Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00681 012005 7451769 na godz. na dobę w sumie
Instytucja skargi subsydiarnej w procesie karnym - ebook/pdf
Instytucja skargi subsydiarnej w procesie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 487
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 83-7387-813-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
'Instytucja skargi subsydiarnej w procesie karnym' to opracowanie zawierające wszechstronną analizę prawną ważnego elementu istniejącego systemu prawnego - instytucji skargi subsydiarnej. Szczególną uwagę poświęcono problematyce warunków uzyskania przez pokrzywdzonego prawa do wniesienia aktu oskarżenia w sprawie publiczno-skargowej oraz zagadnieniom dotyczącym aktu oskarżenia wymienionego podmiotu, jak również postępowania sądowego wywołanego jego wniesieniem. W książce znajduje się również omówienie czynności warunkujących wniesienie aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego w innych systemach prawnych.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

MONOGRAFIE PRAWNICZE Jarosław Zagrodnik · Instytucja skargi subsydiarnej w procesie karnym Polecamy nasze publikacje z tego zakresu: P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek KODEKS POSTĘPOWANIA KARNEGO Z SUPLEMENTEM, T. I–III, wyd. 2 Duże Komentarze Becka K. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny KODEKS POSTĘPOWANIA KARNEGO Komentarze Becka KODEKS KARNY I KODEKS POSTĘPOWANIA KARNEGO, wyd. 4 Edycja Prokuratorska KODEKS KARNY, KODEKS POSTĘPOWANIA KARNEGO, KODEKS KARNY WYKONAWCZY, wyd. 13 Teksty Ustaw Becka K. Łojewski APELACJA KARNA, wyd. 2 Apelacja Karna www.sklep.beck.pl Jarosław Zagrodnik Instytucja skargi subsydiarnej w procesie karnym Redakcja: Agnieszka Mikos © Wydawnictwo C.H. Beck 2005 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Gen. Zajączka 9, 01–518 Warszawa Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck Druk i oprawa: P.W.P. INTER-DRUK Warszawa ISBN 83-7387-813-0 Spis treści Spis treści Spis treści Przedmowa ............................................................................................................ IX Wykaz skrótów ..................................................................................................... XIX Wykaz literatury ............................................................................................. XXV Wykaz orzeczeń ............................................................................................... XLIII Rozdział I. Ogólna charakterystyka instytucji skargi subsydiarnej .................................................................................................... § 1. Geneza i koncepcje kontroli decyzji o zaniechaniu ścigania 1 karnego ...................................................................................................... 1 § 2. Instytucja skargi subsydiarnej na tle prawnoporównawczym ... 19 § 3. Zakres zastosowalności instytucji skargi subsydiarnej ................. 54 Rozdział II. Podmiot uprawniony do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia ............................................................................................. 63 § 1. Uwagi wstępne ......................................................................................... 63 § 2. Pojęcie pokrzywdzonego w polskim procesie karnym ................ 65 § 3. Podmioty uprawnione do wykonywania praw pokrzywdzonego .................................................................................... 76 § 4. Pokrzywdzony jako podmiot praw i obowiązków w postępo- waniu przygotowawczym ..................................................................... 85 § 5. Pojęcie oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego .......................... 99 Rozdział III. Przesłanki powstania prawa do wniesienia subsy- diarnego aktu oskarżenia ......................................................................... 115 § 1. Uwagi wstępne ......................................................................................... 115 § 2. Charakterystyka poszczególnych przesłanek powstania prawa do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia ............................... 120 I. Postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego ............................................ 120 II. Wniesienie zażalenia przez pokrzywdzonego na postano- wienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępo- wania przygotowawczego ........................................................... 152 III. Uchylenie przez sąd zaskarżonego przez pokrzywdzonego postanowienia i przekazanie sprawy ponownie prokura- torowi ................................................................................................ 169 V Spis treści 1. Prokuratorska kontrola postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego ................................................................... 172 2. Sądowa kontrola postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego........... 188 A. Właściwość i skład sądu do rozpoznania zażalenia wniesionego przez pokrzywdzonego na postanowie- nie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego .................................. 189 B. Problematyka kontroli przez sąd pod względem formalnym zażalenia wniesionego przez pokrzywdzonego na postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygoto- wawczego .............................................................................. 198 C. Tryb rozpoznania przez sąd zażalenia wniesionego przez pokrzywdzonego na postanowienie o odmo- wie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygo- towawczego ........................................................................... 208 D. Zakres uprawnień kontrolnych sądu rozpoznającego zażalenie wniesione przez pokrzywdzonego na postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego .................................. 214 E. Problem kontroli postanowienia sądu o utrzymaniu w mocy zaskarżonego postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygoto- wawczego .............................................................................. 238 IV. Wydanie przez prokuratora ponownego postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przy- gotowawczego ................................................................................. 248 V. Zaskarżenie przez pokrzywdzonego ponownie wydanego przez prokuratora postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego oraz nieuwzględnienie zażalenia przez prokuratora nadrzęd- nego .................................................................................................... 262 Rozdział IV. Subsydiarny akt oskarżenia ................................................ 271 § 1. Ogólna charakterystyka subsydiarnego aktu oskarżenia ............. 271 § 2. Problem tożsamości czynu w aspekcie wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia ........................................................... 289 § 3. Wymogi formalne subsydiarnego aktu oskarżenia ........................ 294 I. Wymogi formalne w zakresie treści subsydiarnego aktu oskarżenia ........................................................................................ 294 II. Przymus adwokacki (radcowski) ............................................... 299 VI Spis treści III. Termin do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia ......... 304 Rozdział V. Postępowanie przed sądem zainaugurowane na podstawie subsydiarnego aktu oskarżenia ...................................... 307 § 1. Uwagi wstępne ......................................................................................... 307 § 2. Sądowa kontrola oskarżenia w fazie przygotowania do rozpra- wy głównej ................................................................................................ 309 I. Kontrola warunków formalnych subsydiarnego aktu oskarżenia ......................................................................................... 309 II. Wstępna kontrola sprawy przez sąd .......................................... 325 § 3. Sytuacja procesowa oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego .......................................................................................... 346 I. Stanowisko procesowe oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego ................................................................................. 348 1. Charakterystyka ogólna ............................................................ 348 2. Problematyka wielości oskarżycieli posiłkowych subsydiarnych ............................................................................ 372 3. Odstąpienie oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego od oskarżenia .............................................................................. 388 4. Kwestia następstw procesowych śmierci oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego .................................................. 395 II. Uprawnienia oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego w postępowaniu przed sądem I instancji ................................ 402 1. Uprawnienia w fazie przygotowania do rozprawy głównej ................................................................ 403 2. Uprawnienia w toku rozprawy głównej .............................. 407 III. Odpowiedzialność za koszty procesu w sprawie wszczętej na podstawie subsydiarnego aktu oskarżenia ..... 413 Wnioski końcowe ................................................................................................ 423 Indeks rzeczowy .................................................................................................. 435 VII Przedmowa Przedmowa Przedmowa Instytucja skargi subsydiarnej, w ramach której pokrzywdzonemu przy- sługuje prawo do inicjowania sądowej kontroli postanowień o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego i do zainauguro- wania zamiast oskarżyciela publicznego – postępowania jurysdykcyjnego w sprawie publicznoskargowej, została wprowadzona do polskiego systemu procesu karnego w Kodeksie postępowania karnego z 1997 r., jako instytucja prawna, której dominantę stanowi zagwarantowanie legalizmu procesowe- go1. Ratio legis tej instytucji nie wyczerpuje się jednak na wskazanym zada- niu. Uregulowanie to zawiera pewien wymiar dodatkowy, stanowi bowiem dla pokrzywdzonego istotną gwarancję konstytucyjnego prawa do docho- dzenia naruszonych praw i wolności przed niezawisłym sądem i tego celu tytułowej instytucji nie można tracić z pola widzenia w ramach dalszych do- ciekań. Warto podkreślić, że wskazany aspekt funkcjonowania w systemie procesu karnego instytucji skargi subsydiarnej pozwala widzieć w niej egzemplifikację nowych założeń aksjologicznych, przyjętych przez ustawo- dawcę w Kodeksie postępowania karnego z 1997 r., zmierzających w kie- runku intensyfikacji gwarancji procesowych uczestników postępowania karnego. Oparcie instytucji skargi subsydiarnej na schemacie elementów kontroli postanowień o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygoto- wawczego sprawia, iż w jej ramach dochodzi do realizacji funkcji kontroli in- stancyjnej, z których główną rolę spełnia funkcja korekcyjna, polegająca na korygowaniu błędnych rozstrzygnięć organów procesowych. W aspekcie rozważanej problematyki doniosłe znaczenie ma funkcja stymulująca kon- troli odwoławczej, wyrażająca się w inspirowaniu organów kontrolowanych do podejmowania niezbędnych starań, aby wydane rozstrzygnięcie było prawidłowe2. Nie można pominąć faktu, że w kontroli przez niezawisły sąd – w ramach konstrukcji skargi subsydiarnej – postanowień organów proku- ratorskich o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygoto- wawczego można ponadto dostrzec przejaw, wynikającego z oparcia modelu 1 Projekt Kodeksu postępowania karnego wraz z uzasadnieniem, Druk Komisji do spraw reformy prawa karnego – Zespołu prawa karnego procesowego, s. 157–158. 2 Szerzej A. Gaberle, Funkcje kontroli w procesie karnym (zagadnienia podstawowe), (w:) Środki zaskarżenia w procesie karnym, Księga pamiątkowa ku czci prof. Z. Dody, Kraków 2000, s. 33 i n. IX Przedmowa ustroju państwa na podziale i równowadze trzech władz, oddziaływania (w sensie hamującym) władzy sądowniczej na działalność innych organów państwowych (w analizowanej konfiguracji – organu prokuratorskiego). W omawianej materii niezbędne staje się podkreślenie, że usytuowanie sądu w systemie organów państwa zakładające, iż wypowiada się on w sposób ostateczny (definitywny) w kwestiach antycypujących rozstrzygnięcia za- warte w wyroku jest nieodzownym warunkiem prawidłowego wymiaru sprawiedliwości. Niepodobna nie zauważyć, że ostatnie z przedstawionych spostrzeżeń pokazują wyraźnie, że „prawne refleksy” instytucji skargi subsy- diarnej sięgają kwestii nierozdzielnie związanych nie tylko ze sferą prawa karnego procesowego, ale także z dziedziną prawa konstytucyjnego. Mimo że instytucja skargi subsydiarnej nie miała odpowiednika w Kodek- sie postępowania karnego z 1969 r., jej założenia i konstrukcja były znane w polskim ustawodawstwie i nauce procesu karnego. Ratio legis analizowanej instytucji jest odzwierciedleniem założeń teore- tycznych, które stanowiły podstawę zbliżonych funkcjonalnie i ideowo unor- mowań art. 70 i 71 KPK z 1928 r., przewidujących dla pokrzywdzonego uprawnienie do wniesienia aktu oskarżenia w sprawie publicznoskargowej. Nieodzowne staje się zasygnalizowanie już w tym miejscu, że wprowadzenie tych uregulowań do polskiego prawa karnoprocesowego w okresie między- wojennym było konsekwencją, co podkreślano w szeregu publikacji tego okresu3, analizy doświadczeń legislacyjnych państw zaborczych (przede wszystkim Austro-Węgier i Niemiec)4, wiążących się z prawnym unormowa- niem kwestii kontroli prokuratorskich decyzji o odmowie ścigania lub umo- rzeniu postępowania przygotowawczego. Jednakowoż ani w obowiązującym stanie prawnym, ani na gruncie uregulowań KPK z 1928 r.5, instytucja skargi subsydiarnej nie stała się przedmiotem całościowego i wszechstronnego opracowania o charakterze monograficznym. Główna przyczyna takiego sta- 3 N. Sołtan, Uwagi do projektu ustawy postępowania karnego, GAiPP 1925, Nr 18, s. 405; N. Sołtan, Uwagi do projektu ustawy postępowania karnego, GAiPP 1925, Nr 21, s. 470. Na rozwiązania normatywne w ustawodawstwie niemieckim i austriackim, jako źródło regulacji procesowych przyjętych w Kodeksie postępowania karnego z 1928 r., wskazywano także w późniejszym okresie – W. Daszkiewicz, Prawo po- krzywdzonego do wystąpienia w roli oskarżyciela a sanacyjne reformy procesu karne- go, Czasopismo prawno-historyczne 1956, t. VIII, z. 2, s. 157. 4 Nawiązanie do ustawodawstw obcych państw stanowiło konsekwencję przerwa- nia wskutek zaborów rozwoju skargowego modelu polskiego procesu karnego I Rze- czypospolitej i narodowej myśli prawnej – K. K. Angerman, J. Nawotny, J. Przeworski, Komentarz do Kodeksu postępowania karnego z dnia 19 marca 1928 r. wraz z do- tyczącemi ustawami i rozporządzeniami, Warszawa 1930, s. 155; K. Marszał, Proces karny, Katowice 1998, s. 511; S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 1998, s. 122. 5 Warto nadmienić, że w KPK z 1928 r. oskarżenie wniesione przez pokrzywdzone- go w sprawie publicznoskargowej było określane mianem posiłkowego. X Przedmowa nu rzeczy leży gdzie indziej, gdy chodzi o prawo karne procesowe okresu międzywojennego i gdy jego oceny dokonuje się, biorąc pod uwagę aktualny stan prawny. W pierwszym wypadku należy uznać, iż na brak zainteresowa- nia instytucją skargi subsydiarnej, na które – jak się wydaje zagadnienie to zasługiwało – miała wpływ dość jednokierunkowa i postępująca tendencja do ograniczenia w kolejnych nowelizacjach Kodeksu postępowania karnego z 1928 r. zakresu zastosowalności tej instytucji. Z kolei na brak komplekso- wego opracowania tytułowego zagadnienia na gruncie aktualnego stanu prawnego złożyło się przede wszystkim to, że instytucja skargi subsydiarnej została przez ustawodawcę „wyrwana z prawnego niebytu” i reaktywowana w systemie prawa karnego procesowego w stosunkowo nieodległej przesz- łości, poprzedzonej okresem, w którym doktryna i orzecznictwo – z nielicz- nymi wyjątkami – nie zajmowały się tą konstrukcją procesową. Można ponadto wyrazić przypuszczenie, że na brak większego zaintere- sowania tematyką dotyczącą omawianej w pracy instytucji, które by się wyra- żało w jej monograficznym opracowaniu, wpłynęła również ta okoliczność, że stanowiąc wyłom od reguły, zgodnie z którą oskarżenie w sprawie pu- blicznoskargowej wnosi i popiera oskarżyciel publiczny, nie jest ona instytu- cją występującą nagminnie w procesie karnym. Jakkolwiek wydaje się bezdyskusyjną teza, że do zainaugurowania postę- powania jurysdykcyjnego w sprawie publicznoskargowej przez pokrzyw- dzonego nie będzie w praktyce dochodziło często, to jednak kiedy spojrzy się na instytucję skargi subsydiarnej w naświetlonym już wyżej tak proceso- wym, jak i ustrojowym aspekcie, uwypuklając przy tym jej konstytutywne cele, nie powinno raczej ulegać wątpliwości, że instytucja skargi subsydiar- nej jest ważnym elementem istniejącego systemu prawnego. Warto zauwa- żyć, że w obcej doktrynie procesu karnego konstrukcje procesowe, służące zagwarantowaniu legalizmu procesowego i prawa pokrzywdzonego do sądu, a zatem równoważne pod względem funkcjonalnym wobec instytucji skargi subsydiarnej, stanowią przedmiot odrębnych, im tylko poświęconych, kompleksowych opracowań monograficznych6. Powyższe względy, eksponujące prawną doniosłość instytucji skargi sub- sydiarnej, przede wszystkim jednak brak w polskiej nauce procesu karnego monografii z tego zakresu, zrodziły zamysł podjęcia próby kompleksowego opracowania problematyki dotyczącej tytułowego zagadnienia. 6 Tytułem przykładu można tutaj wskazać następujące opracowania, które ukazały się na gruncie austriackiej ustawy karnoprocesowej z 1975 r. oraz niemieckiej ustawy karnoprocesowej z 1877 r.: G. Bischoff, Das Klageerzwingungsverfahren, Eine empiri- sche Analyse mit Vorschlägen zur Reform, Gelsenkirchen 1987; J. R. Kirstgen, Das Kla- geerzwingungsverfahren, Bonn 1986; Das Klageerzwingungsverfahren §§ 172 StPO, Strafrechtliche Abhandlungen–Breslau 1931, z. 287; B. Seeberger, Die Subsidiarankla- ge, Wien 2002; A. Wehnert, Rechtliche und rechtstatsächliche Aspekte des Klageerz- wingungsverfahren, Frankfurt a.M–Bern–New York–Paris 1988. XI Przedmowa Instytucja skargi subsydiarnej jest konstrukcją złożoną. Szczególnie wy- raźnie to widać, jeżeli uwzględni się, że główne – wskazane na początku – cele, których spełnieniu ona służy, mogą być ujmowane dwupłaszczyzno- wo. W związku z koniecznością zakreślenia granic merytorycznych rozwa- żań oraz sformułowania założeń o charakterze terminologicznym niezbędne staje się w tym miejscu analityczne spojrzenie na tę kwestię. Z jednej strony możliwe jest identyfikowanie celów instytucji skargi sub- sydiarnej z osiągnięciem pewnego stanu rzeczy. Warto zauważyć, że ujmowa- ne w przedstawiony sposób cele omawianej instytucji mogą zostać osiągnię- te na różnym etapie rozwoju procesu karnego. Do ich realizacji może dojść na wcześniejszym etapie postępowania karnego, jeżeli np. wniesienie przez pokrzywdzonego skargi zażaleniowej na postanowienie o odmowie wszczę- cia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego spowoduje w pierw- szym lub drugim etapie kontroli odwoławczej, że prokurator wniesie i bę- dzie popierał akt oskarżenia w sprawie publicznoskargowej. Wówczas problem uzyskania przez pokrzywdzonego prawa do zainaugurowania po- stępowania sądowego zamiast oskarżyciela publicznego nie będzie istniał. Dopiero wtedy, gdy cele analizowanej instytucji nie zostaną osiągnięte w toku kontroli zażaleniowej, a więc pokrzywdzony nie doprowadzi do zmia- ny negatywnego stosunku prokuratora do ścigania sprawcy przestępstwa publicznoskargowego, zaktualizuje się kwestia wniesienia przez ten pod- miot aktu oskarżenia w sprawie publicznoskargowej pod warunkiem spełnienia przesłanek przewidzianych w ustawie. We wskazanych sytu- acjach procesowych stanem rzeczy, którego spełnienie można utożsamiać z realizacją (w sposób bezpośredni lub tylko pośredni) głównych celów in- stytucji skargi subsydiarnej, jest wniesienie aktu oskarżenia przez oskarży- ciela publicznego lub wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia przez po- krzywdzonego. Spojrzenie na cele instytucji skargi subsydiarnej z innej perspektywy dyk- tuje konieczność wyraźnej eksplikacji ich istoty. Adekwatne pojmowanie tych celów wymaga zdania sobie sprawy z tego, że znamionuje je – nawet przy teoretycznym założeniu, zgodnie z którym w konkretnych sytuacjach procesowych zostają one osiągnięte – to, iż potrzeba funkcjonowania uregu- lowań zabezpieczających realizację analizowanych celów ma charakter trwały. Przedstawiciele ogólnej nauki o prawie, definiujący cele o ekwiwa- lentnym wobec wskazanego wyżej charakterze, posługują się nazwą „celów ochronnych”7. Wydaje się, że ostatnie z zaprezentowanych rozumień celów instytucji skargi subsydiarnej, akcentujące jej gwarancyjny sens, uwzględnia jednocześnie w pełnym zakresie specyfikę tej konstrukcji procesowej. To uję- cie pozwala w ramach prowadzonych rozważań spojrzeć na tytułowe zagad- 7 Por. T. Gizbert-Rudnicki, Wykładnia celowościowa, SP 1985, Nr 3–4, (85–86), s. 57. XII Przedmowa nienie w sposób kompleksowy. Biorąc to pod uwagę, przyjmuję założenie, że przedmiotem pracy będzie analiza grupy norm prawnych, dla których nadrzędne cele stanowią: zagwarantowanie (ochrona) legalizmu proceso- wego i zabezpieczenie prawa pokrzywdzonego do sądu, a której centralnym punktem jest prawo pokrzywdzonego do wniesienia aktu oskarżenia w spra- wie publicznoskargowej. Przyjęta koncepcja pracy oznacza zatem, że jej ramy będą obejmowały pro- blematykę warunków uzyskania przez pokrzywdzonego prawa do wniesienia aktu oskarżenia w sprawie publicznoskargowej oraz zagadnienia dotyczące aktu oskarżenia tego podmiotu i postępowania sądowego wywołanego jego wniesieniem. Wieloaspektowość tych zagadnień sprawia, że ważne staje się sformułowanie założeń terminologicznych o charakterze regulującym i pro- jektującym, które by były nastawione na uporządkowanie, a w szczególności syntetyczne ujęcie zagadnień składających się na analizowaną w monografii problematykę8. Za punkt wyjścia do dalszych ustaleń należy przyjąć, że proponowany ter- min prawniczy, konstruowany w płaszczyźnie logiczno-językowej w celu dokonania analizy oraz wykładni obowiązujących unormowań prawnych9, powinien po pierwsze być adekwatny do normatywnej rzeczywistości, po drugie nawiązywać do takiej cechy określonej konstrukcji prawnej, która mogłaby być uznana za jej cechę znamionującą, konstytutywną. W świetle tych założeń i poczynionych już wyżej spostrzeżeń należy stwierdzić, że spotykane w literaturze nazwy, tj. „oskarżyciel posiłkowy sub- sydiarny”10, „oskarżyciel subsydiarny”11 czy też „subsydiarny akt oskarże- nia”12, „subsydiarne oskarżenie posiłkowe”13, trafnie eksponują – poprzez 8 Zob. Z. Doda, Rewizja nadzwyczajna w polskim procesie karnym, Warszawa 1972, s. 23. 9 K. Opałek, J. Wróblewski, Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969, s. 69 i n. Tam też wskazani Autorzy dokonują wyróżnienia metod konstrukcji terminów prawni- czych. 10 J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1998, I, s. 288; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 1998, s. 170; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 1999, s. 271 i n.; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, War- szawa 1999, t. I, s. 271. t. 11 W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe, Zagadnienia ogólne, Bydgoszcz 2000, s. 226. 12 P. Hofmański, Komentarz, t. I, 1999, s. 278. 13 T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 1998, s. 170; R. Kmiecik, Posiłkowe oskarżenia zastępcze w sprawie o przestępstwo publicznoskar- gowe. Uwagi na tle kodeksu postępowania karnego z 1997 r., (w:) Nowe prawo praso- we. Zagadnienia wybrane (pod red. T. Nowaka), Poznań 1999, s. 304; S. Steinborn, Węzłowe problemy subsydiarnego oskarżenia posiłkowego, Prok. i Pr. 2001, Nr 12, s. 63. XIII Przedmowa użycie w nich określenia „subsydiarny” – zastępczą rolę pokrzywdzonego względem oskarżyciela publicznego, gdy chodzi o inaugurowanie postępo- wania sądowego w sprawach publicznoskargowych. Pewnym mankamen- tem dwóch pierwszych z wyżej wymienionych nazw jest to, iż mogą się one kojarzyć wyłącznie z sytuacją procesową pokrzywdzonego w postępowaniu przed sądem. Wydaje się, iż chcąc uniknąć identyfikowania proponowanej nazwy tylko z jednym z aspektów analizowanej konstrukcji procesowej i dążąc do uwypuklenia tego, że jej kwintesencją jest prawo pokrzywdzone- go do wniesienia aktu oskarżenia w sprawie publicznoskargowej, bardziej adekwatnym będzie przyjęcie nazwy, odwołującej się do skargi (aktu oskar- żenia) pokrzywdzonego inaugurującej postępowanie sądowe, w którym do- chodzi do rozstrzygnięcia o przedmiocie procesu. Wskazaną skargę, czyli własny akt oskarżenia pokrzywdzonego w sprawie publicznoskargowej, określam w ramach przedmiotowego opracowania, używając przymiotnika „subsydiarny”, choć ustawodawca tej nazwy nie używa. Proponowana na- zwa, której przyjęcie szerzej uzasadniam w ramach szczegółowych rozważań prowadzonych w dalszej części niniejszego opracowania14, ma na celu pod- kreślenie zastępczej – wobec skargi pochodzącej od oskarżyciela publiczne- go – roli aktu oskarżenia wniesionego we wskazanej kategorii spraw przez pokrzywdzonego. Konsekwentnie stosując się do przyjętych wyżej założeń i kierując się po- stulatem maksymalnej zwięzłości w terminologicznym ujęciu badanego za- gadnienia, konstrukcję procesową stanowiącą przedmiot prowadzonych w monografii rozważań określam nazwą „instytucja skargi subsydiarnej”. W tym znaczeniu instytucja skargi subsydiarnej obejmuje więc ten obszar czynności, które warunkują wniesienie przez pokrzywdzonego aktu oskar- żenia w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego oraz są efektem jego wniesienia. Można – jak się wydaje – przypuszczać, że przyjęte założenia o charakterze terminologicznym, umożliwią funkcjonalne sklasyfi- kowanie zagadnień wiążących się z problemem prawa pokrzywdzonego do zainaugurowania postępowania przed sądem, i tym samym przyczynią się do realizacji jednego z podstawowych zadań dogmatyki prawniczej. Mogłoby być poczytane za przeoczenie, niezwrócenie w tym miejscu uwagi na to, że przyjęta wyżej nazwa nawiązuje do ugruntowanej w austriac- kiej nauce procesu karnego nazwy „instytucji prywatnej skargi subsydiar- nej”, stanowiącej ekwiwalentne wobec instytucji skargi subsydiarnej roz- wiązanie normatywne. Warto zauważyć, że dopełnienie „prywatnej” stano- wiące element terminu funkcjonującego w austriackiej nauce procesu karnego służy uwypukleniu elementu cywilnoprawnego w ramach obo- wiązującego w omawianym systemie rozwiązania prawnego, zgodnie z któ- 14 Ustaleniom terminologicznym dotyczącym aktu oskarżenia pokrzywdzonego w sprawie publicznoskargowej poświęciłem więcej miejsca w rozdz. IV § 1. XIV Przedmowa rym możliwość wniesienia aktu oskarżenia w sprawie publicznoskargowej przysługuje wyłącznie temu pokrzywdzonemu, który dochodzi równolegle roszczeń o charakterze majątkowym (§ 48 ÖStPO). W dalszej części niniejszej pracy mając na myśli odmowę wszczęcia lub umorzenie postępowania przygotowawczego operuję zamiennie zbiorczym terminem „zaniechanie ścigania karnego”. O przyjęciu tego założenia termi- nologicznego zdecydował wzgląd na przejrzystość prowadzonych dociekań. Wydaje się, iż założenie to znajduje oparcie w poglądach wyrażanych w dok- trynie procesu karnego, w której „ściganie karne” jest dość powszechnie wy- odrębniane jako jedna z funkcji procesu karnego15. W ścisłym znaczeniu funk- cję tę definiuje się przyjmując16, że jest to działalność organów, które zmierzają do wykrycia i ustalenia sprawcy przestępstwa. W ramach tej działalności moż- na wyróżnić dwie kategorie czynności, a mianowicie: – czynności polegające na poszukiwaniu, gromadzeniu i przeprowadzaniu dowodów; – czynności polegające na rozstrzyganiu kwestii dotyczących toku procesu karnego. W aspekcie rozważanej problematyki zwraca uwagę druga grupa czynno- ści, w związku z którymi organ procesowy realizuje w postępowaniu przygo- towawczym funkcję orzekania. Można – jak się wydaje – sformułować założe- nie, że rozstrzygnięcie organu procesowego w śledztwie lub dochodzeniu, co do tego czy należy prowadzić postępowanie karne, może mieć charakter pozytywny lub negatywny. Refleksem decyzji pozytywnej jest np. wniesie- nie aktu oskarżenia do sądu17. Z kolei odzwierciedleniem rozstrzygnięcia zmierzającego w przeciwnym kierunku jest niewątpliwie umorzenie postę- powania karnego. Jeśli weźmie się pod uwagę, że ściganie karne obejmuje czynności prowadzące do wykrycia i ustalenia sprawcy przestępstwa, to kon- sekwentnie trzeba stwierdzić, że w obrębie tej funkcji znajdują się również rozstrzygnięcia związane z kwestią wszczęcia postępowania karnego. Należy więc przyjąć, że decyzją negatywną organu procesowego jest także postano- wienie o odmowie wszczęcia śledztwa lub dochodzenia. Zarówno postano- wienie o odmowie wszczęcia, jak i o umorzeniu postępowania przygoto- wawczego, jest równoznaczne z rezygnacją ze ścigania karnego w danej spra- wie. Skoro każde z tych postanowień wywołuje podobne konsekwencje w sferze ścigania przestępstw, nie powinno to wzbudzać zastrzeżeń objęcie zbiorczą nazwą obu wskazanych postanowień. Posługując się w ramach dal- 15 M. Cieślak, Polska procedura karna, wyd. III, Warszawa 1984, s. 471–472; W. Dasz- kiewicz, Prawo karne procesowe, s. 28; K. Marszał, Proces karny 1998, s. 21–22. Sze- rzej w kwestii funkcji w postępowaniu karnym zob. także A. Gaberle, Funkcje kontro- li, s. 23 i n. 16 K. Marszał, Proces karny, 1998, s. 21–22. 17 Ibidem, s. 22. XV Przedmowa szych dociekań terminem postanowienie o zaniechaniu ścigania karnego mam na myśli postanowienie o odmowie wszczęcia lub postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego. Przedmiotem rozważań zawartych w pracy jest wyłącznie analiza norm prawnych i wyłaniających się na ich tle problemów interpretacyjnych do- tyczących instytucji skargi subsydiarnej uregulowanej w Kodeksie postępo- wania karnego. Tak więc z zakresu rozważań wyłączeniu ulegną wszystkie problemy wiążące się z kwestią wniesienia przez pokrzywdzonego aktu oskarżenia w sprawie publicznoskargowej w postępowaniach, będących przedmiotem odrębnej regulacji prawnej, stanowiących desygnaty nazwy „postępowanie karne” ujmowanej w znaczeniu szerokim. Pominięto więc analizę tej problematyki na gruncie postępowania w sprawach o przestęp- stwa skarbowe i wykroczenia skarbowe oraz postępowania w sprawach o wykroczenia. W odniesieniu do pierwszego ze wskazanych postępowań, uregulowane- go odrębnie w Kodeksie karnym skarbowym, musi się to wydawać dość oczy- wiste i to nie tylko ze względu na treść art. 113 § 2 KKS, stanowiącego, iż unormowania dotyczące pokrzywdzonego nie znajdują zastosowania w po- stępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe. Nie sposób pominąć również faktu, że w postępowaniu karnoskarbowym, pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 KPK jest przede wszystkim Skarb Państwa18, a zatem Państwo, które, jako fiskus wykonuje za pomocą swoich jednostek organizacyjnych zadania społeczne i gospodarcze. Jeśli uwzględni się, iż w postępowaniu karnoskarbowym czynności zmierzające do ochrony interesu Skarbu Państwa podejmuje oskarżyciel publiczny, to konsekwent- nie trzeba przyjąć, że nie byłoby raczej uzasadnione przyznanie Skarbowi Państwa odrębnych uprawnień strony (pokrzywdzonego, oskarżyciela posiłkowego), które miałyby wynikać z faktu bezpośredniego zagrożenia lub naruszenia jego dobra prawnego przestępstwem lub wykroczeniem skarbo- wym19. Możliwość wniesienia skargi zasadniczej, inaugurującej postępowanie sądowe, przez pokrzywdzonego, jeżeli nie czyni tego oskarżyciel publiczny, przewiduje natomiast KW. Jakkolwiek ustawodawca, regulując omawiane postępowanie, korzystał z rozwiązań normatywnych zamieszczonych w Ko- deksie postępowania karnego, to jednak szereg szczegółowych zagadnień, wiążących się z postępowaniem mającym na celu rozstrzygnięcie przez sąd kwestii odpowiedzialności prawnej za wykroczenie, zostało unormowanych 18 L. Wilk, Zagadnienia materialnego prawa karnego skarbowego, Toruń 2004, s. 15. 19 Należy podkreślić, że w tym względzie aktualne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażone w okresie międzywojennym, zgodnie z którym „Państwo nie może występować w roli oskarżyciela posiłkowego i żadna władza do takie- go wystąpienia imieniem Państwa nie jest uprawniona”. Zob. uchw. SN (PSiK) z 14.2.1931 r., II Pr. 195/30, OSP 1931, Nr 6, poz. 290, s. 273–275. XVI Przedmowa w sposób odrębny w KPW. Jest to konsekwencją różnicy, jaka zachodzi mię- dzy przestępstwami i wykroczeniami20. Postępowanie, które dotyczy drugiej ze wskazanych kategorii czynów karalnych, powinno być przede wszystkim mniej sformalizowane. Kwestią, która wymagałaby omówienia w odrębnej publikacji, jest to czy wskazane cele zostały osiągnięte przez ustawodawcę w KW. W aspekcie rozważanej problematyki konieczne staje się zaznaczenie przede wszystkim tego, że odrębność regulacji postępowania w sprawach o wykroczenia uwidacznia się również w rozwiązaniach normatywnych do- tyczących instytucji skargi subsydiarnej. Warto w tym miejscu podkreślić, że specyfika instytucji skargi subsydiarnej, funkcjonującej w postępowaniu w sprawach o wykroczenia, nie wiąże się jedynie ze szczegółowymi kwestia- mi, dotyczącymi uprawnień pokrzywdzonego, inaugurującego postępowa- nie jurysdykcyjne (np. warunkami uzyskania prawa do wniesienia wniosku o ukaranie zamiast oskarżyciela publicznego, problemem odstąpienia od oskarżenia przez oskarżyciela posiłkowego samodzielnie popierającego oskarżenie), lecz odnosi się do fundamentalnych założeń tej konstrukcji pro- cesowej. Świadczy o tym najlepiej fakt, że w postępowaniu w sprawach o wy- kroczenia nie obowiązuje zasada legalizmu, w myśl której organy procesowe miałyby obowiązek ścigania wykroczeń oraz wniesienia i popierania wnio- sku o ukaranie. O ile więc w postępowaniu w sprawach o przestępstwa za- gwarantowanie przestrzegania zasady legalizmu przez organy ścigania jest jednym z głównych założeń instytucji skargi subsydiarnej, o tyle w postępo- waniu w sprawach o wykroczenia realizacja tego zadania, w ramach omawia- nej konstrukcji procesowej, przestaje mieć znaczenie. Już na podstawie pod- niesionych okoliczności można przyjąć, że ze względu na specyfikę instytucji skargi subsydiarnej na gruncie postępowania w sprawach o wykroczenia, omówienie problematyki z tego zakresu, wymagającej niewątpliwie odręb- nego zastanowienia się i wnikliwego zanalizowania, wykraczałoby poza ramy niniejszego opracowania. To sprawia, że w dalszych wywodach pomi- jam wskazaną wyżej problematykę. Rozważania teoretyczne dotyczące poszczególnych kwestii poruszanych w pracy, opierające się na analizie logiczno-językowej odpowiednich regula- cji prawnych prowadzonej z uwzględnieniem poglądów doktryny i dorobku judykatury, mają charakter dogmatyczno-prawny. Niesłabnące znaczenie komparatystyki w prawoznawstwie sprawia, że w niniejszym opracowaniu 20 Kwestia różnicy między przestępstwami i wykroczeniami (istoty wykroczenia) została poddana gruntownej analizie w literaturze procesu karnego przez Z. Gostyń- skiego. Nie aspirując w tym miejscu do omówienia problematyki z tego zakresu, nale- ży poprzestać na odesłaniu do opracowania wskazanego Autora. Zob. Z. Gostyński, Postępowanie sądowe co do orzeczeń w sprawach o wykroczenia, Warszawa 1976, s. 19 i n. Wypada zaakcentować, że wnioski przyjęte w powołanej monografii pozo- stają aktualne w obowiązującym stanie prawnym. XVII Przedmowa nie mogło zabraknąć miejsca dla analizy prawnoporównawczej. Zakres tej analizy, determinowany w znacznej mierze przez stopień ekwiwalentności rozwiązań normatywnych funkcjonujących w obcych ustawodawstawach wobec instytucji skargi subsydiarnej obowiązującej w polskim procesie kar- nym, został ograniczony do prowadzonych w rozdziale I ogólnych rozważań dotyczących schematu elementów kontroli zaniechania ścigania karnego w ramach porównywanych konstrukcji procesowych. Przyjętym w pracy układem odniesienia do oceny instytucji skargi subsydiarnej są uregulowa- nia prawne obowiązujące w niemieckiej i austriackiej ustawie karnoproce- sowej. Niniejsza monografia stanowi nieco skróconą i zmienioną wersję rozpra- wy doktorskiej obronionej w październiku 2003 r. na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Korzystając z okazji pragnę podziękować mojemu Promotorowi, Panu prof. dr. hab. Kazimierzowi Marszałowi za wszechstronną pomoc i opiekę, bez których zarówno praca doktorska, jak i niniejsze, monograficzne opraco- wanie nie mogłyby powstać. Za cenne wskazówki i uwagi, które w niemałym stopniu wpłynęły na osta- teczny kształt monografii chciałbym bardzo serdecznie podziękować Recen- zentom rozprawy doktorskiej: Panu prof. dr. hab. Romualdowi Kmiecikowi oraz Panu prof. dr. hab. Kazimierzowi Zgryzkowi. Katowice, maj 2005 r. Autor XVIII Wykaz skrótów 1. Źródła prawa Wykaz skrótów Wykaz skrótów dKPK ..................................... ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks postępowania kar- nego (Dz.U. Nr 13, poz. 96 ze zm.) GVG ....................................... Prawo o ustroju sądów powszechnych w Niem- czech z 27.1.1877 r. (stan prawny na dzień 28.8.1998 r.) KE ........................................... Konwencja o ochronie praw człowieka i podsta- wowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) KK .......................................... ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks Karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) KKS ........................................ ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 930 ze zm.) Konstytucja RP ..................Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) KPK ........................................ ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karne- go (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) KPK z 1928 r. .......................rozporządzenie Prezydenta RP z 19.3.1928 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn.: Dz.U. z 1950 r. Nr 40, poz. 364 ze zm.) KW ......................................... ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w spra- wach o wykroczenia (Dz.U. Nr 106, poz. 1148 ze zm.) MPPOiP ................................ Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Poli- tycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) OpłKU ................................... ustawa z 23.6.1973 r. o opłatach w sprawach kar- nych (tekst jedn.: Dz.U. z 1983 r. Nr 49, poz. 223 ze zm.) OskPrywR ........................... rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.5.2003 r. w sprawie wysokości zryczałtowanej równowartości wydatków w sprawach z oskarże- nia prywatnego (Dz.U. Nr 104, poz. 980) ÖStPO ................................... ustawa karnoprocesowa Austrii z 1975 r. (stan prawny na dzień 1.1.1998 r.) XIX
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instytucja skargi subsydiarnej w procesie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: