Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00211 004136 14991849 na godz. na dobę w sumie
Innowacyjność i konkurencyjność gospodarki - ebook/pdf
Innowacyjność i konkurencyjność gospodarki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 193
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-1531-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka ta przedstawia związki innowacyjności ze zdobywaniem trwałych przewag konkurencyjnych na światowym rynku globalnym. Zawiera diagnozę stanu innowacyjności polskiej gospodarki na tle krajów OECD. Autor koncentruje uwagę zwłaszcza na innowacyjności technologicznej – produktowej i procesowej. Przedstawia pozytywne i negatywne uwarunkowania dynamiki i poziomu innowacyjności zarówno przedsiębiorstw, jak i krajów. Analizuje przyczyny niskiej innowacyjności naszej gospodarki i proponuje działania zmierzające do poprawy istniejącej sytuacji.

Praca ma charakter interdyscyplinarny i choć w głównej mierze opiera się na teorii innowacji, to obejmuje swoim zakresem także dyscypliny pokrewne, mające duży wpływ na innowacyjność i konkurencyjność gospodarki.

Autor analizuje wiele zagadnień oraz prezentuje własne zdanie w sprawach spornych i dyskusyjnych dotyczących:

Praca Stefana Marciniaka została napisana w sposób rzeczowy, komunikatywny i kompetentny. Prowadzone przez Autora rozważania inspirują do dyskusji nad istotą współczesnych uwarunkowań procesu innowacji, które stworzyły warunki wzrostu zapotrzebowania na innowacje oraz wykształciły umiejętności wykorzystania kapitału ludzkiego.

Prof. zw. dr hab. Andrzej Pomykalski,
Wydział Organizacji i Zarządzania
Politechnika Łódzka

Książka jest kierowana do wykładowców i studentów kierunków ekonomicznych i zarządzania, zainteresowanych tematem innowacyjności i konkurencyjności gospodarki, oraz do praktyków – decydentów różnych szczebli administracji publicznej, przedsiębiorców, menedżerów i właścicieli zarówno dużych, jak i małych przedsiębiorstw.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ą ę ś ł ś ś ś ł ą ść ń ą ć ł (cid:268) ść ł ś ś ą ę ę Innowacyjność i konkurencyjność gospodarki Stefan Marciniak ę ł ł ś ą(cid:268) ł ą       (cid:268) ą ł ł ś ę ą(cid:268) (cid:268) ł ś (cid:308) ś ś ą ą ł ł ł ą ś (cid:268) ł ł ł ś ć ś ć E N Z C I N H C E T E I N L E Z C U ń ł ę ę (cid:268) ą ł ł ą Ł (cid:268) ś ł C.H. Beck Innowacyjność i konkurencyjność gospodarki Autorzy: Jarosław Domański Maria Gasińska Lech Gąsiorkiewicz Paweł Gołąb Bogusław Hadyniak Ewa Komajda Paweł Krasiński Jan Monkiewicz Nemezjusz Pazio Wanda Pazio Wanda Ronka-Chmielowiec Tadeusz Waściński Janusz Zawiła-Nied(cid:266)wiecki E N Z C I N H C E T E I N L E Z C U Innowacyjność i konkurencyjność gospodarki Stefan Marciniak Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2010 Wydawca: Joanna Perzy(cid:276)ska Redaktor merytoryczny: Barbara Wardein Projekt okładki i stron tytułowych: Monika Wasilewska Seria: Uczelnie techniczne Recenzent: prof. zw. dr hab. Andrzej Pomykalski © Wydawnictwo C.H. Beck 2010 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00- 203 Warszawa, tel. 22 33 77 600 Skład i łamanie: GRAFOS Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-1531-7 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rozdział 1. Twórcza destrukcja a innowacje i innowacyjność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.1. Rola „twórczej destrukcji” w gospodarce kapitalistycznej . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.2. J.A. Schumpeter i inni o innowacjach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1.3. Innowacje a postęp technologiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 1.4. Innowacyjność gospodarki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Rozdział 2. Zmiana paradygmatu w teorii innowacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 2.1. Źródła poda(cid:268)owe i popytowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 2.2. Model globalny i rodzaje innowacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 2.3. Liniowy model innowacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 2.4. Nieliniowy model innowacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Rozdział 3. Kapitał ludzki a innowacyjność gospodarki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 3.1. Funkcje kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 3.2. Pomiary kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 3.3. Kapitał ludzki w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 3.4. Wska(cid:266)niki oceny innowacyjności gospodarki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Rozdział 4. Innowacyjność w krajach OECD i w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 4.1. Dynamika innowacyjności w OECD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 4.2. Stan innowacyjności w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 4.3. Przyczyny słabej innowacyjności technologicznej w polskiej gospodarce . . . 100 4.4. BIZ a innowacyjność polskich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Rozdział 5. Innowacyjność gospodarki a konkurencyjność międzynarodowa . . . . . 118 5.1. Innowacyjność technologiczna a konkurencyjność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 5.2. Konkurencyjność przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 5.3. Konkurencyjność gospodarki polskiej w okresie transformacji systemowej . . 134 Rozdział 6. Małe i średnie przedsiębiorstwa a innowacyjność . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 6.1. Rola MSP w polskiej gospodarce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 6.2. Główne przyczyny małej innowacyjności MSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 6.3. Nieadekwatna polityka gospodarcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 6.4. Polityka systemu bankowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 6.5. Polityka postępu naukowo-technologicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 Zakończenie i wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Wstęp Celem tej publikacji jest przedstawienie Czytelnikom związków innowacyj- ności technologicznej ze zdobywaniem trwałej przewagi konkurencyjnej. Zamiar ten został przeprowadzony poprzez porównanie wskazanych współzale(cid:268)ności w krajach OECD, w tym i w Polsce. Pokazane zostały pozytywne i negatywne uwarunkowania wewnętrzne i zewnętrzne dynamiki oraz poziomu innowacyj- ności przedsiębiorstw i krajów. Główną hipotezą udowadnianą w pracy jest niski poziom innowacyjności technologicznej w Polsce, wynikający przede wszystkim z błędów polityki gospodarczej realizowanej po 1990 roku przez kolejne rządy RP, m.in. w zakresie polityki innowacyjnej. Analiza dotyczy głównie innowacyj- ności technologicznej, tzn. produktowej i procesowej, rozumianej zgodnie z zale- ceniami Podręcznika Oslo, obowiązującego w krajach OECD i w Unii Europejskiej. Prezentowana ksią(cid:268)ka porusza takie problemy, jak: 1) podstawowe elementy teorii innowacji, m.in. schumpeterowska „twórcza destrukcja” oraz przedsiębiorczość, ich związek z innowacyjnością oraz tz w. triada: wynalazek – innowacja – imitacja; aktualność teorii innowacji Josepha Aloisa Schumpetera w kontekście długich fal cyklicznego rozwoju gospodarki kapitalistycznej; 2) zmiana paradygmatu w teorii innowacji, (cid:266)ródła, rodzaje i modele innowacji; 3) stan i dynamika innowacji w krajach OECD oraz rola kapitału ludzkiego w procesach innowacji; 4) stan innowacyjności technologicznej w Polsce; rzeczywiste, a nie wydu- mane przyczyny niedorozwoju innowacyjności technologicznej w RP; 5) związki innowacyjności i międzynarodowej konkurencyjności, rankingi konkurencyjności i główne przyczyny niezadowalających osiągnięć w tym za- kresie w Polsce; 6) rola małych i średnich przedsiębiorstw (MSP) w gospodarce polskiej oraz ich udział w tworzeniu i upowszechnianiu innowacji; rzeczywiste przyczyny ich nieadekwatnej do posiadanego potencjału roli w procesie innowacyjnym. W zakończeniu autor przedstawia wnioski, oceny syntetyczne oraz sugeruje środki poprawy sytuacji w omawianym zakresie. Do najwa(cid:268)niejszych zalicza: konieczność radykalnej zmiany systemu fi nansowania procesów innowacyjnych w sektorze MSP, pobudzenie kreatywności osób zatrudnionych w tym sektorze przez praktyczne, powszechne stosowanie koncepcji kaizen oraz lepsze wykorzy- stanie „wiedzy ukrytej” jako (cid:266)ródła innowacji. Zwraca równie(cid:268) uwagę na aktu- alność koncepcji cyklów koniunkturalnych Schumpetera w kontekście kryzysu 8 Wstęp fi nansowego 2008 roku, w którym to roku – zgodnie z przewidywaniami tego ekonomisty – miało nastąpić kolejne załamanie w 55-letnim cyklu długookreso- wym. I nastąpiło. Autor pragnie uprzedzić Czytelników, (cid:268)e tekst nie tylko przedstawia inno- wacyjność technologiczną w Polsce w czarnych barwach, aczkolwiek zgodnie z faktami, ale jest te(cid:268) niepoprawny politycznie, co jest cechą wszystkich (poza podręcznikami) wcześniejszych publikacji autora; podejście takie nie zapewnia piszącemu popularności, umo(cid:268)liwia jednak realizację nadrzędnej cechy badań naukowych – wykrywanie i ukazanie prawdy. Rozdział 1 Twórcza destrukcja a innowacje i innowacyjność Chcąc przedstawić diagnozę stanu innowacyjności polskiej gospodarki oraz zaproponować środki, których u(cid:268)ycie poprawi radykalnie istniejącą nienajlepszą sytuację w tym zakresie (jest to oczywiście określenie eufemistyczne, poniewa(cid:268) sytuacja jest katastrofalna), nale(cid:268)y poznać nie tylko fakty, ale – jak zalecał w swych publikacjach Arystoteles – i ich przyczyny. Sformułował on dwie kardynalne zasady dotyczące badań naukowych: (1) Najwa(cid:268)niejszym celem poznania jest zrozu- mienie przyczyny. (2) Pewniejsza i wcześniejsza w porównaniu z inną jest ta wiedza, która uwzględnia zarówno fakty, jak i przyczyny, a nie same fakty bez przyczyn… [Ary- stoteles, 1990]. Arystotelesowskie sformułowania niech będą mo(cid:308) em całości rozwa(cid:268)ań w tej ksią(cid:268)ce. Takie podejście do omawianej problematyki jest w pełni zasadne, gdy(cid:268) większość zajmujących się nią osób zadowala się w najlepszym razie rzetelnym opisem faktów, pom(cid:295) ając faktyczne przyczyny. Jeszcze gorszym przypadkiem są opowieści na ten temat zabarwione ideologicznie oraz wska- zywanie na zjawiska i fakty, które mają odległy, pośredni, a często (cid:268)aden związek z analizowanym zakresem. Takie podejście nie mo(cid:268)e zapewnić ani właściwej diagnozy, ani zaproponować skutecznej terapii w zakresie poprawy innowacyj- ności i konkurencyjności gospodarki Polski. Dlatego między innymi impas trwa tak długo, co ilustrują rankingi renomowanych fi rm zajmujących się zawodowo badaniem innowacyjności i konkurencyjności gospodarek, w których Polska zaj- muje na ogół ostatnie lub przedostatnie miejsce. 1.1. Rola „twórczej destrukcji” w gospodarce kapitalistycznej Znawcy omawianej problematyki wiedzą, (cid:268)e wśród aktualnych koncepcji eko- nomicznych, których twórcą był Joseph Alois Schumpeter (1883–1950), jest jego koncepcja teorii innowacji – Teorii der Innovation [Schumpeter, 2008]. Podstawą jej są: endogeniczna koncepcja rozwoju gospodarczego w postaci teorii cyklów koniunkturalnych, w tym koncepcja postępu technicznego, do której ekonomia neoklasyczna dojrzała dopiero w latach 90. XX wieku (m.in. w postaci endoge- 10 1. Twórcza destrukcja a innowacje i innowacyjność nicznego modelu wzrostu gospodarczego Paula Romera), czy jego koncepcja przedsiębiorczości. Ju(cid:268) w swojej ksią(cid:268)ce Teoria rozwoju gospodarczego, która po raz pierwszy została opublikowana w 1912 roku [Schumpeter, 1960], zarysował endogeniczną koncepcję rozwoju, którą następnie poszerzał w kolejnych dziełach, m.in. w Business Cycles oraz Kapitalizm, socjalizm, demokracja. Ju(cid:268) wówczas Schum- peter odró(cid:268)niał wzrost i rozwój gospodarczy, czego nie są w stanie pojąć do dzisiaj niektórzy polscy politycy (dotyczy to tak(cid:268)e niestety znacznej części uczonych, bezkrytycznie powielających zasadę „niewidzialnej ręki rynku” jako jedynego regulatora rozwoju). Autor sformułował ten problem w powołanej publikacji następująco: przez rozwój będziemy rozumieli jedynie takie zmiany w (cid:268)yciu ekono- micznym, które nie są mu narzucone z zewnątrz, lecz powstają z jego własnej inicjatywy, od wewnątrz. Gdyby tak nie było, nale(cid:268)ałoby stwierdzić, (cid:268)e nie ma (cid:268)adnego rozwoju ekonomicznego. I dalej dodaje: Nie będziemy tu równie(cid:268) uwa(cid:268)ać za proces rozwoju sa- mego tylko wzrostu gospodarki. Rozwojem gospodarczym w kapitalizmie rządzą w rze- czywistości inne czynniki ni(cid:268) opisywana w podręcznikach ekonomii konkurencja cenowa – napisał J.A. Schumpeter. I dalej: W rzeczywistości kapitalistycznej jednak, w od- ró(cid:268)nieniu od jej podręcznikowego obrazu, nie ten rodzaj konkurencji się liczy, lecz kon- kurencja nowych towarów, nowych technologii, nowych (cid:266)ródeł poda(cid:268)y, nowych typów organizacji (…) – konkurencja, która (…) uderza nie w mar(cid:268)ę zysku i w wielkość produkcji istniejących fi rm, lecz w same ich podstawy i samą ich egzystencję [Schumpeter, 1995]. Sam kapitalizm jest z istoty formą zmiany gospodarki i nie tylko nie jest, ale nigdy nie mo(cid:268)e być stacjonarny. I tu dochodzimy do tego, co decyduje o rozwoju spo- łeczno-ekonomicznym w kapitalizmie, czyli do jego istoty, która się zawiera w „twórczej destrukcji” (niem. schöpfrische Zerastörung, ang. creative destruction). Istota twórczej destrukcji polega na ciągłym wewnętrznym rewolucjonizo- waniu struktur gospodarczych, nieustannym niszczeniu starych struktur i nie- przerwanym tworzeniu nowych, bardziej efektywnych. Twórca koncepcji – Schumpeter, tak ocenia jej znaczenie dla kapitalizmu: Ten proces „twórczej de- strukcji” jest faktem o zasadniczym znaczeniu dla kapitalizmu. W tym się ostatecznie zawiera jego istota i to jest czynnik określający warunki funkcjonowania ka(cid:268)dego kon- cernu kapitalistycznego [Schumpeter, 1995, s. 102]. W warunkach nieskrępowanego działania twórczej destrukcji innowacje i postęp techniczny stają się powszechną praktyką a gospodarka kapitalistyczna była dotychczas w stanie pokonywać wszelkie przeszkody pojawiające się w cyklicznym rozwoju gospodarki. Najwięcej, najbardziej szczegółowo J.A. Schumpeter zajmował się cyklicznością w swojej ksią(cid:268)ce poświęconej cyklom koniunkturalnym, której pełny tytuł wydania niemieckiego z 2008 roku brzmi: Koniunkturzyklen. Eine theoretis(cid:278) e, historis(cid:278) e und statistis(cid:278) e analyse des kapitalistis(cid:278) en Prozesses. W tej to publikacji, liczącej 1132 strony, wydanej jako Business Cycles w 1939 roku w Nowym Jorku1, dowodzi, (cid:268)e głównym motorem rozwoju kapitalizmu są innowacje. W sytuacji gdy zwolennicy 1 J.A. Schumpeter, Austriak z pochodzenia, przed wyjazdem do USA w 1932 roku na zaproszenie Harvard University był profesorem ekonomii na uniwersytetach w Grazu oraz w Bonn. 1.1. Rola „twórczej destrukcji” w gospodarce kapitalistycznej 11 ekonomii neoklasycznej nadal traktowali proces gospodarki kapitalistycznej jako pozbawiony cykliczności, bo przecie(cid:268) zgodnie z prawem J.B. Saya „ka(cid:268)da poda(cid:268) spotka się ze swoim popytem”, J.A. Schumpeter ju(cid:268) w swojej ksią(cid:268)ce Teoria rozwoju gospodarczego (opublikowanej w 1912 roku) przedstawił model cyklów koniunkturalnych bazujący na dychotomii: równowaga i nierównowaga. Model ten rozwinął w swoim głównym dziele Business Cycles, najpierw w postaci dwu-, a następnie czterofazowej wersji. Wprawdzie temat cyklicznego rozwoju gospo- darki kapitalistycznej nie jest głównym przedmiotem zainteresowania niniejszej publikacji, to jednak z dwóch co najmniej powodów warto poświęcić tej sprawie nieco więcej uwagi. Po pierwsze ze względu na rolę, jaką przypisał J.A. Schum- peter innowacjom w procesie cyklicznego rozwoju gospodarki kapitalistycznej, po drugie ze względu na aktualność prognozy wynikającej z interpretacji trójfa- zowej funkcji fal długich w cyklach koniunkturalnych. Dlatego wydaje się celowe krótkie przedstawienie w tym miejscu sposobu ujęcia tej problematyki przez Schumpetera. Swoje ujęcie cyklów koniunkturalnych zaprezentował w dziele Koniunktur- zyklen…, jak równie(cid:268) w pó(cid:266)niejszej publikacji – Kapitalizm, socjalizm, demokracja. Po wstępnych, defi nicyjnych ustaleniach w trzech pierwszych rozdziałach Ko- niunkturzyklen... (czyli Business Cycles), w rozdziale IV podejmuje teoretyczne rozwa(cid:268)ania na temat cyklów koniunkturalnych, przedstawione w Teorii rozwoju gospodarczego. Początkiem cyklu koniunkturalnego jest stan równowagi gospo- darczej nazywany statyką. Rozwa(cid:268)ania te poprzedza wyjaśnieniami, jak pojmuje rozwój gospodarczy (kombinacja nowych czynników produkcji), rolę czynników endo- i egzogennych w rozwoju itd. Ocena teorii cyklu koniunkturalnego bez uwzględnienia faktu, (cid:268)e rozwojem jest dla Schumpetera tylko taka sytuacja, w której następują nowe kombinacje czynników wytwórczych, i na dodatek w sposób nieciągły, byłaby błędna. Jednak nie jest łatwo zrozumieć, dlaczego w małozyskownej fazie równowagi, jak chce Schumpeter, mają powstawać nowe przedsiębiorstwa wdra(cid:268)ające innowacje; dlaczego taki model ma mieć pozory słuszności, je(cid:268)eli równowaga jest zjawiskiem rzadkim i pojawia się na końcu dłu- giej fali Kondratiewa. Takie i tym podobne uwagi krytyczne adresowano do koncepcji Schumpetera, chocia(cid:268) dowodził on, (cid:268)e w tej fazie cyklu następuje oczyszczenie rynku, powstaje więc mo(cid:268)liwość tworzenia nowych przedsiębiorstw innowacyjnych. Stwierdzenie o „oczyszczeniu rynku” sugeruje mo(cid:268)liwość skoja- rzenia z marksowską fazą depresji, w której wysokie relatywnie koszty produkcji uniemo(cid:268)liwiają zwiększenie poda(cid:268)y i zbytu, ze względu na niski popyt globalny, bez obni(cid:268)enia kosztów. To z kolei jest mo(cid:268)liwe tylko wówczas, gdy zostaną wdro- (cid:268)one obni(cid:268)ające te koszty innowacje. Pom(cid:295) ając dalsze szczegółowe rozwa(cid:268)ania na ten temat, poni(cid:268)ej zostanie przedstawiony zarys koncepcji cyklów koniunkturalnych. Punktem wyjścia, na- zwanym przez Schumpetera pierwszym przybli(cid:268)eniem, jest model dwufazowy, skła- dający się z fazy boomu i depresji. W kolejnym przybli(cid:268)eniu autor ten dochodzi do czterofazowego modelu cyklu koniunkturalnego, obejmującego następujące 12 1. Twórcza destrukcja a innowacje i innowacyjność fazy: prosperity (boomu), recesji, depresji i o(cid:268)ywienia. Główną rolę w cyklu ko- niunkturalnym odgrywają przedsiębiorcy – innowatorzy. Przy czym Schumpeter odró(cid:268)nia innowacje od wynalazków, a imitatorów od innowatorów (o czym więcej w dalszej części). Przedsiębiorcą jest tylko ten, kto wdra(cid:268)a rozwiązania innowacyjne, które nie muszą być wynalazkami (technicznymi), a więc nie ka(cid:268)dy kapitalista, właściciel przedsiębiorstwa jest „przedsiębiorcą” w sensie schumpe- terowskim. Wynalazki powstają, zdaniem Schumpetera, poza „systemem” i są jedną z mo(cid:268)liwości zainspirowania innowacji, które z kolei są pomysłem na nową kombinację czynników produkcji. Jednak decydującą rolę w wahaniach cy- klicznych odgrywa masowe wystąpienie imitatorów rozwiązań innowacyjnych. Bez nich nie zaistniałby (cid:268)aden rozwój, wzlot i rozkwit, a więc koniunktura (kein Aufschwung und keine Konjunktur [Schumpeter, 2008, s. 143]. Oznacza to tak(cid:268)e, (cid:268)e poda(cid:268) pierw- szego przedsiębiorcy nie jest w stanie zmienić sytuacji gospodarczej. Je(cid:268)eli nato- miast intensywność zmian narasta dzięki imitatorom, wywołuje to nierównowagę, która wymusza procesy dostosowawcze, opisane następnie jako „twórcza de- strukcja”. Poniewa(cid:268) nowe towary i metody otwierają nowe mo(cid:268)liwości, ozna- czają one „śmierć” dla przedsiębiorców starych, ale i kontrakcję części z nich, modernizację ich działalności, inwestowanie w nowe cele strategiczne. Wszystko to ma charakter jakościowy, a puentą jest: „Im Aufschwung ist die einzige Ursache für den Abschwung”, czyli: Wzlot (wzrost) jest jedyną przyczyną załamania (upadku). W konsekwencji Schumpeter dochodzi do wniosku, (cid:268)e dla innowacyj- nych przedsiębiorców nie istnieją optymalne warunki brzegowe do tworzenia (wdra(cid:268)ania) nowych innowacji. Stąd trudności w planowaniu nowych przedsię- wzięć, a ryzyko nieudanych innowacji jest bardzo du(cid:268)e. Przeprowadzenie nowej innowacji wymaga uspokojenia, ustabilizowania sytuacji, zanim zaatakuje się innowację [Schumpeter, 2008, s.144]. W fazie boomu słabnie działalność innowa- cyjna przedsiębiorców, występuje te(cid:268) spadek cen nowych produktów, a(cid:268) procesy dostosowawcze doprowadzą poprzez fazę depresji do równowagi, co staje się punktem wyjścia nowej działalności innowacyjnej, i jak u Marksa i innych auto- rów da capo al Fine. Jak oceniają tę koncepcję historycy myśli ekonomicznej, mo(cid:268)emy się przekonać na podstawie publikacji uczonych polskich, m.in. Historii rozwoju ekonomiki pro- fesora Edwarda Taylora, ze szkoły poznańskiej [Taylor, 1958]. Autor ten choć podkreśla oryginalność myśli i koncepcji J.A. Schumpetera, wskazuje jednocze- śnie, (cid:268)e nawiązuje on do dorobku J.B. Clarka w omawianym zakresie (statyka i dynamika). Taylor podkreśla równie(cid:268) przesadne, jego zdaniem, eksponowanie przez Schumpetera roli przedsiębiorcy i innowacyjności technologicznej, które w jego teorii cyklów koniunkturalnych odgrywają nadal pewną, ale ju(cid:268) nie tak wielką i wyłączną rolę. Obok nich działają jeszcze – oprócz kreowania poda(cid:268)y pieniądza (kredytu) przez banki – inne wa(cid:268)ne czynniki, wśród których szcze- gólne znaczenie mają innowacje będące zastosowaniem inwencji technicznych. W swoim cyklu koniunkturalnym Schumpeter wyró(cid:268)nia trzy rodzaje nakła- dających się na siebie falowań, czyli cyklów: krótkie, około 40-miesięczne – 1.1. Rola „twórczej destrukcji” w gospodarce kapitalistycznej 13 Kitchina; średnie, trwające 7–12 lat – Juglara; długookresowe, rozw(cid:295) ające się w ciągu 55 lat2 . Rysunek 1.1. Cykle koniunkturalne w procesie rozwoju gospodarczego PKB Trend Objaśnienia: długie fale innowacyjne; cykle Juglara; cykle Kitchina. Czas Źródło: Kondratiew, 1928. Innym uczonym, który wyodrębnił kilka długich cyklów w gospodarce świa- towej XIX i XX wieku, był N.D. Kondratiew (rys. 1.1). Zarówno N.D. Kondratiew, jak i J.A. Schumpeter przywiązywali wielką wagę do roli zmian technologicz- nych w cyklach koniunkturalnych upowszechniania się wynalazków bazowych. O popularności teorii cyklów N.D. Kondratiewa w Europie Zachodniej świadczy fakt nazywania kolejnych cyklów w tej konwencji nazwiskiem jej autora. Poni(cid:268)ej jeden z wielu niemieckich przykładów ujęć tego problemu. 1. Kondratiew 1780–1850 maszyna parowa, rozwój przemysłu tekstylnego. 2. Kondratiew 1850–1890 rozwój kolei (cid:268)elaznych, produkcja stali. 3. Kondratiew 1890–1940 elektrotechnika i chemia. 4. Kondratiew 1940–1990 przemysł samochodowy, petrochemia. 5. Kondratiew 1990 – 2005–2010 – 2040–2050 masowe stosowanie technologii informacyjnych. 2 Łatwy do zrozumienia opis ró(cid:268)nych rodzajów cyklów koniunkturalnych mo(cid:268)na m.in. znale(cid:266)ć w wydanym w 2005 roku podręczniku ekonomii Makro- i mikroekonomia. Podstawowe problemy pod red. S. Marciniaka, rozdz. A. Tomczak Koniunktura gospodarcza. 14 1. Twórcza destrukcja a innowacje i innowacyjność Podstawą takiej klasyfi kacji we wszystkich ujęciach (poza ujęciem Eliota, o czym dalej) są tzw. inwestycje bazowe, np. w rozwój kolejnictwa, czy masowe wyko- rzystanie maszyny parowej, a współcześnie osiągnięć w zakresie technologii in- formacyjno-komunikacyjnych. W 5. cyklu Kondratiewa mamy po raz pierwszy do czynienia z faktem, (cid:268)e czynnikiem napędzającym koniunkturę stały się usługi, rozumiane sensu largo; podczas gdy w poprzednich cyklach były to innowacje bazowe o charakterze przemysłowym. Stąd w dyskusji nad obecnym kryzysem fi nansowym w Niemczech stawia się pytanie, czy 6. cykl Kondratiewa nie będzie oznaczał dominującej roli zdrowia i ekologii i czy nale(cid:268)y tu równie(cid:268) zaliczyć biotechnologię, medycynę, technologie ochrony środowiska naturalnego, tech- nologie optyki itd.? Dla niektórych autorów niemieckich jest oczywiste, (cid:268)e je(cid:268)eli się chce przezwycię(cid:268)yć obecny kryzys fi nansowy, trzeba szukać nowych dróg opisu rozwoju realnej gospodarki [Land, 2008]. Nie wchodząc w dalsze szcze- gółowe rozwa(cid:268)ania, nale(cid:268)y jedynie zaznaczyć, (cid:268)e ka(cid:268)dy cykl Kondratiewa dzieli się jak gdyby na dwie części, z których pierwsza oznacza tendencję wzrostową, a druga tendencję spadkową. W publikacjach niemieckich rozwa(cid:268)ających teorie cyklów Schumpetera i Kondratiewa podkreśla się, (cid:268)e ostatni punkt zwrotny przy- padł w 1953 roku i je(cid:268)eli przyjąć, i(cid:268) przeciętne trwanie długiej fali wynosi 55 lat, to rok 2008 mo(cid:268)e mieć szczególne znaczenie jako początek nowego, du(cid:268)ego cyklu koniunkturalnego. Jednocześnie Niemcy zadają pytania, czy ta data to koniec „niekończącej się depresji” (der „endlosen Depression”), czy nastąpi odnowienie gospodarki i czy nastąpi innowacyjny przełom, który ludzkość potrafi wykorzy- stać? [Land, 2008]. Jak wiadomo, piszący pó(cid:266)niej do Kondratiewa na temat cyklów koniunktu- ralnych Schumpeter stwierdził istnienie ścisłych związków między wdra(cid:268)aniem wielkich innowacji na skalę masową a falami długimi w cyklach koniunktural- nych, np. upowszechnienie maszyny parowej, rozwój kolejnictwa, elektrotechniki itd. Jak ju(cid:268) wcześniej wspomniano, Schumpeter łączył falowanie w gospodarce kapitalistycznej z masowymi imitacjami pierwszych wdro(cid:268)eń wynalazków. Ogól- nie dowodził, (cid:268)e istnieje w tym zakresie następująca sekwencja: wynalazek – innowacja – imitacja. Sekwencja ta nosi w teorii innowacji nazwę triady Schumpetera. O poprawie koniunktury decydują masowe imitacje wynalazków wdro(cid:268)onych po raz pierwszy na skalę światową. I tyle w tej publikacji na temat cyklów koniunkturalnych w go- spodarce kapitalistycznej. Zanim przejdziemy do najwa(cid:268)niejszej dla tej ksią(cid:268)ki problematyki innowacji opisywanej w Koniunkturzyklen... przez J.A. Schumpetera, kilka uwag na temat stanu innowacji technologicznych w Polsce. Niezadowalający poziom innowacji w Polsce przed 1989 rokiem był głównie spowodowany niedorozwojem rynku i konkurencji. Jednak nie nale(cid:268)y się zgodzić z upowszechnianymi ocenami, (cid:268)e w tamtym okresie innowacyjność technologiczna była ni(cid:268)sza ni(cid:268) obecnie. Twierdzenia takie są ewidentnie sprzeczne z faktami. Głównym wska(cid:266)nikiem poziomu innowacyjności w ka(cid:268)dym kraju jest wska(cid:266)nik inwencyjności, czyli wynalazczości. Wska(cid:266)nik ten jest ró(cid:268)nie konstruowany, m.in. 1.2. J.A. Schumpeter i inni o innowacjach 15 jako ilość patentów zgłoszonych przez rezydentów krajowych w urzędzie paten- towym danego kraju, przypadających na 10 tys., na 100 tys. czy na milion miesz- kańców, lub patentów zarejestrowanych w urzędach patentowych UE, USA i Japonii. Z ogólnie dostępnych danych wynika, (cid:268)e w latach 1975–2008 mieliśmy do czynienia ze stałym spadkiem liczby zgłoszonych patentów przez polskich rezydentów od 1,9 patentu w 1975 roku na 10 tys. mieszkańców do 0,6 odpo- wiednio w 2008 roku. Szczegółowe informacje o wynalazczości technologicznej ilustruje tabela 4.1. Przyczyny takiego stanu innowacyjności w Polsce zostaną szczegółowo omówione w rozdziale czwartym. W tym miejscu mo(cid:268)na jedynie stwierdzić, (cid:268)e na pewno nie było to spowodowane brakiem predyspozycji Pola- ków do wynalazczości. Świadczy o tym fakt kilkakrotnie wy(cid:268)szego wska(cid:266)nika inwencyjności w latach 70. XX wieku ni(cid:268) po 1990 roku, a więc w warunkach teoretycznie znacznie trudniejszych dla wynalazców ni(cid:268) obecnie. Tyle wstępnych informacji o inwencyjności gospodarki polskiej, potrzebnych w tym miejscu do uza- sadnienia podjęcia próby wyjaśnienia tego bezwzględnie negatywnego zjawiska ekonomicznego, ale i społecznego, niezrozumiałego dla wielu obywateli Polski. 1.2. J.A. Schumpeter i inni o innowacjach Zajmiemy się teraz bli(cid:268)ej teorią innowacji zaprezentowaną przez jej twórcę, mo(cid:268)na powiedzieć jej „ojca”. Jego rola w tym zakresie jest nie do przecenienia, choć podejmowano próby, na szczęście z reguły nieudane, jej dyskredytacji lub pomniejszenia (np. zob. wcześniej uwagi E. Taylora). W skrócie zostaną te(cid:268) przed- stawione poglądy współczesnych autorów na tę kwestię. Termin „innowacja” ma długą historię, bowiem ju(cid:268) w języku starołacińskim, czyli w łacinie klasycznej, około 400 roku naszej ery, pojawia się w łacinie ko- ścielnej jako innovatio, oznaczające odnowienie – zmianę. W XIII wieku pojawia się w języku francuskim jako innovation, a następnie w języku włoskim, od kiedy Dante u(cid:268)ył pojęcia innovare, a Machiavelli innovatore. Treść terminu „innowacja” w języku współczesnym, w sensie rozwoju techniczno-ekonomicznego, została określona przez światowej sławy ekonomistę J.A. Schumpetera. Po raz pierwszy napisał on o innowacjach w Teorii rozwoju gospodarczego. W publikacji tej ujmuje problem następująco: …innowacje w gospodarce nie dokonują się z reguły w taki sposób, (cid:268)e nasamprzód u konsumentów powstają spontanicznie nowe potrzeby, a następnie, pod ich presją, przestawiony zostaje aparat produkcyjny. Związek taki oczywiście istnieje, jednak na ogół tym, który inicjuje zmianę ekonomiczną, jest producent. Innowacja pojmowana jako rozwój w ujęciu Schumpetera zachodzi …jeśli nowe kombinacje występują w sposób nieciągły, wówczas powstaje zjawisko charakterystyczne dla rozwoju [Schumpeter, 1960, s.104]. Rozwojem w ujęciu Schumpetera jest więc przeprowa- dzenie nowych kombinacji3. 3 Produkować według Schumpetera, tzn. kombinować materiały i siły znajdujące się w zasięgu naszej władzy. 16 1. Twórcza destrukcja a innowacje i innowacyjność Następnie wymienia pięć przypadków oznaczających rozwój. Są to: (1) wpro- wadzenie nowego towaru lub nowego gatunku jakiegoś towaru (innowacje pro- duktowe), (2) wprowadzenie nowej metody produkcji, która nie musi być oparta na wynalazku naukowym, ale np. na nowym handlowym sposobie postępowania z jakimś towarem (procesowe), (3) otwarcie nowego rynku, tj. rynku, na który gałą(cid:266) przemysłu danego kraju nie była uprzednio wprowadzona, (4) zdobycie nowego (cid:266)ródła surowców lub półfabrykatów, (5) wprowadzenie nowej organi- zacji jakiegoś przemysłu, np. stworzenie sytuacji monopolistycznej (utworzenie trustu) lub złamanie sytuacji monopolistycznej. Poglądy Schumpetera zostały ugruntowane w świecie anglosaskim wraz z uka- zaniem się w 1939 roku w USA jego dwutomowego dzieła Business Cycles, a po wydaniu tłumaczenia niemieckiego w 1961 roku – równie(cid:268) w obszarze niemiec- kojęzycznym. Tytuł części B rozdziału III (wyd. niem. z 2008 r.) brzmi: Die Teorie der Innovation. Autor zapowiada zdefi niowanie pojęcia innowacji i dokonuje tego przez nawiązanie do wcześniej określonej funkcji produkcji, która to funkcja opi- suje sposób, w jaki się zmienia wielkość (ilość) produkcji, gdy się zmienia ilość czynników produkcji. Je(cid:268)eli nie zmieniamy ilości czynników, natomiast zmie- niamy formę (postać) funkcji, mamy do czynienia z innowacją [Schumpeter, 2008, s. 94]. Aby jednak nie komplikować sprawy i nie ograniczać pojęcia innowacji, proponujemy zdefi niować innowację jako utworzenie nowej funkcji produkcji [Schumpeter, 2008, s. 95]. Tak sformułowane pojęcie funkcji produkcji4 obejmuje u Schumpetera zarówno nowe towary, jak i nowe rynki oraz nową formę orga- nizacji i przykładowo fuzję. W przypadku innowacji technologicznych mo(cid:268)na je odnieść bezpośrednio do prawa dochodów. Je(cid:268)eli brak jest innowacji w procesie produkcyjnym, występuje zjawisko malejącej jednostajnie produkcyjności krań- cowej. Wdro(cid:268)enie innowacji powoduje, (cid:268)e ka(cid:268)da taka tendencja, jak napisał Schumpeter, przełamuje ka(cid:268)dą taką krzywą i na jej miejsce wprowadza nową krzywą, która, jeśli abstrahować od niepodzielności czynników produkcji, trwale wykazuje wy(cid:268)sze efekty produkcyjne (a więc i wy(cid:268)sze dochody), chocia(cid:268) i one jednostajnie maleją. Dalej autor wyjaśnia: je(cid:268)eli przyjmiemy prawo Ricarda o ma- lejących dochodach i zało(cid:268)ymy, (cid:268)e obowiązuje ono równie(cid:268) w przemyśle, mo(cid:268)emy powiedzieć, (cid:268)e innowacje przełamują to prawo. Mo(cid:268)na ten problem rozwa(cid:268)yć równie(cid:268) w kontekście kosztów produkcji fi rmy. Przy braku innowacji i stałych kosztach czynników produkcji rosną równie(cid:268) jednostajnie w funkcji produkcji koszty ogólne fi rmy. Następnie autor zajmuje się bli(cid:268)ej analizą kosztów całko- witych oraz przeciętnych (kosztów jednostkowych) i formułuje tzw. prawo ro- snących kosztów. Pominiemy tu dalsze rozwa(cid:268)ania na temat kosztów stałych, przeciętnych i krańcowych w warunkach konkurencji niedoskonałej. Na koniec omawianego fragmentu autor stwierdza, (cid:268)e: po pierwsze, odtąd przez innowacje będziemy rozumieć zmianę funkcji produkcji [Schumpeter, 2008, s. 101], ale 4 Funkcja produkcji jest zwykle rozumiana jako zale(cid:268)ność wielkości produkcji od ilości zu(cid:268)ytych czynników produkcji. 1.2. J.A. Schumpeter i inni o innowacjach 17 dodaje, (cid:268)e chodzi o zmianę pierwszej wielkości, a nie drugiej, np. przebudowę konstrukcji przedsiębiorstwa, nie ka(cid:268)dy bowiem nowy obiekt produkcyjny jest spełnieniem innowacji, mo(cid:268)e to być przykładowo odpowied(cid:266) na wzrost popytu; po drugie, ka(cid:268)de nowe przedsięwzięcie, z nielicznymi wyjątkami, ucieleśnia jakąś nową ideę i jest tworzone w określonym celu; po trzecie zakłada, (cid:268)e ka(cid:268)da inno- wacja jest związana z wyniesieniem (zwiększeniem) pozycji ludzi do warstwy zarządzającej, dziś powiedzielibyśmy pewno: mened(cid:268)erskiej. Ponadto nasz zdrowy rozsądek (gesunder Menschenverstand) podpowiada, i(cid:268) bez trzeciego zało(cid:268)enia trudno zrozumieć „nowości” innowacji. Wniosek, gdy nowa funkcja produkcji została wdro(cid:268)ona z powodzeniem, a świat biznesu widzi ją gotową, rozwiązu- jącą podstawowe problemy. Wielu innych uznaje to za ułatwienie w rozwiązaniu ich problemów i są skłonni ją wdro(cid:268)yć, tzn. dokonać jej imitacji, a nawet udosko- nalić [Schumpeter, 2008, s.108]. Nale(cid:268)y dodać, (cid:268)e innowacje w (cid:268)adnym okresie, bez wyjątku, nie są upowszechniane równomiernie w całej gospodarce; raczej widoczna jest tendencja do koncentracji w określonych sektorach i ich otoczeniu. Poza tym nale(cid:268)y stwierdzić, (cid:268)e zakłócenia równowagi, których (cid:266)ródło stanowią innowacje, nie mogą być łatwo, na bie(cid:268)ąco i bez trudności absorbowane. W istocie staje się jasne, (cid:268)e zaburzenia są warunkiem koniecznym „rozerwania” systemu i wymuszenia specjalnego procesu dostosowawczego. Ponadto zmiany przemy- słowe nigdy nie przebiegają równomiernie, zawsze pewne gałęzie rozw(cid:295) ają się szybciej, inne wolniej, powodując określone zmiany strukturalne, postęp więc odbywa się zarówno szarpnięciami, skokami, jak i pojedynczymi pchnięciami. Musimy te(cid:268) przyjąć do wiadomości, (cid:268)e postęp nie odbywa się harmon(cid:295) nie i bez zahamowań. Przeciwnie, nale(cid:268)y zrozumieć, (cid:268)e rozwój z natury rzeczy jest nie- harmon(cid:295) ny, przerywany błędami, (cid:268)e dysharmonia jest z zało(cid:268)enia sposobem działania czynników rozwoju, czego dowodzi cała historia kapitalizmu usiana ró(cid:268)nego rodzaju załamaniami, katastrofami itd. Rozwój polega na niszczeniu istniejących struktur i przypomina raczej szereg eksplozji ni(cid:268) spokojne, ciągłe, ustawiczne przekształcenia [ibidem, s. 110]. Na tym nie koniec rozwa(cid:268)ań Schumpetera o istocie, formach i roli innowacji w gospodarce kapitalistycznej, ściślej, w systemie kapitalistycznym. Całe dzieło poświęcone cyklom koniunkturalnym, w poszczególnych rozdziałach rozpatry- wane jest w kontekście innowacji i postępu technicznego. Dzieje się tak dlatego, (cid:268)e autor słusznie uwa(cid:268)a, i(cid:268) twórcza destrukcja wywołana innowacjami to pod- stawowy fakt decydujący o rozwoju kapitalizmu i zarazem czynnik umo(cid:268)liwiający pokonywanie wszelkiego rodzaju trudności, jakie w tym rozwoju się ujawniają. Realizując swój plan wszechstronnej analizy związków innowacji z poszcze- gólnymi segmentami rozwoju, w kolejnej części C rozdziału III, zatytułowanej Przedsiębiorca i jego zysk [ibidem, s. 110], przypomina, (cid:268)e działania, w wyniku których powstają innowacje, nazywa przedsiębiorczością. Osobą je realizującą jest przedsiębiorca, którego odró(cid:268)nia od mened(cid:268)era czy innego przedstawiciela fi rmy. Niełatwo ustalić w ka(cid:268)dym przypadku, kto jest przedsiębiorcą. Nikt nie jest wiecznie przedsiębiorcą (w ujęciu Schumpetera), co wynika z funkcji przed- 18 1. Twórcza destrukcja a innowacje i innowacyjność siębiorcy, która zawsze jest połączona z innymi funkcjami. Niełatwo tę funkcję odró(cid:268)nić od innych, np. przedsiębiorca mo(cid:268)e być wynalazcą wdra(cid:268)anego przez siebie wynalazku, ale nie musi. Następnie rozwa(cid:268)a przypadek wdro(cid:268)enia wyna- lazku obni(cid:268)ającego radykalnie koszty produktu ju(cid:268) wytwarzanego. Sprzedając go po cenie rynkowej, przedsiębiorca osiągnie nadzwyczajny zysk. Ten zysk jest w społeczeństwie kapitalistycznym zapłatą za skutecznie zrealizowaną inno- wację [Schumpeter, 2008, s. 113]. Zysk ten jest czasowo ograniczony przez upo- wszechnienie innowacji, obni(cid:268)enie kosztów u konkurentów itd. Zysk ten jest funkcjonalnym dochodem, jego cechy, zwłaszcza czasowe ograniczenia, stanowią podstawę wątpliwości, czy mo(cid:268)na nazwać go dochodem. Chocia(cid:268) nale(cid:268)y te(cid:268) sobie uświadomić, (cid:268)e innowacje są nie tylko najwa(cid:268)niejszym bezpośrednim (cid:266)ródłem zysków, ale tak(cid:268)e stanowią pośrednio większość sytuacji, które kreują zyski i straty powstające na rynkach, w których spekulacje odgrywają znaczącą rolę. Z tego zdaniem Schumpetera wynika w konsekwencji, (cid:268)e w społeczeństwie kapitali- stycznym większość prywatnych dochodów (majątków), bezpośrednio lub po- średnio, jest efektem procesu uruchomionego wcześniej przez innowacje. Czy zysk ten przypadnie przedsiębiorcy (czyli wdra(cid:268)ającemu innowacje), zale(cid:268)y od typu działalności gospodarczej. Najprościej sprawa ma się w fi rmach famil(cid:295) nych (ro- dzinnych, osób fi zycznych). W tym przypadku zyski z innowacji, łącznie z do- chodami ze spekulacji oraz pozycji submonopolistycznej, są bazą powstawania dynastii przemysłowych, które oszczędzały5 konsekwentnie poprzez pokolenia i w ten sposób gromadziły swoje fortuny, majątki. Trzeba jednak uwzględnić, (cid:268)e oszczędności te nie byłyby w przybli(cid:268)eniu tak skuteczne, gdyby nie nadwy(cid:268)ki pochodzące z innowacji. Równie(cid:268) w części D rozdziału III, zatytułowanej Rola pieniądza i banków w pro- cesie rozwoju, Schumpeter zajmuje się nadal podstawową dla niego (i dla niniejszej pracy) problematyką innowacji, a ściślej, logiką związku kredytu i boomu. Szcze- gółowym opisem historycznym problemu zajmuje się w rozdziałach VI oraz XI(cid:442)XV. Niełatwo w ka(cid:268)dym przypadku wykazać, w jaki sposób innowacja wy- wołuje masowe zjawiska, szczególnie w zakresie pieniądza i kredytu. Przyjmuje się, (cid:268)e fi nansowanie innowacji ze środków zaoszczędzonych czy zakumulowa- nych zakłada poprzedzające zyski oraz fale rozwoju, co nie bardzo odpowiada zało(cid:268)eniom modelu Schumpetera, jednak uwa(cid:268)a on, (cid:268)e (cid:266)ródła te mają małe zna- czenie dla procesu innowacji. Istnieje natomiast logiczna relacja między kreacją kredytów bankowych i wdro(cid:268)eniami innowacji. Relacja ta ma podstawowe zna- czenie dla zrozumienia mechanizmu kapitalistycznej gospodarki rynkowej (co najmniej w zakresie pieniądza i kredytu), a nie są to problemy fi nansów publicz- nych6. Następnie porównuje sens kreacji kredytów w celu wdro(cid:268)enia innowacji 5 K. Marks nazwał takie opowieści ein Kinderfabel, czyli bajkami dla dzieci. I tak rzeczywiście jest, je(cid:268)eli się próbuje uznać to za ogólną teorię prywatnego bogactwa (cid:442) przypis dokonany przez J.A. Schumpetera do s. 114 powołanej ksią(cid:268)ki. 6 Rozumowanie Schumpetera potwierdzają doświadczenia MSP w UE: 80 środków na działalność innowacyjną tej grupy przedsiębiorstw na przełomie XX i XXI wieku pochodziło w UE-15 z kredytów bankowych. W tym samym okresie w Polsce jedynie 20 . 1.2. J.A. Schumpeter i inni o innowacjach 19 w zestawieniu z hipotetyczną gospodarką socjalistyczną. W obu przypadkach (cid:442) stwierdza (cid:442) zrealizowanie innowacji nie wymaga najpierw zwiększenia po- siadanych czynników produkcji, ale ich przekierowania na nowe cele. Istnieją oczywiście ró(cid:268)nice, które powodują, (cid:268)e kreacja kredytów w kapitalizmie inicjuje procesy rozwoju, a nie ograniczania czynników produkcji w starych dziedzinach na rzecz nowych, jak to się działo w socjalizmie. Rozdział IV Podstawy rozwoju gospodarczego Schumpeter zaczyna od stwier- dzenia, (cid:268)e innowacja jest wystarczającym elementem logicznego wyjaśnienia następstw prosperity (boomu) i depresji w cyklu dwufazowym, (cid:268)e wytrąca go- spodarkę ze stanu równowagi [Schumpeter, 2008, s. 146]. Postęp w sensie zdro- wego rozsądku jest czymś, co przebiega gładko, bez trudności, podczas gdy zahamowania (wahania) są mu wrogie. Jednak wystarczy, (cid:268)e zaistnieje innowacja, aby na zmianę występowały fazy rozwoju i depresji [ibidem, 148]. Dodaje, i(cid:268) ze stwierdzenia Juglara wynika, (cid:268)e rozwój jest cause unique depresji. Zgadzają się z tym prawie wszyscy teoretycy, ale wskazują te(cid:268) na tani pieniądz, słabe kursy giełdowe, tanią siłę roboczą i tanie surowce. Autor wśród badaczy zajmujących się problematyką koniunktury oraz rolą innowacji w tym zakresie wymienia Michała Kaleckiego [ibidem, s. 195(cid:442)209]. Istotne znaczenie dla zrozumienia nie tylko teorii cyklów koniunkturalnych Schumpetera, ale i współczesnego kryzysu mają kwestie omawiane w rozdziałach VI i XV (ostatnim). W części B rozdziału VI autor zajmuje się podstawowymi pytaniami, których ka(cid:268)dy dobry ekonomista próbuje uniknąć (cid:442) tak twierdzi. Sam defi niuje więc ustrój następująco: Kapitalizm (…) to taka forma prywatnej gospodarki (własności), w której innowacje są wdra(cid:268)ane za pośrednictwem po(cid:268)yczonych środków fi nansowych; co ogólnie rzecz biorąc zakłada kreowanie kredytów [ibidem, s. 234]. Na- stępnie przystępuje do szczegółowej analizy historycznej długich cyklów ko- niunkturalnych. Jako pierwszym długim cyklem, który nazywa te(cid:268) cyklem Kondratiewa, zajmuje się długą falą z lat 1787–1842, przy czym podkreśla, (cid:268)e nie jest to wcale pierwsza długa fala w historii; kolejnymi falami są 1843–1897, 1898–1953–2008. W tej pracy pom(cid:295) amy dokonany przez Schumpetera opis hi- storyczny wymienionego i następnych długich cyklów Kondratiewa, natomiast skupiamy się na czymś, co mo(cid:268)na uznać za formę podsumowania omawianej w cyklach koniunkturalnych problematyki. Kapitalizm (cid:442) co do swej istoty (cid:442) jest endogenicznym procesem zmian gospo- darczych, które Schumpeter nazywa rozwojem; społeczeństwo kapitalistyczne nie mo(cid:268)e bez nich istnieć. Jest tak, poniewa(cid:268) funkcje gospodarcze, a wraz z nimi podstawy gospodarcze jego wiodących warstw, które obsługują aparat gospo- darczy, musiałyby się rozpaść, gdyby wymienione zmiany zostały zahamowane. Bez innowacji, które inicjują te zmiany, nie byłoby przedsiębiorców, bez przed- siębiorców nie byłoby zysków, nie byłoby bod(cid:266)ców do rozwoju kapitalizmu. Atmosfera ciągłej przemysłowej rewolucji – postępu (cid:442) jest jedyną, w której kapi- talizm mo(cid:268)e przetrwać. Dlatego organizm kapitalizmu nie mo(cid:268)e w przypadku zaniku innowacyjnych mo(cid:268)liwości przejść w stadium stacjonarne. W tym miejscu
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Innowacyjność i konkurencyjność gospodarki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: