Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00289 004937 12750606 na godz. na dobę w sumie
Innowacje mitologiczne i dramaturgiczne Eurypidesa. Tragedia, tragikomedia - ebook/pdf
Innowacje mitologiczne i dramaturgiczne Eurypidesa. Tragedia, tragikomedia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 349
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9375-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-25%), audiobook).
 Monografia ukazuje innowacje mitologiczne i dramaturgiczne zastosowane przez Eurypidesa przy tworzeniu dwóch odrębnych form dramatu – tragedii i tragikomedii. Celowe zestawienie ukazuje, w jaki sposób dramaturg wykorzystuje innowacje mitologiczne i jakich środków dramaturgicznych używa podczas konstruowania tragedii, a jakie modyfikacje wprowadza do mitu, by stworzyć nową, wypracowaną przez siebie, tragikomiczną formę dramatu, która rządzi się odrębnymi prawami i wymaga użycia innych środków dramaturgicznych. Za przykład tragedii posłużyła Hekabe, przykładem zaś tragikomedii była Ifigenia w kraju
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jadwiga Czerwińska – Katedra Teatru i Dramatu Antycznego, Instytut Filologii Klasycznej, Wydział Nauk Humanistycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II 20-950 Lublin, Al. Racławickie 14 RECENZENCI Orazio Antonio Bologna Joanna Sowa REDAKTOR NAUKOWY Anna Lenartowicz-Zagrodna SKŁAD I ŁAMANIE Zdzisław Gralka PROJEKT OKŁADKI Tomasz Rogowski Na okładce Ifigenia Taurydzka – fragment fresku z I w. n.e. z rzymskiej willi w Magdalensbergu. Obecnie znajduje się w Muzeum Krajowym Karyntii w Klegenfurcie (Austria). Fot. Sailko Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin 2013 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I (dodruk). W.06272.13.0.X ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-909-4 ISBN (ebook) 978-83-7969-375-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Orazio Antonio Bologna: PREMESSA. Il teatro: la scuola di Atene ...................... 5 Wprowadzenie .......................................................................................................................... 29 Część I „Hekabe” – innowacje mitologiczne i ich wpływ na kreowanie idei tragicznej 1. Klasyfikacja sztuki ................................................................................................................. 45 2. Innowacje mitologiczne Eurypidesa na tle istniejącej tradycji ....................... 47 2.1. Tradycja postaci Polykseny ..................................................................................... 48 2.2. Tradycja postaci Polydora ....................................................................................... 54 2.3. Połączenie mitów ......................................................................................................... 58 3. Ekspozycja okoliczności dramaturgicznych – wojna jako tło tragedii ........ 60 4. Konstrukcja fabularna dramatu ..................................................................................... 60 5. Prolog Polydora ...................................................................................................................... 62 5.1. Wstępna ekspozycja czasowa ................................................................................ 67 5.2. Ekspozycja wstępna – określenie miejsca akcji tragedii ........................... 69 5.3. Motyw snu protagonistki ......................................................................................... 71 6. Monodia królowej Troi – budowanie elementu ž@E tragedii ...................... 73 7. Parodos ....................................................................................................................................... 75 7.1. Partia Chóru .................................................................................................................... 76 7.2. Amoibaion Hekabe i Polykseny .............................................................................. 78 8. Postawa Odysa: agon Hekabe i Odysa ......................................................................... 83 8.1. Rhesis Odysa .................................................................................................................... 83 8.2. Rhesis Hekabe ................................................................................................................. 85 8.3. Tragiczne oxymoron .................................................................................................... 88 9. Rhesis Polykseny .................................................................................................................... 91 10. Stasimon pierwsze – retardacja dramaturgiczna ............................................... 100 11. Śmierć Polykseny ............................................................................................................... 102 11.1. Relacja Talthybiosa ............................................................................................... 102 11.2. Rhesis Hekabe .......................................................................................................... 107 12. Stasimon drugie .................................................................................................................. 110 4 Spis treści 12.1. Zależność I¦àod I¦GÒI@G: teraźniejszość ze źródłem w przeszłości ........................................................................................................... 111 12.2. Powszechny charakter nieszczęść ................................................................. 112 13. Śmierć Polydora ................................................................................................................. 115 14. Scena z Agamemnonem – kwestia wolności i zniewolenia ........................... 118 15. Stasimon trzecie .................................................................................................................. 142 16. Ironia tragiczna ................................................................................................................... 147 16.1. Tragiczne qui pro quo ........................................................................................... 149 16.2. Hekabe – ironiczna bogini Ate ......................................................................... 156 16.3. Zemsta na Polymestorze ..................................................................................... 159 17. Agon Hekabe i Polymestora .......................................................................................... 164 17.1. Rhesis Polymestora ................................................................................................ 165 17.2. Rhesis Hekabe .......................................................................................................... 172 18. Komentarz Chóru ............................................................................................................... 178 19. Wypowiedź Agamemnona ............................................................................................. 179 20. Aition i przepowiednie .................................................................................................... 182 21. Zakończenie .......................................................................................................................... 186 Część II „Ifigenia w kraju Taurów” – dramaturgiczne środki tragikomedii 1. Tragikomiczna forma dramatów Eurypidesa ........................................................ 191 2. Odejście od zasady prawdopodobieństwa ............................................................... 193 3. Wstępna ekspozycja dramatu ........................................................................................ 202 4. Modyfikacje formalne tragikomedii ............................................................................ 208 4.1. Szybkie tempo akcji dramatycznej, ciągłe podtrzymywanie dyna- miki utworu ................................................................................................................... 209 4.2. Nagłe zwroty akcji ...................................................................................................... 210 4.3. Radykalne zmiany nastroju .................................................................................... 212 4.4. Kumulowanie i nagłe rozładowywanie napięcia akcji dramatycznej ... 222 4.5. Operowanie elementem spisków i intryg dla wzbogacenia akcji i ożywienia jej tempa ................................................................................................ 247 4.6. Eksponowanie melodramatycznych wątków, wzbogacających fabułę ... 284 4.7. Wyraziste, lecz schematyczne portrety bohaterów ................................... 292 4.8. Dystans osiągany poprzez operowanie komizmem i ironią ................... 314 4.9. Deus ex machina. Interwencje bogów w tragikomedii .............................. 319 4.10. Szczęśliwe zakończenie ......................................................................................... 324 5. Zakończenie ............................................................................................................................ 326 Bibliografia wybrana ............................................................................................................ 335 PREMESSA Il teatro: la scuola di Atene Il teatro di Euripide, verso il quale la sorte è stata meno avversa dei suoi pur illustri contemporanei, a distanza di tempo e dopo molti e accurati studi sui più svariati aspetti e argomenti, che la drammaturgia di un autore così fecondo presenta, invia ancora all’attento lettore e allo scrupoloso ermeneuta messaggi mai colti prima e mai, forse, intesi nella loro effettiva portata. Ad ogni nuova lettura la genialità di Euripide desta curiosità, suscita emozioni, rivela significati reconditi, che la scrittura poetica mescola ad immagini potenti, destinate a rimanere a lungo nella mente. È, questa, la grande ricchezza del teatro tragico: per la “ricchezza di pensiero che gli autori hanno saputo infondervi: la tragedia greca presenta una riflessione sull’uomo nel linguaggio immediato dell’emozione”1. Da sempre si è sostenuto, e a ragione, che la mente di Euripi- de, come quella dei suoi due grandi contemporanei, Eschilo e Sofocle, ha una ben precisa e delineata “struttura poetica”, e la sua complessa conoscenza della realtà culturale, storica e sociale del tempo “è modellata da processi poetici o figurati”2, che non lasciano ormai adito a dubbio alcuno. Nella produzione drammatica di Euripide, come leggiamo nella presente monografia di Jadwiga Czerwińska, emergono particolari metaforici non ancora colti e messi in luce dalla critica e dagli innumerevoli studi. Questi, con il loro processo articolato 1 J. De Romilly, La tragedia greca, Il Mulino, Bologna 1996, p. 7. 2 R.W. Gibbs, The poetics of Mind: Figurative Thought, Language, and Un- derstanding, Cambridge University, Cambridge, UK 1994. Wprowadzenie Czasy, nazwane przez Wilhelma Nestlego ateńskim oświece- niem1, to okres aktywności wielkich intelektualistów, którzy na trwałe zapisali się w dziejach kultury europejskiej, wyznaczając kierunki jej dalszego rozwoju. Zdaniem Wernera Jaegera pocze- sne miejsce przypada tu Sokratesowi, Tukidydesowi i Eurypide- sowi2. Zastanawiając się, co nadaje tym wielkim Ateńczykom „tak wyjątkową doniosłość w historii ich narodu”3, uczony stwierdza, że „za ich pośrednictwem racjonalizm, którego zalążków pełna była atmosfera epoki, opanowuje te dziedziny, które dotychczas decydująco wpływały na rozwój kultury: teorię państwa, religię, etykę i poezję. […] Nadszedł czas podjęcia na nowo tragicznej rozprawy pomiędzy człowiekiem a bóstwem […]. Odtąd nowe pokolenie trzeźwym okiem badacza zaczęło patrzeć na zagadkę bytu, którą przed wzrokiem ojców zakrywała zasłona religijnej czci; zadanie poety, który ze swej strony także nową, krytyczną miarą mierzył stare zagadnienia, wyglądało tak, że musiał on wszystko, co dotąd napisano, napisać […] na nowo jeszcze raz”4. Właściwe czasom Eurypidesa wyobrażenia o bogach i lu- dziach – różnorodne, a częstokroć i sprzeczne – nurtowały nie- spokojny umysł poety, poszukującego nowych prawd. W swojej twórczości podejmuje zatem próby udzielania odpowiedzi na 1 W. Nestle już w tytule swojego dzieła (Euripides, der Dichter der griech- ischen Aufklärung, Stuttgart 1901) określa czasy Eurypidesa oświeceniem greckim, a jego samego nazywa poetą tej epoki. 2 W. Jaeger, Paideia, przekł. M. Plezia, H. Bednarek, Warszawa 2001, s. 430. 3 Ibidem, s. 430. 4 Ibidem, s. 430–431. 30 INNOWACJE MITOLOGICZNE I DRAMATURGICZNE EURYPIDESA pytania stawiane przez jego epokę, prowadząc polemiki z wiel- kimi intelektualistami i filozofami swoich czasów, a zwłaszcza z sofistami. Inspirująco wpłynęli na niego Anaksagoras, Sokrates, Protagoras, Prodikos czy Antyfont. Czerpał też ze skarbnicy filozoficznych refleksji Heraklita, Ksenofanesa, Empedoklesa i Epicharma oraz z koncepcji formułowanych w kręgach orfickich i pitagorejskich5. Pomimo tych wszystkich inspiracji obecnych w jego twórczości, Eurypides, obdarzony refleksyjną, filozoficzną naturą, zachował swoją niezależność. Otwarty na problemy przez nich poruszane, twórczo przetwarzał i krytycznie analizował koncepcje innych myślicieli, które zestawiał z własnymi obser- wacjami i przemyśleniami6. Poeta staje się uważnym badaczem, który dzieli ze swoim pokoleniem niepokoje i wątpliwości na temat priorytetów mo- ralnych, religijnych oraz politycznych, podejmuje pytania doty- czące dawnej tradycji, wyobrażeń o świecie i bogach czy o na- turze człowieka. Zawsze jednak podąża drogą własnych myśli i koncepcji, których nigdy nie przyjmuje a priori ani w sposób ostateczny. Przeciwnie, wielokrotnie do nich powracając, kon- frontuje je z realiami ludzkiego życia i wzbogaca o wciąż posze- rzaną wiedzę na ten temat. Każda z tragedii staje się dla Eurypi- desa okazją do weryfikowania i uzupełniania już raz poczynio- nych przez niego spostrzeżeń, do nowego naświetlania podjętych 5 Najpełniej przedstawioną analizę wpływów poszczególnych nurtów i poglądów filozoficznych, jakie można rozpoznać w dziele Eurypidesa, prze- prowadza W. Nestle (op. cit.). Niektóre aspekty zagadnienia opracowali: H.W. Chy Höhne, Euripides und die Sophistik der Leireschaft, Plauen 1867; R.J. Yankow, Socratic ™DHI»C in Two Plays of Euripides, the Medea and the Hippolytus, Novi Eboraci [New York] 1978; J. Moline, Euripides, Socrates and Virtue, „Hermes” 103 (1973), s. 45–67; T.H. Irwin, Euripides and Socrates, „Classical Philology” 78 (1985), s. 183–197. 6 M. Pohlenz, La tragedia greca, traduzione italiana di M. Bellincioni, t. I–II, Brescia 1978; D. Kovacs, Euripidea, Supplements to Mnemosyne, t. 132, Leiden 1994; idem, Euripidea Altera, Supplements to Mnemosyne, t. 161, Leiden 1996; K. Matthiessen, Die Tragödien des Euripides, Zetemata, t. 114, München 2002. Wprowadzenie 31 wcześniej problemów. Bogactwo i nowatorski charakter jego myśli skłaniają go równocześnie do wprowadzania eksperymen- tów formalnych, niezbędnych do ukazania na scenie własnych refleksji. Kierunek i charakter wprowadzanych przez Eurypidesa in- nowacji – tak formalnych jak i treściowych – wyznaczają jego zainteresowania psychologiczne. Stają się one jednocześnie punktem wyjścia do wskazania istotnych cech jego twórczości tragicznej. Tym, co ją wyróżnia w szczególny sposób, jest poszu- kiwanie obrazu anthropeia physis7, a zwłaszcza relacji, jakie zachodzą pomiędzy jej elementem racjonalnym a emocjonalnym. Konsekwencją tego stało się badanie siły i charakteru ludzkich namiętności oraz podejmowanie prób ustalenia ich źródeł. Jedną z okazji do naświetlenia tego problemu było wprowadzenie na scenę motywu miłości. Poeta ukazał ją w metaforycznym obra- zie Erosa, rozumianego jako pathos, który odsłania dychotomicz- ną naturę reprezentowanych przez niego uczuć. W celu ich ujawnienia Eurypides posłużył się postaciami dwu wielkich heroin, Medei i Fedry, tworząc tym samym nowy typ bohaterki tragicznej, femme fatale, bulwersującej jego współczesnych. „Na Zeusa, ja dziwek Fedr nie tworzyłem czy innych tam Stheneboi, i nikt mi nie może zarzucić, żem kiedyś zakochaną stworzył kobietę” – skomentuje oburzony Ajschylos sztukę dramaturgiczną Eurypidesa w Żabach Arystofanesa (w. 1042– 1043)8, odżegnując się zarazem od podobnej tematyki. Eurypides, enfant terrible swojej epoki, jako pierwszy odwa- żył się więc na pokazanie miłości w teatrze ateńskim9, a tworząc 7 Kwestii tej poświęcam wiele uwagi w książce Człowiek Eurypidesa wobec zagrożenia życia, namiętnej miłości i ekstazy religijnej, Łódź 1999. 8 Arystofanes, Żaby [w:] idem, Komedie, przekł. J. Ławińska-Tyszkowska, t. II, Warszawa 2003. 9 A. Powell, Euripides, Women and Sexuality, London 1990; J. de Romilly, Tragedia grecka, przekł. I. Sławińska, Warszawa 1994, s. 117. 32 INNOWACJE MITOLOGICZNE I DRAMATURGICZNE EURYPIDESA nowy, niepokojący wizerunek Erosa jako nÒsoj10, wskazywał na psychologiczne umotywowanie ludzkiego działania. Tragik podejmował zatem dyskusję z zastaną tradycją i przeciwstawiał jej wyniki własnych obserwacji. Teatr grecki jest pełen paradoksów, a jeden z nich wiąże się z Eurypidesem. Ten ostatni z trójki wielkich tragików został okrzyknięty mizoginem, czyli wrogiem kobiet. Tymczasem to właśnie on zapełnił kobietami scenę Teatru Dionizosa w Ate- nach, czyniąc je bohaterkami swoich sztuk. Oddał im głos i po- zwolił przemawiać przeciw greckiemu mizoginizmowi11, jak to 10 S. Hammer stwierdza, że Grecy odczuwali uczucie miłości jako cierpie- nie i dlatego określali je mianem nÒsoj i p£qoj (S. Hammer, O wpływie tragedii Eurypidesa „Hippolytos” na poezję hellenistyczną, Poznań 1921, s. 2). Rzeczow- niki nÒsoj i nÒshma na oznaczenie miłości po raz pierwszy w literaturze greckiej pojawiły się u Eurypidesa w Hippolycie (w. 477, 730, 764 n.), a następ- nie we fragmentach Fedry Sofoklesa. Zob. też uwagi P. Flury, Liebe und Liebes- sprache bei Menander, Plautus und Terenz, Heidelberg 1968. 11 Akcenty mizoginizmu przewijają się w literaturze greckiej od czasów Homera, u którego elementy tego rodzaju dają się zauważyć w sposobie przedstawiania Heleny czy Kirke (J. Czerwińska, Meandry obcości i bliskości w kulturze greckiej [w:] Obcy. Funeralia Lednickie ‒ spotkanie 14, red. W. Dzie- duszycki, J. Wrzesiński, Poznań 2012, s. 29–46). Idea ta pojawia się również u Hezjoda, który przedstawia postać pierwszej kobiety, Pandory: konsekwencją wykradzenia ognia, czego dopuścił się Prometeusz, było ukaranie przez Dzeusa rodu ludzkiego (do tej pory stanowili go tylko mężczyźni), to jest zesłanie na ziemię pierwszej kobiety. „Piękne to zło”, jak określa ją Hezjod (Theogonia, w. 585), nazwane zostało przez boga (Opera et dies, 81–82, 591–592): Wszystkodarą-Pandorą, bo wszyscy mieszkańcy Olimpu dar ten dali – udrękę dla ludzi, […] z niej wywodzi się zgubny ród i kobiece plemiona – klęska wielka. (Fragment cytuję za edycją: Hezjod, Narodziny bogów (Theogonia). Prace i dni. Tarcza, przekł. J. Łanowski, Warszawa 1999). Jak pisze Jerzy Danielewicz: „Akcenty antyfeministyczne charakteryzują twórczość Archilocha, lecz są one tam bardziej zrozumiałe w kontekście inwektyw osobistych” (Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, Warsza- wa 1996, s. 97). O ile u Archilocha przedmiotem krytyki staje się konkretna Wprowadzenie 33 uczynił chociażby w partii Chóru Koryntyjek w Medei (w. 410– 445). Cóż za paradoks, który przy bliższym spojrzeniu jedynie się wyostrza i potęguje?! Poeta z wielką uwagą i pieczołowitością kreśli wizerunki swoich bohaterek, wielkich nawet w czynieniu zła, porywających i przykuwających uwagę widzów, pięknych i okrutnych, czasami bezwzględnych, ale zawsze nieprzeciętnych, jak Hekabe, Medea, Fedra, Elektra, Ifigenia czy Kasandra. Kobiety Eurypidesa są pełne pasji, z przekonaniem bronią własnych racji, z determinacją walczą o wyznaczone cele. W konfrontacji z męż- czyznami to one okazują się silne, pomimo wpisanej w ich płeć słabości. Oto jeszcze jeden z paradoksów teatru Eurypidesa, odsłaniający tragiczne oxymoron: siłę kobiecej słabości, ukazaną m.in. w Hekabe czy Błagalnicach. Należy zatem zapytać o przyczynę, która spowodowała za- pełnienie sceny kobietami i o powód skupienia właśnie na nich uwagi dramaturga. Zadecydowały bez wątpienia Eurypidesowe zainteresowania psychologicznym aspektem natury ludzkiej, a zwłaszcza jej elementem emocjonalnym, który autor mógł ukazać właśnie poprzez swoje bohaterki z dwóch zapewne powodów: po pierwsze, w naturę kobiet wpisywano większą emocjonalność12, a po wtóre, kobieta jako exemplum usprawie- dliwiała zarazem podjęcie tego tematu. W istocie plany twórcze Eurypidesa zmierzały do ukazania anthropeia physis i to ona, kobieta, Neobule (np. fr. 196), o tyle u Semonidesa obiektem złośliwości jest cały ród kobiecy, który stanowi temat jego słynnej Satyry na kobiety (fr. 7). W ten klimat uwag wpisuje się również fragment Frynicha, w którym autor porównuje męską skłonność do picia z pijaństwem kobiet (fr. CXXIX): Mšqusoj ¢n¾r oÙk ™re‹j, ¢ll¦ mequstikÒj. guna‹ka dł ™re‹j mšquson kaˆ meqÚshn. [Nie można powiedzieć: mężczyzna-pijak, ale że ma skłonności do picia, natomiast można powiedzieć, że kobieta nie tylko jest pijana, ale że jest pijacz- ką (przekł. J. Cz.)]. Wiele informacji na temat kobiet antycznych w kontekście religii przynosi publikacja Matthew Dillona, Girls and women in classical greek religion, Rou- tledge, London 2003. 12 J. Czerwińska, Meandry obcości…, s. 29–46. 34 INNOWACJE MITOLOGICZNE I DRAMATURGICZNE EURYPIDESA natura ludzka, stała się właściwym przedmiotem zainteresowań i poetyckiego opisu dramaturga. Na niej koncentrował uwagę, dotykając złożonych kwestii ludzkiej duszy. Wydobycie ich na światło dzienne stwarzało okazję do naświetlania wewnętrznych procesów podejmowania decyzji, motywacji, jakimi w swoim postępowaniu kieruje się człowiek. Dusza ludzka i dokonujące się w niej złożone procesy decyzyjne stanowiły w opisie poety tę siłę, która warunkowała postępowanie człowieka i wpływała na jego los. Kobiety i ich stany emocjonalne, ujawniające się często- kroć bardziej wyraziście, stały się jedynie pretekstem do snucia refleksji nad naturą ludzką w ogóle. Oczywiste więc było, że na nich koncentrował uwagę. A że tragedia grecka, zgodnie z ob- serwacjami Arystotelesa, opiera się na prawdopodobieństwie (Poetyka, 1451a 13, 28, 38), musiał więc Eurypides, kreując wizerunki swoich bohaterek, sięgnąć do świata ich wartości, ich motywacji; musiał oczyma kobiet ukazywać problemy, z którymi przychodziło im się zmagać, zgodnie z ich optyką naświetlać zdarzenia, w które były uwikłane. Tytuły aż dwunastu spośród zachowanych tragedii Eurypi- desa to imiona kobiece lub określenia kobiet dotyczące: Alkestis, Andromacha, Bachantki, Błagalnice, Elektra, Fenicjanki, Hekabe, Helena, Ifigenia w Aulidzie, Ifigenia w kraju Taurów, Medea, Trojanki. Wymienione tytułowe bohaterki są protagonistkami bądź członkiniami chórów, a przecież Eurypides nie tylko do nich ograniczał kobiece dramatis personae. Stworzył wiele wizerun- ków kobiet: wyrazistych, pełnych, wielkich nawet w epizodycz- nych rolach, przy których postacie męskie – często pobieżnie tylko zarysowane – schodzą na drugi plan. W rezultacie pośród plejady ról w sztukach Eurypidesa właśnie role kobiece wzbu- dzają więcej zainteresowania i – co jest chyba kolejnym paradok- sem – więcej sympatii widza, nawet jeśli popełniają zbrodnie. Istotną zmianą, jaką zauważamy w stworzonym przez Eury- pidesa typie bohaterów scenicznych, jest zatem nowy, wyraźnie zróżnicowany sposób oświetlenia ról męskich i kobiecych. Zastosowana przez Eurypidesa metoda konstruowania fabular- Wprowadzenie 35 nej warstwy dramatu rzutuje na jego sposób kreowania postaci scenicznych. Tłumaczy zarazem rysujące się w sztukach Eurypi- desa odheroizowanie wizerunków męskich bohaterów, nawet tych, którzy tradycyjnie ukazywani byli w blasku ich niekwestio- nowanej chwały, czego spektakularnym przykładem jest choćby postać Jazona w Medei Eurypidesa. Postacie męskie, szkicowane zwykle jednowymiarowo, stanowią zazwyczaj jedynie tło dla wnikliwej analizy Eurypidejskich bohaterek. Nawet heroiczne czyny znanych z mitologii bohaterów ujęte zostają często w cu- dzysłów ironii, poza kilkoma wyjątkami. Należy do nich Herakles w Oszalałym Heraklesie, którego sylwetkę poeta naświetla z dba- łością o każdy szczegół jego postaci. Dotykając tematu wykreowanych przez Eurypidesa bohate- rek i ich nowego wizerunku, jaki pojawia się wraz z wystąpie- niem tego dramaturga na scenie Teatru Dionizosa, należy zwró- cić baczną uwagę na kwestię nowych interpretacji opowieści mitologicznych, w których się ukazują, oraz rolę powierzoną im przez poetę w tych zmodernizowanych mitach. „On nie patrzy na nie oczyma mitu, dla którego wszystko nikło w blasku bohater- skiej aureoli ich mężów, ocenianych jedynie wedle ich czynów rycerskich i sławy”13. Nadając nowe znaczenie starym mitom, w których głos oddaje teraz kobietom, Eurypides kreuje ich nowe wizerunki. Pozwala widzom spoglądać na te same, dobrze znane z mitologicznej tradycji konflikty i wojny, tyle że już nie oczyma mężczyzn, ale właśnie kobiet, dla których opisywane wydarzenia mają zupełnie inny wymiar, bo patrzą na nie z zu- pełnie innej perspektywy. Bo czy możliwe, żeby na zniszczenia powodowane przez wojnę, na zagładę rodów i śmierć najbliż- szych patrzyły one tak samo, jak patrzą mężczyźni-wojownicy? Kobiety zwykle kierują się racjami serca, a nie racjami politycz- nymi. Im to w końcu przypada w udziale los, który nie dotyka już ich poległych mężów, synów, ojców czy braci – los niewolnic, branek wojennych. W świecie wykreowanym przez ambicje 13 W. Jaeger, op. cit., s. 434. 36 INNOWACJE MITOLOGICZNE I DRAMATURGICZNE EURYPIDESA polityczne mężczyzn, to kobiety ponoszą konsekwencje ich decyzji i działań. Światem Eurypidesowych kobiet rządzą inne priorytety, inne wartości, determinujące ich poglądy i postawy. Błagalnice, Fenicjanki, Ifigenia w Aulidzie, Hekabe czy Trojanki są wymownym tego przykładem. Ta charakterystyczna dla Eurypidesa zmiana optyki uwi- dacznia się oczywiście nie tylko w wymienionych tragediach, choć tam przybiera szczególnie spektakularną formę. By ją zobrazować, posłużymy się w dalszej części naszych rozważań jedną z nich, Hekabe, jako że sztuka ta jest reprezentatywna dla zastosowanej przez poetę metody opisu dramaturgicznego: ukazania realiów wojny i jej skutków z perspektywy kobiet uwikłanych w wydarzenia wykreowane przez świat męskich dążeń i ambicji. Uczynienie chórem tej tragedii grupy kobiet trojańskich przyczyni się do wydobycia elementu lirycznego, zaś przedstawienie Hekabe jako protagonistki stanie się okazją do prześledzenia sposobu, w jaki Eurypides kreuje postacie swoich wielkich heroin tragicznych. Psychologiczne zainteresowania Eurypidesa nie ograniczają się oczywiście do podejmowania wymienionych już kwestii. „Jako głęboki myśliciel, filozof sceny, badający wszelkie przejawy ludzkiej emocjonalności, musiał przecież dostrzec niebezpieczną potęgę ludzkiego szaleństwa, a jako dramaturg nie mógł nie zobaczyć w nim wielkiego tematu tragicznego”14. Podejmuje zatem ten temat wielokrotnie, czego przykładem mogą być: Oszalały Herakles, Orestes, Ifigenia w kraju Taurów czy Bachantki. „Te zróżnicowane tak w charakterze, jak i formie utwory, podej- mują próbę ukazania różnorodnych przejawów szaleństwa, będąc równocześnie próbą dotarcia do ich źródeł, by możliwie wielostronnie naświetlić ten niepokojący i tajemniczy stan ludzkiej duszy”15. 14 J. Czerwińska, Hercules furens – Eurypidejska przypowieść o ludzkim sza- leństwie, „Collectanea Philologica” 9 (2006), s. 88. 15 Ibidem, s. 88. Wprowadzenie 37 W twórczości Eurypidesa zauważamy także nowatorskie operowanie postaciami dziecięcymi16. Poza stosowanymi już wcześniej technikami dramaturgicznymi, służącymi do wzbu- dzania elementów eleos i fobos, poeta dołączył jeszcze nowy środek artystycznego wyrazu, jakim są wizerunki dzieci17, a zwłaszcza rola, jaką odgrywają one w jego utworach. Często są one ukazywane jako ofiary świata ludzi dorosłych, jak zostało to przedstawione w Alkestis bądź w znacznie bardziej drastycz- nej formie w Medei, gdzie giną od miecza własnej matki. Stają się też niewinnymi ofiarami wojny, co pokazuje Eurypides w Heka- be, Błagalnicach czy w Trojankach, w których Astyanaks zostaje bestialsko zamordowany przez zwycięskich Greków. Są one również składane na ołtarzach ofiarnych, jak widzimy w Ifigenii w Aulidzie. Oczywiście już Ajschylos odwoływał się w Agamem- nonie do złożenia tej bohaterki w ofierze, wykorzystując tym samym dziecko jako element konstruowanej przez siebie drama- turgii sztuki, ale dopiero u Eurypidesa postacie dziecięce poja- wiają się w tak szerokim zakresie. Trudno się temu dziwić, skoro już Arystoteles nazwał Eurypidesa najtragiczniejszym z tragików (Poetyka, 1453a 27–30). Był on przecież wielkim znawcą ludzkiej duszy, który potrafił umiejętnie operować emocjami widzów. Dostrzegł zatem w losach i postaciach dzieci szczególnie silny ładunek emocjonalny, którym mógł poruszyć swoją publiczność, wywołując w niej rodzaj uczuciowego wstrząsu – ekpleksis – o niezwykłych wręcz rozmiarach. Charakterystycznym i nowatorskim rysem twórczości dra- maturgicznej Eurypidesa jest sztuka portretowania przez niego dramatis personae. Pogłębione pod względem psychologicznym wizerunki bohaterów ukazywane są bez teatralnego retuszu, a oni sami reprezentują wymiar czysto ludzki. Zwrócił na to 16 Eadem, Śmierć dziecka w tragedii greckiej [w:] Dusza maluczka, a strata ogromna. Funeralia Lednickie — spotkanie 6, red. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiń- ski, Poznań 2004, s. 29–33. 17 W.N. Bates, Euripides. A Student of human Nature, Philadelphia 1930. 38 INNOWACJE MITOLOGICZNE I DRAMATURGICZNE EURYPIDESA uwagę już Arystoteles, pisząc w swojej Poetyce, że Sofokles przedstawia ludzi, jakimi być powinni, zaś Eurypides takimi, jacy są (1460b 33). Sposób kreowania wizerunków Eurypidejskich bohaterów spotykał się jednak z krytyką Stagiryty. W jego opinii naganny jest zwyczaj wprowadzania pospolitych charakterów postaci, co – w jego przekonaniu – miał czynić także Eurypides (1461b 19–20). „W świecie realnych bohaterów, ukazujących psychologiczną prawdę o człowieku, nie mogło być jednak miejsca ani na wyidealizowane dramatis personae, ani na czarno- białą moralność czy też oddzielenie tragicznego wymiaru ludz- kiej egzystencji od jej aspektów komicznych. Stąd poszukiwanie przez Eurypidesa nowatorskich rozwiązań dramaturgicznych, co w efekcie przyczyniło się do stworzenia tragikomicznej formy niektórych jego dramatów. Zwyczaj zestawiania elementów komicznych z tragicznymi nie ogranicza się jednak tylko do tragikomedii. W wielu jego dramatach dostrzegamy bowiem połączenie patetyczności i komizmu, które zawsze pełni istotną funkcję w sztuce. Poprzez wydobycie groteskowości sceny bądź postaci zostaje wzmocniona siła ich dramaturgicznego oddzia- ływania. Maska patosu przestaje zatem być już nieodłącznym atrybutem dramatis personae: łącząc w sobie elementy tragizmu i komizmu, uzmysławia ona widzom, że w teatrze Eurypidejskim są one kategorią nie tylko sztuki, ale i życia”18. Chcąc sprostać postawionym sobie zadaniom twórczym, Eu- rypides wciąż poszukuje nowych rozwiązań i propozycji, których prezentacja często wymaga od niego treściowych i formalnych modyfikacji dotychczasowej tragedii. Spośród zmian, jakie wprowadza do swojej sztuki tragicznej, na szczególne podkre- ślenie zasługują stosowane przez niego innowacje mitologiczne i dramaturgiczne. Obydwie te płaszczyzny są ze sobą ściśle powiązane, oddziałując na siebie. 18 J. Czerwińska, Eurypides i jego twórczość dramatyczna oraz mniejsi tra- gediopisarze [w:] Literatura Grecji starożytnej, red. H. Podbielski, t. I: Epika – Liryka – Dramat, Lublin 2005, s. 777. Wprowadzenie 39 Jedną z najbardziej spektakularnych zmian mitologicznych, których tak wiele znajdujemy w dramatach Eurypidesa, jest modyfikacja dokonana w micie o Heraklesie, przedstawionym w Oszalałym Heraklesie. Dotyczy ona przesunięcia w czasie ataku szaleństwa herosa. W tradycyjnej wersji mitu syn Dzeusa i Alk- meny owładnięty szałem zabija żonę i dzieci, a następnie przez resztę życia dokonuje swoich chwalebnych czynów, walcząc z potworami, które gnębią ziemię. Tymczasem u Eurypidesa następuje czasowe przesunięcie szaleństwa i zbrodni bohatera, który dopiero po wszystkich heroicznych czynach zabija swoich najbliższych. „Tworząc tragedię o Heraklesie, Eurypides wpro- wadził istotne innowacje tak tematyczne, jak i formalne. Spro- wadzają się one do włączenia nowych, bądź wyrazistego wyeks- ponowania istniejących już elementów strukturalnych mitu, które w oświetleniu Eurypidesa nabierają istotnego znaczenia dla kształtowania idei tragicznej tej sztuki”19. W przyjętej przez tradycję wersji mitu ojcem Heraklesa jest wyłącznie Dzeus, zaś Amfitriona uważa się za ojca Ifiklesa. Istotną zmianą, jaką poeta zastosował w micie, była – poza chronologicznym przesunięciem wydarzeń – kwestia podwójnego ojcostwa Dzeusa i Amfitriona. Naturalną konsekwencją tej innowacji mitologicznej Eurypidesa staje się damnatio memoriae Ifiklesa, występującego we wcze- śniejszej tradycji jako bliźniaczy brat Heraklesa. Uznanie Dzeusa i Amfitriona za ojców herosa w zupełnie nowym świetle stawia nie tylko rolę Amfitriona w sztuce, ale i naturę samego Herakle- sa. Poprzez logiczne i spójne połączenie starych wątków mitu z autorskimi modyfikacjami tragik nadaje mu zupełnie nowe znaczenie. W odmienny sposób nakreślona jest również postać protagonisty. Nowatorskie naświetlenie herosa ukazuje go jako osobę cierpiącą, bezbronną w swej samotności, w którą się oddalił po strasznej zbrodni dokonanej w akcie szaleństwa. Na jego przykładzie Eurypides przedstawia zatem już nie pathos herosa, ale pathos człowieka, który próbuje stawić czoła dalsze- 19 Eadem, Hercules furens…, s. 89. 40 INNOWACJE MITOLOGICZNE I DRAMATURGICZNE EURYPIDESA mu życiu. W istocie tragik proponuje nam nową przypowieść o Heraklesie na rozstajnych drogach, której zmieniony sens obrazuje nowy świat wartości, gdzie najwyższą z nich staje się ludzkie życie, a nie waleczne dokonania dawnych bohaterów. Jest to istotna zmiana perspektywy w stosunku do wizerunków bohaterów okresu heroicznego. Przy analizie twórczości Eurypidesa, podobnie jak i innych tragików, nie należy tracić z pola widzenia faktu, że kluczową rolę w strukturze dramatu odgrywa idea tragiczna. Jej podpo- rządkowuje twórca sposób poprowadzenia warstwy fabularnej, a więc autorskie opracowanie mitu, oraz wszystkie pozostałe środki dramaturgiczne zastosowane w sztuce. Pojawienie się któregokolwiek z nich jest celowe, zdeterminowane przyjętą przez dramaturga koncepcją, wyznaczaną przez ideę tragiczną. W przypadku tragedii Eurypidesa do najbardziej charaktery- stycznych rozwiązań formalnych należą rozbudowane części prologowe sztuki. Wprowadza je z uwagi na stosowane przez siebie znaczące innowacje mitologiczne. Wymagały one bowiem niezbędnych dla widza objaśnień, które wprowadzały go in medias res fabularnej warstwy dramatu. Do szczególnie interesujących rozwiązań dramaturgicznych należy zastosowanie formy tryptyku jako środka opisu drama- turgicznego. Eurypides posłużył się nim w dwóch tragediach: Oszalałym Heraklesie oraz w Ifigenii w Aulidzie. W obu wypad- kach stworzenie tryptyku portretowego protagonisty sztuki okazało się niezwykle interesującym zabiegiem, uwypuklającym paraboliczny i alegoryczny sens tych dramatów. Przy omawianiu środków dramaturgicznych, stosowanych przez Eurypidesa, wypada wspomnieć o trylogicznej formie dra- matu. Nie jest ona, rzecz jasna, nowatorskim pomysłem poety, bo trylogie tworzył przed Eurypidesem chociażby jego wielki po- przednik Ajschylos, którego Oresteja szczęśliwie się zachowała. Od konstruowania trylogii odszedł jednak Sofokles. Tymczasem w roku 415 p.n.e. Eurypides powrócił do tej formy dramatur- gicznej, pisząc trylogię trojańską, w skład której wchodziły Wprowadzenie 41 tragedie: Aleksander, Palamedes i ostatnia, zachowana część, Trojanki. Towarzyszącym im dramatem satyrowym, który do- pełniał skład tetralogii, był Syzyf. Nie przypadkiem sięgnął poeta po tę formę tragedii – jego wielkie, monumentalne dzieło było głosem przeciw toczącej się wojnie peloponeskiej. Sztukę dramaturgiczną Eurypidesa charakteryzowały także śmiałe zwieńczenia jego tragedii, które kończył zaskakujący publiczność happy end, często w powiązaniu z ingerencją boga jako deus ex machina. Sztuki poety słynęły nie tylko ze stosowa- nej w nich retoryki, w której tragik wykazywał niezwykłą bie- głość, ale też z często występujących agonów racji. Dawały one okazję do prezentowania popisów retorycznych, ukazujących zarówno istotę konfliktu tragicznego, jak i umożliwiających dokonanie wnikliwej analizy dramatis personae. Obrazu zmody- fikowanej przez Eurypidesa formy tragedii dopełniają pojawiają- ce się monologi, śmiałe rozwiązania muzyczne, monodie, język ulicy, wprowadzony do dramatu, językowe i muzyczne ekspery- menty czy też ulubione przez poetę paradoksy słowne oraz gnomiczne formy wypowiedzi. Z dokonanego, pobieżnego przeglądu sztuki dramaturgicznej Eurypidesa wynika, że jego innowacyjny sposób podejścia do dramatu jest kwestią bezsporną. Tragedie poety prowokowały do dyskusji już od czasów starożytnych. Stawały się one równo- cześnie wdzięcznym tematem do anegdot, ale nade wszystko obiektem gelos komedii, która tak chętnie wzorowała się i inspi- rowała pomysłami zaczerpniętymi z nowatorskiej tragedii Eurypidesa. Zakres tych inspiracji w komedii starej, średniej i nowej jest tak wielki, że trudno go przecenić20. Z ich powodu Arystofanes zyskał sobie miano euripidaristophanídzon21, stając się równocześnie źródłem informacji i odniesieniem dla później- 20 Więcej na ten temat piszę w publikacji Eurypides i jego twórczość dra- matyczna…, s. 775–778. 21 Kratinos, fr. 307, 2. 42 INNOWACJE MITOLOGICZNE I DRAMATURGICZNE EURYPIDESA szych prześmiewców Eurypidesa, ponieważ krytyka literacka oraz dyskusja ideologiczna i estetyczna, którą podejmował w swoich utworach, została przejęta i bezkrytycznie przekazy- wana przez późniejszą tradycję. Stąd liczne nieporozumienia narosłe wokół osoby i twórczości Eurypidesa, jak choćby posą- dzenie o mizoginizm, którego źródłem mógł być m.in. komedio- wy przekaz, zachowany w Thesmoforiach (w. 383 n.), oraz zarzuty Ajschylosa w Arystofanesowych Żabach (w. 1043 n.), dotyczące ukazywania na ateńskiej scenie kontrowersyjnych – zdaniem współczesnych Eurypidesowi – portretów kobiet. W ten sposób Eurypides, który dziś zyskałby sobie bez wątpienia miano wielkiego feministy, stał się dla starożytnych sztandaro- wym mizoginem. Widzimy zatem, że twórczość sceniczna poety spotykała się z żywym zainteresowaniem, ale i nie mniejszą krytyką ze strony zarówno współczesnych mu, jak i późniejszych odbiorców jego sztuki tragicznej. Powodem był oczywiście innowacyjny sposób podejścia do tragedii tak pod względem treściowym, jak i for- malnym. Spośród zmian, jakie wprowadził na scenę Teatru Dionizosa w Atenach, jedną z największych, a może nawet naj- większą, było stworzenie tragikomicznej formy dramatu, która w dalszej części stanie się przedmiotem szczegółowych analiz. Naczelnym zadaniem, jakie postawiłam sobie w tej monogra- fii, jest ukazanie innowacji mitologicznych i dramaturgicznych, zastosowanych przez poetę przy tworzeniu dwóch odrębnych form dramatu: tragedii i tragikomedii. Celowo zestawiam je ze sobą, by ukazać, w jaki sposób dramaturg wykorzystuje innowa- cje mitologiczne i jakich środków dramaturgicznych używa podczas konstruowania tragedii, a jakie wprowadza modyfikacje do mitu, by stworzyć nową, wypracowaną przez siebie tragiko- miczną formę dramatu, która rządzi się odrębnymi prawami i wymaga użycia innych środków dramaturgicznych. Za przykład tragedii posłuży Hekabe, zaś przykładem tragikomedii stanie się Ifigenia w kraju Taurów. Wprowadzenie 43 Analizując obydwa te dramaty, przyjmuję odmienną metodę opisu. W przypadku Hekabe – z uwagi na śledzenie wprowadza- nych przez poetę zmian mitologicznych i wpływu, jaki one wywarły na kształtowanie struktury tragedii – został przyjęty chronologiczny układ omawiania akcji. Inaczej postępuję w przy- padku Ifigenii w kraju Taurów. Tu – ze względu na wyłanianie i rozpatrywanie poszczególnych, charakterystycznych dla tragi- komedii środków dramaturgicznych – zastosowany został układ zagadnień, a nie chronologii sztuki, ponieważ tylko taki sposób prezentacji pozwala na dokładniejsze i bardziej klarowne omó- wienie i scharakteryzowanie podjętej kwestii. Część I „Hekabe” – innowacje mitologiczne i ich wpływ na kreowanie idei tragicznej 1. Klasyfikacja sztuki Hekabe jest typowym dla twórczości Eurypidesa przykładem właściwej tragikowi perspektywy naświetlania konfliktu tra- gicznego z punktu widzenia kobiet i ich losów. Przyjęta przez niego optyka odgrywa decydującą rolę w procesie kreowania idei tragicznej. Rzutuje równocześnie na sposób odczytania samej sztuki oraz jej interpretację, stając się zarazem podstawo- wym i najbardziej miarodajnym kryterium jej klasyfikacji. Dramaty Eurypidesa z uwagi na swą złożoność i wieloaspek- towy wymiar wymykają się niejednokrotnie jednoznacznym ocenom i klasyfikacjom. W rezultacie w odniesieniu do wielu z nich pojawiały się i nadal się pojawiają skrajne opinie. Przyczyną tych rozbieżności są przyjmowane przez poszczególnych uczo- nych kryteria, którymi kierują się przy dokonywaniu oceny oraz przy próbach odczytywania i interpretacji idei sztuki. Oczywiście najbardziej spektakularnym tego przykładem są Bachantki, ale również w przypadku innych tragedii poety spotykamy znaczne rozbieżności ich ocen i interpretacji. Należy do nich także He- kabe, której protagonistkę Louis Méridier określa „vraiment un caractère”1, podczas gdy Humphrey D.F. Kitto stanowczo 1 L. Méridier, Notice. Hécube [w:] Euripide, Hipolyte – Andromaque – Hé- cube, texte établi et traduit par L. Méridier, t. II, Paris 1960, s. 178. Część II „Ifigenia w kraju Taurów” – dramaturgiczne środki tragikomedii 1. Tragikomiczna forma dramatów Eurypidesa Ifigenia w kraju Taurów stanowi egzemplifikację nowej for- my dramaturgicznej, jaką stworzył Eurypides1. Jest nią tragiko- media, którą charakteryzują znaczące innowacje w warstwie mitologicznej oraz wykorzystywane do ich realizacji właściwe jej środki dramaturgiczne. „Nie ulega wątpliwości, że zauważalna zmiana tematyki dramatów Eurypidesa, która następuje w póź- niejszym okresie jego twórczości, powoduje równocześnie po- jawienie się pewnych modyfikacji formalnych, niezbędnych do wyrażenia nowych treści. Są one dostrzegalne zwłaszcza w grupie utworów szczególnie kłopotliwych do sklasyfikowania, określa- nych jako tragikomedie, melodramaty i sztuki intryg. O ile bo- wiem w literaturze przedmiotu często operuje się podanymi 1 Fabularną warstwę dramatu Ifigenia w kraju Taurów stanowi mit o Ifige- nii, która jest równocześnie protagonistką innej tragedii Eurypidesa, Ifigenia w Aulidzie. Rozpatrując opowieści o tej bohaterce, zaprezentowane przez Eurypidesa w obydwu tych sztukach, musimy przede wszystkim pamiętać, że mamy tu do czynienia w dwoma różnymi typami tragedii. Pierwszy z nich zaliczany jest do tragikomedii, ufundowanej na nieprawdopodobieństwie, drugi natomiast jest dramatem, który, zgodnie z teorią poetyki Arystotelesa, mieści się w klasycznym obrazie tragedii, podporządkowanej zasadzie prawdopodo- bieństwa. Fakt ten ma kapitalne znaczenie zarówno dla konstrukcji każdego z dramatów, jak i dla ich wymowy ideowej. 192 INNOWACJE MITOLOGICZNE I DRAMATURGICZNE EURYPIDESA określeniami w odniesieniu do niektórych jego utworów, to jednak istnieją rozbieżności przy podawaniu ich tytułów”2. Pojawiające się w tym względzie różnice od lat prowokują do dyskusji na temat klasyfikacji poszczególnych dramatów Eurypidesa3. Wynika to przede wszystkim z faktu, że w większo- ści sztuk, należących do tej grupy, współistnieją motywy tragi- komiczne, melodramatyczne, jak i motywy intryg i spisków. Z uwagi na to wszystkie zaliczane tu dramaty, do których należą Alkestis4, Helena, Ion, Orestes, Ifigenia w kraju Taurów i Elektra, możemy połączyć w jedną kategorię tragikomedii, nie tracąc jednak z pola widzenia poszczególnych, występujących w nich motywów. Kwestią odrębną jest próba określenia cech tragikomedii, która w znaczący sposób odbiega od zasad, jakimi rządziła się tragedia. Materiałem egzemplifikacyjnym stanie się dla nas w tym przypadku Ifigenia w kraju Taurów, którą możemy uznać za modelowe wręcz odwzorowanie tragikomicznej formy dramatu Eurypidesa. U źródeł zdarzeń przedstawionych w Ifigenii w kraju Taurów są wprawdzie prześladowania Orestesa przez Erynie oraz ciążą- ca nad nim groźba śmierci, lecz nie tworzą one w tej sztuce – jak zauważa Umberto Albini – obsesyjnego i zgubnego klimatu sztuki5. Mamy tu bowiem do czynienia z dramatem bogatym w osobliwe przypadki, niespodzianki, nieporozumienia, wątpli- wości i napięcia. W ślad za tym nie idą jednak wybory bez wyj- 2 J. Czerwińska, Eurypides i jego twórczość dramatyczna oraz mniejsi trage- diopisarze [w:] Literatura Grecji starożytnej, red. H. Podbielski, t. I: Epika – Liryka – Dramat, Lublin 2005, s. 779. 3 Szerzej na temat propozycji zaliczania przez uczonych utworów Eurypi- desa do poszczególnych kategorii dramatów piszę w cytowanej powyżej pub- likacji (zob. ibidem, s. 778–780). 4 Choć Alkestis nie należy do dramatów z późniejszego okresu twórczości tragika, ponieważ pod względem chronologicznym jest pierwszą z zachowa- nych w całości sztuk Eurypidesa (została wystawiona w roku 438), to jednak posiada wszelkie cechy, pozwalające zaliczyć ją do tragikomedii. 5 U. Albini, Euripide o dell’invenzione, Milano 2000, s. 94.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Innowacje mitologiczne i dramaturgiczne Eurypidesa. Tragedia, tragikomedia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: