Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00313 006142 11246341 na godz. na dobę w sumie
Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości - ebook/pdf
Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-434-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka stanowi kompendium wiedzy na temat instrumentów pochodnych nabywanych w celach zabezpieczających. Przedmiotem rozważań jest nie tylko ujęcie instrumentów pochodnych w księgach rachunkowych oraz ich prezentacja w sprawozdaniu finansowym, lecz również omówienie zasad konstrukcji powiązania zabezpieczającego z punktu widzenia zasad rachunkowości, wskazanie metod pomiaru efektywności zabezpieczenia oraz sposobów wyceny pozycji zabezpieczanej i instrumentu zabezpieczającego.

W celu ułatwienia zrozumienia prezentowanych treści zamieszczono szereg przykładów praktycznych. Kompleksowe omówienie problematyki instrumentów pochodnych nabywanych w celach zabezpieczających przesądza, iż książka stanowi cenne źródło wiedzy nie tylko dla praktyków rachunkowości, lecz również studentów oraz początkujących księgowych.


Z recenzji dr hab. Ewy Walińskiej, prof. nadzw. UŁ:

Rachunkowość zabezpieczeń to szczególnie złożony obszar pomiaru i komunikacji w systemie rachunkowości. Autorka prowadzi rozważania na temat wykorzystania instrumentów pochodnych w celach zabezpieczających w sposób usystematyzowany. Tematyka ta jest dziś szczególnie istotna z uwagi na dokonujące się zmiany modelu sprawozdawczego w skali międzynarodowej. Książka propaguje wiedzę na temat rachunkowości zabezpieczeń, jest przykładem poszukiwania nowych rozwiązań w obszarach, w których dotychczas obowiązujące regulacje nie spełniają oczekiwań szeroko rozumianego otoczenia działalności gospodarczej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

cena 48 zł Anna Żebruń Anna Żebruń jest doktorem nauk ekonomicznych, pracownikiem naukowym w Instytucie Rachunkowości Uniwersytetu Szczecińskiego. W czasie wieloletniej praktyki naukowo- dydaktycznej opublikowała szereg artykułów z zakresu rachunkowości, brała także udział w opracowaniu podręczników akademickich: Praktyczne podstawy rachunkowości. Zbiór zadań pod redakcją K. Winiarskiej, Rachunek kosztów. Zbiór zadań, pod redakcją T. Kiziukiewicz, Rachunkowość instrumentów finansowych (współautor W. Gos). W latach 2004–2009 była pracownikiem międzynarodowej firmy, co zapewniło weryfikację posiadanej wiedzy. Książka stanowi kompendium wiedzy na temat instrumentów pochodnych nabywanych w celach zabezpieczających. Przedmiotem rozważań jest nie tylko ujęcie instrumentów pochodnych w księgach rachunkowych oraz ich prezentacja w sprawozdaniu finansowym, lecz również omówienie konstrukcji powiązania zabezpieczającego z punktu widzenia zasad rachunkowości, wskazanie metod pomiaru efektywności zabezpieczenia oraz sposobów wyceny pozycji zabezpieczanej i instrumentu zabezpieczającego. W celu ułatwienia zrozumienia prezentowanych treści zamieszczono szereg przykładów praktycznych. Dzięki kompleksowemu omówieniu problematyki książka stanowi cenne źródło wiedzy nie tylko dla praktyków rachunkowości, lecz również studentów oraz początkujących księgowych. Niedostatek opracowań teoretycznych oraz ciągłe modyfikacje regulacji prawnych w pełni uzasadniają publikację opracowania z zakresu rachunkowości zabezpieczeń. Autorce udało się w sposób zrozumiały przedstawić problemy skomplikowanych procedur wyceny, ewidencji księgowej i prezentacji uzyskanych informacji w sprawozdaniach finansowych. Na szczególne podkreślenie zasługuje wzbogacenie rozważań o przykłady praktyczne poszczególnych rodzajów instrumentów pochodnych zabezpieczających. Z recenzji prof. zw. dr hab. Teresy Kiziukiewicz Autorka prowadzi rozważania na temat wykorzystania instrumentów pochodnych w celach zabezpieczających w sposób usystematyzowany. Tematyka ta jest istotna z uwagi na zmiany modelu sprawozdawczego w skali międzynarodowej. Książka jest przykładem poszukiwania nowych rozwiązań w obszarach, w których dotychczas obowiązujące regulacje nie spełniają oczekiwań szeroko rozumianego otoczenia działalności gospodarczej. Z recenzji dr hab. Ewy Walińskiej, prof. nadzw. UŁ Difin ul. Kostrzewskiego 1, 00-768 Warszawa tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62 fax 22 841 98 91 www.difin.pl ISBN 978-83-7641-266-5 I n s t r u m e n t y p o c h o d n e z a b e z p i e c z a ą c e w r a c h u n k o w o ś c i j D i f i n Instrumenty pochodne.indd 1 Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości Difin 4-05-10 9:49:27 Difin Copyright © by Difi n SA Warszawa 2010 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Recenzenci: Prof. zw. dr hab. Teresa Kiziukiewicz Dr hab. Ewa Walińska, prof. nadzw. UŁ ISBN 978-83-7930-434-9 Printed in Poland Difi n SA Warszawa 2010 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, (0 22) 851 45 62 fax 22 841 98 91 www.difi n.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o. Wydrukowano w Polsce Spis treści WSTĘP ............................................................................. 9 Rozdział I. INSTRUMENTY POCHODNE JAKO NARZĘDZIE OGRANICZANIA RYZYKA ............................................. 1.1. Ryzyko w systemie celów działalności przedsiębiorstw ......................... 1.2. Rola instrumentów pochodnych w ograniczaniu ryzyka ........................ 1.3. Przykłady strategii wykorzystywanych w transakcjach hedgingowych ............ 1.3.1. Kontrakty terminowe ................................................... 1.3.2. Transakcje swap ......................................................... 1.3.3. Opcje ................................................................... Rozdział II. IDEA RACHUNKOWOŚCI ZABEZPIECZEŃ ............................. 2.1. Wymagania stawiane przed rachunkowością w aspekcie rzetelności informacji o transakcjach zabezpieczających .............................................. 2.2. Istota zabezpieczenia w ujęciu bilansowym .................................... 2.3. Dokumentacja celu i strategii zarządzania ryzykiem ............................ 2.4. Powiązanie zabezpieczające według rachunkowości zabezpieczeń ............... 2.5. Metody pomiaru efektywności zabezpieczenia ................................. 13 13 21 27 29 33 39 51 51 56 60 65 74 Rozdział III. ZASADY WYCENY POWIĄZANIA ZABEZPIECZAJĄCEGO ............. 3.1. Ogólne zasady wyceny instrumentów zabezpieczających ....................... 3.2. Pomiar wartości godziwej kontraktów terminowych ............................ 82 82 88 6 Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości 3.2.1. Wycena kontraktów terminowych z uwzględnieniem całej ich wartości ... 3.2.2. Wycena kontraktów terminowych z wyłączeniem wartości 92 oprocentowania ........................................................ 3.3. Szacowanie wartości godziwej transakcji swap ................................ 96 3.4. Wartość wewnętrzna i czasowa opcji w pomiarze wartości godziwej ........... 101 3.5. Zasady wyceny pozycji zabezpieczanych ...................................... 106 89 Rozdział IV. EWIDENCJA I OPODATKOWANIE TRANSAKCJI ZABEZPIECZAJĄCYCH ............................................... 111 4.1. Wstępne ujęcie instrumentów pochodnych w księgach rachunkowych ......... 111 4.2. Późniejsza ewidencja powiązania zabezpieczającego ........................... 116 4.2.1. Ewidencja zabezpieczenia wartości godziwej ............................ 118 4.2.2. Ewidencja zabezpieczenia przepływów pieniężnych ..................... 122 4.3. Transakcje zabezpieczające w polskim prawie podatkowym .................... 130 4.4. Konsekwencje rozbieżności między prawem bilansowym a podatkowym w aspekcie realizowanych strategii zabezpieczających ......................... 139 Rozdział V. SPRAWOZDAWCZOŚĆ FINANSOWA JAKO ŹRÓDŁO INFORMACJI O TRANSAKCJACH ZABEZPIECZAJĄCYCH ........................... 145 5.1. Wprowadzenie do sprawozdania fi nansowego a transakcje hedgingowe ......... 145 5.2. Bilans jako źródło informacji o zabezpieczających instrumentach pochodnych ..... 150 5.3. Wynik na transakcjach zabezpieczających w rachunku zysków i strat .......... 153 5.4. Zestawienie zmian w kapitale (funduszu) własnym a zabezpieczające instrumenty pochodne ....................................................... 156 5.5. Prezentacja strategii hedgingowych w rachunku przepływów pieniężnych ....... 158 5.6. Pozostałe elementy sprawozdania fi nansowego prezentujące informacje o transakcjach zabezpieczających ............................................. 162 Rozdział VI. PRZYKŁADY PRAKTYCZNE .......................................... 167 6.1. Zasady wyceny i ewidencji kontraktów terminowych zabezpieczających wartość godziwą ............................................................. 167 6.2. Zasady wyceny i ewidencji kontraktów terminowych zabezpieczających przepływy pieniężne ......................................................... 175 Spis treści 7 6.3. Zasady wyceny i ewidencji procentowych transakcji swap zabezpieczających wartość godziwą ............................................................. 185 6.4. Zasady wyceny i ewidencji opcji zabezpieczającej przepływy pieniężne ........ 197 LITERATURA .................................................................... 204 SPIS TABEL ...................................................................... 212 SPIS SCHEMATÓW .............................................................. 215 Wstęp W warunkach gospodarki rynkowej otoczenie, w którym funkcjonują przedsię- biorstwa, ulega ciągłym zmianom i przeobrażeniom. Uwolnienie cen rynkowych, liberalizacja przepływów pieniężnych oraz dynamicznie postępująca globalizacja sprawiają, iż ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej jest obecnie więk- sze niż w przeszłości, zaś przedsiębiorstwa powszechniej wykorzystują techniki umożliwiające jego ograniczenie. Jednym ze sposobów pozwalających na zabezpieczenie przedsiębiorstw przed wystąpieniem niekorzystnych tendencji na rynku są inwestycje w instrumenty po- chodne. Transakcje terminowe umożliwiają ograniczenie ryzyka stopy procento- wej, kursu walutowego oraz ryzyka cenowego, dzięki czemu mogą zostać wyko- rzystane w różnorodnych sytuacjach. Ponadto istnienie dużej liczby oferowanych produktów umożliwia dostosowanie zawieranych transakcji do pożądanego profi - lu zabezpieczenia. Mimo znacznych możliwości, jakie stwarza wykorzystanie instrumentów po- chodnych w celach zabezpieczających, transakcje te stosowane w niewłaściwy sposób mogą się przyczynić do poniesienia ogromnych strat. Jest to związane ze specyfi cznymi cechami, wyróżniającymi instrumenty pochodne spośród innych oferowanych na rynku produktów, a mianowicie: 1) ich nabycie jest związane z niewielkim lub żadnym przepływem środków pie- 2) potencjalne ryzyko lub korzyści mogą być znacznie większe niż bieżące wydatki, 3) rozliczenie transakcji następuje w przyszłości. Ryzyko towarzyszące zawarciu transakcji terminowych wymaga więc prezen- tacji szczegółowych informacji, pozwalających na ocenę stosowanych strategii zabezpieczających. Ich ujawnieniem zainteresowane są nie tylko osoby odpowie- dzialne za zarządzanie przedsiębiorstwem, lecz także osoby pośrednio uzależnione od kondycji fi nansowej jednostki, takie jak: inwestorzy, kredytodawcy, kontrahenci czy też pracownicy. niężnych do czasu realizacji kontraktu, 10 Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości Konieczność stosowania specjalnych zasad, zapewniających właściwe odzwier- ciedlenie transakcji zabezpieczających w systemie rachunkowości została również zauważona przez ustawodawcę, który wprowadził szczegółowe zasady uznawania, metody wyceny, zakres ujawniania i sposoby prezentacji instrumentów pochod- nych nabywanych w celach zabezpieczających. Istotne jest jednak, iż obowiązujące regulacje są przedmiotem ciągłych dyskusji na temat słuszności przyjętych rozwią- zań oraz ich adekwatności w realiach rzeczywistości gospodarczej. Wprowadzone zasady były już niejednokrotnie modyfi kowane i z całą pewnością można stwier- dzić, iż proces opracowywania metod ujmowania transakcji zabezpieczających w systemie rachunkowości nie został ostatecznie zakończony. Należy podkreślić, że problematyka rachunkowości zabezpieczeń jest niezwy- kle trudna i złożona. Specyfi czny charakter inwestycji w instrumenty pochodne, nabywane w celach zabezpieczających, sprawia, że przed systemem rachunkowości stawiane są nowe wymagania. Istnienie niewielkiego lub żadnego przepływu pie- niężnego w chwili zawarcia transakcji, powoduje trudności ze wstępnym ujęciem instrumentów pochodnych w księgach rachunkowych. Możliwość wystąpienia wy- niku na transakcji niewspółmiernego z początkowymi nakładami skutkuje wzro- stem znaczenia wykorzystywanych zasad wyceny. Rozliczanie wyniku w przyszło- ści wymaga natomiast stosowania szczególnych zasad ewidencji. W konsekwencji rachunkowość zabezpieczeń wprowadza rozwiązania dostosowane do specyfi ki transakcji zabezpieczających, które w praktyce mogą sprawiać istotne problemy. Treść książki została ujęta w sześciu rozdziałach. Defi nicja ryzyka, jego istota i rodzaje stanowiły punkt wyjścia rozważań przeprowadzonych w rozdziale pierw- szym. Zostały w nim również scharakteryzowane podstawowe rodzaje instrumentów pochodnych, a także techniki wykorzystywane w transakcjach zabezpieczających. W rozdziale drugim przedstawione natomiast zostały obowiązujące regula- cje, które dotyczą zasad ujmowania, wyceny, ewidencji oraz prezentacji transakcji terminowych zawieranych w celach zabezpieczających. Obszarem zainteresowań było również zbadanie, czy zabezpieczenie w ujęciu bilansowym jest tożsame z interpretacją przyjętą w nauce fi nansów. Sformułowane w rozdziale drugim, zasady rachunkowości zabezpieczeń zostały szczegółowo rozwinięte w dalszej części pracy. Metody wyceny instrumentów pochodnych oraz pozycji zabezpieczanych stały się istotą rozważań zamieszczonych w rozdziale trzecim. Ocenie poddano funk- cjonalność przyjętych w rachunkowości rozwiązań z punktu widzenia rzetelności dostarczanych informacji. Szczególną uwagę poświęcono również stwierdzeniu, czy istnieje możliwość wykorzystania na potrzeby rachunkowości metod wyceny opracowanych przez naukę fi nansów. Zasady ewidencji transakcji zabezpieczających zostały natomiast szczegółowo scharakteryzowane w rozdziale czwartym. Zaprezentowane zostały rozwiązania w zależności od rodzaju stosowanych zabezpieczeń, a także zasygnalizowano ist- Wstęp 11 niejące rozbieżności w stosunku do rozwiązań międzynarodowych. Istotną część rozważań zawartych w rozdziale czwartym stanowiła również problematyka opo- datkowania instrumentów pochodnych i związane z tym potrzeby ewidencyjne. Rozdział piąty miał z kolei na celu omówienie sposobu prezentacji informa- cji o transakcjach zabezpieczających w sprawozdaniu fi nansowym. W tym celu zostały szczegółowo przedstawione zasady prezentacji strategii hedgingowych we wprowadzeniu do sprawozdania fi nansowego, bilansie, rachunku zysków i strat, zestawieniu zmian w kapitale (funduszu) własnym, rachunku przepływów pie- niężnych, a także informacjach dodatkowych i objaśnieniach. Podsumowanie rozważań na temat rachunkowości zabezpieczeń stanowi roz- dział szósty, w którym zostały przedstawione przykłady wyceny, ewidencji i pre- zentacji instrumentów pochodnych. Rozdział ten może jednocześnie stanowić sprawdzian określający stopień przyswojenia prezentowanych zagadnień. Autorka ma nadzieję, że niniejsza książka dzięki szczegółowemu omówieniu zagadnień związanych z rachunkowością zabezpieczeń umożliwi zrozumienie i właściwe stosowanie obowiązujących regulacji. Z uwagi, iż książka stanowi kom- pedium wiedzy o zabezpieczających instrumentach pochodnych w ujęciu rachun- kowości, a także przedstawia praktyczne zastosowanie przepisów, adresowana jest zarówno do praktyków, jak i teoretyków rachunkowości. Rozdział I Instrumenty pochodne jako narzędzie ograniczania ryzyka 1.1. Ryzyko w systemie celów działalności przedsiębiorstw Prowadzenie działalności gospodarczej wymaga nieustannego podejmowa- nia decyzji, które powinny być skoordynowane i prowadzić do osiągnięcia wy- znaczonego celu. Cel przedsiębiorstwa można określić jako zmienną ekonomicz- ną (zmienne ekonomiczne), która jest przedmiotem głównego zainteresowania kierownictwa i tym samym stanowi główne kryterium wyboru typu i kierunku działania1. Powinien on być realny, mierzalny i odpowiadać ogólnym założeniom przyjętym przez przedsiębiorstwo. Dlatego, niezwykle istotne jest, aby każde przedsiębiorstwo miało wyraźnie określony cel oraz koncentrowało swoje wysiłki na znalezieniu sposobów jego realizacji. W tradycyjnej teorii przyjmowano założenie, że celem zarówno przedsię- biorstwa, jak i właściciela sprawującego nad nim całkowitą kontrolę, jest mak- symalizacja zysku. Może ona przy tym dotyczyć krótkiego okresu i wówczas zostać określona jako maksymalizacja dochodu właściciela, bądź też długiego i przejawiać się we wzroście wartości rynkowej przedsiębiorstwa. Niekiedy jed- nak jako cel prowadzenia działalności wskazuje się inne zmienne ekonomiczne, wśród których można wymienić: (cid:122) maksymalizację udziału w rynku, (cid:122) maksymalizację sprzedaży, (cid:122) minimalizację kosztów, (cid:122) przetrwanie, 1 L. Balcerowicz, Socjalizm – kapitalizm – transformacja. Szkice z przełomu epok, PWN, Warszawa 1997, s. 111, za: S. Sudoł, Przedsiębiorstwo. Podstawy nauki o przedsiębiorstwie, Dom Organizatora, Toruń 1999, s. 61. 14 Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości (cid:122) uniknięcie problemów fi nansowych i upadłości, (cid:122) utrzymanie dotychczasowego poziomu zatrudnienia, (cid:122) osiągnięcie zysku satysfakcjonującego. Analizując wymienione cele, można zauważyć, że wszystkie one dotyczą jed- nej z dwóch kategorii: rentowności lub ryzyka2. Maksymalizacja udziału w ryn- ku, wielkości sprzedaży, bądź minimalizacja kosztów, choć pośrednio, są związane z dążeniem do wygospodarowania zysku. Przetrwanie, uniknięcie problemów fi - nansowych i upadłości, utrzymanie dotychczasowego poziomu zatrudnienia czy też osiągnięcie zysku satysfakcjonującego ma na celu minimalizowanie ryzyka prowadzonej działalności oraz zapewnienie funkcjonowania w bardziej stabilnym otoczeniu. Sposób sformułowania celu ukazuje więc „fi lozofi ę” przedsiębiorstwa, preferowaną strategię działań – od zdecydowanie defensywnej (przetrwanie), po- przez neutralną (stabilizacja), po ofensywną (maksymalizacja)3. Zdefi niowanie celu prowadzenia działalności powinno więc być uzależnione od akceptowanego przez przedsiębiorstwo poziomu ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej. Podejmowanie ofensywnych strategii jest bowiem niemal zawsze obarczone wyż- szym ryzykiem, co ilustruje schemat 1.1. Różnorodność przyczyn powstawania ryzyka sprawia, iż dotyczy ono wszel- kich podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Właściwie ryzyko jest związane z każdą działalnością człowieka, nie tylko gospodarczą, ale również poli- tyczną czy społeczną. Dlatego też istota ryzyka, jego aspekty, czynniki oraz metody pomiaru stały się przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin naukowych, ta- kich jak: matematyka, statystyka, ekonomia, prawo, psychologia, teoria decyzji czy nauka o ubezpieczeniach4. Mimo tak powszechnego zainteresowania terminem „ryzyko”, nie udało się stworzyć jednej merytorycznie spójnej defi nicji. Przykłado- wo w samej teorii ryzyka ubezpieczeniowego funkcjonuje ponad dziesięć defi nicji tego pojęcia5. Niezaprzeczalne jest jednak twierdzenie, iż ryzyko związane jest z posiada- niem niepełnej informacji. Zupełnie pewna strata nie jest wynikiem występowania ryzyka6. W tym kontekście, ryzyko można określić jako skwantyfi kowaną formę niepewności, funkcję ilości i jakości posiadanych informacji o procesach gospodar- czych i społeczno-politycznych, jak również o stopniu zmienności i konfl iktowo- ctwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2004, s. 10. Warszawa 1993, s. 4. cza Branta, Bydgoszcz–Wrocław 2006, s. 12. gospodarcze. Ryzyko i metody oceny, T. Michalski (red.), Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2004, s. 47. 2 Por. A.M. Olkiewicz, Zarządzanie ryzykiem fi nansowym w działalności handlowej, Wydawni- 3 V. Jog, C. Suszyński, Zarządzanie fi nansami przedsiębiorstw, Centrum Informacji Menedżera, 4 M. Borda, Ryzyko zarządzania fi nansami w zakładach ubezpieczeń na życie, Ofi cyna Wydawni- 5 Ryzyko w działalności ubezpieczeniowej – metodyka diagnozy i propozycja oceny, [w:] Ubezpieczenia 6 T.T. Kaczmarek, Ryzyko i zarządzanie ryzykiem, Difi n, Warszawa 2006, s. 53. Rozdział I. Instrumenty pochodne jako narzędzie ograniczania ryzyka 15 ści wewnętrznych i zewnętrznych warunków działania7. Nie wszystkie defi nicje akcentują jednak zasadniczą rolę informacji. Wiele spośród spotykanych inter- pretacji pojęcia ryzyka wskazuje inne istotne zagadnienia, przy czym podejście poszczególnych autorów jest różne. Wnikliwa analiza spotykanych w literaturze przedmiotu defi nicji pozwala wskazać rozbieżności w poglądach poszczególnych autorów w następujących kwestiach: (cid:122) relacji między ryzykiem i niepewnością, (cid:122) kierunkiem odchyleń od stanu oczekiwanego, (cid:122) utożsamianiem istnienia ryzyka z działaniem lub stanem otoczenia, (cid:122) akcentowaniem dynamicznego lub statycznego charakteru ryzyka. Schemat 1.1. Ryzyko a cele działalności przedsiębiorstw CELE PRZEDSIĘBIORSTWA STRATEGIE DEFENSYWNE STRATEGIE NEUTRALNE STRATEGIE OFENSYWNE Przetrwanie Uniknięcie problemów finansowych i upadłości Utrzymanie dotychcza- sowego poziomu zatrudnienia Osiągnię- cie zysku satysfakcjo- nującego Maksy- malizacja udziału w rynku Maksy- malizacja sprzedaży Minimalny POZIOM RYZYKA Maksymalny Źródło: Opracowanie własne. Dla przybliżenia istoty omawianego zagadnienia w tabeli 1.1. przedstawiono krótki przegląd pojęcia ryzyka. 7 J. Sawicka, Pochodne instrumentów fi nansowych w zarządzaniu ryzykiem, „Prace Naukowe Aka- demii Ekonomicznej we Wrocławiu” 2003, nr 989, s. 123. 16 Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości Tabela 1.1. Różnice w poglądach współczesnych autorów w odniesieniu do interpretacji pojęcia ryzyko Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Kluczowe kwestie w definicji Ryzyko synonimem niepewności Ryzyko odmianą niepewności Interpretacja negatywna ryzyka Autor A. Socik L. Osiatyński Definicja ryzyka Niepewność związana z wpływem na wynik finansowy decyzji podejmowanych przez firmę i zmian w otoczeniu, w którym firma działa. Jest to szczególna odmiana niepewności, którą można ująć liczbowo i wymierzyć. T.T. Kaczmarek Możliwość niepowodzenia, a w szczególności możliwość zaistnienia zdarzeń niezależnych od działającego podmiotu, których nie może on dokładnie przewidzieć i nie może w pełni im zapobiec, a które – przez zmniejszenie wyników użytecznych i/lub przez zwiększenie nakładów – odbierają działaniu zupełnie lub częściowo cechę skuteczności, korzystności lub ekonomiczności. Możliwość wystąpienia zysków lub strat, na skutek podjęcia jakiejś czynności, niebezpiecznej próby, odważenia się na jakiś niebezpieczny krok, niebezpieczne przedsięwzięcie. Niebezpieczeństwo niezrealizowania celu założonego przy podejmowaniu określonej decyzji. Ryzyko dotyczy stanu, w którym nie można określić i kontrolować przyszłych zdarzeń. Ryzyko jest czymś zmiennym uzależnionym od czasu, ma charakter dynamiczny, czyli powinno być traktowane jako pewien proces, a nie stan świata zewnętrznego. Podejście charakterystyczne dla myśli ekonomicznej. Stan świata zewnętrznego będący skutkiem czy też rezultatem urzeczywistnienia się różnorodnych niebezpieczeństw, określane również jako zdarzenie losowe. Podejście charakterystyczne dla nauki prawa ubezpieczeniowego. E.F. Brigham Interpretacja neutralna ryzyka Ryzyko a działanie Ryzyko a stan M. Sierpińska, T. Jachna T. Michalski Ryzyko jako proces W. Ronka- -Chmielowiec E. Kowalewski Ryzyko w ujęciu statycznym Źródło: Opracowanie własne na podstawie: A. Socik, Przedsiębiorstwo a ryzyko – podejście praktyczne, „Rynek terminowy” 2000, nr 10, s. 50; L. Osiatyński, Ryzyko w transakcjach handlu zagranicznego, PWE, Warszawa 1973, s. 8; T.T. Kaczmarek, Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwie eksportującym, ODDK, Gdańsk 2001, s. 11; E.F. Brigham, Podstawy zarządzania fi nansami, PWE, Warszawa 1997, s. 172; M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, PWN, Warszawa 2002, s. 232; Ryzyko w działalności ubezpieczeniowej – metodyka diagnozy i propozycja oceny, [w:] Ubezpie- czenia gospodarcze..., poz. cyt., s. 50; W. Ronka-Chmielowiec, Ryzyko jako przedmiot ubezpieczenia, [w:] Ubezpieczenia. Rynek i ryzyko, W. Ronka-Chmielowiec (red.), PWE, Warszawa 2002, s. 134; E. Kowa- lewski, Wprowadzenie do teorii ryzyka ubezpieczeniowego, [w:] Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej, A. Wąsiewicz (red.), Ofi cyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz 1994, s. 11. Rozdział I. Instrumenty pochodne jako narzędzie ograniczania ryzyka 17 Jak zostało zaznaczone, jedną z przyczyn powodujących istnienie rozbieżności w sposobie interpretowania pojęcia ryzyka jest określenie relacji między ryzykiem a niepewnością. Dość często można zauważyć, że ryzyko defi niowane jest przy użyciu terminu niepewność, co sprawia, iż pojęcia te są traktowane jako synonimy. Zdaniem autorki uzasadnione jest jednak rozróżnienie obu określeń i interpre- towanie ryzyka jako kwantyfi kowanej wielkości, której pomiaru można dokonać przed wystąpieniem zdarzeń w przyszłości. Oceniając z kolei przedstawione de- fi nicje pod względem kierunku odchyleń, jaki może powodować ryzyko, należy stwierdzić, że oba podejścia wydają się być uzasadnione. Niektóre rodzaje ryzyka, przykładowo ryzyko niedotrzymania warunków, ryzyko katastrofy, ryzyko defrau- dacji mogą wyłącznie negatywne oddziaływać na przedsiębiorstwo. Inne z kolei, przykładowo: ryzyko stopy procentowej, ryzyko walutowe, ryzyko wydarzeń mogą oddziaływać dwukierunkowo. W określonych warunkach przynieść nieoczekiwa- ne straty, w innych zaś przyczynić się do osiągnięcia dodatkowych korzyści. W ni- niejszej pracy ryzyko będzie jednak postrzegane jako zjawisko negatywne, gdyż rozprawa dotyczy ograniczania ryzyka, a więc jest ono interpretowane raczej jako zagrożenie niż szansa. W kwestii utożsamiania ryzyka z działaniem lub stanem otoczenia, autorka jest zdania, iż może ono dotyczyć obu sytuacji. Z pewnością z ryzykiem związane jest podejmowanie wszelkich działań, zaś jego rozmiar, jak już zostało wspomniane, jest uzależniony od wyboru bardziej lub mniej ofensyw- nych strategii. Ryzykiem jest jednak również obarczone funkcjonowanie przedsię- biorstwa nawet wówczas, gdy nie są podejmowane żadne decyzje8. Ryzyko należy również interpretować jako proces, dynamiczny ciąg zmieniających się wielkości, który w każdym momencie może w korzystny lub niekorzystny sposób nie pokryć się z oczekiwaniami przedsiębiorstwa. Mnogość istniejących interpretacji pojęcia ryzyka sprawia, iż istnieje potrzeba zdefi niowania omawianego zagadnienia na potrzeby niniejszej pracy. Przybliże- nie preferowanego sposobu określania pojęcia ryzyka jest tym bardziej istotne, iż zarówno przepisy międzynarodowe, jak i rozwiązania krajowe prawa bilansowe- go nie zawierają stosownych interpretacji. Wydaje się, iż na tle zaprezentowanej oceny funkcjonujących defi nicji ryzyko powinno się określać jako wynikające z posiadania niepełnej informacji, kwantyfi kowane zagrożenie wystąpienia zda- rzeń, mających negatywny wpływ na wynik fi nansowy przedsiębiorstwa, będące rezultatem podjęcia decyzji lub wystąpienia zmian w otoczeniu odmiennych od oczekiwanych. Ryzyko jest pojęciem wieloznacznym i złożonym9, dlatego w literaturze można znaleźć różnorodne kryteria wykorzystywane do klasyfi kacji jego rodzajów. Naj- częściej spotykane kryteria klasyfi kacyjne przedstawia tabela 1.2. 8 Por. J. Monkiewicz, Podstawy ubezpieczeń, Poltext, Warszawa 2000, s. 15. 9 I. Wojciechowski, Opcje na wybrane instrumenty fi nansowe jako narzędzie ograniczające ryzyko, Kantor Wydawniczy „Zakamycze”, Kraków 1999, s. 11. 18 Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości Tabela 1.2. Rodzaje ryzyka i ich charakterystyka Kryterium klasyfikacyjne Rodzaje ryzyka Charakterystyka Źródło ryzyka Właściwe Subiektywne Odnosi się do zjawisk o charakterze katastroficznym, jak na przykład pożary, powodzie. Jest związane z niedoskonałością człowieka, który subiektywnie ocenia prawdopodobieństwo wystąpienia pewnych zjawisk w przyszłości. Obiektywne Wynika z niemożliwością przewidzenia rozwoju niektórych zjawisk. Zakres ryzyka Stałe (niezmienne) Dotyczy całego systemu gospodarczego (przykładowo poziom inflacji, bezrobocia). Niestałe (zmienne) Dotyczy danego przedsiębiorstwa (strajki, zagrożenie upadłością). Związek z decyzjami rozwojowymi firmy Projektu Związane z technicznymi warunkami realizacji projektu (rozwiązanie sprawdzone w jednej firmie nie sprawdza się w drugiej, gdzie jest większa skala produkcji). Firmy Właścicieli Rodzaje czynników kształtujących ryzyko Systematyczne (zewnętrzne) Specyficzne (niesystematyczne, wewnętrzne) Wynikające z błędnej oceny przez firmę przyszłych warunków rynkowych. Wynika z braku zainteresowania właścicieli różnicowaniem kierunków rozwoju firmy, które prowadzi do zminimalizowania ryzyka działalności gospodarczej. Ryzyko to determinowane jest przez siły zewnętrzne i nie podlega kontroli podmiotu. Jest związane z siłami przyrody oraz warunkami ekonomicznymi danego rynku (zmiany pogody, inflacja, bezrobocie). W ramach tego kryterium wyróżnia się ryzyko: stopy procentowej, walutowe, rynku, siły nabywczej, polityczne, wydarzeń. Obejmuje obszar działania danego podmiotu i może być przez ten podmiot kontrolowane. Za najważniejsze przyczyny tego ryzyka uznaje się: zarządzanie firmą, konkurencję, dostępność surowców, płynność, bankructwo firmy. W ramach prezentowanego kryterium wyróżnia się następujące rodzaje ryzyka: niedotrzymania warunków, zarządzania, biznesu, finansowe, bankructwa, płynności rynkowej, zmiany ceny, reinwestowania, wykupu na żądanie, zmienności. Rozdział I. Instrumenty pochodne jako narzędzie ograniczania ryzyka 19 Kierunek oddziaływania na przedsiębiorstwo Wynikające z uczestnictwa przedsiębiorstwa na rynku kapitałowym Czyste Spekulacyjne Rynkowe Kredytowe Operacyjne Prawne Biznesowe Występuje, jeżeli jedyną alternatywą do obecnego stanu jest wystąpienie straty. Występuje wtedy, gdy nieznane przyszłe zdarzenia mogą spowodować zarówno straty, jak i zyski. Wynika ze zmiany wartości aktywów, będących przedmiotem obrotu i znajdujących się w posiadaniu przedsiębiorstwa. Jest związane z prawdopodobieństwem niewypełnienia przez kontrahenta warunków jednego lub wielu kontraktów z powodu niemożności wywiązania się ze zobowiązań finansowych. Ryzyko poniesienia strat w wyniku działania niesprawnych systemów, niewystarczającej kontroli, błędu człowieka lub niewłaściwego zarządzania. Wynikające z prowadzenia przez przedsiębiorstwo działalności wykraczającej poza ramy odpowiednich przepisów prawnych lub ich regulacji. Powstaje w wyniku określonych decyzji inwestycyjnych, prowadzących do realizacji określonych strategii rozwoju firmy. Źródło: Opracowanie własne na podstawie: W. Tarczyński, Ryzyko – próba usystematyzowania pojęć. 55-lecie Wyższego Szkolnictwa Ekonomicznego na Pomorzu Zachodnim, Wydawnictwo konferencyjno- -szkoleniowe, Szczecin 2001, s. 233. Analiza rodzajów ryzyka prowadzi do wniosku, iż jest to zjawisko zróżnico- wane i nie jest możliwe prowadzenie działalności gospodarczej bez jego wpły- wu. Dlatego też przedsiębiorstwa nie powinny unikać wszelkich przejawów ryzyka, lecz raczej dokonać wyboru preferowanej strategii działania, pozwalają- cej osiągnąć punkt równowagi między osiąganym dochodem a akceptowanym poziomem ryzyka. Niezbędne jest przy tym właściwe określenie celów prowa- dzonej działalności. Ponadto ważne jest wyznaczenie optymalnego poziomu ry- zyka, gdyż niektórzy autorzy utożsamiają ryzyko z czymś pozytywnym z uwagi na fakt, iż stwarza ono możliwość osiągnięcia zysków i jest często warunkiem koniecznym postępu gospodarczego10. Postawę przedsiębiorstwa wobec oto- czenia oraz stosunek do ryzyka w zależności od preferowanej strategii działania przedstawia tabela 1.3. 10 P. Jedynek, S. Szydło, Zarządzanie ryzykiem, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1997, s. 12. 20 Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości Tabela 1.3. Porównanie strategii finansowych przedsiębiorstwa w sytuacjach ryzykownych Cechy Strategia defensywna Strategia ofensywna Cele przedsiębiorstwa Struktura organizacyjna Postawa wobec otoczenia (cid:122) zabezpieczenie płynności finansowej, (cid:122) eliminacja bieżących zagrożeń, (cid:122) bezpieczeństwo finansowe, (cid:122) przetrwanie (cid:122) działanie w stabilnej strukturze (cid:122) wzrost wartości ekonomicznej i rynkowej, (cid:122) wzrost korzyści dla właściciela, (cid:122) rozwój (cid:122) akceptacja zmian strukturalnych (cid:122) dostosowanie się do istniejących (cid:122) wykorzystywanie okazji barier i ograniczeń, (cid:122) minimalizacja zagrożeń otoczenia, (cid:122) utrzymanie stałej pozycji rynkowej, (cid:122) preferowanie zachowań stwarzanych przez otoczenie, (cid:122) umiejętność antycypacji zmian zachodzących w otoczeniu, (cid:122) ograniczanie barier stworzonych adaptacyjnych przez otoczenie, (cid:122) działania w kierunku poprawy pozycji rynkowej (trwała przewaga konkurencyjna), (cid:122) preferowanie zachowań kreatywnych Postawa wobec ryzyka (cid:122) ograniczanie sytuacji ryzykownych (cid:122) akceptacja wyższych poziomów w przedsiębiorstwie, (cid:122) dążenie do minimalizacji ryzyka, (cid:122) ograniczenie zagrożeń związanych z niepewnością, (cid:122) akceptacja ryzyka mieszczącego się w obiektywnych warunkach działania przedsiębiorstwa ryzyka, (cid:122) świadome wchodzenie w sytuacje ryzykowne, (cid:122) akceptacja ryzyka spekulacyjnego, (cid:122) preferowanie działań innowacyjnych Źródło: G. Łukasik, Determinanty wyboru strategii fi nansowej przedsiębiorstwa w sytuacjach ryzykow- nych, „Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu” 2003, nr 974, s. 12. Przedsiębiorstwa mające świadomość występowania ryzyka, niezależnie od preferowanej strategii działania, przyjmują postawę aktywną. Przejawia się ona w dążeniu przedsiębiorstwa do identyfi kacji, dokonaniu pomiaru oraz podejmo- waniu działań zmierzających do ograniczenia stopnia narażenia przedsiębiorstwa na ryzyko w sytuacji, gdy przekracza ono dopuszczalny poziom. Postawa aktywna może przy tym dotyczyć pełnego, bądź selektywnego zabezpieczania. W odróż- nieniu od postawy aktywnej przedsiębiorstwa mogą również przyjmować postawę pasywną. Jest ona negatywnie oceniana, gdyż polega na biernym akceptowaniu istniejącego poziomu ryzyka, niezależnie od jego poziomu. Wskazuje się, że bierna postawa podmiotów wynika z niedostatecznej wiedzy w identyfi kacji i szacowaniu poziomu ryzyka oraz z nieznajomości technik zabezpieczania się przed nim11. 11 W. Tarczyński, M. Mojsiewicz, Zarządzanie ryzykiem, PWE, Warszawa 2001, s. 37. Rozdział I. Instrumenty pochodne jako narzędzie ograniczania ryzyka 21 W konkluzji można stwierdzić, że analiza rodzajów ryzyka występujących w przedsiębiorstwie umożliwia dokonanie oceny istniejących zagrożeń. W zależ- ności od preferowanej strategii działania, przedsiębiorstwa mogą dążyć do mini- malizowania bądź selektywnego ograniczania ryzyka. Jedynie świadoma postawa wobec ryzyka pozwala przedsiębiorstwom uniknąć wielu sytuacji kryzysowych, a tym samym umożliwia bardziej skuteczne osiąganie wyznaczonych celów. Dla- tego, istotne jest, aby każde przedsiębiorstwo przejawiało aktywną postawę wobec ryzyka i świadomie podejmowało decyzję o stosowaniu działań ograniczających jego wpływ na wyniki prowadzonej działalności. 1.2. Rola instrumentów pochodnych w ograniczaniu ryzyka Ryzyka nie można wyeliminować, można natomiast nim zarządzać12. Świado- mość występowania ryzyka rodzi dążenie do jego identyfi kacji oraz eliminacji albo, co najmniej, do ograniczania jego negatywnych skutków13. W tym celu można wykorzystać instrumenty pochodne (derywaty), które oferowane są zarówno na zorganizowanych giełdach, jak i na rynku pozagiełdowym. Instrument pochodny określany jest jako instrument fi nansowy, którego war- tość zależy od jednej lub kilku zmiennych rynkowych, takich jak stopa procentowa czy kurs walutowy. Jest on zwykle umową, w której obie strony zgadzają się na przepływ aktywów lub środków pieniężnych w danym okresie, lub określonym terminie po ustalonej cenie. Zmienna rynkowa, od której uzależniona jest wartość instrumentu pochodnego, określana jest jako instrument bazowy (pierwotny, pod- stawowy). Pojęcie instrumentu bazowego jest bardzo ogólne. Może on być rzeczy- wiście istniejącym towarem lub instrumentem fi nansowym przykładowo: akcją, obligacją, bonem skarbowym, bądź też wskaźnikiem makroekonomicznym takim, jak: kurs walutowy, stopa procentowa, indeks giełdowy. Należy więc przyjąć, że instrumentem bazowym jest zmienna, która – uwzględniając warunki kontraktu – determinuje rozliczenie instrumentu pochodnego14. Defi niując pojęcie instrumentu pochodnego, należy również zaznaczyć, iż w ostatnim dziesięcioleciu pojawiło się wiele nowych instrumentów pochodnych, dla których instrumentem bazowym nie jest ani instrument fi nansowy, ani towar, ani wielkość makroekonomiczna. Skutkiem tego jest konieczność rozszerzenia de- fi nicji pojęcia instrumentu pochodnego i stwierdzenia, iż jest to instrument fi nan- 12 J. Głuchowski, R. Huterski, V. Jaaskelainen, H.P. Nielsen, Zarządzanie fi nansami w korpora- 13 T. Kiziukiewicz, Ryzyko jako element strategicznej rachunkowości zarządczej, „Zeszyty Naukowe 14 G.B. Grobelny, Instrumenty pochodne i transakcje zabezpieczające w rachunkowości przedsię- cjach międzynarodowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001, s. 11. Uniwersytetu Szczecińskiego” 1997, nr 203, s. 84. biorstw – wymagania US GAAP, „Rynek Terminowy” 2000, nr 10, s. 95.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: