Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00498 009006 7434556 na godz. na dobę w sumie
Instrumenty finansowe w gospodarce gminy - ebook/pdf
Instrumenty finansowe w gospodarce gminy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 548
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-9038-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia stanowi przystępne omówienie problematyki funkcjonowania gmin na rynku kapitałowym.

W opracowaniu zaprezentowano m.in.:
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

INSTRUMENTY FINANSOWE W GOSPODARCE GMINY Patrycja Zawadzka Warszawa 2015 Wydanie publikacji zostało dofi nansowane przez Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego Stan prawny na 1 grudnia 2014 r. Recenzent Dr hab. Anna Jurkowska-Zeidler, prof. UG Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne Anna Krzesz Łamanie Violet Design Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-8077-5 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Wstęp / 17 Rozdział I Determinanty uczestnictwa jednostek sektora finansów publicznych na rynku finansowym / 29 1. Rynek finansowy i jego segmentacja / 29 2. Regulacja prawna rynku finansowego / 41 3. Pośrednictwo na rynku finansowym / 63 4. Szczególne podstawy prawne uczestnictwa jednostek sektora finansów publicznych na rynku finansowym / 74 5. Podsumowanie / 88 Rozdział II Segmenty rynku kapitałowego w świetle możliwości ich wykorzystania przez gminę / 90 1. Pojęcie i podział rynku kapitałowego / 90 2. Rynek regulowany / 97 3. Alternatywny system obrotu / 112 4. Rynek niezorganizowany / 116 5. Podsumowanie / 118 Rozdział III Cechy instrumentów finansowych przesądzające o możliwości ich wykorzystania w gospodarce gminy / 120 1. Papier wartościowy a instrument finansowy / 120 2. Wybrane wierzycielskie papiery wartościowe / 131 3. Wybrane udziałowe papiery wartościowe / 150 5 Spis treści 4. Podstawowe rodzaje pochodnych instrumentów finansowych / 163 5. Podsumowanie / 177 Rozdział IV Zasady i regulacje prawne determinujące wykorzystanie instrumentów finansowych w gospodarce gminy / 179 1. Prawne uwarunkowania dotyczące wykonywania zadań przez gminę / 179 2. Samodzielność finansowa jako podstawa wykorzystania instrumentów finansowych w gospodarce gminy / 198 3. Zasady gminnej gospodarki finansowej w świetle wykorzystania instrumentów finansowych / 218 4. Znaczenie wieloletniej prognozy finansowej i uchwały budżetowej dla wykorzystania instrumentów finansowych w gospodarce gminy / 231 5. Podsumowanie / 239 Rozdział V Gmina jako uczestnik rynku kapitałowego / 242 1. Prawne podstawy funkcjonowania gminy na rynku kapitałowym i jej ograniczenia / 242 2. Dwojaki charakter uczestnictwa gminy na rynku kapitałowym / 257 2.1. Gmina jako emitent na rynku kapitałowym / 257 2.2. Gmina jako inwestor na rynku kapitałowym / 270 3. Ryzyko inwestycji na rynku kapitałowym / 285 4. Podsumowanie / 294 Rozdział VI Obligacje komunalne jako podstawowy rodzaj papierów wartościowych w gospodarce gminy / 296 1. Pojęcie i istota obligacji komunalnych oraz ich rodzaje / 296 2. Obligacje przychodowe jako szczególny rodzaj obligacji komunalnych / 309 3. Tryb i warunki emisji obligacji komunalnych / 320 6 Spis treści 4. Uchwała w sprawie emisji obligacji komunalnych / 341 5. Realizacja świadczeń wynikających z obligacji komunalnych / 354 6. Podsumowanie / 363 Rozdział VII Możliwości wykorzystania pozostałych instrumentów finansowych w gospodarce gminy / 365 1. Bony komunalne i weksle inwestycyjne publiczne / 365 2. Certyfikaty depozytowe i papiery wartościowe o zbliżonym charakterze prawnym / 375 3. Pożyczki obligacyjne w gospodarce gmin państw członkowskich Unii Europejskiej / 380 4. Podsumowanie / 386 Rozdział VIII Pochodne instrumenty finansowe a gospodarka gminy / 389 1. Pochodne instrumenty finansowe w ramach zarządzania długiem publicznym / 389 2. Możliwość zastososowania pochodnych instrumentów finansowych w gospodarce gminy w świetle prawa międzynarodowego i unijnego / 395 3. Przypadki stosowania pochodnych instrumentów finansowych w gospodarce gminy / 398 4. Problem dopuszczalności stosowania pochodnych instrumentów finansowych w gospodarce polskich gmin / 405 5. Podsumowanie / 410 Rozdział IX Sekurytyzacja jako metoda wykorzystania instrumentów finansowych przez gminę / 412 1. Pojęcie i etapy sekurytyzacji / 412 2. Rodzaje sekurytyzacji / 416 3. Gmina jako inicjator sekurytyzacji / 419 4. Wierzytelności gminy jako przedmiot sekurytyzacji / 423 5. Podsumowanie / 426 7 Spis treści Rozdział X Pozostałe formy wykorzystania instrumentów finansowych przez gminę (spółka komunalna i komunalizacja) / 428 1. Utworzenie spółki komunalnej w celu wykorzystania instrumentów finansowych / 428 2. Akcje spółki komunalnej / 439 3. Obligacje emitowane przez spółkę komunalną / 445 4. Zbycie akcji na rzecz gminy w ramach komunalizacji spółek Skarbu Państwa / 452 5. Podsumowanie / 455 Wnioski końcowe / 457 Źródła prawa / 473 Orzecznictwo i rozstrzygnięcia organów nadzoru / 489 Pozostałe materiały / 497 Literatura / 503 Spis tabel i wykresów / 545 Wykaz skrótów 1. Akty prawne BGB Bürgerliches Gesetzbuch (niemiecki kodeks cywilny) z dnia 2 stycznia 2002 r. (BGBl. I S. 42, 2909; 2003 I s. 738 z późn. zm.) MiFID dyrektywa dyrektywa 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie ryn­ ków instrumentów finansowych zmieniająca dy­ rektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 93/22/EWG (Dz. Urz. UE L 145 z 30.04.2004, s. 1) dyrektywa dyrektywa Parlamentu Europejskiego i  Rady MiFID II 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniająca dyrek­ tywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (Dz. Urz. UE L 173 z 12.06.2014, s. 349) ESA 95 EKSL Europejska Karta Samorządu Lokalnego sporzą­ dzona w  Strasburgu dnia 15  października 1985  r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 124, poz. 607 z późn. zm.) rozporządzenie Rady (WE) nr 2223/96 z dnia 25 czerw­ ca 1996 r. w sprawie europejskiego systemu rachun­ ków narodowych i  regionalnych we Wspólnocie (Dz. Urz. UE L 310 z 30.11.1996, s. 1) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 549/2013 z dnia 21 maja 2013 r. w sprawie europej­ skiego systemu rachunków narodowych i regionalnych w Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE L 174 z 26.06.2013, s. 1) 9 ESA 2010 Wykaz skrótów k.c. ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) Konstytucja RP Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwiet­ nia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) konwencja konwencja genewska z  dnia 7  czerwca 1930  r. genewska w sprawie jednolitej ustawy o wekslach trasowanych i własnych (Dz. U. z 1937 r. Nr 26, poz. 175) k.s.h. ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) KWG Kreditwesengesetz (niemiecka ustawa bankowa) z dnia 9 września 1998 r. (BGBl. I S. 2776 z późn. zm.) LRHL hiszpański Dekret Królewski Ustawodawczy 2/2004 z dnia 5 marca zatwierdzający zmieniony tekst usta­ wy regulującej lokalną gospodarkę finansową nowelizacja ustawa z dnia 29 czerwca 2000 r. o zmianie ustawy u.o. z 2000 r. o obligacjach oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 60, poz. 702) pakiet o.p. ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja po­ datkowa (tekst jedn.: Dz.  U.  z  2012  r. poz.  749 z późn. zm.) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady CRD IV/CRR (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredyto­ wych i firm inwestycyjnych, zmieniające rozporządze­ nie (UE) nr 648/2012 (Dz. Urz. UE L 176 z 27.06.2013, s. 1) oraz dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/36/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wa­ runków dopuszczenia instytucji kredytowych do działalności oraz nadzoru ostrożnościowego nad instytucjami kredytowymi i firmami inwestycyjny­ mi, zmieniająca dyrektywę 2002/87/WE i uchylająca dyrektywy 2006/48/WE oraz 2006/49/WE (Dz. Urz. UE L 176 z 27.06.2013, s. 338) p.p.s.a. ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępo­ waniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) 10 Wykaz skrótów pr. bank. ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1376 z późn. zm.) p.u.n. ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1112 z późn. zm.) r.o.z.z.f. p.z.p. ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 907 z późn. zm.) rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2010 r. w sprawie przypadków, w których nie stosuje się ograniczeń dotyczących zaciągania niektórych zobowiązań finansowych przez jednostki sektora fi­ nansów publicznych, z wyjątkiem Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 250, poz. 1678) SchVG Schuldverschreibungsgesetz (niemiecka ustawa o obligacjach) z dnia 31 lipca 2009 r. (BGBl. I S. 2512 z późn. zm.) TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 47) TUE Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 13) u.d.a.r. ustawa z dnia 4 września 1997 r. o działach admini­ stracji rządowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 743 z późn. zm.) u.d.j.s.t. ustawa z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1115 z późn. zm.) u.f.i. ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyj­ nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 157 z późn. zm.) u.f.p. z 2005 r. ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach pub­ licznych (Dz. U. Nr 249, poz. 2104 z późn. zm.) u.f.p. ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicz­ nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 885 z późn. zm.) u.g.k. ustawa z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komu­ nalnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 45, poz. 236) u.g.t. ustawa z dnia 26 października 2000 r. o giełdach towa­ rowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 197 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów u.i.k.e. ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidual­ nych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1147) u.k.p. ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 216 z późn. zm.) u.n.r.k. ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o nadzorze nad ryn­ kiem kapitałowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1537 z późn. zm.) u.n.u. ustawa z dnia 15 kwietnia 2005 r. o nadzorze uzupeł­ niającym nad instytucjami kredytowymi, zakładami ubezpieczeń, zakładami reasekuracji i firmami in­ westycyjnymi wchodzącymi w skład konglomeratu finansowego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1406) u.o. ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 730 z późn. zm.) u.o.p. ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i wa­ runkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1382) u.p.p.p. ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o partnerstwie pub­ liczno­prywatnym (Dz. U. z 2009 r. Nr 19, poz. 100 z późn. zm.) u.r. ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 330 z późn. zm.) u.r.i.o. ustawa z dnia 7 października 1992 r. o regionalnych izbach obrachunkowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1113 z późn. zm.) u.s.g. ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gmin­ nym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 594 z późn. zm.) u.s.p. ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie po­ wiatowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 595 z późn. zm.) u.s.u.s. ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 z późn. zm.) 12 Wykaz skrótów u.s.w. ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie wo­ jewództwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 596 z późn. zm.) u.u.m.s.w. ustawa z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecz­ nego Warszawy (Dz. U. Nr 41, poz. 361 z późn. zm.) WpPG Wertpapierprospektgesetz (niemiecka ustawa o ofer­ cie publicznej) z dnia 22 czerwca 2005 r. (BGBl. I S. 1698 z późn. zm.) 2. Organy i instytucje ISDA Międzynarodowe Stowarzyszenie Swapów i Derywa­ tów (International Swaps and Derivatives Association) KDPW Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych KNF Komisja Nadzoru Finansowego KRUS Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego MFW Międzynarodowy Fundusz Walutowy NBP Narodowy Bank Polski NSA Naczelny Sąd Administracyjny OECD Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju ONZ Organizacja Narodów Zjednoczonych r.i.o. SN Sąd Najwyższy TK Trybunał Konstytucyjny regionalna izba obrachunkowa TSUE Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej UGW Unia Gospodarcza i Walutowa WSA wojewódzki sąd administracyjny 3. Publikatory i czasopisma Bezp. Bank. Bezpieczny Bank BGBl Bundesgestezblatt BiK Bank i Kredyt BOE Boletín Oficial del Estado 13 Wykaz skrótów ECR European Court Report FK Finanse Komunalne FP Finanse Publiczne Dz. U. Dziennik Ustaw Dz. Urz. Dziennik Urzędowy Mon. Pod. Monitor Podatkowy Mon. Prawn. Monitor Prawniczy Prz. Sejm. Przegląd Sejmowy PS Przegląd Sądowy PB Prawo Bankowe Sam. Teryt. Samorząd Terytorialny Sb Sbírka zákonů MPB Monitor Prawa Bankowego NZS Nowe Zeszyty Samorządowe OSN Orzecznictwo Sądu Najwyższego OSNC Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSP Orzecznictwo Sądów Polskich OTK Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego OwSS Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych PBPiS Prawo Budżetowe Państwa i Samorządu PiP Państwo i Prawo PPH Przegląd Prawa Handlowego PPW Prawo Papierów Wartościowych PUG Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego 4. Inne ASO alternatywny system obrotu (alternative trading sy- c. CDS CIRS stem) chapter swap kredytowy (credit default swap) swap walutowo­procentowy (currency interest rate swap) DSPW Dealerzy Skarbowych Papierów Wartościowych 14 Wykaz skrótów FRA fx swap forward na stopę procentową (forward rate agre- ement) swap walutowy IFRS Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Fi­ nansowej (International Financial Reporting Stan­ dards) IPSAS Międzynarodowe Standardy Rachunkowości Sektora Publicznego (International Public Sector Accoun­ ting Standards) transakcja wymiany płatności odsetkowych (Interest Rate Swap) jednostka samorządu terytorialnego j.s.t. IRS MSRSP Międzynarodowe Standardy Rachunkowości Sektora Publicznego MTF wielostronny system obrotu (multilateral trading Jednolity Obszar Płatności w Euro (Single Euro Pay­ ments Area) spółka celowa (special purpose vehicle) SPV w.p.f. wieloletnia prognoza finansowa facility) rynek niezorganizowany (over the counter) OTC PDA prawa do akcji PKB produkt krajowy brutto SEPA Wstęp Źródła finansowania jednostek samorządu terytorialnego (j.s.t.) są przedmiotem badań od wielu lat, zarówno na gruncie nauk prawnych, jak i ekonomicznych. Konieczność pozyskiwania dodatkowych, obok dochodów własnych, środków finansowych na realizację gminnych zadań publicznych lub finansowania deficytu budżetowego jest ciągle aktualna. Problematyka finansowania zadań gminy jest złożona. Daje to możliwość prowadzenia badań w różnych płaszczyznach. Na litera­ turę przedmiotu ze wskazanego obszaru składają się publikacje doty­ czące dochodów własnych oraz dochodów o charakterze zwrotnym, takich jak kredyty, pożyczki, umowy do nich zbliżone (w tym facto­ ring, leasing), jak i o charakterze bezzwrotnym – w formie subwencji ogólnych i dotacji z budżetu państwa czy też środków z budżetu Unii Europejskiej, niepodlegających zwrotowi środków z pomocy udziela­ nej przez państwa członkowskie Europejskiego Porozumienia o Wol­ nym Handlu (EFTA) oraz innych środków ze źródeł zagranicznych niepodlegających zwrotowi. Problematyka finansowania zadań gminy jest zatem wieloaspektowa. Obejmuje ona między innymi formy praw­ ne, procedury, instytucje prawa materialnego, w tym długu publicz­ nego i deficytu budżetowego. Jest to tematyka nie tylko prawna, ale i ekonomiczna. Nie brak także implikacji społecznych (zaangażowania społeczności lokalnych w określone projekty) i gospodarczych. Opracowania dotyczące papierów wartościowych, jako źródła finansowania o charakterze zwrotnym, dotyczyły dotychczas w od­ niesieniu do działalności samorządowej – zarówno na gruncie nauk ekonomicznych, jak i prawnych – w głównej mierze obligacji komunal­ nych. W kilku przypadkach podjęto zagadnienie krótkoterminowych papierów dłużnych. W literaturze prawniczej istnieje kilka opracowań monograficznych i komentarzy do ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach. Nie ma jednak studium, które w sposób kompleksowy 17 Wstęp obejmowałoby możliwości wykorzystania papierów wartościowych czy nawet szerzej – instrumentów finansowych – w gospodarce gminy. Pojęcie papieru wartościowego na gruncie prawa jest bowiem coraz częściej wypierane przez termin „instrument finansowy”. Przyczyną takiego stanu rzeczy było niewątpliwie uchwalenie już prawie dzie­ sięć lat temu ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi. Nie można jednak nie zauważyć także zmian na rynku finansowym, jakie miały miejsce w ostatnich latach. Dwadzieścia pięć lat temu uchwalono ustawę z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie te­ rytorialnym1, która w Polsce reaktywowała ten organ administracji. Decentralizacja administracji, przyznanie osobowości prawnej oraz samodzielności j.s.t. otworzyły nowy etap w sposobie wykonywania zadań publicznych. Obligacje komunalne nie są innowacyjnym instrumentem finan­ sowym. Zbliżone rozwiązania funkcjonowały już bowiem w XIII w. (pożyczki miasta Genui z 1270 r.), a papiery wartościowe wykorzysty­ wane w XVIII i XIX w. przypominały obecnie występujące. Współczes­ ne obligacje komunalne popularne są jednak jedynie w części państw Europy, w USA stanowią natomiast podstawowe źródło finansowania inwestycji przez społeczności lokalne. Wydaje się, że w Polsce instru­ menty finansowe są niedostatecznie wykorzystywane i mogą stanowić dla części gmin formę w pełni alternatywną wobec kredytów. Okazuje się jednak, że w praktyce stosowania prawa istnieją problemy nawet z rozumieniem istoty obligacji przychodowych. W ustawie z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych usta­ wodawca wielokrotnie stanowi o emisji papierów wartościowych przez j.s.t. Nie ma jednak definicji normatywnej, na podstawie której można by stwierdzić, co należy rozumieć przez papier wartościowy i jakiego rodzaju papiery wartościowe mogą być emitowane przez j.s.t. Ustawodawca posługuje się pojęciem „emisja papierów wartościo­ wych”. W praktyce samorządowej jest jednak mowa głównie o obliga­ cjach komunalnych. W literaturze przedmiotu brakuje kompleksowych opracowań na temat pozostałych rodzajów papierów wartościowych. W związku z powszechnym na świecie stosowaniem pochodnych in­ strumentów finansowych w ramach zarządzania długiem publicznym powstaje pytanie, czy – i ewentualnie w jakim zakresie – są one stoso­ wane w gospodarce samorządów innych państw. 1 Tekst pierwotny: Dz. U. Nr 16, poz. 95. 18 Wstęp Mimo że instrumenty finansowe dotychczas nie są wykorzysty­ wane tak często jak kredyt czy pożyczka, nie oznacza to, że temat nie jest istotny. Udział długu sektora samorządowego w państwo­ wym długu publicznym na koniec 2013 r. wyniósł 7,8 . Dynami­ ka przyrostu zadłużenia j.s.t. i ich związków w okresie 2003–2013 była jednak znacznie większa niż dynamika przyrostu zadłużenia Skarbu Państwa (odpowiednio: 402,2  i 221,1 2). Emisja papierów wartościowych na koniec 2013 r. stanowiła do 15,5  przychodów polskich gmin w skali roku3. W ostatnich latach w Polsce w następstwie wprowadzenia indy­ widualnego wskaźnika zadłużenia w przepisach ustawy o finansach publicznych gminy często poszukują nowych form finansowania inwestycji. Rynek finansowy stanowi podstawowe miejsce, w ramach którego w gospodarce wolnorynkowej następuje przekazywanie ka­ pitału od kapitałodawców do kapitałobiorców. Instytucje rynku ban­ kowego, takie jak kredyt i pożyczka, są klasyczną formą pozyskiwania środków zwrotnych. Innowacyjne – jak by się wydawało – stosowanie w gospodarce gminy instrumentów finansowych dostępnych na rynku kapitałowym wywołuje skrajne oceny: od negowania po entuzjazm. Zauważalna jest tendencja do coraz większego wykorzystania rynku regulowanego i alternatywnych systemów obrotu jako miejsc pozyski­ wania kapitału. Zachęcające są przykłady realizacji dużych projektów finansowanych przez emisje obligacji komunalnych. Niewątpliwą za­ letą takiej formy finansowania jest wzrost renomy, rozpoznawalności określonej gminy wśród inwestorów na rynku kapitałowym, ale także budowanie wizerunku społeczności otwartej na przedsiębiorców po­ szukujących lokalizacji pod swoje inwestycje. Przedmiot niniejszej monografii jest złożony. Po pierwsze, spro- wadza się do ustalenia, jakie rodzaje instrumentów finansowych przewidziane w systemie normatywnym polskiego rynku kapitało- wego mogą być wykorzystywane w gospodarce gminy. Chodzi przy tym nie tylko o możliwości ich pozyskiwania, ale przede wszystkim o faktyczne perspektywy ich zastosowania przez gminy. Zbadania wymagają również regulacje prawne systemu finansów samorzą- dowych pod kątem wymogów przewidzianych wobec gmin, które s. 46. 2 Dług publiczny. Raport roczny 2013, Ministerstwo Finansów, Warszawa 2014, 3 Rozwój systemu finansowego w Polsce w 2012 r., NBP, Warszawa 2014, s. 240. 19 Wstęp z tych instrumentów chciałyby skorzystać. Należy zatem zbadać, czy przepisy prawa wyznaczają ograniczenia w uczestnictwie gminy na rynku kapitałowym i tym samym czy różnicują pozycję gminy zarówno jako emitenta papierów wartościowych, jak i inwestora w porównaniu do innych podmiotów tego rynku. Interesująco przedstawia się zbadanie prawnych aspektów uczest­ nictwa samorządu lokalnego na rynku kapitałowym. Dotychczas w nauce poddawano analizie jedynie część przedstawionej materii, tj. obligacje komunalne. Brakuje jednak całościowego opracowania, które ukazywałoby jednostkę samorządu terytorialnego w kontek- ście szerokiego spectrum instrumentów finansowych. Powstaje zatem pytanie: które z instrumentów finansowych mogą pełnić znaczącą rolę w gospodarce gmin. Przy wyborze zakresu niniejszej pracy należało się kierować wielo­ ma kryteriami. Problematyka ta jest bowiem wielowątkowa. Wymaga badań zarówno w zakresie prawa, jak i ekonomii, w tym finansów oraz rachunkowości. W obszarze nauk prawnych temat wykorzystania instrumentów finansowych w gospodarce gminy implikuje koniecz­ ność badań nie tylko w zakresie prawa finansowego, w tym prawa finansów samorządowych, ale także prawa cywilnego, administra­ cyjnego i handlowego. Z punktu widzenia rynku finansowego należy wyjaśnić zasady jednolitego rynku finansowego. Emitenci papierów wartościowych mogą bowiem dokonywać sprzedaży walorów w ra­ mach całej UE. Instrumenty finansowe emitowane w jednym państwie członkowskim mogą być zatem nabywane przez rezydentów innego państwa członkowskiego. W związku z tym, że normy prawne sta­ nowione są przez dwa ośrodki legislacyjne – polski parlament i or­ gany UE – potrzebna jest znajomość prawa unijnego, a w szerszym kontekście także międzynarodowego. Złożoność problemu dowodzi więc konieczności badań interdyscyplinarnych. W nauce prawa nie ma jednak badań dotyczących problematyki miejsca instrumentów finansowych w gospodarce gminy. Podstawowe problemy badawcze w zakresie podjętej tematyki można sprowadzić do następujących pytań ogólnych: 1. Jakiego rodzaju instrumenty finansowe oraz w jakim zakresie mogą być wykorzystywane w gospodarce gminy? 2. Jakie są podstawy prawne oraz ograniczenia możliwości zawie- rania przez gminę umów, których przedmiotem są instrumenty finansowe? 20 Wstęp 3. Czy aktualna regulacja prawna w zakresie możliwości wyko- rzystania instrumentów finansowych w gospodarce gminy jest optymalna? W pierwszej kolejności chodzi zatem o określenie, z jakiego rodza­ ju instrumentów finansowych mogą korzystać gminy w swej gospodar­ ce finansowej, o ukazanie wszystkich możliwości stosowania nie tylko papierów wartościowych, ale także innych instrumentów finansowych. Potrzebne jest całościowe nakreślenie możliwości ich wykorzystania zarówno jako formy pozyskiwania kapitału, lokowania wolnych środ­ ków, jak i ewentualnego wykorzystania ich jako formy zabezpieczenia gospodarki gminy przed zmianą określonych parametrów rynkowych. Postawiony problem badawczy wymaga ustalenia zakresu regulacji prawnych rynku finansowego jako podstawowego miejsca, gdzie w roli towarów występują instrumenty finansowe. W obszarze tym następuje bowiem zamiana pieniądza na instrument finansowy, instrumentu fi­ nansowego na pieniądz lub jednego instrumentu finansowego na inny. Instrumenty finansowe w ścisłym tego słowa znaczeniu są przedmio­ tem obrotu na rynku kapitałowym. Tradycyjnie jego trzon stanowiły bowiem papiery wartościowe. Należy zatem wskazać charakter praw­ ny rynku kapitałowego oraz zasady przesądzające o funkcjonowaniu jego poszczególnych segmentów. Samo pojęcie papieru wartościowe­ go oraz instrumentu finansowego może budzić wątpliwości, a zatem nieodzowne jest zbadanie ich zakresu przedmiotowego, jak również wskazanie podstawowych rodzajów. Niniejsza monografia w swym założeniu ma stanowić pierwsze kompleksowe opracowanie problematyki wykorzystania instrumen- tów finansowych w gospodarce gminy. Publikacja ma mieć także cha­ rakter porządkujący. Temat jest bowiem istotny i aktualny. Wskazać należy, że użyte w tytule pojęcie „gospodarka gminy” jest pojęciem szerszym od terminu „gospodarka finansowa”. Mimo iż naj­ ważniejszą jej częścią jest gospodarka finansowa, zastosowanie instru­ mentów finansowych może mieć pośredni bądź bezpośrednio związek z innymi jej sferami, np. z gospodarką komunalną lub przestrzenną. Budowa lub modernizacja istniejącej infrastruktury (sieci wodo­ ciągów, kanalizacji, dróg gminnych), obiektów użyteczności publicznej (np. basenu, hali sportowej) bądź zakup środków transportu zbioro­ wego pociąga za sobą szczególne obciążenia finansowe dla większoś­ ci gmin. Nierzadko gminy zmuszone są rezygnować z określonych inwestycji lub wykonywać je w ograniczonym zakresie, aby podołać 21 Wstęp zaciągniętym zobowiązaniom finansowym. Wpływ na budżety gmin wywarł także światowy kryzys gospodarczy, którego skutki ograni­ czyły dostępność finansowania przedsięwzięć w sektorze samorządo­ wym. Dokonywanie inwestycji z zakresu infrastruktury i obiektów użyteczności publicznej przynosi wartość dodaną dla społeczności lokalnych. Niewątpliwie przyczynia się również do wzrostu gospo­ darczego. Potwierdzeniem tego są wyniki badań przeprowadzanych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, Bank Światowy i Europejski Bank Inwesty­ cyjny, świadczące o współzależności inwestycji publicznych i wzrostu gospodarczego państwa. Zamierzeniem badawczym niniejszej pracy jest także sformułowa­ nie podstaw prawnych oraz ograniczeń możliwości zawierania przez gminę umów, których przedmiotem są instrumenty finansowe. Nie można prowadzić tych rozważań bez uwzględnienia podstaw samo­ dzielności finansowej gminy oraz zasad gospodarki finansowej. Tezą w tym zakresie jest bowiem, że samodzielność finansowa gminy stanowi podstawę prawną jej uczestnictwa na rynku kapitałowym. Z problema­ tyką tą koresponduje pytanie o normatywne aspekty dualnego charak­ teru gminy na rynku kapitałowym. Po pierwsze, chodzi więc o gminę jako inwestora; a po drugie, jako emitenta. Jako tezę wskazać można, że użycie instrumentów finansowych jest w sposób krytyczny determi­ nowane ustawowymi limitami zadłużenia. Dla realizacji tak ustalonego celu głównego sformułowano następujące cele (pytania) szczegółowe: – czy gmina może być inwestorem na rynku kapitałowym w zakresie posiadanych przez nią wolnych środków? – czy poza emisją obligacji komunalnych zasadne jest emitowanie przez gminę innych papierów wartościowych? – czy możliwe są inne formy stosowania instrumentów finansowych w gospodarce gminy niż emisja i lokowanie wolnych środków? – jaki jest optymalny model regulacji pochodnych instrumentów finansowych w gospodarce gminy? – jakie jest zastosowanie instrumentów finansowych w ramach rea­ lizacji ustawowych zadań nałożonych na gminę (pośrednia forma, tj. utworzenie spółki komunalnej)? Tak sformułowany przedmiot i cele badawcze przesądziły o zakre­ sie badań i układzie pracy. Materia rozprawy ujęta została w rozdzia­ ły, które pozwalają spojrzeć na problem zarówno od strony regulacji prawnych sektora samorządowego, jak i rynku finansowego. 22 Wstęp Wskazane w tytule „instrumenty finansowe” stanowią trzon rynku finansowego. Dlatego też rozdział pierwszy ma na celu ustalenie znaczenia pojęcia „rynek finansowy”, ukazanie jego złożoności oraz podstaw prawnych prowadzenia działalności w jego ramach. Niezbęd­ ne w tym zakresie jest zbadanie powiązań między rynkiem finanso­ wym a jednostkami sektora finansów publicznych. Rozważania te mają umożliwić pokazanie mechanizmów działania i specyfiki środowiska rynku finansowego. Wymaga to spojrzenia nie tylko przez pryzmat prawa polskiego, ale i – w związku z multicentrycznym4 charakterem źródeł prawa – także w świetle prawa UE. Proces integracji europej­ skiego rynku finansowego jest bardzo zaawansowany. Globalizacja, integracja, działalność transgraniczna uzasadniają podjęcie badań w szerszym kontekście unijnego prawa rynku finansowego. W opar­ ciu o zasadę jednolitego paszportu instrumenty finansowe emitowane w jednym z państw członkowskich UE mogą bowiem być przedmiotem obrotu w innym państwie członkowskim. Celem badań rozdziału drugiego jest przedstawienie złożoności rynku kapitałowego jako podstawowego miejsca dokonywania trans­ akcji instrumentami finansowymi. Systematyzacja rynku kapitało­ wego i ukazanie regulacji prawnych pozwala na zrozumienie założeń obrotu instrumentami finansowymi. W warstwie pojęciowej niezbęd­ ne było wskazanie różnic między terminami „papier wartościowy” a „instrument finansowy”. Pojęcie „instrument finansowy” przyjęte w niniejszej pracy rozumiane jest zgodnie z definicją normatywną zawartą w art. 2 ust. 1 u.o.i.f. Nie obejmuje ono zatem, wbrew spotyka­ nym niekiedy w języku potocznym znaczeniom tego terminu, innych form zaciągania zobowiązań, takich jak kredyty czy pożyczki. Jako cel rozdziału trzeciego obrano zatem rozróżnienie obu wska­ zanych terminów. Podjęto ponadto próbę – na ile pozwalają na to ramy pracy – w miarę kompleksowego ukazania poszczególnych instrumen­ tów finansowych. W założeniu stanowi to podstawę do rozważenia możliwości zastosowania instrumentów finansowych w gospodarce gminy. Ustalenia te mają być pomocne także w określeniu istoty i pod­ stawowych rodzajów instrumentów pochodnych. Wstępnym założe­ niem jest, że nie wszystkie instrumenty finansowe są odpowiednie dla gminy. Oprócz zidentyfikowania wspomnianych instrumentów 4 E. Łętowska, Multicentryczność współczesnego systemu prawa i jej konsekwencje, PiP 2005, z. 4, s. 3. 23 Wstęp finansowych niejako in abstracto (tj. w ujęciu modelowym), podjęto także próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim zakre­ sie instrumenty te mogą znaleźć zastosowanie w gospodarce gminy. Analiza ma zatem umożliwić wskazanie, jakie instrumenty finansowe, obok coraz powszechniej wykorzystywanych obligacji, mogłyby być stosowane w gospodarce niektórych gmin. Rozdział czwarty ma na celu ukazanie prawnych podstaw gospo­ darki finansowej gminy. Autorka poszukuje w nim odpowiedzi na pytanie, czy uwarunkowania tej gospodarki i samodzielności finan­ sowej są wystarczające do zawierania umów, których przedmiotem są instrumenty finansowe. Analizie poddane zostały zagadnienia bu­ dżetu i wieloletniej prognozy finansowej (w.p.f.) oraz zasady gminnej gospodarki finansowej w zakresie ograniczonym przedmiotem badań. Podstaw gminnej gospodarki finansowej należy upatrywać w treści wieloletnich i rocznych planów finansowych, a także w ogólnych zasadach determinujących gospodarkę gmin jako jednostek sektora finansów publicznych, uregulowanych przede wszystkim w przepi­ sach Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Europejskiej Karcie Samorządu Lokalnego sporządzonej w Strasburgu dnia 15 października 1985 r., ustawie z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finan­ sach publicznych oraz w ustawie z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. Jednym z założeń pracy jest, że gmina może być nie tylko ka­ pitałobiorcą, ale i kapitałodawcą na rynku kapitałowym. Zbadaniu tej materii służy rozdział piąty, w ramach którego analizie poddano działalność emisyjną gmin oraz gminę w roli inwestora. Zamierzeniem autorki było ukazanie dualistycznego charakteru partycypacji gminy na rynku kapitałowym. Takie ujęcie implikuje konieczność rozważenia ryzyka związanego z obrotem papierami wartościowymi, co stanowi immanentną cechę rynku kapitałowego. W wielu sytuacjach obligacje komunalne są alternatywną – wzglę­ dem pożyczek i kredytów – formą pozyskiwania kapitału zwrotnego. Stanowią one bowiem jeden z podstawowych rodzajów przychodów gminy, o których mowa w ustawie o finansach publicznych. W kolej­ nym, szóstym rozdziale pracy zostaną ukazane prawne aspekty emisji obligacji komunalnych, w tym ich szczególna forma, jaką są obligacje przychodowe. Zbadano również praktykę stosowania prawa w tym zakresie, w tym orzeczenia sądów i rozstrzygnięcia organów nadzo­ ru. Rozważenia wymagały tryby emisji obligacji, zakres uchwał rady 24 Wstęp gminy w sprawie emisji obligacji, a także sposób realizacji świadczeń inkorporowanych w tym dłużnym papierze wartościowym. W ramach rozdziału siódmego autorka stawia pytanie o możli­ wość poszerzenia katalogu instrumentów finansowych w gospodar­ ce gminy. Odpowiedź stanowi kolejny cel badawczy pracy. Uwagę zwracają rozwiązania krajów Europy Zachodniej. Niezaprzeczalnie bowiem wiele rozwiązań prawnych przyjętych w krajach „starej UE” zostało dotychczas zasadnie przeniesione na grunt polskiego prawa. W pracy podjęto także próbę ukazania innych niż obligacje instrumen­ tów finansowych, będących formą pozyskiwania środków o charak­ terze zwrotnym, w tym walorów poniekąd alternatywnych względem krótkoterminowych kredytów i pożyczek. Badania przeprowadzono w ramach polskiego, ale także niemieckiego porządku prawnego. Szczególną rolę poświęcono pożyczce obligacyjnej (Schuldschein) funkcjonującej nie tylko w Niemczech, ale i innych zachodnioeuro­ pejskich porządkach prawnych. Rozdział ósmy przedstawia problematykę pochodnych instru­ mentów finansowych. Przeprowadzono badania w zakresie sposobu wykorzystania tych instrumentów w ramach zarządzania długiem publicznym. W założeniu ma to przedstawić możliwości użycia in­ strumentów pochodnych w gospodarce gminy. Przede wszystkim badano wykorzystanie podstawowej, jak się wydaje, funkcji instru­ mentów pochodnych, tj. zabezpieczenia gospodarki finansowej gminy przed ryzykiem. Celem jest rozważenie kwestii, czy dopuszczalne jest stosowanie instrumentów pochodnych w gospodarce gminy, w tym jako formy zabezpieczeń. Omówiono w nim stosowanie pochodnych instrumentów finansowych przez jednostki samorządu terytorialnego niektórych państw. Przestawienie zagranicznych przykładów ma przy­ czynić się do uzyskania odpowiedzi na pytanie o optymalną regulację w tym zakresie. W rozdziale dziewiątym zbadano możliwość wykorzystania se­ kurytyzacji w ramach gospodarki gminy. Istota sekurytyzacji, jako jednej z metod zarządzania aktywami, związana jest z kreowaniem instrumentów finansowych. Metoda ta polega na emisji papierów wartościowych w oparciu o wierzytelności posiadane przez inicjatora sekurytyzacji. Przyczynkiem do podjęcia w pracy problematyki se­ kurytyzacji jest twierdzenie, że w ramach gospodarki gminy jest to kolejna płaszczyzna, w której można by wykorzystać instytucję in­ strumentów finansowych. 25 Wstęp Niezależnie od odpowiedzi na pytania związane z zastosowaniem instrumentów finansowych w ramach budżetu gminy w rozdziale dzie­ siątym niniejszej rozprawy dokonano zbadania sposobów wykorzysta­ nia instrumentów finansowych w ramach spółek komunalnych. Podjęto tam próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w oparciu o obowią­ zujący system prawny uzasadnione jest tworzenie tego typu spółek w związku z zamiarem finansowania określonych przedsięwzięć oraz w jakim zakresie można wówczas wykorzystać instrumenty finansowe. Przedmiot i cel badań przesądziły o wyborze metod badawczych. Problematyka poruszona w niniejszej pracy ma głównie charakter publicznoprawny (prawo finansowe, prawo administracyjne, prawo rynku finansowego, prawo publiczne gospodarcze), ale w niezbędnym zakresie wymaga również ujęcia prywatnoprawnego, w tym uwzględ­ nienia przepisów prawa cywilnego i handlowego. W monografii zasto­ sowano zatem metodę dogmatyczno­prawną, której przedmiotem jest regulacja normatywna oraz poglądy przedstawicieli nauki. W związku z wyznaczonymi przez autorkę celami opracowania niezbędne stało się wskazanie praktyki stosowania prawa nie tylko w Polsce, ale i – na ile pozwalają ramy pracy – w innych porządkach prawnych. Meto­ da prawnoporównawcza, która znalazła zastosowanie przez badanie przepisów prawa obcego, pozwoliła ukazać ewentualne problemy, kierunki ewolucji przepisów prawnych, jak również ocenić przyjęty przez polskiego ustawodawcę model regulacji prawnych w badanym obszarze. W ramach prowadzonych badań – w niezbędnym zakresie – sięgnięto więc do rozwiązań prawnych angielskich, czeskich, fran­ cuskich, hiszpańskich, niemieckich i skandynawskich. Przedstawiono te akty prawa innych krajów, które w wybranych obszarach nadają swoisty charakter regulacji prawnej. Zagraniczne regulacje prawne oraz literatura w odniesieniu do polskiej płaszczyzny normatywnej i doktrynalnej mają charakter uzupełniający. Metoda historyczno­ prawna, polegająca na zbadaniu poprzednio obowiązujących aktów prawnych, pozwoliła ukazać ewolucję wybranych aktów prawa. Poza studiami teoretycznymi oraz analizą ewolucji rozwiązań prawnych, niniejsze rozważania opierały się na praktyce stosowania prawa. Meto­ da empirycznoprawna znalazła zastosowanie poprzez analizę orzecz­ nictwa sądowego i rozstrzygnięć organów nadzoru nad gospodarką finansową, które uznano za istotne dla omawianych zagadnień. W celu sprawdzenia skali omawianych procesów badania oparto na analizie odpowiednich danych statystycznych. 26 Wstęp Opracowanie zamykają wnioski końcowe. Stanowią one próbę odpowiedzi zarówno na podstawowe problemy badawcze, jak i na pytania szczegółowe postawione w pracy oraz zawierają podsumo­ wanie najważniejszych – dla badanego obszaru – ustaleń. Wnioski koncentrują się na prawdopodobnych oraz faktycznych możliwościach stosowania instrumentów finansowych w gospodarce gminy. Znaj­ dują oparcie w badaniach dotyczących dualistycznego uczestnictwa gminy na rynku kapitałowym w polskich oraz – w niezbędnym za­ kresie – także w zagranicznych regulacjach prawnych. Sformułowano również wnioski de lege ferenda, które – zdaniem autorki – mogłyby przyczynić się do wykorzystywania instrumentów finansowych w go­ spodarce gminy na szerszą skalę, umożliwiając tańsze – w porównaniu do kredytów bankowych – pozyskiwanie kapitału przez gminy, jak również przyczyniając się do zwiększenia ochrony środków publicz­ nych przed nadmiernym ryzykiem. Rozdział I Determinanty uczestnictwa jednostek sektora finansów publicznych na rynku finansowym 1. Rynek finansowy i jego segmentacja Pojęcie rynku nie ma definicji normatywnej, dlatego rozważa­ nia w tym zakresie należy w pierwszej oprzeć kolejności na defini­ cjach konstruowanych w literaturze ekonomii, finansów i prawa. Nie ulega bowiem wątpliwości, że rynek współtworzą trzy podstawowe czynniki: ekonomiczne, prawne i organizacyjne5. Termin „rynek” w najogólniejszym powszechnym znaczeniu określa „ogół transakcji kupna­sprzedaży danego dobra lub czynnika produkcji, zawieranych na pewnym terytorium w określonym czasie”6. Rynek w nauce ekono­ mii definiowany jest jako proces, za pośrednictwem którego następuje wzajemne oddziaływanie nabywców i sprzedawców danego dobra, w rezultacie czego dochodzi do określenia jego ceny i ilości7. W li­ teraturze przedmiotu wyodrębniane są trzy ujęcia definicji rynku. Od strony przedmiotowej rynek rozumiany jest jako miejsce wymiany towarów lub usług8. W nauce brak jednej powszechnie akceptowanej klasyfikacji struktury tak rozumianego rynku. Rynek systematyzo­ wany jest na wiele sposobów. Po pierwsze, w oparciu o kryterium zasięgu oddziaływania, tzw. zasięgu geograficznego. Jako przykład można wówczas wskazać podział rynku np. na rynek lokalny krajowy 5 Por. L. Góral, Zintegrowany model publicznoprawnych instytucji ochrony rynku bankowego we Francji i Polsce, Warszawa 2011, s. 13. 6 S. Sztaba, Rynek (hasło) (w:) B. Petrozolin­Skowrońska (red.), Nowa encyklope- dia powszechna PWN, t. 5, Warszawa 1996, s. 659. 7 P. Samuelson, W. Nordhaus, Ekonomia, Warszawa 1995, s. 82. 8 Tak m.in. W. Wrzosek, Funkcjonowanie rynku, Warszawa 1998, s. 19. 29 Rozdział I. Determinanty uczestnictwa jednostek sektora finansów… (narodowy), regionalny (obejmujący obszar powiatu lub wojewódz­ twa, europejski, międzynarodowy, światowy). Po drugie, według ro­ dzaju dóbr będących przedmiotem obrotu. Przykładowa klasyfikacja obejmuje: rynek towarów (minerałów, energii, rolny, dóbr przemy­ słowych, dóbr konsumpcyjnych), rynek usług (np. transportowych), czynników produkcji (np. rynek pracy), finansowy. Po trzecie, we­ dług skali transakcji – wyodrębnia się rynek hurtowy i detaliczny. Po czwarte, w oparciu o kryterium prawnie dozwolonej swobody dokonywania transakcji w praktyce wyróżnia się pojęcie rynku for­ malnego (w tym „wolnego rynku”, gdzie ograniczenia dostępu są minimalne bądź w ogóle nie występują) oraz rynku reglamentowa­ nego9 i rynku nielegalnego (w tym tzw. szary rynek bądź „szara strefa” – obejmujący transakcje poza wyznaczonym, spełniającym wymogi formalnoprawne rynkiem; oraz tzw. czarny rynek – charakteryzujący się obrotem towarami, których posiadanie jest nielegalne albo ściśle ograniczone przez ustawodawcę). Powszechne jest rozróżnienie na segmenty operacyjne, w oparciu o które wyróżnia się: rynek finansowy, rynek towarowy, rynek nie­ ruchomości, rynek pracy, rynek rzeczowych czynników produkcji, rynek metali szlachetnych10. Od strony podmiotowej rynek to ogół podmiotów dokonujących wymiany aktywów i pasywów. Nabywcy zapewniają popyt, sprzedający zaś – podaż. W ujęciu funkcjonalnym rynek rozumiany jest jako ogół czynności związanych z wymianą to­ warów lub usług11. Ze względu na przedmiot obrotu można wyróżnić w gospodar­ ce dwa rodzaje rynków: rynek realny, gdzie przedmiotem obrotu są dobra materialne, usługi oraz czynniki produkcji, oraz rynek finan­ sowy – obejmujący wartości o charakterze niematerialnym – instru­ menty finansowe, które w swej istocie są rodzajem umów regulujących określone zależności finansowe między stronami12. 9 Pojęcie to zostało omówione w pkt 2 niniejszego rozdziału. 10 Por. D. Dziawgo, Bank komercyjny na rynku finansowym (w:) J. Głuchowski, J. Szambelańczyk (red.), Bankowość, Poznań 1999, s. 286; S. Miedziak, Bankowość i podstawy rynku finansowego, Warszawa 2003, s. 159 oraz A. Sopoćko, Rynkowe in- strumenty finansowe, Warszawa 2005, s. 11, gdzie autor dokonuje podziału rynku na rynek towarów, nieruchomości, finansowy i pracy. 11 Tak definiuje rynek J. Czekaj, Rynki, instrumenty i instytucje finansowe, War­ 12 S. Thiel, Rynek kapitałowy i terminowy, Warszawa 2010, s. 5. szawa 2007, s. 11. 30 1. Rynek finansowy i jego segmentacja W nauce prawa rynek rozumiany jest jako całość stosunków wymiany13, a regulacje prawne dotyczące rynku odnoszą się przede wszystkim do reguł obrotu gospodarczego14, w tym sposobu wyko­ nywania zobowiązań, udzielania i cofania zezwoleń na prowadzenie działalności, nadzoru i autoryzacji, jak również do rynku pracy15. Wszystkie nieprawidłowości pojawiające się w ramach wolnego rynku podawane są jako uzasadnienie dla interwencjonizmu państwa. Nie chodzi jednak o zastępowanie rynku mechanizmami nakazowy­ mi czy wprowadzanie nowego systemu alokacji środków, ale o wyko­ nywanie przez państwo zadań, których rynek nie może samoistnie wypełniać albo wypełnia wadliwie ze społecznego punktu widzenia16. Zakres i sposób oddziaływania rynku na gospodarkę podlegał ewolucji wraz z rozwojem stosunków społeczno­gospodarczych17, a stosunek państwa do gospodarki nigdy nie był pasywny18. Jedynie w odniesieniu do krajów uprzemysławiających się w pierwszej poło­ wie XIX w., takich jak Francja, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, można mówić o warunkach zbliżonych do konkurencji doskonałej, a zatem wolnym rynku. Prawo w określonym państwie stanowi okreś­ lony porządek normatywny, powstając zawsze na bazie konkretnej rze­ czywistości społecznej, odzwierciedlając system wartości i oczekiwań obywateli, jak również kreując podstawy działalności gospodarczej. Czynna rola państwa w gospodarce stanowi jedno z założeń teorii, ta­ kich jak merkantylizm, protekcjonizm, interwencjonizm, zarządzanie gospodarką narodową czy społeczna gospodarka rynkowa. Współcześ­ nie wskazać wypada przede wszystkim dwie doktryny, nawiązujące 13 T. Włudyka, M. Smaga, Rynek (w:) T. Włudyka, M. Smaga (red.), Instytucje gospodarki rynkowej, Warszawa 2012, s. 117. 14 Por. np. ustawę z dnia 20 kwietnia 2004 r. o organizacji rynku mleka i prze­ tworów mlecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 50 z późn. zm.); ustawę z dnia 19 grudnia 2003 r. o organizacji rynków owoców i warzyw, rynku chmielu, rynku suszu paszowego oraz rynków lnu i konopi uprawianych na włókno (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 145, poz. 868 z późn. zm.); ustawę z dnia 11 marca 2004 r. o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 633 z późn. zm.); ustawę z dnia 5 grudnia 2008 r. o organizacji rynku rybnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1389). 15 Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 674 z późn. zm.). 16 Zob. J.E. Stiglitz, Ekonomia sektora publicznego, Warszawa 2004, s. 6 i n. 17 Szerzej: M. Al­Kaber, Rynki finansowe i instytucje, Białystok 2004, s. 16 i n.; P. Za­ padka, Aspekty prawne funkcjonowania rynku finansowego w Polsce, BiK 2002, nr 1, s. 30. 18 Szerzej: W. Stankiewicz, Historia myśli ekonomicznej, Warszawa 2000. 31 Rozdział I. Determinanty uczestnictwa jednostek sektora finansów… do keynesizmu oraz liberalizmu gospodarczego. Są to odpowiednio: neo­ i postkeynesizm oraz neoliberalizm. Uzupełniają je doktryny po­ średnie, takie jak doktryna państwa dobrobytu, koncepcje społecznej gospodarki rynkowej, socjaldemokratyczne koncepcje roli państwa w gospodarce19. Z punktu widzenia badań podjętych w dalszej części niniejszej pracy doniosłą rolę odgrywa definicja rynku finansowego. Rynek finan­ sowy, czasami określany mianem sektora finansowego rynku, definio­ wany jest w naukach ekonomii i prawa. W ramach rynku finansowego wyróżnia się jego sektory (segmenty, podrynki) określane wielokrotnie mianem odrębnych „rynków”. Przedstawiciele nauki prawa i ekono­ mii posługują się zatem zarówno pojęciem „rynek finansowy” w liczbie pojedynczej, jak i „rynki finansowe” w liczbie mnogiej. Występujące w literaturze przedmiotu rozbieżności w zakresie posługiwania się poję­ ciem „rynek finansowy” i „rynki finansowe” z merytorycznego punktu widzenia nie wydają się mieć przesądzającego znaczenia, a posłużenie się określoną formą tego terminu zależy od kontekstu prowadzonych badań. W istocie chodzi o ten sam zakres znaczeniowy. Dokonując analizy zakresowej tych pojęć, można jednak uznać, że są one tożsame i z metodologicznego punktu widzenia oba są poprawne20. Rynek finansowy jest jednym z wielu rynków funkcjonujących w gospodarce. Tworzą go transakcje polegające na zamianie pieniądza na instrument finansowy, zamianie instrumentu finansowego na pie­ niądz bądź zamianie jednego instrumentu finansowego na inny instru­ ment finansowy21. Rynek finansowy bywa określany odmianą rynku towarowego, na którym w roli towaru występuje pieniądz22, a coraz 19 Zob. C. Kosikowski, Publiczne prawo gospodarcze Polski i Unii Europejskiej, wyd. 4, Warszawa 2010, s. 27. 20 W doktrynie prawa wskazuje się, że ze względu na proces segmentacji rynku finansowego właściwsze wydaje się posługiwanie pojęciem rynków finansowych – zob. E. Fojcik­Mastalska, Kierunki dalszej integracji prawa bankowego z prawem UE, Kongres Prawa Bankowego, Kraków 2007, niepubl., s. 1. Z punktu widzenia integracji rynku finansowego UE, mającej charakter zarówno międzysektorowy, jak i transgra­ niczny, w odniesieniu do kompleksu zjawisk, regulacji prawnych nie budzi jednak zastrzeżeń posługiwanie się pojęciem „rynek finansowy”. 21 D. Dziawgo, Stowarzyszenia indywidualnych inwestorów i kluby inwestycyjne na rynku papierów wartościowych, Toruń 2004, s. 19. 22 C. Kosikowski, Rynek finansowy (hasło) (w:) B. Hołyst, E. Smoktunowicz (red.), Wielka encyklopedia prawa, wyd. 2, Warszawa 2005, s. 891. Pieniądz realizuje w gospo­ darce funkcję miernika wartości towarów i usług, środka krajowej wymiany oraz prze­ noszenia wartości i jej przechowywania (tezauryzacji). R. Diedrigkeit, Rynek pieniądza 32 1. Rynek finansowy i jego segmentacja częściej – na inny instrument finansowy. Ułatwia on zawieranie umów sprzedaży aktywów usług papierów wartościowych i instrumentów finansowych23. Tak rozumiany rynek finansowy ma istotne znaczenie dla gospodarki, ponieważ pozwala na efektywną alokację kapitału24. Rynek finansowy definiowany jest także jako „ogół transakcji zwią­ zanych z przemieszczaniem kapitałów pieniężnych, od podmiotów dysponujących wolnymi środkami finansowymi do podmiotów zgła­ szających zapotrzebowanie na takie środki”25 lub jako „ogół transakcji, których przedmiotem jest kapitał finansowy”26, a – uszczegółowiając – jako „ogół działań o charakterze ekonomicznym i związanych z tym czynności prawnych, dokonywanych między przedsiębiorcami, przy użyciu instrumentów finansowych i za pośrednictwem wyspecjalizo­ wanych instytucji rynku finansowego, których przedmiotem jest prze­ pływ i alokacja środków finansowych”27. Rynek finansowy rozumiany jest również jako zespół instytucji dokonujących obrotów terminowym kapitałem oraz mechanizm ekonomiczny, za pomocą którego procesy są realizowane28. Termin ten rozpatrywany jest w ujęciu przedmioto­ wym jako miejsce zawierania transakcji mających za przedmiot szero­ ko rozumiany kapitał finansowy29 (określone zobowiązania finansowe) i papierów wartościowych, Warszawa 1993, s. 11–12; F.S. Mishkin, Ekonomika pieniądza, bankowości i rynków finansowych, Warszawa 2002, s. 86. O prawnej i ekonomicznej natu­ rze pieniądza – F.A. Mann, The Legal Aspect of Money: With Special Reference to Compa- rative Private and Public International Law, wyd. 5, Oxford 1992, s. 5, gdzie autor definiuje pieniądz jako „majątek ruchomy” wydany zgodnie z przepisami prawa obowiązującego w państwie wydania, dominowany w odniesieniu do jednostki rozliczeniowej, i służący jako uniwersalny środek wymiany w państwie jego wydania. Ibidem, s. 8. 23 E.H. Neave, Financial Systems: Principles and Organisation, New York 2002, Rutledge–London 1998. 24 Szerzej: K. Jajuga, Rynki finansowe (w:) K. Jajuga, K. Kuziak, P. Markowski, Inwestycje finansowe, Wrocław 1997, s. 69. Problemy związane z prawnymi i ekono­ micznymi aspektami funkcjonowania rynku finansowego omawia m.in.: A. Cahn, Schwierigkeiten bei der Ordnung einer Komplexen Ökonomie durch das Recht – das Beispiel des Finanzmarkts (w:) E. Kempf, K. Lüderssen, K. Volk (red.), Ökonomie versus Recht im Finanzmarkt?, Berlin–Boston 2011, s. 3 i n. 25 W. Bień, Rynek papierów wartościowych, wyd. 4, Warszawa 2004, s. 183. 26 D. Dziawgo, L. Dziawgo, Fundusze powiernicze, Toruń 1994, s. 123. 27 P. Zapadka, Aspekty prawne funkcjonowania rynku finansowego w Polsce, 28 A. Samborski, Rynki papierów wartościowych w krajach Unii Europejskiej, BiK 2002, nr 1, s. 28. Katowice 2004, s. 9. 29 M. Wypych, Finanse i instrumenty finansowe, Łódź 1997, s. 115. Podobnie – jako ogół transakcji papierami wartościowymi – definiuje rynek finansowy A. Kaź­ mierczak, Pieniądz i bank w kapitalizmie, Warszawa 1993, s. 50. 33 Rozdział I. Determinanty uczestnictwa jednostek sektora finansów… lub w ujęciu podmiotowym – jako miejsce dokonywania transakcji między podmiotami posiadającymi nadwyżki środków (oszczędności) a podmiotami chcącymi je zagospodarować, czyli zmienić w aktywa realne30. Wskazanie jedynie na podmiotowe, a nie przedmiotowe ujęcie rynku finansowego stanowi zawężenie jego definicji. Jeden z najbardziej popularnych podziałów rynku finansowego polega na wyodrębnieniu w jego ramach czterech podstawowych seg­ mentów: rynku pieniężnego, rynku kapitałowego, rynku instrumen­ tów pochodnych oraz rynku walutowego31. Inni przedstawiciele nauki wyodrębniają inne jego segmenty, jak: rynek pieniężny, rynek kapitało­ wy, rynek pożyczkowy (kredytowy), rynek walutowy (czasami okreś­ lany jako specyficzna forma rynku pieniężnego)32, rynek terminowy (instrumentów pochodnych)33. W literaturze przedmiotu segmenty te określane bywają mianem „podrynków” rynku finansowego34. Segmentacja rynku finansowego dokonywana zarówno w litera­ turze przedmiotu, jak i w praktyce, nawiązuje do różnych kryteriów, podobnie jak ma to miejsce w odniesieniu do samego rynku, m.in. obszaru geograficznego, na którym dokonywane są transakcje (rynek krajowy i międzynarodowy); skali transakcji (rynek hurtowy i deta­ liczny); charakteru transakcji (rynek pierwotny i wtórny); podmiotów (rynek międzybankowy i pozabankowy); przedmiotu, na który opiewa transakcja (rynek instrumentów bazowych oraz instrumentów po­ chodnych); przedmiotu odnoszącego się do poszczególnych rodzajów instrumentów finansowych (rynek walutowy, lokat międzybankowych, kredytowy, metali szlachetnych, instrumentów kontroli ryzyka – in­ strumentów pochodnych, papierów wartościowych i inne)35. Jednym z najczęściej spotykanych jest podział rynku finansowego w oparciu 30 B. Pietrzak, Rynki finansowe (w:) B. Pietrzak, Z. Polański (red.), System finan- sowy w Polsce. Lata dziewięćdziesiąte, wyd. 2, Warszawa 2001, s. 14; W. Dębski, Rynek finansowy i jego mechanizmy, Warszawa 2001, s. 16. 31 K. Jajuga, Rynki i instrumenty finansowe – wprowadzenie (w:) K. Jajuga, T. Ja­ juga, Inwestycje. Instrumenty finansowe. Ryzyko finansowe. Inżynieria finansowa, Warszawa 2000, s. 17. 32 W. Tarczyński, Rynki kapitałowe. Metody ilościowe, t. I, Warszawa 2001, s. 12. 33 S. Thiel, Rynek kapitałowy i terminowy, Warszawa 2010, s. 7–8. Podobnie I. Pyka, Rynek pieniężny i kapitałowy, Katowice 2003, s. 15. 34 W. Milo, Rynki finansowe (w:) W. Milo (red.), Finansowe rynki kapitałowe. Przypadek Polski lat dziewięćdziesiątych, Warszawa 2000, s. 14 i n. 35 Zob. D. Dziawgo, Stowarzyszenia…, s. 20–22; W. Dębski, Rynek finansowy i jego mechanizmy, Warszawa 2007, s. 18 i n. Podobnie S. Sztaba, Rynek (hasło) (w:) Ency- klopedia…, s. 659. 34 1. Rynek finansowy i jego segmentacja o kryterium okresu obiegu instrumentu, często określane podziałem o kryterium zapadalności (wymagalności), na rynek pieniężny i rynek kapitałowy36. Dokonując klasyfikacji w oparciu o kryterium czasu dysponowa­ nia środkami oraz celu, na jaki są przeznaczane, w ramach rynku finansowego, obok rynku pieniężnego (gdzie dokonywane są krót­ koterminowe operacje pieniężne), rynku kapitałowego (długotermi­ nowych inwestycji w instrumenty finansowe), wyodrębnia się rynek instrumentów terminowych (na którym termin operacji zależy od woli storn tworzących instrument), rynek depozytowy (na którym środki finansowe przeznaczane są na szeroko rozumiane cele oszczędnoś­ ciowe) i rynek ubezpieczeniowy (którego funkcjonowanie od rynku depozytowego odróżnia uzależnienie wypłaty środków pieniężnych od wystąpienia podstawy wypłacenia ubezpieczenia)37. Ze względu na moment rozliczania transakcji wyróżnia się rynek transakcji natychmiastowych (spot) i terminowych, na którym wy­ stępują kontrakty forward, futures oraz opcyjne; a z punktu widzenia formy organizacyjnej można mówić o rynku giełdowym – prowa­ dzonym na giełdzie i rynku pozagiełdowym – prowadzonym między instytucjami finansowymi, głównie biurami maklerskimi z pominię­ ciem giełdy38. Rynek finansowy w oparciu o rodzaje występujących instrumentów dzielony jest zaś na rynek pieniężny (w jego ramach występują lokaty międzybankowe, bony skarbowe, bony komercyjne, certyfikaty depozytowe, weksle), rynek kapitałowy (będący miejscem obrotu m.in. akcjami, obligacjami, certyfikatami inwestycyjnymi, kwi­ tami depozytowymi), rynek instrumentów pochodnych (forwardy, fu- tures, opcje, swapy), rynek depozytowo­kredytowy (miejsce zawierania umów, których przedmiotem są lokaty bankowe, kredyty bankowe, pożyczki) i – nierzadko wyodrębniany – rynek walutowy39. Typologia rynku finansowego często nie jest wyczerpująca i warto podkreślić, że ulegała znacznym zmianom na przestrzeni ostatnich lat. Z punktu widzenia niniejszej pracy nieodzowne jest zwróce­ nie uwagi na wzrost znaczenia rynku instrumentów pochodnych. 36 Zob. rozdział II niniejszej pracy. 37 P. Zapadka, Aspekty prawne funkcjonowania rynku finansowego w Polsce, BiK 2002, nr 1, s. 30 i n. 38 W. Dębski, Rynek finansowy…, s. 19. O rynku walutowym zob. także K. Zabielski (w:) J. Nacewski, K. Zabielski, Globalny rynek finansowy, Warszawa 2002, s. 19–29. 39 Zob. W. Dębski, Rynek finansowy…, s. 19–21. 35 Rozdział I. Determinanty uczestnictwa jednostek sektora finansów… W połowie lat 90. XX w. pod względem wolumenu zawieranych transakcji był on uważany za największy rynek finansowy na świe­ cie40, a obecnie jego wartość przekracza kilkukrotnie PKB całego świata41. W nauce finansów popularny jest trójpodział rynku finan­ sowego na rynek pieniężny, kapitałowy i instrumentów pochodnych, nawiązujący do funkcji, jakie pełnią instrumenty finansowe. Rynek pieniężny umożliwia zarządzanie płynnością (a zatem dostosowy­ wanie posiadanego zapasu środków pieniężnych do występujących aktualnie potrzeb płatniczych, obejmujący transakcje instrumentami przeważnie o wierzycielskim charakterze i terminie zapadalności do roku); rynek kapitałowy, na którym oferowane są instrumenty umoż­ liwiające lokowanie i pozyskiwanie kapitału – co najmniej jeden rok; rynek instrumentów pochodnych – umożliwiający zabezpieczenie się przed ryzykiem niedostosowania uzyskiwanych i dokonywanych przez dany podmiot strumieni płatności w wyniku niekorzystnych zmian cen i kursów albo w celach spekulacyjnych, rynek walutowy – obej­ mujący transakcje walutowe (polegające na wymianie instrumentu finansowego wyrażonego w jednej walucie na instrument finansowy wyrażony w innej walucie)42. Rynkowi wiele uwagi poświęcają przedstawiciele nauki prawa. Próba wskazania zakresu pojęcia „rynek finansowy” była podejmo­ wana w dyscyplinach prawa publicznego, co wynikało przede wszyst­ kim z konieczności poddania regulacjom prawnym jego organizacji i rządzących nimi zasad43. Konieczność wypracowania w nauce prawa ogólnej definicji rynku finansowego wynika stąd, że pojęcie zaczerp­ nięte z języka potocznego nie może być używane jako narzędzie 40 J. Sarnowski, Rynki finansowe (w:) A. Dmowski, J. Sarnowski, D. Prokopowicz, Podstawy finansów i bankowości, Warszawa 2005, s. 149. 41 Zob. OTC derivatives statistics at end-December 2013, Bank for Internatio­ nal Settlements, May 2014, s. 2–26, http://www.bis.org/publ/otc_hy1405.pdf (dostęp: 10.11.2014 r.); I. Popova, B. Simkins, The Value of OTC Derivatives: Case Study Analyses of Hedges by Publicly Traded Non-Financial Firms, International Swaps and Derivatives Association, Inc., March 2014, s. 5. 42 K. Jajuga (w:) K. Jajuga, T. Jajuga, Inwestycje, instrumenty finansowe, inży- nieria finansowa, Warszawa 1997, s. 17–18;
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instrumenty finansowe w gospodarce gminy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: