Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00140 010567 7484915 na godz. na dobę w sumie
Instytucja ułaskawienia w prawie polskim - ebook/pdf
Instytucja ułaskawienia w prawie polskim - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 784
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1870-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prawo łaski, unormowane w Konstytucji, oddziałuje w sferze wielu gałęzi prawa, zwłaszcza prawa karnego materialnego i procesowego, konstytucyjnego, administracyjnego. Praca niniejsza prezentuje problematykę ułaskawienia w szerokim świetle normatywnym, największy nacisk położono jednak na karnoprocesowe aspekty stosowania prawa łaski. Nadto poruszone zostały również kwestie historycznoprawne z perspektywy ustrojowej oraz karnoprocesowej, problematyka praktyki ułaskawieniowej, roli tej instytucji jako elementu polityki kryminalnej państwa czy refleksji nad typowymi powodami mogącymi uzasadniać skorzystanie z tego konstytucyjnego prawa Prezydenta. Niezbędną ilustracją powyższych rozważań jest też omówienie międzynarodowych standardów praw człowieka oraz naszkicowanie unormowania ułaskawienia w niektórych obcych systemach prawnych. Największe znaczenie w sferze zagadnień ulokowanych poza problematyką dogmatyki prawa polskiego ma niewątpliwie próba zarysowania teoretycznoprawnych podstaw ułaskawienia oraz uzasadnienia tej instytucji w modelu sprawowania władzy państwowej.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Instytucja ułaskawienia w prawie polskim Instytucja ułaskawienia w prawie polskim Piotr Rogoziński Warszawa 2009 Wydawca: Magdalena Górniewicz Redaktor prowadzący: Adam Choiński Opracowanie redakcyjne: Izabela Ratusińska Sk³ad, ³amanie: Katarzyna Słabosz © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-264-0056-8 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Mojej Żonie Kasi 5 6 Spis treści Wykaz najważniejszych skrótów ..................................................................... 11 Wstęp ..................................................................................................................... 13 Rozdział I Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy państwowej ............................................................................................ 17 1. Zagadnienia ogólne ......................................................................................... 17 2. Miejsce ułaskawienia w systemie ustroju państwowego – geneza instytucji ........................................................................................... 22 2.1. Wprowadzenie do rozważań na temat istoty prawa łaski ................ 22 2.2. Podmioty stosujące prawo łaski ............................................................. 35 2.3. Model instytucji a jej kształt wynikający z historycznego rozwoju – próba zdefiniowania pojęcia ................................................ 39 3. Rola ułaskawienia w systemie ustroju państwowego ............................... 46 3.1. Kryteria stosowania ułaskawienia: sprawiedliwość, humanitaryzm, racjonalność .................................................................. 46 3.2. Problem celowości wprowadzenia do systemu prawnego instytucji ułaskawienia. Cele i skutki ułaskawienia ............................ 60 3.3. Istota prawa łaski – podsumowanie ...................................................... 70 4. Prawo łaski w świetle niektórych obcych systemów prawnych .............. 76 5. Ułaskawienie a międzynarodowe standardy praw człowieka ................ 81 6. Ułaskawienie a amnestia i abolicja. Problem dopuszczalności prawa łaski w postaci indywidualnej abolicji ............................................. 89 7 Spis treści Rozdział II Ułaskawienie w świetle polskiego prawa konstytucyjnego .................. 106 1. Ułaskawienie w systemie prawa konstytucyjnego II Rzeczypospolitej ......................................................................................... 106 2. Ułaskawienie w polskim prawie konstytucyjnym w latach 1944–1989 ......................................................................................... 114 3. Ułaskawienie w polskim prawie konstytucyjnym od 1989 r. ................. 118 4. Podsumowanie ............................................................................................... 134 Rozdział III Karnoprocesowa regulacja ułaskawienia w ustawodawstwie polskim – rys historyczny ............................................................................... 150 1. Uregulowanie ułaskawienia w kodeksie postępowania karnego z 1928 r. ............................................................................................. 150 2. Uregulowanie ułaskawienia w kodeksie postępowania karnego z 1969 r. ............................................................................................. 160 Rozdział IV Zagadnienia związane z zakresem ingerencji organu stosującego prawo łaski w sytuację prawną ukształtowaną orzeczeniem przypisującym popełnienie czynu zabronionego w polskim prawie .............................................................................................. 178 1. Elementy systemu źródeł prawa wyznaczające kształt instytucji ułaskawienia w polskim prawie ................................................................. 178 2. Przedmiot aktu łaski ...................................................................................... 196 3. Zakres podmiotowy aktu łaski .................................................................... 250 4. Akt łaski a nieważność orzeczenia, kasacja i wznowienie postępowania ................................................................................................. 264 5. Działanie aktu łaski pod względem czasu ................................................. 284 6. Zakres ingerencji organu stosującego prawo łaski .................................. 301 7. Materialnoprawne skutki ułaskawienia ..................................................... 337 Rozdział V Powody (przyczyny) ułaskawienia. Ułaskawienie jako element polityki kryminalnej państwa ........................................................................ 397 1. Uwagi ogólne. Stosunek do kwestii zasad i dyrektyw stosowania sankcji .............................................................................................................. 397 2. Ułaskawienie a polityka kryminalna .......................................................... 410 8 3. Problem klasyfikacji powodów (przyczyn) ułaskawienia ....................... 423 4. Przegląd poszczególnych powodów (przyczyn) ułaskawienia ............. 436 5. Podsumowanie ............................................................................................... 473 Spis treści Rozdział VI Ułaskawienie w kodeksie postępowania karnego z 1997 r. i postępowanie przy wydawaniu i wykonywaniu aktu łaski ................. 485 1. Uwagi wstępne ............................................................................................... 485 2. Postępowanie w sprawie ułaskawienia w systemie postępowania karnego ............................................................................................................ 492 3. Przesłanki postępowania w sprawie ułaskawienia .................................. 565 4. Przebieg postępowania w sprawie ułaskawienia ..................................... 635 4.1. Wprowadzenie ........................................................................................ 635 4.2. Przebieg postępowania wszczętego na podstawie prośby .............. 641 4.3. Przebieg postępowania wszczętego z urzędu ................................... 675 4.5. Wstrzymanie wykonania kary lub zarządzenie przerwy w jej wykonaniu (art. 568 k.p.k.) .......................................................... 704 5. Postępowanie przy wydawaniu aktu łaski ................................................ 719 6. Postępowanie przy wykonywaniu aktu łaski ........................................... 737 Rozdział VII Podsumowanie – wnioski de lege ferenda ..................................................... 749 Bibliografia ......................................................................................................... 757 9 Wykaz najważniejszych skrótów – Demokratyczny Przegląd Prawniczy – Europejska Konwencja Praw Człowieka – Konwencja Europejska (Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności) – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Poli- – Nowe Prawo – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Woj- tycznych skowa nych wych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Kar- – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Palestra – Państwo i Prawo – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – Wojskowy Przegląd Prawniczy DPP EKPC KE MPPOiP NP OSNKW OSNwSK OSPiKA OTK Pal. PiP RPEiS SN TK WPP 11 Wstęp Przedmiotem niniejszej pracy jest próba scharakteryzowania instytucji ułaskawienia w prawie polskim. Prawo łaski, unormowane w Konstytucji, jest w gruncie rzeczy instytucją interdyscyplinarną – w tym znaczeniu, że oddziaływuje w sferze wielu gałęzi prawa, zwłaszcza prawa karnego ma- terialnego i procesowego, konstytucyjnego, administracyjnego. Przy ana- lizie skutków zastosowania ułaskawienia pojawiają się też kwestie charak- terystyczne dla prawa cywilnego czy prawa pracy. Wszystko to sprawia, że wyczerpanie całości zagadnień łączących się lub mogących się łączyć z tą instytucją jest bardzo utrudnione, o ile w ogóle możliwe. W tym stanie rzeczy praca ta koncentruje się na węzłowych zagad- nieniach, związanych z ułaskawieniem, z zakresu prawa konstytucyjnego, karnego materialnego i procesowego. Materię tę potraktowano w miarę możności szczegółowo, punkt ciężkości kładąc zwłaszcza na procesowych zagadnieniach stosowania prawa łaski. W tym zakresie ważne było przy- jęcie założenia, aby przedstawić postępowanie ułaskawieniowe w sensie szerokim, w porównaniu z regulacją kodeksową, jako ciąg czynności po- dejmowanych zarówno przez organy procesowe w znaczeniu ścisłym, jak i Prezydenta, mających na celu przygotowanie optymalnych warunków do podjęcia właściwej decyzji w przedmiocie zastosowania tej instytucji. Oczy- wiste jest bowiem, że czynności przedsiębrane przez organy postępowania karnego – z jednej strony, oraz Prezydenta – z drugiej, są wzajemnie silnie powiązane i komplementarne, a rozpatrywanie ich w oderwaniu od siebie powodowałoby wypaczenie ich prawnego i społecznego sensu. Wzajemne oddziaływanie regulacji z różnych gałęzi i dziedzin prawa, dotyczące uła- skawienia, umożliwia ponadto dokonanie wszechstronnej i właściwej wy- kładni zagadnień związanych z tą instytucją prawną, zwłaszcza w obliczu lakoniczności uregulowań w prawie stanowionym. 13 Wstęp Przedstawienie zagadnień związanych z dogmatyczno-prawnym ure- gulowaniem instytucji ułaskawienia nie wyczerpuje, rzecz jasna, proble- matyki monograficznego ujęcia tej instytucji w prawie polskim. Poruszono zatem w niniejszej pracy również kwestie dotyczące historycznoprawnej ewolucji ustrojowych unormowań ułaskawienia oraz postępowania są- dowego w sprawie stosowania prawa łaski w świetle kodyfikacji z 1928 r. i z 1969 r. Nadto konieczne było przedstawienie unormowań krajowych w aspekcie międzynarodowych standardów praw człowieka. Nad wyraz zwięzłe ujęcie tej instytucji w ustawie zasadniczej tym bardziej skłoniło do podjęcia próby zarysowania teoretycznoprawnych podstaw ułaskawienia oraz uzasadnienia tej instytucji w modelu sprawowania władzy państwo- wej. Natomiast ze względu na zakreślony temat pracy, w ramach niezbędnej ilustracji podejmowanych zagadnień, naszkicowano tylko ogólnie unormo- wanie ułaskawienia w niektórych obcych systemach prawnych. Dla potrzeb pracy dokonano analizy decyzji ułaskawieniowych wy- danych przez Prezydenta w latach 1996–2006 oraz niektórych losowo wy- branych materiałów spraw ułaskawieniowych z lat 2001–2006. Na podsta- wie tych badań oraz informacji uzyskanych od pracowników Kancelarii Prezydenta oraz Prokuratury Krajowej podjęto próbę scharakteryzowania praktyki ułaskawieniowej. Naturalną koleją rzeczy było też rozważenie tej instytucji jako elementu polityki kryminalnej państwa oraz refleksja nad typowymi powodami mogącymi uzasadniać skorzystanie z tego konstytu- cyjnego prawa Prezydenta. Problematyka ułaskawienia nie była często podejmowana w polskiej doktrynie prawniczej, patrząc w perspektywie kilkudziesięciu lat rodzi- mego piśmiennictwa. Również w orzecznictwie można odnotować ogra- niczone zainteresowanie tą tematyką. Zwraca to tym bardziej uwagę, że instytucja ułaskawienia jest często stosowana z praktyce, w postaci podej- mowanych przez głowę państwa w tym zakresie aktów, a jeszcze częściej – w toku postępowań przed sądami i Prokuratorem Generalnym, uregu- lowanych w ustawie procesowej. Sytuację komplikuje również lakoniczne uregulowanie instytucji ułaskawienia w prawie stanowionym i związane z tym nieuchronnie nieraz daleko idące różnice w interpretacji unormowań prawa łaski. Oznacza to, że w pracy typu monograficznego, poświęconej ułaskawieniu, nie sposób uniknąć dyskusyjnych, niekiedy kontrowersyj- nych tez, jak również wręcz błędów w prezentowanych poglądach, z cze- go w pełni zdaję sobie sprawę. 14 Wstęp Niniejsza praca stanowi skróconą, przeredagowaną i uaktualnioną wersję rozprawy doktorskiej, obronionej na Wydziale Prawa i Administra- cji Uniwersytetu Gdańskiego w październiku 2008 r. Jestem głęboko świa- dom, że nie mogłaby ona powstać bez wsparcia i pomocy wielu osób, któ- rym chciałbym w tym miejscu bardzo podziękować. Szczególne wyrazy wdzięczności pragnę złożyć mojemu promotorowi ś.p. Panu Prof. dr. hab. Janowi Grajewskiemu, który zainspirował mnie do naukowych dociekań, okazywał nieustanną pomoc i zainteresowanie, obdarzając mnie niezwy- kłą życzliwością oraz cierpliwością. Serdeczne podziękowania kieruję tak- że do recenzentów w przewodzie doktorskim, Pana Prof. dr. hab. Andrzeja Murzynowskiego oraz Pana dr. hab. Ryszarda A. Stefańskiego, profesora Wyższej Szkoły Handlu i Prawa im. Ryszarda Łazarskiego w Warszawie, za cenne wskazówki i uwagi, które pomogły mi w nadaniu ostatecznego kształtu pracy. Osobno chciałbym też podziękować Panu Prokuratorowi Markowi Adamczykowi, zastępcy dyrektora Biura Postępowania Sądowego Proku- ratury Krajowej, oraz Pani Ewie Skibie z Kancelarii Prezydenta za udostęp- nienie danych statystycznych oraz wielu interesujących materiałów doty- czących praktyki ułaskawieniowej. 15 16 Rozdział I Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy państwowej 1. Zagadnienia ogólne „Prawo łaski” nie jest pojęciem rozumianym jednolicie. Wynika stąd konieczność poczynienia pewnych założeń terminologicznych, precyzu- jących przedmiot rozważań i jednocześnie stanowiących punkt wyjścia dla dalszych analiz. Należy również dostrzec kwestię wzajemnej relacji znaczeniowej pojęć „prawo łaski” i „ułaskawienie”. Pierwsze z tych pojęć podkreśla kompetencję do określonego działania – a więc aspekt podmio- towy, drugie zaś opisuje raczej dane zjawisko – wskazuje zatem na pewien przedmiot zachowania się. Również określenia „łaska” i „ułaskawienie” charakteryzują przed- miotową stronę zagadnienia. Każde z tych określeń akcentuje jednakże od- mienny punkt widzenia tego samego przedmiotu. „Łaska” kładzie nacisk na element wspaniałomyślności, względów dla kogoś, przebaczenia; „ułaska- wienie” zaś odnosi się do samej decyzji, procesu jej wydania, niekiedy zaś określa również dokument zawierający akt łaski. Pamiętając o tych dystynk- cjach znaczeniowych można wszakże używać tych dwóch ostatnich okreś- leń wymiennie1. Należy też uwypuklić, że obok jurydycznego znaczenia „łaski” – o które będzie tu chodziło – istnieje również potoczne rozumienie tego słowa, odnoszące się wyłącznie do ludzkich emocji, odczuć2. 1 Por. znaczenia tych terminów podane w Słowniku języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, t. 2, Warszawa 1988, s. 68 i t. 3, Warszawa 1989, s. 597. 2 Por. L. Wilk, Prawo łaski a sprawiedliwość karania – refleksja filozoficznoprawna, Problemy Prawa Karnego 2000, nr 23, s. 11. 17 Rozdział I. Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy... Istotne jest również podkreślenie, że pojęcie łaski (ułaskawienia) po- zostaje w określonym stosunku znaczeniowym do innych zbliżonych treś- ciowo pojęć: ich zakresy krzyżują się, wyłączają wzajemnie bądź pozostają w stosunku nadrzędności i podrzędności. Pojęcia te zostały w różny sposób zdefiniowane w literaturze prawniczej i w tym miejscu – bez wdawania się w bardziej szczegółowe rozważania, gdyż będzie o tym jeszcze mowa – na- leży jedynie wspomnieć o ich znaczeniu. Przedmiotem niniejszej pracy jest omówienie problematyki związa- nej ze stanowieniem przez upoważniony konstytucyjnie organ indywi- dualnych aktów łaski, które – najogólniej rzecz ujmując – są decyzjami o złagodzeniu bądź darowaniu karnoprawnych sankcji3 lub konsekwencji ich zastosowania. Ułaskawieniem (zastosowaniem łaski) należy w związku z tym, zgodnie z utrwaloną już terminologią języka prawnego i prawnicze- go, nazwać działalność polegającą na wydawaniu indywidualnych aktów łaski4. Akt łaski jest to zaś decyzja dotycząca indywidualnie określonej oso- by o złagodzeniu bądź darowaniu karnoprawnych sankcji lub konsekwen- cji ich zastosowania. Nie uprzedzając późniejszych wywodów dotyczących zagadnień procesowych, należy się również zastanowić nad znaczeniem wyrażenia „postępowanie ułaskawieniowe”. Wydaje się, że w polskiej li- teraturze karnoprocesowej upowszechniła się tendencja do określania na- zwą „procesu karnego” typowego i ujętego całościowo przebiegu prawne- go dotyczącego tzw. zasadniczego przedmiotu procesu; natomiast termin „postępowanie karne” rezerwuje się dla wszelkich fragmentarycznych czy też specjalnych ujęć tego ogólnego przebiegu5. Wynika z tego, że z punktu widzenia powyższego założenia terminologicznego właściwe jest określe- nie „postępowanie ułaskawieniowe” dla nazwania prawnie uregulowanej działalności przedsięwziętej w celu rozważenia wydania indywidualnego aktu łaski. Jak bowiem jeszcze będzie o tym mowa, postępowanie ułaska- wieniowe nie dotyczy bezpośrednio tzw. zasadniczego przedmiotu procesu, gdyż nie służy ustaleniu kwestii odpowiedzialności prawnej (karnej) danej 3 Przez „sankcje” rozumie się tu – za M. Cieślakiem (Polskie prawo karne. Zarys systemowego uję- cia, Warszawa 1995, s. 13) – środki przymusowej reakcji państwowej na antyspołeczne zachowania zabronione przez prawo pod groźbą tych środków. Pojęcia tego nie należy w żaden sposób utożsa- miać z „sankcją” jako elementem tzw. trójczłonowej struktury normy prawnej. Por. np. Z. Ziembiński (w:) A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 188. 4 Por. A. Murzynowski, Ułaskawienie w Polsce Ludowej, Warszawa 1965, s. 5. 5 Bliżej por. M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s. 12; S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2008, s. 17. 18 1. Zagadnienia ogólne osoby za zarzucany jej czyn zabroniony, a toczy się już po prawomocnym i pozytywnym ustaleniu odpowiedzialności karnej tej osoby. Wyłania się kwestia, czy postępowanie ułaskawieniowe wedle po- wyższego określenia należy odnieść do działalności określonego organu (np. prowadzącego postępowanie karne), czy też decydująca jest jedynie kwestia przedmiotu postępowania. Biorąc pod uwagę treść tej definicji, na- leży stanąć na stanowisku, że skoro celem tego postępowania jest rozwa- żenie wydania indywidualnego aktu łaski, to odnosi się ono do wszystkich organów biorących udział w realizacji tego celu – zarówno wydających de- cyzje o charakterze wiążącym, jak również tylko opiniujących. Wedle pol- skiego ustawodawstwa będzie to więc postępowanie przed: sądem, Proku- ratorem Generalnym i Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej. Zabieg ten jest również przydatny metodologicznie, gdyż charakteryzuje całokształt tego przebiegu, zmierzającego przecież do osiągnięcia jednego określonego celu (postępowanie ułaskawieniowe sensu largo). Nie sprzeciwia się to jed- nak szczególnemu zawężeniu w określonych sytuacjach zakresu tego po- jęcia tylko do niektórych organów, przed którymi się ono toczy, np. w od- niesieniu do postępowania uregulowanego w rozdziale 59 k.p.k. Musi to jednak wyraźnie wynikać z kontekstu danej wypowiedzi. Zagadnienie to łączy się wprost ze złożonym charakterem instytucji ułaskawienia. Akt łaski pociąga za sobą skutki prawne w różnych gałęziach prawa: w prawie konstytucyjnym, karnym materialnym, karnym proceso- wym, administracyjnym. Instytucja ta jest włączona do katalogu uprawnień głowy państwa w ustawie zasadniczej, decyzję o zastosowaniu łaski stanowi akt o określonej prawem formie, konstytucje mogą wypowiadać się również co do obowiązku jego kontrasygnowania i wyjątków od możliwości zasto- sowania łaski. Akt łaski powoduje również złożone skutki karnomaterialne. Łączą się one z problematyką tzw. powodów (przyczyn) ułaskawienia, do- puszczalnością wprowadzania tym aktem określonych zmian co do orze- czonych sankcji, kwestiami temporalnymi, wykładni itd. Wszechstronne są również związki tej instytucji z prawem karnym procesowym, a przejawiają się głównie w tym, że prośby o ułaskawienie mogą podlegać opiniowaniu przez organy sądowe lub prokuratorskie – które to postępowanie reguluje prawo karne procesowe, nadto zachodzą określone problemy na styku uła- skawienia i niektórych innych postępowań toczących się po uprawomoc- nieniu się orzeczenia (np. kasacyjnego). Istnieją też związki tejże instytucji z prawem administracyjnym. Chodzi tu przede wszystkim o zagadnienie możności zastosowania prawa łaski do orzeczeń wydanych przez organy 19 Rozdział I. Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy... pozasądowe. Wszystkie te gałęzie prawa zajmują się (oczywiście z właści- wego im punktu widzenia) ułaskawieniem. Instytucja ta może być zatem w literaturze opisywana i analizowana we wszechstronnym naukowym oświetleniu. Praca niniejsza koncentrować się będzie na zagadnieniach kar- noprocesowych w polskim prawie, choć nie znaczy to, że będzie stronić od poruszania wielu kwestii z zakresu wyżej wskazanych gałęzi prawa. Cho- dzi bowiem o próbę możliwie jak najwszechstronniejszego spojrzenia na normatywne ujęcie prawa łaski. Tak więc złożoność prawna tej instytucji będzie powodowała potrzebę poruszania również problematyki dotyczącej kilku innych dyscyplin naukowych. Jak już wyżej wspomniano, warto w tym miejscu w sposób maksy- malnie syntetyczny zarysować różnice znaczeniowe pomiędzy ułaskawie- niem a innymi pokrewnymi pojęciami. Bliżej kwestie te będą poruszane w toku dalszych rozważań, natomiast przedstawienie tych pojęć już na wstępie powinno pozwolić na doprecyzowanie przedmiotu zainteresowa- nia badawczego. Ułaskawieniem (zastosowaniem łaski) – jak już zaznaczono powyżej – należy określić najogólniej działalność polegającą na wydawaniu indywi- dualnych aktów łaski. Jest to podstawowe znaczenie tego terminu na grun- cie języka prawniczego i w tym znaczeniu będzie używane w niniejszej pra- cy, chyba że wyraźnie wskazane będzie co innego. W literaturze odróżnia się podane tu rozumienie tego terminu („ułaskawienie, łaska sensu stricto”) od szerszego jego znaczenia (które można nazwać „ułaskawieniem, łaską sensu largo”), określającego wszelkie formy zastosowania łaski, zarówno in- dywidualnej, jak i generalnej, w odniesieniu tak do osoby już skazanej, jak również we wcześniejszych stadiach procesu, a nawet przed jego wszczę- ciem, obejmującej zarówno darowanie lub złagodzenie sankcji karnej, jak i przywrócenie stanu sprzed jej zastosowania6. To szerokie znaczenie uła- skawienia obejmuje swym zakresem kilka innych pojęć. Przede wszystkim amnestia jako zbiorowy (generalny, powszechny) akt łaski, łagodzący lub darujący karnoprawne sankcje lub konsekwencje 6 Por. E. Krzymuski, System prawa karnego ze stanowiska nauki i trzech kodeksów, obowiązujących w Polsce, I. Część ogólna, Kraków 1921, s. 296–297; idem, Zarys ogólnych instytucji prawa karnego, Kraków 1918, s. 195–196; J. Makarewicz, Prawo karne. Wykład porównawczy z uwzględnieniem prawa obowiązu- jącego w Rzeczypospolitej Polskiej, Lwów–Warszawa 1924, s. 209; W. Skrobecki, Prawo łaski Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Gazeta Administracji i Policji Państwowej 1923, nr 14, s. 4; Z. Łaguna, Prawo łaski w świetle nowej konstytucji, Głos Sądownictwa 1937, nr 11, s. 851; S. Śliwiński, Polskie prawo kar- ne materialne – Część ogólna, Warszawa 1946, s. 515 i n.; A. Murzynowski, Ułaskawienie..., s. 7, który to autor używa zbiorczego pojęcia „łaska”. 20 1. Zagadnienia ogólne ich zastosowania, różni się od ułaskawienia sensu stricto owym generalnym charakterem oraz najczęściej co do trybu i organu właściwego do jej wyda- nia. Określenie powyższe oznacza amnestię właściwą (sensu stricto), gdyż pojęcie to w znaczeniu szerokim obejmuje również abolicję7. Samą zaś abolicję określa się ogólnie jako puszczenie w niepamięć popełnionego przestępstwa, zakaz wszczynania i nakaz umorzenia postę- powania karnego8. Wyróżnia się ponadto instytucje restytucji i rehabilitacji. Terminów tych nie używa się jednak w jednolitych znaczeniach. Restytucję można rozumieć jako zniesienie skutków sankcji karnej9. Rehabilitację zaś można określić jako zniesienie skutków sankcji karnej oraz przywrócenie skaza- nemu utraconych praw10. Określeniem o bardzo szerokim znaczeniu jest dyspensa, czyli upraw- nienie określonego podmiotu do zwolnienia danych osób od obowiązku przestrzegania różnego rodzaju przepisów prawnych. Możliwe jest też udzielanie przez ten podmiot uprawnień wykraczających poza przepisy obowiązującego prawa. Również i te uprawnienia określa się niekiedy jako przejawy łaski11. 7 Bliżej na ten temat por. np. J. Bednarzak, Amnestia, Warszawa 1965, s. 8–9; A. Murzynowski, Ułaskawienie..., s. 7, 9–14; L. Wilk, W sprawie uregulowania i stosowania łaski generalnej, Pal. 2002, nr 5–6, s. 36. Z literatury niemieckiej por. np. H.J. Faller (w:) Lexikon des Rechts. Strafrecht/Strafverfahrensrecht, pod red. G. Ulsamera, Darmstadt 1989, s. 79. 8 Por. np. literatura wskazana w poprzednim przypisie oraz Z. Jankowski, W. Tomczyk, Aboli- cja, dekret o przebaczeniu i puszczeniu w niepamięć niektórych przestępstw i wykroczeń z dnia 12 XII 1981. Komentarz, Warszawa 1982, s. 3–4. 9 J. Bednarzak, Amnestia..., s. 80 i 83. E. Krzymuski, System prawa karnego..., s. 297; idem, Za- rys ogólnych..., s. 196; J. Makarewicz, Prawo karne..., s. 209 przyjęli, że restytucja oznacza zniesienie skutków kary i przywrócenie praw; natomiast C. Marek, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 kwietnia 1935 r. Komentarz, Warszawa 1936, s. 91 utożsamia restytucję z rehabilitacją i sprowadza znaczenie tych terminów do uchylenia skutków skazania. Nieco inaczej A. Murzynowski (Ułaska- wienie..., s. 121), który zrównuje restytucję z ułaskawieniem działającym ex tunc. 10 J. Bednarzak, Amnestia..., s. 80 i 83. W literaturze używa się niekiedy tego terminu w różnych znaczeniach, często jako synonim zatarcia skazania [np.: E. Krzymuski, System prawa karnego..., s. 306–307; S. Pławski, Prawo karne (w zarysie). Część II, Warszawa 1966, s. 159]. Por. także L. Wilk, Ustawowa reha- bilitacja osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległości Polski, Problemy Prawa Karnego 1993, nr 19, s. 63–64, który wskazuje na szereg prawnych i potocznych znaczeń tego pojęcia. 11 Por. Z. Łaguna, Prawo łaski..., s. 850–851; L. Wilk, Prawo łaski..., s. 12; A. Murzynowski, Uła- skawienie..., s. 8 i tam wskazana literatura. 21 Rozdział I. Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy... 2. Miejsce ułaskawienia w systemie ustroju państwowego – geneza instytucji 2.1. Wprowadzenie do rozważań na temat istoty prawa łaski Rozważania na temat prawa łaski winno się rozpocząć od jego gene- zy. Rodowód ułaskawienia pozwala bowiem zrozumieć współczesny jego kształt, model zaś tejże instytucji stanowi efekt jej dotychczasowego roz- woju. Prawo łaski kształtowało się wpierw drogą prawa zwyczajowego, w nieco zresztą odmienny sposób w różnych krajach, później zaś zyskiwa- ło formę prawa stanowionego lub przynajmniej to prawo zwyczajowe było spisywane i dokumentowane. Specyfika łaski powoduje, że była ona i jest znana we wszystkich systemach, zrodziła się bowiem z potrzeby władczej ingerencji najwyższego czynnika w państwie w sytuację prawnokarną jed- nostki. Podobnie jest z zakresem zastosowania łaski w różnych systemach prawnych, gdyż występujące różnice są w istocie niewielkie i ograniczają się do akceptacji jednego z ukształtowanych historycznie wariantów. Trzeba zatem wskazać, że w przeciwieństwie do wielu innych instytucji prawnych prawo łaski ukształtowało się w toku długotrwałego procesu historyczne- go, będąc z początku prawem zwyczajowym, prawo stanowione opisywało dopiero potem realnie istniejącą już instytucję i współokreśliło jej model. Prawo łaski genetycznie nie powstało zaś w zamyśle prawodawcy i nie mu- siało się już u swego zarania ograniczać do ustanowionych przez niego ram normatywnych, by w praktyce weryfikować sens swego istnienia. Prawo łaski zaistniało już w zaczątkach prawa karnego. W zamierzch- łych czasach, gdy kara była „prywatną” reakcją pokrzywdzonego lub jego najbliższych na wyrządzoną krzywdę, to kierując się różnymi motywami (np. aktem miłosierdzia, własną korzyścią) wybaczali oni sprawcy jego po- stępowanie. Gdy przestępstwo było uważane za czyn skierowany przeciw- ko osobie wszechwładnego suwerena, zdobywał się on niekiedy na gest prawdziwej lub pozornej wielkoduszności (wypływającej nieraz z pychy, z poczucia siły, wzgardy dla przestępcy), darując, przebaczając złoczyńcy jego przestępstwo. Zapewne na instytucję ułaskawienia wywarły wpływ poglądy wywodzące się z teologicznych koncepcji kary (zwłaszcza z cza- sów, kiedy kara „świecka” pozostawała w symbiozie z pokutą religijną); akt łaski bożej będący przejawem miłosierdzia względem grzesznika znalazł 22 2. Miejsce ułaskawienia w systemie ustroju państwowego – geneza instytucji swój refleks w instytucji ułaskawienia przestępcy, której stosowanie stało się już atrybutem zorganizowanej grupy społecznej12. Te pierwiastki osobowe i religijne zanikają z czasem w sferze prawa karnego. Nadal wprawdzie w kontekście tej instytucji jest mowa o przeba- czeniu i wielkoduszności, ale nabiera to już odmiennego sensu. Ułaskawie- nie staje się aktem wydawanym w imieniu państwa, a trudno jest przypi- sywać przeżycia psychiczne państwu lub jego organom. Można natomiast oceniać ten akt przez pryzmat norm moralnych, jako wyraz idei humani- zmu13. Już w starożytności oraz w średniowieczu ułaskawienie było stosowa- ne zarówno w postaci darowania lub złagodzenia orzeczonej kary, jak rów- nież w formie zaniechania prowadzenia procesu karnego (abolicji). W tych okresach historycznych znane były również różne religijnie uświęcone oraz zwyczajowo ukształtowane formy ułaskawienia. Tak więc np. w cesarstwie rzymskim ułaskawienie stosowano przy okazji różnych świąt religijnych, a w niektórych monarchiach średniowiecznych (np. Francja, Niemcy, Pol- ska) mogły spowodować darowanie kary śmierci młode dziewczęta, za- ślubiając skazanego14. Często zdarzało się, że stosujący prawo łaski czynili z niego użytek w celu przysporzenia sobie dochodów, stosując to prawo do tych, którzy złożyli znaczny okup. W monarchiach feudalnych ułaskawie- nie było jednym z silnych atrybutów władzy króla lub księcia, prócz tego prawo łaski mogli stosować w zakresie swej jurysdykcji niektórzy panowie feudalni. Stopniowo jednak tracili oni swe uprawnienia na rzecz monarchy. Władcy zaś uwalniali się z biegiem czasu od sprawowania bezpośrednich funkcji jurysdykcyjnych, natomiast zachowali dla swej wyłącznej kompe- tencji stosowanie ułaskawienia. Niezależnie od formy sprawowania wła- dzy w danym kraju, prawo łaski przysługiwało w przeważającej większości głowie państwa, stanowiąc jej tradycyjne uprawnienie. Wynaturzenia w stosowaniu prawa łaski doprowadziły do ostrej kry- tyki tej instytucji w XVIII w. (m.in. Beccaria, Filangieri, Bentham). Był to 12 L. Lernell, Wykład prawa karnego. Część ogólna, t. 2, Warszawa 1971, s. 197. 13 Ibidem. Por. też: w literaturze niemieckiej H.J. Faller (w:) Lexikon des Rechts..., s. 79 oraz H.-H. Jescheck, T. Weigend, Lehrbuch des Strafrechts, Allgemeiner Teil, Berlin 1996, s. 924, którzy wska- zują, że w państwie prawa łaski nie da się uzasadnić li tylko osobistymi uczuciami i kaprysami oso- by upoważnionej do stosowania tego prawa. K. Peters (Strafprozess. Ein Lehrbuch, Heidelberg 1985, s. 699–700) wskazuje z kolei, że łaska zawiera podwójną treść: jako akt litości, pojednania i przychyl- ności (nazywając to łaską materialną) oraz jako akt skorygowania orzeczenia z jakichś przyczyn nie- odpowiadającego prawu (łaska formalna). 14 Por. bliżej A. Murzynowski, Ułaskawienie..., s. 18. 23 Rozdział I. Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy... jeden z powodów zlikwidowania prawa łaski przez francuski kodeks kar- ny z 1791 r., jednakże już w 1801 r. instytucja ta została przywrócona przez Napoleona15. Początkowo łaska miała charakter zarówno indywidualny, jak i zbio- rowy. Następnie zaś, w dobie odrodzenia, w wyniku ograniczenia kompe- tencji sądów królewskich, gdy powstały trybunały wydające wyroki już nie na podstawie woli królewskiej, a na mocy przepisów ustawowych, prawo łaski nabrało charakteru indywidualnego i zostało zastrzeżone dla monar- chy. Tym też zaczęło różnić się od amnestii, która kształtowała się jako akt zbiorowej łaski i uchwalanie jej przeszło do kompetencji ciała ustawodaw- czego16. W Polsce przedrozbiorowej przyjęto odmienne niż w większości państw europejskich rozwiązania dotyczące podmiotu uprawnionego do stosowania prawa łaski. W związku z postępującym procesem osłabiania władzy królewskiej zanikały także prerogatywy króla w dziedzinie ułaska- wienia. W monarchii elekcyjnej król utracił zupełnie prawo do samodzielne- go stosowania prawa łaski. Wprawdzie prawo to było nadal wykonywane w imieniu króla, to jednak w praktyce decydował o nim Sejm razem z kró- lem. Konstytucja z dnia 3 maja 1791 r. przyznała królowi ograniczone pra- wo łaski. Ograniczenie tego prawa wyrażało się w określeniu przestępstw, względem których łaska królewska mogła być stosowana oraz w tym, że król uzyskał prawo stosowania łaski tylko co do kary śmierci, którą mógł zamienić na dożywotnie więzienie (z wyjątkiem tzw. zbrodni stanu). Prawa kardynalne sejmu grodzieńskiego z 1793 r., będące zaprzeczeniem Konsty- tucji Trzeciego Maja, znowu odebrały królowi stosowanie łaski i potwier- dziły zakaz wydawania amnestii17. Jak wynika z powyżej przedstawionego szkicu historycznego, prawo łaski funkcjonuje jako instytucja już od zaczątków prawa karnego. Jest ona w związku z tym powiązana, i to w sposób szczególny, z zagadnieniem wła- dzy w danej organizacji społecznej. O ile bowiem każda instytucja praw- 15 Na temat genezy prawa łaski bliżej por. ibidem, s. 18–19 i tam wskazaną literaturę; J. Warylew- ski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2005, s. 498–499; L. Kulikowski, Prawo łaski, Wileński Przegląd Prawniczy 1932, nr 5, s. 129; R. Bojko, Prawo łaski..., s. 1–2; H.J. Faller (w:) Lexikon des Rechts..., s. 79. 16 Por. bliżej rozważania na przykładzie Polski J. Bednarzaka, Amnestia..., s. 31 i n. i tam wska- zaną literaturę. 17 Por. bliżej: A. Murzynowski, Ułaskawienie..., s. 19; J. Bednarzak, Amnestia..., s. 36; R. Bojko, Prawo łaski..., s. 3; J. Sobczak, Nowy kształt instytucji ułaskawienia (w:) Rozważania o prawie karnym. Księ- ga pamiątkowa z okazji siedemdziesięciolecia urodzin Profesora Aleksandra Ratajczaka, pod red. A.J. Szwar- ca, Poznań 1999, s. 251–252. 24 2. Miejsce ułaskawienia w systemie ustroju państwowego – geneza instytucji na wiąże się z władzą, chociażby dlatego, że prawo jest stanowione przez władzę, a jego przestrzeganie zabezpieczone w razie potrzeby przymusem państwowym; o tyle związek ułaskawienia z władzą jest jeszcze bardziej wyrazisty. Ułaskawienie jest bowiem władczą ingerencją najwyższego or- ganu w państwie w konkretne rozstrzygnięcie organu wymiaru sprawied- liwości w zakresie zastosowanej karnoprawnej sankcji. Ingerencja ta jest szczególnego rodzaju głównie z dwóch powodów. Po pierwsze, dotyka w pewnym zakresie niezależności organów wymiaru sprawiedliwości, sta- nowiąc wyraz supremacji podmiotu stosującego prawo łaski. Po drugie zaś – co nawet istotniejsze – ingerencja tego podmiotu w zakresie łagodzenia lub darowania orzeczonych sankcji jest w zasadzie prawnie nieograniczo- na. Te względy wskazują na to, iż ingerencja władcza w dane rozstrzyg- nięcie jest tu arbitralna, nieodwołalna i nieulegająca żadnemu zaskarżeniu. Jest więc ona ukształtowanym w toku historycznego rozwoju, „czystym” niemalże przejęciem modelu nieograniczonej ingerencji władzy suwerena w określoną dziedzinę życia społecznego18. Ażeby zatem przybliżyć teore- tycznoprawną konstrukcję instytucji ułaskawienia, warto poświęcić nieco uwagi zagadnieniom związanym z „władzą”. Władza, immanentnie związana z organizacją społeczną, stanowi określony stosunek pomiędzy podmiotem ją sprawującym a podmiotem jej podlegającym. U podstaw władzy leży przyzwolenie i zgoda jednostki na zrzeczenie się pewnego zakresu wolności19. Mówiąc o ułaskawieniu, należy jednak mieć na uwadze, iż pierwotne było oparcie aktu łaski na faktycznym autorytecie i rzeczywistej mocy władcy, potem zaś na prawie zwyczajowym i wreszcie – na prawie stanowionym20. Władza, jeżeli ma być elementem stabilizującym system państwowy, musi być legitymizowana społecznie21. 18 Por. R. Mojak, Instytucja Prezydenta RP w okresie przekształceń ustrojowych, Lublin 1995, s. 249. Natomiast G. Radbruch stwierdza, że łaska jest symbolem, iż istnieją w świecie wartości, które czer- pią z głębszych źródeł i wznoszą się na większą wysokość niż prawo; por. bliżej G. Radbruch, Zarys filozofji prawa, Warszawa–Kraków 1938, s. 255–258. 19 Por. bliżej odnośnie do określenia władzy: J. Rogowicz, Istota władzy głowy państwa, Warsza- wa 1932, s. 25–35; J. Kowalski (w:) J. Kowalski, W. Lamentowicz, P. Winczorek, Teoria państwa i prawa, Warszawa 1986, s. 44 i n.; A. Redelbach, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2002, s. 39 i n.; E. Kustra, Wstęp do nauk o państwie i prawie, Toruń 1997, s. 28–29; S. Kasznica, Władza, Warszawa 1996, s. 14–17, 52 i n.; Z. Ziembiński (w:) Kompendium wiedzy o społeczeństwie, państwie i prawie, pod red. S. Wronkowskiej i M. Zmierczak, Warszawa 2007, s. 37; G.L. Seidler, O istocie i akceptacji władzy państwowej, Lublin 1996, s. 55; C. Znamierowski, Wiadomości elementarne o państwie, Poznań 1948, s. 33–34. 20 Por. J. Rogowicz, Istota władzy..., s. 30. 21 Por. bliżej na temat legitymizacji władzy i rodzajów legitymizacji np.: Z. Ziembiński (w:) Kom- pendium wiedzy..., s. 37–38; E. Kustra, Wstęp..., s. 30–31; A. Redelbach, Wstęp..., s. 50–51; O. Höffe, Etyka państwa i prawa, Kraków 1992, s. 19 i 36. 25 Rozdział I. Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy... Jest to szczególnie ważne w odniesieniu do aktów łaski – stosowanych na zasadzie uznania, w niewielkim stopniu poddanych regulacji normatyw- nej. Środkiem realizacji władzy jest kompetencja, która stanowi upoważnie- nie do wykonywania władzy w określonym zakresie22. Ponieważ instytucja ułaskawienia oparta była od początku na prawie (zwyczajowym, z czasem stanowionym), nieodzowną rzeczą jest ustalenie kompetencji określonego organu w państwie do wykonywania tego prawa. Z pojęciem kompeten- cji bezpośrednio wiąże się zagadnienie podziału władzy, niezbędnego dla efektywnego jej sprawowania w rozbudowanych strukturach23. W odnie- sieniu do instytucji ułaskawienia rozważania o podziale władzy mają zna- czenie, po pierwsze, ze względu na konieczność ustalenia jakiegoś ogól- niejszego kryterium dla określenia organu, do którego kompetencji należy stosowanie prawa łaski, po drugie zaś, celem uświadomienia, że rozdzie- lenie funkcji wśród organów należących do określonych grup nie zawsze jest do końca konsekwentne24. Za funkcję państwa, przy zastrzeżeniu złożoności rozumienia tego po- jęcia25, należy uznać działania państwa, podejmowane w określonej dzie- dzinie życia publicznego, zmierzające do realizacji określonego celu26. Po- wstaje pytanie, jaką funkcję realizuje państwo wydając indywidualne akty łaski. Spośród powszechnie wyróżnianych funkcji państwa27 ułaskawienie realizuje co do zasady funkcję wewnętrzną (zapewnienie porządku i bez- pieczeństwa wewnątrz kraju), do której celów należą m.in. dbanie o zwal- czanie przestępczości, zapewnienie stabilności prawa i jego właściwego stosowania. Wydaje się, że nie można wykluczyć również związków uła- skawienia z funkcją zewnętrzną państwa, polegającą – ogólnie rzecz bio- rąc – na utrzymywaniem stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi w celu ochrony interesów, będących wyrazem racji stanu. W określonych wypadkach wydanie aktu łaski w stosunku do nie- 22 Por. J. Rogowicz, Istota władzy..., s. 35 i n. 23 Por. C. Montesquieu, O duchu praw, t. 1, Warszawa 1957, s. 231 i n.; a także np.: A. Łopatka, Encyklopedia prawa, Warszawa 1998, s. 83–84; R.R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne porównawcze, Toruń 2000, s. 187 i n.; P. Sarnecki (w:) Prawo konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. P. Sarne- ckiego, Warszawa 2008, s. 78–83. 24 Por. P. Sarnecki (w:) Prawo konstytucyjne..., s. 81–82; L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu. Część 1, Warszawa 1997, s. 101–102. 25 Bliżej na ten temat por. E. Kustra, Wstęp..., s. 58 i n. 26 Por. J. Kowalski (w:) J. Kowalski, W. Lamentowicz, P. Winczorek, Teoria państwa..., s. 136–137; nieco odmiennie np.: E. Kustra, Wstęp..., s. 58; K. Wojtaszczyk, Kompendium wiedzy o państwie współ- czesnym, Warszawa 1998, s. 22. 27 K. Wojtaszczyk, Kompendium..., s. 22–23; E. Kustra, Wstęp..., s. 58. 26 2. Miejsce ułaskawienia w systemie ustroju państwowego – geneza instytucji których osób (i to niekoniecznie obcokrajowców) może mieć istotne zna- czenie prawnomiędzynarodowe, a nawet wzgląd na to – stanowić samo- dzielną przyczynę ułaskawienia. Zarówno władza, jak i ułaskawienie są stosunkami społecznymi. Nie znaczy to jednak, aby z tego powodu wprost utożsamiać władzę z ułaska- wieniem. Pewnym wycinkiem stosunku społecznego władzy (w znaczeniu relacjonalnym) jest stosunek ułaskawienia. Władza – w przeciwieństwie do ułaskawienia – nie zawsze jest stosunkiem prawnym, może ona wszak być oparta tylko na mocy28. Dość powszechnie wyróżnia się: podmioty, przedmiot i treść stosun- ku prawnego jako jego elementy składowe29. Podmiotami tego stosunku prawnego będą: organ stosujący prawo łaski oraz osoba, wobec której pra- wo łaski jest stosowane. Za przedmiot stosunku ułaskawienia należy uznać podjęcie decyzji o złagodzeniu bądź darowaniu karnoprawnych sankcji lub konsekwencji ich zastosowania. Treścią zaś tego stosunku będą uprawnienia i obowiązki wynikające z normy prawnej dla stron tego stosunku. Tak więc organ stosujący prawo łaski jest jednostronnie uprawniony do złagodzenia bądź darowania karnoprawnych sankcji lub konsekwencji ich zastosowania. Uprawnieniu temu odpowiada obowiązek po stronie osoby ułaskawianej, który polega na określonym działaniu lub znoszeniu (pati) decyzji ułaska- wiającego. Pierwszą z tych sytuacji spotyka się, gdy aktem łaski orzeczo- na sankcja zostaje zamieniona na rodzajowo inną; np. poprzez wymierze- nie w miejsce kary pozbawienia wolności kary ograniczenia wolności, po stronie ułaskawionego powstaje obowiązek wykonania tejże nowej kary. Obowiązek zaś znoszenia powstaje po stronie osoby ułaskawianej wtedy, gdy wymiar sankcji zostaje zredukowany, jej wykonanie wstrzymane czy też nastąpi darowanie konsekwencji jej zastosowania. Poprzez np. skróce- nie kary czy zarządzenie zatarcia skazania ułaskawiony nie jest bowiem zobowiązany do żadnego działania wynikającego z treści aktu łaski. Musi jedynie znieść, „pogodzić się” (choć oczywiście to słowo nie odzwierciedla na ogół pozytywnej oceny treści aktu łaski przez ułaskawionego) z sytua- cją prawnokarną ukształtowaną aktem łaski. Trudno wyobrazić sobie nato- 28 Por. również: J. Kowalski (w:) J. Kowalski, W. Lamentowicz, P. Winczorek, Teoria państwa..., s. 237–239; Z. Ziembiński, O metodzie analizowania „stosunku prawnego”, PiP 1967, z. 2, s. 196 i n.; S. Wron- kowska (w:) A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii..., s. 157–159. 29 Por. np. A. Klein, Elementy zobowiązaniowego stosunku prawnego, Wrocław 1964, passim. Szcze- gólnie żywe spory narosły wokół określenia przedmiotu stosunku prawnego. Bliżej por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996, s. 99–106, a zwłasz- cza s. 99. 27 Rozdział I. Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy... miast obowiązek ułaskawionego, kreowany aktem łaski, który polegałby na zaniechaniu określonego zachowania. Byłoby tak tylko chyba w wypadku, gdy aktem łaski ustanowiony został np. zakaz prowadzenia pojazdów, wy- konywania określonego zawodu, działalności czy pozbawienia praw pub- licznych. Z istoty ułaskawienia wynika, że rozstrzygnięcie o takiej treści nie powinno wchodzić w rachubę30. Zważywszy zatem na treść tego stosunku prawnego, należy go określić jako jednostronnie zobowiązujący, gdyż rodzi obowiązki prawne tylko jednej ze stron, druga zaś jest wyłącznie upraw- niona, nieobciążona żadnymi obowiązkami. Powstaje zagadnienie, do jakich gałęzi prawa należą normy regulują- ce stosunek prawny ułaskawienia, zawiązujący się pomiędzy organem uła- skawiającym a osobą ułaskawianą. W nauce prawa wyróżnia się stosunki prawne charakterystyczne dla różnych jego gałęzi. W zasadzie wszystkie gałęzie prawa wypracowały właściwe dla siebie typy stosunków prawnych; występują więc stosunki cywilnoprawne, administracyjnoprawne, karno- prawne, cywilnoprocesowe, karnoprocesowe itd.31 Stosunki te różnią się od siebie przedmiotem regulacji, nierzadko też charakterystycznymi cechami konstrukcyjnymi. Należy przyjąć, że stosunek ułaskawienia regulują normy należące do gałęzi prawa konstytucyjnego. Wszak wystarczy zauważyć, że prawo łaski jest jedną z istotnych kompetencji danego organu państwowe- go, nadto wkraczającą w domenę zastrzeżoną dla organów wymiaru spra- wiedliwości. Co za tym idzie – z reguły do jego stosowania upoważniają konstytucje32. Trudniejsza może być odpowiedź na pytanie, czy ten stosu- 30 Teoretycznie jednak należałoby chyba uznać za akt łaski np. zamianę długoletniej kary po- zbawienia wolności na zakaz prowadzenia określonej działalności, choć w praktyce – przynajmniej polskiej – nie jest to stosowane. Może to bowiem rodzić czasem problem związany z określeniem, która sankcja jest względniejsza dla ułaskawianego, co zmusza do sprowadzenie ich do wspólnego aksjologicznego mianownika. 31 Literatura dotycząca charakterystyki stosunków prawnych występujących w różnych gałę- ziach prawa jest bardzo rozbudowana. Por. np. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne..., s. 99 i n.; J. Filipek, Stosunek administracyjnoprawny, Kraków 1968, s. 94 i n.; W. Berutowicz, Cywilno- procesowe stosunki prawne, PiP 1971, z. 3–4, s. 590; M. Cieślak, Polska procedura..., s. 455 i n.; L. Lisiakie- wicz, O normie i stosunku prawnym karno-procesowym (w:) Studia z teorii prawa, pod red. S. Ehrlicha, Warszawa 1965, s. 369 i n.; eadem, O normie i stosunku karno-materialnym (w:) Studia z teorii..., s. 364 i n. Nie sposób w tym miejscu nie wspomnieć również o sformułowanej na gruncie prawa karnego te- orii ius puniendi, bliżej zob. S. Śliwiński, Polskie prawo..., s. 433 i n.; L. Lisiakiewicz, „Ius puniendi” czy metafizyka?, PiP 1963, z. 8–9, passim. 32 Stosunki społeczne, regulowane przez normy konstytucyjne, różnią się od innych stosun- ków prawnych szczególnymi i wyjątkowymi cechami norm konstytucyjnych, które je określają. Bli- żej na temat tych cech por. S. Rozmaryn, Konstytucja jako ustawa zasadnicza Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Warszawa 1961, s. 46 i n. 28 2. Miejsce ułaskawienia w systemie ustroju państwowego – geneza instytucji nek prawny regulują normy prawa administracyjnego. Wiele zależy tu od konwencji terminologicznej określenia samego materialnego prawa admi- nistracyjnego i stosunku administracyjnoprawnego33. Dlatego ograniczyć się należy do stwierdzenia, że w nauce polskiego prawa administracyjnego akty władcze organu stosującego prawo łaski nie są uznawane za decyzje administracyjne i – co za tym idzie – brak jest podstaw do uznania stosunku ułaskawienia za stosunek o charakterze administracyjnoprawnym34. Tak więc należy dojść do wniosku, że stosunek prawny ułaskawienia ma charakter prawnokonstytucyjny. To stwierdzenie jest punktem wyjścia dla zanalizowania złożoności charakteru prawnego aktu łaski. Przedstawie- nie ułaskawienia jako stosunku prawnego ma bowiem unaocznić podstawo- wą różnicę pomiędzy przynależnością do określonej gałęzi prawa norm re- gulujących stosunek społeczny pomiędzy organem stosującym prawo łaski i ułaskawianym a związkami ułaskawienia z różnymi gałęziami prawa. Należy w tym miejscu rozważyć, czy i jakie stosunki charakterystycz- ne dla prawa karnego procesowego powstają w związku z tą instytucją35. Stosunek karnoprocesowy można określić jako stosunek społeczny, istnie- jący między określonym uczestnikiem procesu a innymi uczestnikami ze względu na odpowiednie normy karnoprocesowe36. Normy karnoproce- sowe regulują zaś proces karny (sensu largo), czyli prawnie uregulowaną działalność zmierzającą do wykrycia i ustalenia czynu przestępnego i jego sprawcy, osądzenia go za ten czyn i ewentualnego wykonania kary i innych środków reakcji karnej37. Ustawa karnoprocesowa przewiduje określone 33 W pracy niniejszej przyjęto koncepcję normy materialnego prawa administracyjnego, za- proponowaną przez W. Dawidowicza (Prawo administracyjne, Warszawa 1987, s. 11–15), jako wyraźnie odróżniającą regulację sytuacji prawnej podmiotów niepodporządkowanych organizacyjnie orga- nom administracji i „wewnętrzne” unormowania zagadnień administracji. 34 Por. przykładowo: P. Sarnecki (w:) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 1, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 1999, s. 2–3 do art. 139; W. Dawidowicz, Prawo administracyjne..., s. 89. Odmiennie przedstawia się sytuacja na gruncie prawa niemieckiego, gdzie tradycyjnie ułaskawie- nie ma charakter administracyjnoprawny. W niemieckim prawie łaskę można określić jako instytucję o charakterze administracyjnoprawnym, której pierwotne źródło kompetencji zawarte jest w konsty- tucji. Por. bliżej H.J. Faller (w:) Lexikon des Rechts..., s. 79–80; Rechtswörterbuch, pod red. C. Creifeldsa i L. Meyer-Gossnera, München 1988, s. 509–510. 35 L. Lernell (Wykład prawa karnego. Część ogólna, Warszawa 1966, s. 463) podkreśla, że ułaska- wienie nie jest instytucją procesową. 36 Por. definicję podaną przez M. Cieślaka, Polska procedura..., s. 458. 37 Por. ibidem, s. 9 oraz 149 i n.; S. Waltoś, Proces karny..., s. 15–16; A. Murzynowski, Istota i zasa- dy procesu karnego, Warszawa 1994, s. 36; J. Tylman (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2007, s. 44 określają proces karny jako działalność zmierzającą do realizacji norm prawa karnego materialnego. 29 Rozdział I. Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy... postępowanie przed organami wymiaru sprawiedliwości lub prokuratu- ry w związku z ułaskawieniem, akt łaski dotyczy zakresu i skutków odpo- wiedzialności karnej danej osoby, przeto normy je regulujące należy zali- czyć do norm karnoprocesowych38. Zatem stosunki społeczne, uregulowane normami karnoprocesowymi, powstające pomiędzy organem procesowym a stroną postępowania w przedmiocie rozpoznania prośby o ułaskawienie, są stosunkami karnoprocesowymi. Wyznaczają one granice stosowania pra- wa karnego procesowego w postępowaniu ułaskawieniowym. Jak z tego wynika, postępowanie karne dotyczące ułaskawienia jest częścią postępo- wania ułaskawieniowego. Stosunki karnoprocesowe powstałe w toku po- stępowania o ułaskawienie mają charakter „pomocniczy” w odniesieniu do konstytucyjnoprawnego stosunku ułaskawienia, w tym sensie, że ich za- daniem jest przygotowanie, techniczne usprawnienie oraz merytoryczna pomoc w postaci sformułowania opinii dla organu ułaskawiającego. Jeżeli zaś organy karnoprocesowe w danym systemie prawnym mogą rozstrzy- gać co do zasadności prośby w sposób stanowczy, kończący postępowanie ułaskawieniowe39, to pojawiają się w związku z tym wątpliwości, czy nie burzy to konstrukcji teoretycznej tej instytucji prawnej. Cechą ułaskawie- niowych stosunków karnoprocesowych jest to, że powstają one obok sto- sunku głównego – konstytucyjnoprawnego stosunku ułaskawienia. Nie są one jednak warunkiem koniecznym zaistnienia stosunku głównego, jeżeli decyzji w przedmiocie ułaskawienia w danym systemie nie musi poprze- dzać odpowiednie postępowanie przed organami wymiaru sprawiedliwo- ści. W każdym razie jeżeli stosunki karnoprocesowe powstają, to wtedy, gdy stosunek główny już istnieje i wygasają najpóźniej wraz z wygaśnięciem stosunku głównego (z reguły zaś wcześniej). Wynika to z ich służebnej roli wobec stosunku głównego. Uwzględniając obecne warunki ustrojowe i międzynarodowe ten- dencje unifikacyjne, wydaje się celowe prowadzenie rozważań na bazie syntezy teoretycznej instytucji ułaskawienia, dokonanej na podstawie róż- nych systemów prawnych40. Synteza taka jest bowiem możliwa, a zarazem nieodzowna, aby należycie wyeksponować założenia konstrukcyjne i racje 38 M. Cieślak (Polska procedura..., s. 152) zalicza kodeksowe przepisy o ułaskawieniu do „prze- pisów procesowych o znaczeniu materialnoprawnym”. 39 W polskiej procedurze karnej jest to uprawnienie sądu do pozostawienia prośby bez dal- szego biegu (art. 564 § 1 i 3 k.p.k.). 40 Przegląd światowy w zakresie funkcjonowania prawa łaski przedstawia L. Sebba, The par- doning power – a world survey, Journal of Criminal Law and Penology [Chicago] 1977, nr 1. Uwagę zwraca daleko posunięte ujednolicenie rozwiązań dotyczących ułaskawienia w różnych systemach, 30 2. Miejsce ułaskawienia w systemie ustroju państwowego – geneza instytucji funkcjonowania ułaskawienia41. Nadto wywody na temat istoty ułaskawie- nia muszą być uzupełnione o rozważania dotyczące celowości wprowadze- nia tej instytucji do systemu prawnego, kryteriów jej stosowania, a nadto o próbę definicyjną. Ułaskawienie jest stosunkiem prawnym, regulowanym przez prawo konstytucyjne, stąd jest też instytucją tej gałęzi prawa. Normy konstytucyj- ne dotyczące ułaskawienia są też – z punktu widzenia rangi prawnej usta- wy zasadniczej – najważniejszym źródłem prawa dotyczącym tej instytucji; są nim w tym znaczeniu, że zgodnie z konstytucyjnym systemem źródeł prawa ustawy zwykłe nie mogą być sprzeczne z konstytucją42. Należy też wspomnieć, że w niektórych systemach prawnych istnieją odrębne usta- wy, regulujące stosowanie prawa łaski43. Jednakże instytucje prawne, nawet znamienne dla jednej gałęzi prawa, mogą być regulowane także przez inne gałęzie44. Jest to zatem pierwszy aspekt interdyscyplinarności tej instytu- cji. Ogólne postanowienia ustawy zasadniczej mogą być konkretyzowane przepisami prawa karnego materialnego czy administracyjnego (postępo- wanie przed organem stosującym łaskę w wypadku, gdy jest to organ ad- ministracyjny, postępowanie dyscyplinarne). W ustawie zasadniczej mogą też znajdować się odesłania do regulacji karnoprocesowej, które również mogą normować specyficzne cechy tej instytucji45. Prócz tego normy nale- dotyczących pozycji prawnej organu stosującego prawo łaski, podmiotowego i przedmiotowego zakresu zastosowania tego prawa. 41 Za taki syntetyczny model należy tu uznać określenie „demokratycznego systemu państwo- wego”. Bliżej por. B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2008, s. 221 i n.; a także Z. Witkowski (w:) Prawo konstytucyjne, pod red. Z. Witkowskiego, Toruń 2006, s. 67 i n.; L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2006, s. 54 i n., a nadto W. Zamkowski, Wprowadzenie do zagad- nień społecznego, demokratycznego, republikańskiego państwa prawnego (w:) Demokratyczne państwo praw- ne (aksjologia, struktura, funkcje). Studia i szkice, pod red. H. Rota, Wrocław 1994, s. 15 i n.; T. Chauvin, J. Winczorek, P. Winczorek (w:) Zasada demokratycznego państwa prawnego w Konstytucji RP, pod red. S. Wronkowskiej, Warszawa 2006, s. 9–20. 42 Por. bliżej na ten temat W. Dawidowicz, Prawo administracyjne..., s. 17 i n. 43 W odniesieniu do prawa niemieckiego por. K. Stern, Das Staatsrecht der Bundesrepublik Deutschland, Band II, München 1983, s. 264; E. Schlüchter, Das Strafverfahren, Köln–Berlin–Bonn– München 1983, s. 937. W naszym systemie postulowali uchwalenie takich ustaw m.in. J. Przeworski, O prawie ułaskawienia, Pal. 1925, nr 6–7, s. 845; S. Kalinowski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 1961, s. 483; L. Wilk, O instytucji ułaskawienia. (Uwagi de lege ferenda), PiP 1997, z. 5, s. 55 i n. 44 Por. S. Ehrlich, Wstęp do nauki o państwie i prawie, Warszawa 1979, s. 151–152. 45 Jeżeli np. dana ustawa zasadnicza ustalałaby, że decyzję dotyczącą prawa łaski poprzedza obligatoryjne postępowanie przed sądem, a przepisy procesowe posługiwałyby się określeniem „skazany”, znaczyłoby to zdaniem niektórych, że w formie ułaskawienia nie można zastosować in- dywidualnej abolicji. Por. P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komen- tarz, t. 3, Warszawa 2007, s. 413. 31 Rozdział I. Uzasadnienie instytucji ułaskawienia w modelu sprawowania władzy... żące do różnych gałęzi prawa mogą regulować stosunki prawne, dotyczą- ce zagadnień merytorycznie pozostających w bezpośrednim związku z in- stytucją ułaskawienia. Akt łaski w aspekcie zakresu rzeczowego rozstrzygnięcia odnosi się do wymierzonych danej osobie sankcji. Powszechnie przyjmuje się, że nie jest to instrument dokonywania korekty dotyczącej czynu przypisanego da- nej osobie, jego kwalifikacji prawnej, winy46. Jest to skutkiem założenia, że łaska wkracza w dziedzinę wymiaru sprawiedliwości w ściśle określonym celu – przebaczenia i darowania sprawcy publicznoprawnych konsekwen- cji jego czynu47. Z powyższych względów stosujący łaskę nie ma kompe- tencji do uchylania orzeczeń; nawet darując sankcję w całości i zarządzając ustanie wszelkich konsekwencji prawnych skazania nie unicestwia bytu prawnego orzeczenia. Dokonując daleko idącej generalizacji charakteru prawnego aktu ła- ski, należy wskazać na jego trzy podstawowe cechy: 1) władczą i niezaskar- żalną ingerencję naczelnego organu państwowego w stosunku do decyzji organów wymiaru sprawiedliwości, dotyczących indywidualnie określo- nych osób; 2) ograniczenie tej ingerencji jedynie do karnoprawnych sank- cji i konsekwencji ich zastosowania; 3) działanie łaski musi działać na ko- rzyść sprawcy48. Powszechnie przyjmuje się, że akt łaski ma w stosunku do ogólnie ro- zumianego wymiaru sprawiedliwości charakter zewnętrznego rozstrzyg- nięcia, jest ingerencją władzy wykonawczej w szeroko pojętą władzę są- downiczą49. Z prawnoorganizacyjnego punktu widzenia stosowanie łaski jest zatem jednym z przejawów naruszenia klasycznej zasady trójpodziału władzy, gdyż funkcje wymiaru sprawiedliwości sprawuje tu organ general- nie niepowołany do ich wykonywania. Natomiast otwarta pozostaje kwe- stia merytorycznego charakteru aktu łaski z punktu widzenia prawnego. W doktrynie prezentowane były następujące zapatrywania na tę kwestię: 46 Por. H.H. Jescheck, T. Weigend, Lehrbuch..., s. 924–925; A. Murzynowski, Ułaskawienie..., s. 54, 87; idem (w:) L. Hochberg, A. Murzynowski, L. Schaff, Komentarz do Kodeksu postępowania karnego, Warszawa 1959, s. 467. 47 Na temat współczesnego rozumienia zasad ingerencji władzy stosującej łaskę w warunkach demokratycznego państwa prawnego i podziału władzy por. H.H. Jescheck, T. Weigend, Lehrbuch..., s. 923–924; H.J. Faller (w:) Lexikon des Rechts..., s. 79–80. 48 Por. także K. Peters, Strafprozess..., s. 700–701. 49 Por. np. H.H. Jescheck, T. Weigend, Lehrbuch..., s. 923; H.J. Faller (w:) Lexikon des Rechts..., s. 79; U. Hemmrich (w:) Grundgesetz-Kommentar, Band 2, pod red. I. von Müncha, München 1983, s. 829–830; M. Cieślak, Ob. osnowanii instituta pomiłowanija w polskom prawie, Archivum Iuridicum Cracoviense 1968, nr 1, s. 53 i n.; A. Murzynowski, Ułaskawienie..., s. 49; W. Skrobecki, Prawo łaski..., s. 4. 32 2. Miejsce ułaskawienia w systemie ustroju państwowego – geneza instytucji a) ułaskawienie jest aktem z zakresu wymiaru sprawiedliwości, b) ułaskawienie jest aktem z zakresu administracji, wreszcie c) ułaskawienie jest aktem szczególnego rodzaju (sui generis), niedają- cym się zakwalifikować do jednego tylko rodzaju działalności pań- stwowej50. Oczywiste jest przy tym, że ułaskawienie nie jest przejawem funk- cji ustawodawczej. Ustawodawstwo polega na stanowieniu norm o cha- rakterze ogólnym i abstrakcyjnym, normy te nie rozstrzygają poszczegól- nych wypadków, stwarzają jedynie podstawy prawne do ich rozstrzygania w procesie stosowania prawa. Jednocześnie akt łaski może wykraczać poza pewne ograniczenia przewidziane w ustawach karnych51. Zwolennicy poglądu, że ułaskawienie jest aktem z zakresu wymiaru sprawiedliwości uzasadniają go tym, iż wyłącznie funkcją władzy sądowni- czej jest wymierzanie kar (a więc również i ich łagodzenie ilościowe lub za- miana na inne), uwalnianie od kary lub likwidacja skutków skazania. Wynika to z zasady trójpodziału władzy, zgodnie z którą należy wyraźnie rozdzie- lić ustawodawstwo, władzę wykonawczą oraz władzę sądowniczą. Dlatego też – wedle tego poglądu – organ wykonujący prawo łaski, stosując je, działa nie jako organ władzy wykonawczej, lecz jako organ władzy sądowniczej52. Z kolei opowiadający się za stanowiskiem, wedle którego ułaskawie- nie jest aktem z zakresu administracji podnoszą, że akt ten wydaje organ władzy wykonawczej. Pomimo że aktu łaski – ze względu na specyficz- ny charakter rozstrzygnięcia (w odniesieniu do prawomocnych orzeczeń), niezaskarżalność i daleko idącą uznaniowość – nie można uznać za decy- zję administracyjną w rozumieniu procedury administracyjnej53, to jednak 50 Nieco inne kryterium było podstawą różnicy poglądów na charakter prawa łaski w Polsce u progu obowiązywania konstytucji z 1921 r. Obok zagadnienia, czy akt łaski łączy się z wymiarem sprawiedliwości, czy z działalnością administracyjną, istotne było również kryterium samodzielności prezydenta w wydawaniu aktów łaski. W związku z tym rozróżniano następujące stanowiska: 1) akt łaski ma charakter ściśle jurydyczny, 2) akt łaski to uprawnienie ściśle osobiste i wyłącznie nadane prezydentowi, 3) akt łaski, będąc zewnętrznym przejawem prawa łaski, stanowi czynność urzędową prezydenta i wymaga kontrasygnaty określonych członków rządu. Bliżej por. Z. Witkowski, Prezydent Rzeczypospo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instytucja ułaskawienia w prawie polskim
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: