, s. 144–152; Pierre d’Ailly, Ymago Mundi . Texte latin et traduction française des quatre traités cosmographiques de d’Ailly et des notes marginales de Christophe Colomb . Étude sur les sources de l auteur, t. 1–3, wyd. E. Buron, Paris 1930. 20 Incunabula Short Title Catalogue [online], zob. http://data.cerl.org/istc/ ia00477000 (dostęp: 8.06.2017). 21 Gesamtkatalog der Wiegendrucke [online], zob. http://www.gesamtkatalogder- wiegendrucke.de/GWEN.xhtml (dostęp: 8.06.2017). inkubaly.indb 21 9/1/2017 3:41:42 AM 22 Rozdział 1. Teksty źródłowe dotyczące geografii w inkunabułach … Analizując edycję Geografii Ptolemeusza z 1486 roku (Joannes Reger, Ulm), Margriet Hoogvliet doszła do wniosku, że w XV wieku matematyczna kartografia Ptolemeusza nie zastąpiła opisowej geo- grafii średniowiecznej (o tym dualizmie będzie jeszcze mowa w kon- tekście religijnym), dzieło starożytnego uczonego zaś było interpre- towane na podstawie tradycyjnej wiedzy geograficznej. Wydanie to zawiera nie tylko tekst i mapy, lecz także dwa dodatkowe teksty: Registrum alphabeticum oraz anonimowy traktacik De locis ac mirabilibus mundi. W późniejszych edycjach pojawiały się ich pirackie przedruki. De locis ac mirabilibus mundi, jak to zapowiada jego tytuł, stanowi opis cudów świata. Rozpoczyna się opisem chorograficznym, ułożo- nym według ówczesnego schematu trzech kontynentów, składają- cych się na ekumenę (Azji, Europy i Afryki), oraz wysp na oceanie zewnętrznym i na Morzu Śródziemnym. Autor nie tylko wymienił nazwy miast, rzek, gór i mórz, lecz także poświęcił sporo uwagi opi- som mirabiliów Wschodu, takich jak egzotyczne zwierzęta czy zde- formowane rasy ludzkie. Jest to kompilacja wielu znanych w średnio- wieczu tekstów. Registrum alphabeticum natomiast zawiera listę miejsc i osób, ułożoną łącznie w porządku alfabetycznym, wraz z odsyła- czami do odpowiednich fragmentów tekstu oraz do lokalizacji na mapach, w celu wskazania czytelnikowi, gdzie owe miejsca i postacie występują. Humaniści XV wieku zaciekawili się dziełem Ptolemeusza przede wszystkim dlatego, że był to nowo odnaleziony, nieznany wcześniej tekst klasyczny. Po drugie, dzieło to i zawarte w nim mapy inspirowały późnośredniowiecznych kartografów do tworzenia nowych map22. 1.1.3. Inni geografowie starożytni Za punkt wyjścia dla dalszych rozważań nad spuścizną geografów starożytnych przyjmijmy inwentarz księgozbioru biskupa poznań- 22 M. Hoogvliet, The Medieval Texts of the 1486 Ptolemy Edition by Johann Reger of Ulm, „Imago Mundi” 2002, t. 54, nr 1, s. 7–18; A. Krawiec, Ciekawość świata, s. 102– –103. Na temat XV-wiecznych wydań Ptolemeusza zob.: M. Herkenhoff, Die Darstel- lung außereuropäischer Welten in Drucken deutscher Offizinen des 15. Jahrhunderts, Berlin 1996, s. 83–87; Die Ulmer Geographia des Ptolemäus von 1482. Zur 500. Wiederkehr der ersten Atlasdrucklegung nördlich der Alpen, oprac. K.H. Meine, Weissenhorn 1982. inkubaly.indb 22 9/1/2017 3:41:42 AM 1.1. Dzieła kosmografów starożytnych 23 skiego Jana Lubrańskiego (1456–1520), wybitnego humanisty, który żywił szczególne zamiłowanie dla geografii antycznej. Posiadał on być może odpis inkunabułowego wydania Anabazy Ksenofonta (Rzym 1474) w łacińskim przekładzie Franciszka Filelfa oraz inne dzieła geografów starożytnych „najczęściej w inkunabułowych wydaniach weneckich, czyli pochodzących z czasów studiów włoskich bisku- pa”23. Nie zachowała się właściwie żadna z książek należących do Jana Lubrańskiego, w każdym razie żadna ze wspomnianych poni- żej (znane są zaledwie dwa inkunabuły, które posiadają jego znaki własnościowe), a inwentarz stanowiący podstawowe źródło do badań nad księgozbiorem biskupa jest bardzo nieprecyzyjny24, nie wiadomo więc, na jakiej podstawie Ryszard Marciniak wyciągnął wniosek, iż znajdowały się w nim najczęściej wydania inkunabułowe. Niemniej jednak tezy takiej nie da się także wykluczyć. Można zatem przyjąć hipotetycznie, że istotnie mowa tu o drukach XV-wiecznych. Jakie zatem teksty o treści geograficznej wymienia rzeczony spis? Znajdujemy w nim Pomponiusza Meli Libri III de situ orbis in sexternis oraz Strabona De situ orbis . Strabon zresztą pojawia się w owym zesta- wieniu dwukrotnie i nie sposób dziś ustalić, czy istotnie w zbiorze biskupa znajdowały się dwa woluminy tego autora, czy też mamy do czynienia z pomyłką sekretarza dokonującego spisu z natury. Dalej zostały wymienione De situ orbis Dionizego Periegety oraz Geographia Ptolemeusza. O dziele Ptolemeusza była już mowa, przyjrzyjmy się zatem trzem pozostałym geografom starożytnym. Cosmographia, sive De situ orbis pochodzącego z Hiszpanii rzymskiego geografa Pomponiusza Meli (I wiek n.e.) zachowała się w Polsce w sześciu egzemplarzach trzech wydań weneckich (IBP 3689–3691)25. Jest to najstarsze zacho- wane do naszych czasów, aczkolwiek niewielkie objętościowo rzym- skie dzieło geograficzne. Mimo niewielkich rozmiarów stanowi ono 23 R. Marciniak, Biblioteka biskupa Jana Lubrańskiego, [w:] Jan Lubrański i jego dzieło, „Kronika Miasta Poznania”1999, nr 2, s. 112; 118. 24 P. Tafiłowski, Biblioteki kapituł katedralnych w Gnieźnie i Poznaniu w XV i pocz. XVI wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2014, t. 102, s. 290–294. 25 Zob. też J. Wiesiołowski, Inkunabuły Biblioteki Kórnickiej, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej” 1968, z. 9–10, poz. 123; A. Lewicka-Kamińska, Inkunabuły Biblioteki Jagiel- lońskiej, poz. 2043; M. Strutyńska, Katalog inkunabułów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toru- niu, Toruń 1995, poz. 140. inkubaly.indb 23 9/1/2017 3:41:42 AM 24 Rozdział 1. Teksty źródłowe dotyczące geografii w inkunabułach … niezmiernie cenne źródło historyczne, „dostarcza bowiem obszernego materiału dotyczącego rozwoju kultury rzymskiej w epoce wczesnego cesarstwa. Świadczy ono o głębokiej erudycji autora w dziedzinie geo- grafii, historii i mitologii”, choć tę właśnie erudycję Pomponiusza kry- tykuje Jerzy Strzelczyk, zauważając, że był on „typowym uczonym gabinetowym; Chorografia nie powstała w wyniku własnych podróży i badań dokonanych przez jej twórcę, lecz jest najzwyklejszą kompila- cją dostępnych Pomponiuszowi źródeł. W porównaniu choćby z trak- tatem Strabona, Chorografia stanowi znaczny krok do tyłu w rozwoju wiedzy o świecie”26. Mimo to jednak dzieło Meli, zdaniem jego pol- skich wydawców, zawiera „wiele ciekawych wzmianek o charakterze etnograficznym i historycznym”, jak również „posiada niebagatelne walory stylistyczne i literackie”27. Pomponiusz Mela podzielił Ziemię na pięć stref. Jego teoria zakła- dała „istnienie dwóch stref umiarkowanych, gdzie mieszkają ludzie, lecz dostęp do położonej na południu był niemożliwy z powodu tro- pikalnych temperatur strefy gorącej. Pogląd o upałach panujących w okolicach równika, gotujących się morzach, a więc warunkach uniemożliwiających życie ludziom, florze i faunie, funkcjonował jesz- cze bardzo długo i ostatecznie został przezwyciężony dopiero wraz z odkryciami geograficznymi XV wieku”28. Dwie mapy świata z takim właśnie podziałem na strefy klimatyczne znajdują się w dziele Jana de Sacrobosco, Sphaera mundi (ilustracja 1 na końcu książki), a także w komentarzu do Meteorologików Arystotelesa (Aristoteles, Meteorolo- gica lib. I–IV. Cum comment. Gaietani de Thienis…, Wenecja, Iohannes et Gregorius de Gregoriis, 22 X 1491, ilustracja 18). 26 J. Strzelczyk, Pierwsza rzymska geografia, [w:] tegoż, Odkrywanie Europy, Poznań 2000, s. 244. 27 Pomponiusz Mela, Chorografia czyli Opis kręgu Ziemi, red. S. Szarypkin, K.T. Wit- czak, Piotrków Trybunalski 2011, s. 9. Tam też (na s. 200–245) zarys dziejów geografii antycznej. 28 W. Iwańczak, Do granic wyobraźni. Norymberga jako centrum wiedzy geograficznej i kartograficznej w XV i XVI wieku, Warszawa 2005, s. 80–81. Na temat bazylejskich edycji Meli zob. M.E. Milham, Oporinus, Olivarius and Pomponius Mela, „Basler Zeit- schriftfür Geschichte und Altertumskunde” 1980, t. 80, s. 133–143. M. Büttner, Die Geographia generalis vor Varenius. Geographisches Weltbild und Providentialehre, Wiesbaden 1973, s. 51–53; O. Mazal, Die Überlieferung der antiken Literatur im Buchdruck des 15. Jahrhunderts, t. 1–3, Stuttgart 2003, t. 3, s. 737–741. inkubaly.indb 24 9/1/2017 3:41:42 AM 1.1. Dzieła kosmografów starożytnych 25 Za autora pomysłu na podział globu na pięć stref klimatycznych uznawano w starożytności Parmenidesa. Koncepcja ta zyskała popu- larność dzięki Arystotelesowi, a następnie twórcy pierwszego znanego globusa – Kratesowi z Mallos (II w. p.n.e.; od jego imienia mapy stre- fowe nazywa się też kratezjańskimi). Średniowiecze zaabsorbowało ją za pośrednictwem pism Makrobiusza, Marcjana Kapelli, Strabona, Pomponiusza Meli, Jana de Sacrobosco oraz Izydora z Sewilli. Drugim z interesujących nas geografów starożytnych jest Dio- nizy z przydomkiem Periegetes (żył w II w. n.e.; gr. periegesis to opis geograficzny, przewodnik turystyczny29) ze swym dziełem Orbis descriptio (IBP notuje cztery egzemplarze trzech wydań samoistnych, 1934–1936)30. Katalogi biblioteczne podają, że teksty Pomponiusza i Dionizego bywały wydawane łącznie w jednym woluminie, na przy- kład w jednym z wydań weneckich (Erhard Ratdolt, 18 VII 1482), w którym do Kosmografii dołączono Prisciani Cesariensis Interpretatio ex Dionysio de orbis situ. Ponadto Obris descriptio Dionizego wydawano łącznie ze zbiorami dzieł Pryscjana (IBP 4570–4576, 11 egzempla- rzy w siedmiu wydaniach) czy Rufiusa Festusa Avienusa (Wenecja, Antonius de Strata, de Cremona, 25 X 1488; IBP 721, cztery egzem- plarze)31. Warto zaznaczyć, że F. Bujak podkreślał, iż to Dionizy właśnie cieszył się największą spośród antycznych geografów estymą wśród profesorów Uniwersytetu Krakowskiego, co było też szczególną zasługą jego tłumacza na łacinę, Prisciana32. 29 H. Podbielski, Periegeza i jej przedstawiciele, [w:] Literatura Grecji starożytnej, t. II: Proza historyczna, krasomówstwo, filozofia i nauka, literatura chrześcijańska, red. H. Podbiel- ski, Lublin 2005, s. 153–164; T. Sinko, Zarys historii literatury greckiej, t. II: Literatura w epoce hellenistycznej i za Cesarstwa Rzymskiego, Warszawa 1959, s. 93–96. 30 Incunabula quae in bibliothecis Poloniae asservantur, red. A. Kawecka-Gryczowa, oprac. M. Bohonos, E. Szandorowska, t. 1, cz. 1, Warszawa 1970; zob. też Katalog inku- nabułów Biblioteki Zakładu im. Ossolińskich we Wrocławiu, na podstawie materiałów K. Pie- karskiego oprac. A. Kawecka-Gryczowa, Wrocław 1956, poz. 102; H. Jędrzejowska, M. Pelczarowa, Katalog inkunabułów Biblioteki Miejskiej w Gdańsku, Gdańsk 1954, poz. 218; M. Strutyńska, Katalog inkunabułów, poz. 73; L. Formanowicz, Katalog inkunabułów Biblioteki Kapitulnej w Gnieźnie, z. 1, Poznań 1939, poz. 164. Na temat XV-wiecznych wydań Dionizego zob. M. Herkenhoff, Die Darstellung, s. 91–95; O. Mazal, Die Über- lieferung der antiken Literatur, t. 1, s. 273–276. 31 O. Mazal, Die Überlieferung der antiken Literatur, t. 3, s. 746. 32 F. Bujak, Studja, s. 48. inkubaly.indb 25 9/1/2017 3:41:43 AM 26 Rozdział 1. Teksty źródłowe dotyczące geografii w inkunabułach … I wreszcie Strabon z Amasi (około 64 roku p.n.e.–około 23 roku n.e.), autor dzieła znanego pod tytułem Geographia (IBP 5123–5127, 10 egzemplarzy w pięciu wydaniach)33. Strabon stworzył pierwsze pełne kompendium geograficzne, opisujące cały świat znany Grekom i Rzymianom. Był pionierem geografii kulturowej, włączając etnogra- fię do geografii opisowej34. Jego dzieło w 17 księgach stanowiło wspa- niałą geografię regionalną i syntezę wiedzy geograficznej o znanej wówczas ekumenie. Dwie pierwsze księgi zostały poświęcone geogra- fii matematycznej, pozostałych zaś 15 ksiąg zawiera opisy poszczegól- nych kontynentów. Osiem ksiąg stanowi opis Europy, którą Strabon poznał osobiście aż po linię Łaby. Kolejnych sześć ksiąg, nie tak już oryginalnych, poświęcił opisowi Azji, trzymając się na ogół ustaleń Eratostenesa, ostatnia zaś zawiera – także mało oryginalny – opis Afryki, którą zresztą Strabon również poznał osobiście, podróżując po dolinie Nilu. Od Posejdoniosa, autora dzieła O oceanie, zapoży- czył podział kuli ziemskiej na pięć stref klimatycznych, który przejął następnie, jak już wspomniałem, Pomponiusz Mela35. Dzieło Strabona, przetłumaczone na łacinę przez Guarina z Werony i Grzegorza Tifernasa, po raz pierwszy opublikowane dru- 33 Zob. też M. Broda, Biblioteka klasztoru cystersów w Henrykowie do końca XV wieku, Kraków 2014, s. 144; B. Kocowski, Katalog inkunabułów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wro- cławiu, cz. 1, Wrocław 1959, poz. 2643; B. Gryzio, Muzeum czarnej sztuki. Katalog inku- nabułów Biblioteki Gdańskiej PAN, Gdańsk 2012, s. 253, poz. 746; W. Wydra, Katalog inkunabułów Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu, Poznań 2002, poz. 330; A. Lewicka- -Kamińska, Inkunabuły Biblioteki Jagiellońskiej, poz. 1627, 2102; W. Wisłocki, Incunabula typographica, s. 322, 482 (z daru prof. Mikołaja Mikosza); M. Spandowski, Inkunabuły z dawnych księgozbiorów Fromborka, [w:] Warmińska Kapituła Katedralna. Dzieje i wybitni przedstawiciele, red. A. Kopiczko, Z. Żywicy, Olsztyn 2010, s. 384. 34 M. Wróbel, Geografia grecka, [w:] Literatura Grecji starożytnej, t. II: Proza histo- ryczna, krasomówstwo, filozofia i nauka, literatura chrześcijańska, red. H. Podbielski, Lublin 2005, s. 137–146; W.A. Koelsch, Squinting Back at Strabo, „The Geographical Review” 2004, t. 94, nr 4, s. 502–518; D. Dueck, Strabo of Amasia . A Greek Man of Letters in Augustan Rome, London 2000, passim; J. Strzelczyk, Strabon i zagadka Lugiów, [w:] tegoż, Odkrywanie Europy, s. 228–243; K. Clarke, Between Geography and History. Helle- nistic Constructions of the Roman World, Oxford 1999; M. Büttner, Die Geographia gene- ralis, s. 40–51; A. Diller, The Textual Tradition of Strabo’s Geography, Amsterdam 1975; T. Sinko, Zarys historii literartury greckiej, s. 92; O. Mazal, Die Überlieferung der antiken Literatur, t. 1, s. 252–256. 35 J. Babicz, W. Walczak, Zarys historii odkryć geograficznych, Warszawa 1968, s. 65–67. inkubaly.indb 26 9/1/2017 3:41:43 AM
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Inkunabuły zawierające treści geograficzne w zbiorach polskich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: