Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00088 011016 7496047 na godz. na dobę w sumie
Instytucja zadatku w polskim prawie cywilnym - ebook/pdf
Instytucja zadatku w polskim prawie cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 488
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1871-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na: 20.08.2008 r.

Książka stanowi kompleksowe opracowanie monograficzne dotyczące zadatku - instytucji, z którą wiążą się liczne problemy i różnice poglądów, dotyczącejej relacji do ogólnych reguł odpowiedzialnościkontraktowej, jak i stosunków pomiędzy niąa innymi dodatkowymi zastrzeżeniami umownymii instytucjami prawnymi o pokrewnym charakterze.Monografia przedstawia m.in. analizę uregulowaniazadatku w przepisach art. 74-75 k.z. i art. 394 k.c.,zagadnienie związku zadatku z prawem odstąpienia,omówienie funkcji sumy pieniężnej lub rzeczy- wręczanej tytułem zadatku - oraz funkcji tej instytucjiprawnej. W publikacji zaprezentowano poglądydotyczące znaczenia przepisu art. 394 k.c. orazroli zwyczaju jako czynnika mogącego kształtowaćtreść zadatku. Ponadto przedstawiono stanowiskodotyczące potencjalnego przedmiotu zadatku, jegodopuszczalnej wartości oraz jej wpływu na możliwośćzastosowania reguły interpretacyjnej z art.394 k.c., związku czasowego pomiędzy zawarciemumowy a wydaniem przedmiotu zadatku oraz charakteruuprawnień przysługujących wierzycielowiw przypadku niewykonania zobowiązania, za któredłużnik ponosi wyłączną odpowiedzialność.

Poruszono także zagadnienie możliwości interpretacjirozwiązań cywilnoprawnych i dokonywaniaich wykładni - na przykładzie zadatku - z punktuwidzenia ekonomicznej analizy prawa, zakończonepróbą wykazania, że instytucja ta, ze względu na cechęefektywności, stanowi atrakcyjny instrumentumożliwiający modyfikację reguł odpowiedzialnościkontraktowej.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Instytucja zadatku w polskim prawie cywilnym Instytucja zadatku w polskim prawie cywilnym Monika Tenenbaum Warszawa 2008 Stan prawny na 20 sierpnia 2008 r. Wydawca: Magdalena Górniewicz Redaktor prowadzący: Lilianna Rudnik Sk³ad, ³amanie: Sławomir Sobczyk © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2008 ISBN 978-83-7601-131-8 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................... 9 Wstęp ................................................................................................................... 13 1. Uwagi wprowadzające ........................................................................... 13 2. Pojęcie instytucji prawnej ....................................................................... 14 3. Rozróżnienie instytucji prawnej zadatku i jej przedmiotu .............. 16 4. Charakter analizy..................................................................................... 18 Rozdział I Ewolucja uregulowania zadatku w prawie polskim .................................. 21 1.1. Wprowadzenie ...................................................................................... 21 1.2. Funkcje zadatku .................................................................................... 23 1.3. Zadatek a odstępne .............................................................................. 26 1.4. Kwestia niedopuszczalności miarkowania wysokości zadatku .....27 1.5. Rodzaj uprawnień przysługujących w przypadku niewykonania zobowiązania przez stronę umowy zadatkowej z powodu okoliczności, za które ponosi ona wyłączną odpowiedzialność ................................................................................. 28 1.6. Czynniki kształtujące znaczenie prawne zadatku .......................... 29 1.7. Wydanie przedmiotu zadatku ............................................................ 30 1.8. Podsumowanie ...................................................................................... 30 Rozdział II Funkcje instytucji prawnej zadatku i jej przedmiotu ................................ 32 2.1. Termin „funkcja” i jego znaczenia ..................................................... 32 2.1.1. Funkcja jako relacja ................................................................... 35 2.1.2. Funkcja jako działanie (rola) .................................................... 35 2.1.3. Funkcja jako cel .......................................................................... 38 2.1.4. Funkcja jako skutek ................................................................... 41 2.1.5. Podsumowanie ........................................................................... 45 5 Spis treści 2.2. Klasyfikacja funkcji zadatku wyróżnianych w doktrynie prawa cywilnego................................................................................... 46 2.2.1. Funkcja zadatku jako znaku zawarcia umowy ..........................48 2.2.2. Funkcja zadatku jako zabezpieczenia spełnienia świadczenia ...51 2.2.3. Funkcja zadatku jako zaliczki na poczet świadczenia (a conto)......................................................................................... 52 2.2.4. Funkcja zadatku jako zadośćuczynienia za zawód (odstępnego) ............................................................................... 53 2.3. Funkcja zabezpieczenia wykonania zobowiązania (funkcja odszkodowawcza) ................................................................................ 58 Rozdział III Mechanizm kwalifikacji wręczenia sumy pieniężnej lub rzeczy jako ustanowienia zadatku w świetle art. 65 i art. 394 k.c......................... 68 Rozdział IV Zadatek jako dodatkowe zastrzeżenie umowne ....................................... 108 4.1. Zasada swobody umów ..................................................................... 108 4.2. Zadatek jako element umowy .......................................................... 120 Rozdział V Zwyczaj jako źródło kształtujące treść instytucji zadatku ..................... 139 Rozdział VI Ustanowienie zadatku według art. 394 k.c. ............................................... 175 6.1. Przedmiot zadatku i jego wartość .................................................... 175 6.1.1. Wartość przedmiotu zadatku zastrzeżonego w umowie przedwstępnej .......................................................................... 190 6.2. Moment ustanowienia zadatku ....................................................... 195 6.3. Realny charakter postanowienia o zastrzeżeniu zadatku ........... 200 Rozdział VII Podstawowe zagadnienia odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania ................ 208 7.1. Pojęcie odpowiedzialności. Odpowiedzialność cywilnoprawna – jej miejsce w systemie prawnym oraz zasadnicze cechy ........................................................................ 208 7.1.1. Funkcje odpowiedzialności cywilnoprawnej ...................... 213 7.2. Odpowiedzialność kontraktowa i deliktowa ................................. 217 7.2.1. Zbieg odpowiedzialności kontraktowej i deliktowej ......... 223 7.3. Przesłanki odpowiedzialności kontraktowej ................................. 224 6 Spis treści 7.3.1. Niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania ... 230 7.3.2. Granice obowiązku dłużnika – niemożliwość świadczenia ............................................................................... 233 7.3.3. Opóźnienie spełnienia świadczenia ..................................... 238 7.3.4. Nienależyte wykonanie zobowiązania ................................ 241 7.3.5. Szkoda ........................................................................................ 245 7.3.6. Związek przyczynowy pomiędzy niewykonaniem bądź nienależytym wykonaniem zobowiązania a szkodą ......... 249 7.3.7. Problem niezachowania należytej staranności ................... 252 7.3.8. Wzorzec wymaganej staranności .......................................... 252 7.3.9. Traktowanie niezachowania należytej staranności jako elementu bezprawności lub winy ......................................... 255 7.3.10. Pojęcie winy i jej rodzaje ........................................................ 259 7.3.11. Znaczenie pojęcia bezprawności ........................................... 264 7.4. Odpowiedzialność za czyny własne oraz za czyny innych osób .......................................................................................... 266 7.5. Ciężar dowodu odpowiedzialności kontraktowej ........................ 274 Rozdział VIII Skutki prawne ustanowienia zadatku według art. 394 k.c. .................... 281 8.1. Przypadek niewykonania zobowiązania wskutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi jedna ze stron ........................ 281 8.1.1. Pojęcie niewykonania zobowiązania .................................... 285 8.1.2. Modyfikacje kształtujące uprzywilejowaną pozycję prawną wierzyciela w porównaniu z ogólnymi regułami odpowiedzialności kontraktowej .......................................... 287 8.2. Przypadek wykonania zobowiązania ............................................. 305 8.3. Przypadek rozwiązania umowy i jej niewykonania wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności lub za które odpowiedzialność ponoszą obie strony ........................................................................................... 311 8.4. Realizacja uprawnień wynikających z zastosowania zadatku – zagadnienia szczegółowe ............................................................... 316 8.4.1. Rozkład ciężaru dowodu ........................................................ 316 8.4.2. Problem interpretacji zwrotu „suma dwukrotnie wyższa” na gruncie przepisu art. 394 § 1 k.c. ...................... 318 8.4.3. Ustawowe uprawnienie odstąpienia od umowy ............... 322 8.4.4. Wymagalność roszczenia i termin jego przedawnienia .... 327 7 Spis treści 8.5. Problem obligacyjnych lub rzeczowych skutków ustanowienia zadatku ........................................................................ 330 8.5.1. Zastosowanie konstrukcji depozytu nieprawidłowego .... 333 8.5.2. Zastosowanie konstrukcji legis commissoriae ........................ 339 8.5.3. Zastosowanie konstrukcji przewłaszczenia na zabezpieczenie .................................................................... 342 Rozdział IX Zadatek a inne instytucje prawne................................................................ 344 9.1. Uwagi wprowadzające ...................................................................... 344 9.2. Zadatek a zaliczka .............................................................................. 345 9.3. Zadatek a kara umowna .................................................................... 351 9.4. Zadatek a umowne prawo odstąpienia i odstępne....................... 370 9.5. Zadatek a kaucja ................................................................................. 385 9.6. Zadatek a zastaw ................................................................................ 392 9.7. Zadatek a wadium .............................................................................. 399 9.8. Zadatek a premia opcyjna ................................................................. 412 Rozdział X Instytucja prawna zadatku z punktu widzenia ekonomicznej analizy prawa ................................................................................................... 418 10.1. Uwagi wprowadzające .................................................................... 418 10.2. Podstawowe założenia ekonomicznej analizy prawa i możliwość jej zastosowania do regulacji cywilnoprawnych ............................................................................ 418 10.3. Ocena odpowiedzialności kontraktowej przy zastosowaniu ekonomicznej analizy prawa .......................................................... 424 10.4. Ocena instytucji zadatku przy zastosowaniu ekonomicznej analizy prawa .................................................................................... 427 10.5. Podsumowanie i wnioski końcowe ............................................... 436 Bibliografia ....................................................................................................... 441 u.e.i.p. k.c. k.c.a. k.c.f. k.c.h. k.c.n. k.h. k.m. k.p.c. k.r.o. k.z. Konst. u.o.n.p.k. Wykaz skrótów Akty prawne – ustawa z 12 września 2002 r. o elektronicznych in- strumentach płatniczych, Dz. U. Nr 169, poz. 1385 – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm. – kodeks cywilny austriacki z 1811 r. – kodeks cywilny francuski z 1804 r. – kodeks cywilny hiszpański z 1889 r. – kodeks cywilny niemiecki z 1896 r. – ustawa z 27 czerwca 1934 r. – Kodeks handlowy, Dz. U. Nr 57, poz. 502 – ustawa z 18 września 2001 r. – Kodeks morski, Dz. U. Nr 138, poz. 1545 z późn. zm. – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa- nia cywilnego, Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm. – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy, Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm. – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 października 1933 r. – Kodeks zobowiązań, Dz. U. Nr 82, poz. 598 z późn. zm. – ustawa z 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypo- spolitej Polskiej, Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm. – ustawa z 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny, Dz. U. Nr 22, poz. 271 z późn. zm. 9 Wykaz skrótów u.o.p.l.m. o.p. p.o.p.c. p.w.k.z. pr. bank. projekt CFR pr. przew. p.z.p. u.s.u.s. u.z.p. u.z.r.r.z. Dz. U. Gd. St. Pr. KPP M. Praw. NP PiP PPH 10 – ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw loka- torów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmia- nie kodeksu cywilnego, Dz. U. Nr 71, poz. 733 z późn. zm. – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, tekst jedn.: Dz. U. 2005 r., Nr 8, poz. 60 z późn. zm. – ustawa z 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego, Dz. U. Nr 34, poz. 311 z późn. zm. – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 października 1933 r., Dz. U. Nr 82, poz. 599 – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 z późn. zm. – Common Frame of Reference – ustawa z 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe, tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r,, Nr 50, poz. 601 z późn. zm. – ustawa z 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych, Dz. U. Nr 19, poz. 177 z późn. zm. – ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpie- czeń społecznych, Dz. U. Nr 137, poz. 887 z późn. zm. – ustawa z 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach pub- licznych, tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 664 z późn. zm. – ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Dz. U. Nr 149, poz. 703 z późn. zm. Inne – Dziennik Ustaw – Gdańskie Studia Prawnicze – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Monitor Prawniczy – Nowe Prawo – Państwo i Prawo – Przegląd Prawa Handlowego Wykaz skrótów Pr. Bank. Pr. Spółek PS PUG RPEiS Rzeczposp. SN St. Pr.-Ek. St. Praw. ZEPU – Prawo Bankowe – Prawo Spółek – Przegląd Sądowy – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny – Rzeczpospolita – Sąd Najwyższy – Studia Prawno-Ekonomiczne – Studia Prawnicze – Zasady Europejskiego Prawa Umów Wstęp 1. Uwagi wprowadzające Przedmiotem rozważań niniejszej pracy będzie instytucja zadatku w obowiązującym porządku prawnym. Wybór tematu uzasadniony jest zarówno częstym wykorzystywaniem tej instytucji w praktyce obrotu go- spodarczego, jak również faktem, że mimo iż pozornie jasna, zwięzła re- gulacja ustawowa wydaje się nie budzić jakichkolwiek wątpliwości inter- pretacyjnych, w wypowiedziach przedstawicieli doktryny cywilistycznej i w orzecznictwie sygnalizowane są liczne problemy. W konsekwencji wy- rażane są także rozbieżne poglądy dotyczące tak samej instytucji zadatku, w kontekście ogólnych reguł odpowiedzialności kontraktowej, jak i relacji zachodzących pomiędzy nią a innymi dodatkowymi zastrzeżeniami umow- nymi i instytucjami prawnymi o pokrewnym charakterze. Spory budzi zwłaszcza relacja zachodząca pomiędzy roszczeniem wynikającym z prze- pisu art. 394 k.c. a roszczeniem opartym na art. 471 i n. k.c., kwestia rodza- ju przedmiotu mogącego zostać wręczonym tytułem zadatku na gruncie regulacji ustawowej, interpretacji zwrotu „suma dwukrotnie wyższa”, gdy przedmiotu zadatku nie stanowiła suma pieniężna, jak również zwrotu „przy zawarciu umowy” wyznaczającego zakres zastosowania reguły in- terpretacyjnej z art. 394 k.c. Rozbieżności poglądów dotyczą także kwestii skutków prawnych wynikających z wręczenia sumy pieniężnej lub rzeczy tytułem zadatku, a mianowicie tego, czy uzasadnione jest przyjęcie konse- kwencji rzeczowych, czy też wyłącznie obligacyjnych. Obecnie można się także zastanawiać nad rolą zwyczajów traktowanych jako czynnik wpły- wający na określenie znaczenia prawnego ustanowienia instytucji zadat- ku. Zarówno te, jak i inne problemy praktyczne, pojawiające się na tle art. 394 k.c., stanowić będą przedmiot analizy. Podjęta zostanie także próba 13 Wstęp ogólnej oceny regulacji ustawowej dotyczącej instytucji zadatku oraz jej efektywności. 2. Pojęcie instytucji prawnej Przed podjęciem analizy zagadnienia, stanowiącego przedmiot pra- cy, niezbędne jest poczynienie kilku uwag natury terminologicznej oraz określenie metody badawczej, jaka zostanie w niej wykorzystana. Pro- wadzone rozważania koncentrować się będą na pojęciu, które – zgod- nie z rozróżnieniem zaproponowanym przez F. Longchampsa – stanowi „pojęcie – przedmiot”, innymi słowy przedmiot badania1. W badaniach dotyczących jakiejkolwiek materii badacz posługuje się ponadto pew- nym zespołem pojęć, wykształconym w tradycji nauki prawniczej, słu- żącym do poznania prawa i jego opisu, pojęciami będącymi narzędzia- mi poznania prawa, inaczej „pojęciami – narzędziami”2. Uporządkowa- ny zespół pojęć tej ostatniej kategorii stanowi wykorzystywany w pracy model pojęciowy. Zdefiniowania wymaga przede wszystkim pojęcie „instytucji praw- nej”. Zwrot ten często wykorzystywany jest w pracach prawniczych, na- tomiast stosunkowo rzadko precyzowane jest znaczenie, w jakim jest on używany, co niewątpliwie sprzyja uelastycznieniu jego stosowania, lecz po- zbawiać może wywody wymaganej precyzji. Teoretycy prawa wyróżniają trzy znaczenia, w jakich występuje to pojęcie. W podstawowym znacze- niu „instytucja prawna” oznacza zwykle pewien zespół norm prawnych, z określonych względów wydzielony w odrębną całość3. Jednym z moty- wów takiego wyodrębnienia może być fakt, że normy te mają zmierzać do realizacji określonego stanu rzeczy, zamierzonego celu4. Wyróżniane są także pochodne znaczenia zwrotu „instytucja prawna”. Jego funkcjonal- ne pojmowanie zakłada, że chodzi o zespół działań wyznaczanych przez 1 F. Longchamps, Uwagi o używaniu pojęć w naukach prawnych, Zeszyty Naukowe Uniwersy- tetu Wrocławskiego 1960, Seria A, Nr 27, Prawo VII, s. 11 i n. 2 F. Longchamps, op. cit., s. 11 i n. 3 Z. Ziembiński, Szkice z metodologii szczegółowych nauk prawnych, Warszawa-Poznań 1983, s. 88 i n.; J. Wróblewski (w:) Polski słownik prawniczy. Hasła podstawowe, Warszawa 1969, s. 21 – cyt. za: Z. Ziembiński, op. cit., s. 88; tenże, Problemy metodologiczne badania instytucji prawno-ustrojowych, Problemy Rad Narodowych 1973, nr 25, s. 11 i n. 4 Z. Ziembiński, op. cit., s. 88. 14 Wstęp określony zespół norm prawnych5. Natomiast zgodnie z personalnym uję- ciem „instytucji prawnej”, traktuje się ją jako zespół osób działających sto- sownie do wskazań bądź na podstawie upoważnień zawartych w określo- nym zespole norm prawnych6. Z uwagi na specyfikę tematu, stanowiącego przedmiot niniejszej pracy, personalne traktowanie „instytucji prawnej” jest nieprzydatne. Pojęcie to stosowane będzie w znaczeniu przedstawio- nym jako pierwsze, z czym wiązać się będzie ścisłe rozróżnienie przepro- wadzone pomiędzy instytucją zadatku a funkcjami, jaki pełnić może za- równo ona sama, jak i jej przedmiot, przy równoczesnej próbie sprecyzo- wania pojęcia „funkcji”. Twierdzi się, że wyodrębnianie poszczególnych instytucji prawnych, charakterystyczne dla szczegółowych nauk prawnych, wynika w głównej mierze z zastanej tradycji, a ponadto może służyć celom dydaktycznym7. Należy jednak zauważyć, że brak precyzji rozważań poszczególnych au- torów niekiedy może prowadzić do wątpliwości w zakresie interpretacji wyrażanych przez nich poglądów. Jest to szczególnie widoczne na przy- kładzie zadatku, zdarza się bowiem operowanie tym pojęciem w obrębie jednej wypowiedzi zarówno w znaczeniu instytucji prawnej, jak i jej przed- miotu, w ślad za brakiem przeprowadzenia przez ustawodawcę wyraźnego rozgraniczenia tych dwóch kwestii. Czasami nie dość jasno wyodrębnia się także w wypowiedziach dotyczących funkcji: czy pełnić je może instytu- cja zadatku, czy też suma pieniężna lub rzecz wręczona jego tytułem. Za- chowanie precyzji terminologicznej powinno więc także sprzyjać ścisłości wypowiedzi, eliminując ewentualne wątpliwości w kwestii wyrażanych poglądów, natomiast walor dydaktyczny należy ocenić jako posiadający drugorzędne znaczenie. Wyodrębnienie instytucji prawnej zwykle dokonywane jest na pod- stawie tekstów obowiązujących aktów prawnych8. Ze względu na fakt, że nie jest to niezbędne, możliwe będzie porównanie instytucji zadatku do innych, w tym również tych nieuregulowanych ustawowo. Zabieg taki 5 Cz. Znamierowski, Prolegomena do nauki o państwie, Poznań 1947 / 1948, s. 47 i n.; Z. Ziem- biński, op. cit., s. 88. 6 J. Wróblewski, op. cit., s. 21 i n. – cyt. za: Z. Ziembiński, op. cit., s. 88; tenże, Problemy metodo- logiczne badania instytucji prawno-ustrojowych, s. 12; Z. Ziembiński, op. cit., s. 88. 7 Z. Ziembiński, op. cit., s. 88 i n. 8 Z. Ziembiński, op. cit., s. 89. Niekiedy dla możliwości wyodrębnienia określonej instytu- cji wymaga się jej ustawowego uregulowania. Tak, zdaje się: S. Sikorski, Zawarcie umowy w drodze przetargu w formie szczególnej pod rygorem ad solemnitatem po nowelizacji kodeksu cywilnego, Pr. Spółek 2003, nr 10, s. 38. 15 Wstęp wydaje się wartościowy zarówno ze względu na możliwość podkreślenia podobieństw, jak i różnic konstrukcyjnych oraz na potrzeby praktyki bo- rykającej się niekiedy z problemami dotyczącymi odróżnienia, jaka insty- tucja prawna została wykorzystana w konkretnej sytuacji. W przypadku instytucji zadatku wskazanie zespołu przepisów, z których wynikają nor- my prawne odnoszące się do niej, jest zabiegiem banalnie prostym. Usta- wodawca poświęcił jej bowiem wyłącznie art. 394 k.c., stosując regulację bardziej syntetyczną od tej, która istniała w kodeksie zobowiązań. Normy prawne wyprowadzone z tych przepisów będą stanowić przedmiot szcze- gółowych rozważań w poszczególnych rozdziałach pracy. 3. Rozróżnienie instytucji prawnej zadatku i jej przedmiotu Na gruncie art. 74 k.z. R. Longchamps de Berier wyróżniał zadatek w szerszym znaczeniu, rozumiany jako sumę pieniężną lub rzecz, daną przez jedną ze stron przy zawarciu umowy, przed wykonaniem przez nią świadczenia w całości oraz zadatek w ściślejszym, technicznym znaczeniu, traktowany – w braku odmiennego postanowienia umownego lub zwy- czaju – jako surogat odszkodowania w przypadku niewykonania umowy9. Konieczność rozróżniania dwóch znaczeń, w których może używane być określenie „zadatek” pozostaje aktualna również na gruncie art. 394 k.c. Po- prawniejsze jest posługiwanie się terminem „zadatek” wyłącznie dla ozna- czenia dodatkowego zastrzeżenia umownego, wywołującego skutki prze- widziane przez ustawodawcę (zadatek sensu stricto)10, przy równoczesnym 9 R. Longchamps de Berier, Polskie prawo cywilne. Zobowiązania, Poznań 1999, s. 177; tenże, Czynności prawne (odbitka z Encyklopedii prawa prywatnego), s. 34 i n. 10 P. Machnikowski (w:) red. E. Gniewek, Kodeks cywilny. Komentarz do Artykułów 1-534, t. I, Warszawa 2004, s. 959; W. Popiołek (w:) red. K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz do Arty- kułów 1-449¹¹, t. I, Warszawa 2005, s. 1045; A. Rembieliński (w:) red. J. Winiarz, Kodeks cywilny z ko- mentarzem, t. I, Warszawa 1989, s. 364; Z. Radwański (w:) red. Z. Radwański, System prawa cywilnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, t. III, cz. 1, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 459; W. Czachórski, Zarys prawa zobowiązań. Część ogólna, Warszawa 1963, s. 171; tenże, Prawo zobowiązań w zarysie, Warszawa 1967, s. 214; W. Czachórski, A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2004, s. 186 i n.; M. Wrzołek-Romańczuk, Umowa przed- wstępna, Warszawa 1998, s. 47; B. Czech (w:) H. Ciepła, B. Czech, S. Dąbrowski, T. Domińczyk, H. Pietrzkowski, Z. Strus, M. Sychowicz, A. Wypiórkiewicz, Kodeks cywilny. Praktyczny Komentarz z orzecznictwem, art. 353–1088, t. II, Warszawa 2005, s. 112; J. Rajski, W. Kocot, K. Zaradkiewicz, Prawo 16 Wstęp określaniu sumy pieniężnej lub rzeczy wręczanej tytułem zadatku mianem jego przedmiotu (zadatek sensu largo, w znaczeniu potocznym)11. Jedynie F. Błahuta określa pieniądze lub rzeczy zamienne wręczone tytułem zadatku jako zadatek w sensie ścisłym12. Zdarza się jednak niedostrzeganie różnicy między zadatkiem traktowanym jako instytucja prawna a jego przedmio- tem13. Twierdzi się, że posługiwanie się określeniem „zadatek” dla oznaczenia postanowienia umownego o skutkach wyznaczonych w art. 394 k.c., które- go desygnat stanowi suma pieniężna lub rzecz, jest przy tym typowe dla języka prawniczego14. Takie ujęcie stanowi podstawę wyróżnienia trzeciego znaczenia określenia, o którym mowa, a mianowicie zadatku rozumianego jako dodatkowe zastrzeżenie umowne. Wydaje się jednak, że nagminne jest utożsamianie instytucji prawnej, której zastosowanie wynika z postanowie- o kontraktach w obrocie gospodarczym, Warszawa 2002, s. 176; D. Szostek, Zadatek w umowach zawiera- nych w postaci elektronicznej (w:) red. L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar, Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005, s. 1408; A. Olejniczak, Uwagi o zastrzeganiu zadatku w umowach przygotowujących zawarcie umów zasadniczych (w:) red. L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar, Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005, s. 1241; tenże (w:) red. E. Łętowska, System Prawa Prywatnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, t. 5, Warszawa 2006, s. 911 i n.; G. Tracz, F. Zoll, Przewłaszczenie na zabezpieczenie. Praktyka, konstrukcja, dopuszczalność, przedmiot, Kraków 1996, s. 81. 11 Z. Radwański, op. cit., s. 459; A. Rembieliński, op. cit., s. 364; P. Machnikowski, op. cit., s. 959; W. Czachórski, Zarys..., s. 170 i n.; tenże, Prawo zobowiązań w zarysie, s. 214; W. Czachórski, A. Brzo- zowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian, op. cit., s. 186; M. Wrzołek-Romańczuk, op. cit., s. 47; A. Bieranowski, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 15 października 1999 r., III CKN 366/98, Rejent 2000, nr 10, s. 102; B. Czech, op. cit., s. 112; D. Szostek, op. cit., s. 1416; A. Olejniczak, Uwagi o zastrzeganiu zadatku..., s. 1240 i n.; tenże (w:) System Prawa Prywatnego, t. 5, 911; G. Tracz, F. Zoll, op. cit., s. 81. 12 F. Błahuta (w:) red. J. Ignatowicz, Kodeks cywilny. Komentarz, Księga trzecia – zobowiązania, t. 2, Warszawa 1972, s. 938 i n. Zobacz również P. Drapała, Glosa do wyroku SN z 13 lutego 2002 r., IV CKN 672/00, PiP 2003, z. 10, s. 123. 13 F. Zoll, Prawo cywilne w zarysie, Warszawa-Kraków 1916, s. 127; J. Basseches, I. Korkis, Kodeks zobowiązań. Przepisy wprowadzające kodeks zobowiązań, Lwów 1934, s. 34; J. Skąpski (w:) red. S. Grzybowski, Prawo cywilne, Warszawa 1981, s. 219; J. Naworski, Glosa do orzeczenia GKA z 29 września 1987 r., DO-4449/87, OSP 1990, z. 4, poz. 197, s. 443; A. Rembieliński, op. cit., s. 367; J. Jacy- szyn, Zadatek wzmacnia umowę, Rzeczposp. z 9 lutego 1996 r., nr 34, Prawo co dnia, s. 16; K. Falkie- wicz, M. Wawrykiewicz, Kara umowna w obrocie gospodarczym, Warszawa 2001, s. 56; P. Drapała (w:) red. E. Łętowska, System Prawa Prywatnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, t. 5, Warszawa 2006, s. 955; J. Jastrzębski, Kara umowna, Kraków 2006, s. 93; A. Wójcik, Zawarcie umowy w drodze przetargu, Kraków 2000, s. 81; M. Małota, Charakter wadium w prawie polskim, Przegląd Prawniczy Uniwersy- tetu Warszawskiego 2004, nr 1, s. 85. Tak również: A. Kunicki, Umowne prawo odstąpienia. Studjum z zakresu polskiego prawa obligacyjnego, Lwów 1939, s. 11; K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 1999, s. 385. 14 P. Machnikowski, op. cit., s. 959; Z. Radwański, op. cit., s. 459; A. Olejniczak, Uwagi o zastrze- ganiu zadatku..., s. 1241; tenże (w:) System Prawa Prywatnego, t. 5, s. 911. 17 Wstęp nia umownego z jej przedmiotem, poprzez określanie ich obu mianem „za- datku”. W poniższych rozważaniach określenie „zadatek” używane będzie w znaczeniu instytucji prawnej, z jakiej – stosownie do swej woli – mogą skorzystać strony, natomiast suma pieniężna lub rzeczy wręczane przy za- warciu umowy bądź opierając się na swobodzie umów, w innym momencie, określane będą mianem „przedmiotu zadatku” lub jego kwoty. 4. Charakter analizy W rozważaniach poświęconych instytucji zadatku podstawowe zna- czenie będzie miała analiza formalna stanowiąca niejako punkt wyjścia dla możliwości oceny owej instytucji z punktu widzenia funkcjonalnego. Analiza formalna – polegająca na zgrupowaniu i uporządkowaniu obowią- zujących w danym systemie prawnym norm w taki sposób, by tworzyły spójną wewnętrznie całość dotyczącą określonej materii bez względu na to, czy wydzielona w ten sposób instytucja będzie funkcjonalnie przydatna dla osiągania jakichś założonych celów15 – zostanie przeprowadzona przy pomocniczym wykorzystaniu norm prawnych wynikających z przepisów obowiązujących w poprzednim stanie prawnym oraz, w bardzo ograniczo- nym zakresie, przy odwołaniu się do regulacji obcych systemów prawnych. Celem pomocniczego sięgnięcia do tych uregulowań będzie zyskanie do- datkowej argumentacji w prowadzonych rozważaniach, jak również, gdy chodzi o posiłkowanie się tekstem kodeksu zobowiązań, nie tylko skorzy- stanie z dorobku doktryny i orzecznictwa wykształconego na gruncie po- przedniego stanu prawnego – dla opisu niezmienionych elementów kon- strukcji zadatku – ale także wskazanie zmian konstrukcyjnych przeprowa- dzonych przez ustawodawcę w zakresie instytucji, o której mowa. Z przepisu art. 394 k.c., opierając się na językowych dyrektywach wykładni, wyinterpretowany zostanie pewien zespół norm postępowania, którego zastosowanie aktualizuje się w braku odmiennej umowy stron czy też zwyczaju, zgodnie z dyspozytywnym charakterem reguły interpreta- cyjnej wyrażonej w owym przepisie. Wszelkiego rodzaju wieloznaczności językowe zostaną skorygowane na podstawie funkcjonalnych dyrektyw wykładni, tak by wyinterpretowane normy postępowania mogły uzyskać najlepsze uzasadnienie aksjologiczne w zakładanym systemie wartości. 15 Z. Ziembiński, op. cit., s. 95. 18 Wstęp Dalszym etapem rozważań będzie analiza określająca stosunek insty- tucji zadatku do innych, pokrewnych jej instytucji obowiązującego syste- mu, również przy zastosowaniu metody formalnej. Będzie to stanowić nie- jako podstawę dla możliwości wyciągnięcia pewnych wniosków, opierając się na analizie funkcjonalnej dokonywanej z perspektywy działania danej instytucji w określonych warunkach społecznych. Zostanie podjęta próba porównania faktycznie spełnianych przez instytucję zadatku funkcji z ro- lami, jakie można jej przypisywać oraz zbadania powiązań zachodzących pomiędzy nimi a funkcjami innych instytucji prawnych. Jednak z uwagi na fakt, że zrekonstruowanie norm danej instytucji prawnej w sposób niebu- dzący wątpliwości nie pozwala na rozstrzygnięcie, czy dana instytucja sta- nowi narzędzie sprzyjające sprawnemu osiąganiu określonych celów, czy cele te osiąga się w sposób ekonomiczny16, ostatni rozdział pracy stanowić będzie próbę oceny instytucji zadatku z perspektywy ekonomicznej analizy prawa, przez porównanie ekonomicznej efektywności jej i kilku instytucji pokrewnych. W konsekwencji podjęta zostanie próba oceny, czy instytu- cja zadatku jest efektywna. 16 Z. Ziembiński, op. cit., s. 97. 19 Ewolucja uregulowania zadatku w prawie polskim Rozdział I 1.1. Wprowadzenie Instytucję zadatku w kodeksie zobowiązań regulowały przepisy art. 74 i 75 o następującej treści: Artykuł 74 § 1: „W braku odmiennego postanowienia umowy albo zwyczaju, uważa się, że zadatek, dany przy zawarciu umowy, zastępu- je odszkodowanie z powodu niewykonania umowy przez jedną ze stron. § 2. W razie niewykonania umowy przez jedną ze stron, druga strona może, według swego wyboru, bądź dochodzić wykonania umowy, bądź od umo- wy odstąpić i, chociażby żadna szkoda nie nastąpiła, otrzymany zadatek zatrzymać, a jeżeli sama go dała, domagać się sumy dwukrotnie wyższej. § 3. Przepis artykułu niniejszego stosuje się bez względu na to, jaką nazwę strony zadatkowi nadały”. Artykuł 75 § 1: „Przy spełnieniu świadczenia, na które był dany zadatek, zadatek ulega zarachowaniu, a jeżeli zaracho- wanie jest niemożliwe, winien być zwrócony. § 2. Zwrot zadatku należy się również w razie niemożności wykonania umowy wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie odpowiada, oraz rozwiązania umowy z winy obu stron lub za ich zgodą”. Zagadnienie to reguluje obecnie art. 394 k.c., który brzmi: „§ 1. W braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewy- konania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej. § 2. W razie wykonania umowy zadatek ulega zaliczeniu na poczet świadczenia stro- 21 Rozdział I. Ewolucja uregulowania zadatku w prawie polskim ny, która go dała; jeżeli zaliczenie nie jest możliwe, zadatek ulega zwro- towi. § 3. W razie rozwiązania umowy zadatek powinien być zwrócony, a obowiązek zapłaty sumy dwukrotnie wyższej odpada. To samo dotyczy wypadku, gdy niewykonanie umowy nastąpiło wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności albo za które ponoszą odpowiedzialność obie strony”. Na gruncie kodeksu zobowiązań ustanowienie zadatku możliwe było zarówno w odniesieniu do umowy stanowczej, jak i umowy przedwstęp- nej, gdyż kodeks nie wprowadzał pod tym względem żadnego rozróżnie- nia. Zadatek mógł także dotyczyć umów jednostronnie zobowiązujących i umów wzajemnych. Do tej ostatniej sytuacji, jako najbardziej typowej, do- stosowane było brzmienie art. 74 § 2 k.z. Obie te kwestie nie uległy zmianie także na tle regulacji zawartej w art. 394 k.c. Ustawodawca w art. 74 § 3 k.z. przesądził, że przepis ten ma zastoso- wanie niezależnie od tego, jaką nazwę strony nadały zadatkowi w konkret- nym przypadku. Do takiego samego wniosku doprowadziłoby także za- stosowanie dyrektywy interpretacyjnej nakazującej w przypadku umowy badać raczej wspólny zamiar stron i cel umowy (aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu) przewidzianej zarówno w art. 108 k.z., jak i w art. 65 § 2 k.c. Pogląd ten zdaje się potwierdzać rezygnacja ustawodawcy z za- mieszczenia analogicznego przepisu w kodeksie cywilnym. Z drugiej jed- nak strony usunięcie tego przepisu mogłoby służyć podkreśleniu koniecz- ności szczególnie ostrożnego dokonywania interpretacji rzeczywistej woli stron, użycie bowiem innego zwrotu może wskazywać na świadome dąże- nie stron do skonstruowania odmiennego zastrzeżenia umownego1. Pomiędzy tymi dwoma regulacjami można dostrzec pewne różnice. Widoczna jest zmiana redakcyjna polegająca na zamieszczeniu przepisów dotyczących zadatku w jednym artykule, co wymusiło bardziej syntetycz- ną ich stylistykę. Niektóre określenia, w związku z ich stopniowym wy- pieraniem przez usus, zastąpiono zwrotami bardziej charakterystyczny- mi dla współczesnej polszczyzny. Zasadnicze elementy konstrukcji zadat- ku pozostały jednak niezmienione. Na uwzględnienie zasługują ponadto kolejne projekty kodeksu cywilnego będące wyrazem ewolucji poglądów ustawodawcy. 1 Zobacz rozdział 4.1. – Zasada swobody umów. 22 1.2. Funkcje zadatku 1.2. Funkcje zadatku W doktrynie prawa cywilnego, zarówno polskiej, jak i wywodzącej się z państw obcych, wyróżniane są rozmaite funkcje zadatku, które będą stanowić przedmiot szerszych rozważań2. Często ustawodawca, preferu- jąc jedną lub kilka z ról, jakie może on spełniać, daje temu wyraz norma- tywny, kształtując określone domniemanie prawne lub regułę interpretacji oświadczeń woli. Podobnie postępuje ustawodawca polski. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że ani w art. 74–75 k.z., ani w art. 394 k.c. ustawo- dawca nie przeprowadził expressis verbis rozróżnienia pomiędzy zadatkiem rozumianym jako instytucja prawna a jej przedmiotem, co spowodowało konsekwencje dwojakiego rodzaju. Przede wszystkim niektórzy przedsta- wiciele doktryny zdają się nie dostrzegać tego rozróżnienia bądź wręcz je odrzucają. Często także z wypowiedzi poszczególnych autorów nie dość jasno wynika, czy opisywane przez siebie funkcje odnoszą oni do insty- tucji prawnej, czy też do przedmiotu zadatku oraz czy w ogóle wyodręb- nienie tych dwóch pojęć ma dla nich znaczenie. W tym miejscu zagadnie- nie to zostaje jedynie zasygnalizowane, istotny jest natomiast fakt, że jego przyczyny można upatrywać w zastosowanej przez ustawodawcę techni- ce legislacyjnej. Zwłaszcza w dawniejszej literaturze ugruntowane było stanowisko, że zadatek może pełnić rolę znaku zawarcia przez strony umowy, może być traktowany jak zaliczka na poczet świadczenia, stanowić zabezpiecze- nie wykonania zobowiązania lub pełnić rolę tzw. zadośćuczynienia za za- wód, czyli odstępne. Funkcję zadatku jako dowodu zawarcia przez strony umowy dostrze- gano już w prawie rzymskim. Przypisywał mu ją też ustawodawca niemie- cki w § 336 k.c.n. i austriacki w § 908 k.c.a., mając zapewne na myśli sytua- cję zawarcia umowy w formie ustnej, poprzedzonej prowadzonymi przez strony rokowaniami, której wyrazem było wręczenie przedmiotu zadatku. Przepisy te obowiązywały również na terenie państwa polskiego, aż do cza- su uchylenia ich przez przepisy wprowadzające kodeks zobowiązań (art. XXII § 2 i art. XXVII § 3 p.w.k.z.). Natomiast z brzmienia art. 74 § 1 k.z. można było wywnioskować dą- żenie do wyeksponowania przede wszystkim odmiennego znaczenia za- datku w braku umowy stron lub obowiązującego zwyczaju. Ustawodawca 2 Zobacz rozdział II – Funkcje instytucji prawnej zadatku i jej przedmiotu. 23 Rozdział I. Ewolucja uregulowania zadatku w prawie polskim mógł się kierować najprawdopodobniej funkcją zadatku najczęściej przy- znawaną mu w praktyce obrotu gospodarczego. Otóż wyeksponowana zo- stała przez ustawodawcę funkcja zadatku jako dodatkowego zastrzeżenia umownego zabezpieczającego wykonanie zawartej umowy. Należy stwier- dzić, że w kodeksie zobowiązań funkcja ta została sprecyzowana wyraź- niej, poprzez zamieszczenie w przepisie art. 74 § 1 stwierdzenia, iż „zada- tek (...) zastępuje odszkodowanie”. Analogiczny wniosek uzasadniony jest również na gruncie kodeksu cywilnego, jednak – z uwagi na odmienną sty- listykę art. 394 k.c. – nie jest on wyrażony expressis verbis. Funkcja odszko- dowawcza zadatku ceniona była już w prawie rzymskim. Również kodeksy austriacki i niemiecki przyznawały zadatkowi funkcję wzmocnienia pozycji jednej ze stron umowy, traktowały ją jednak raczej jako drugorzędną. Poza tym, o ile zgodnie z § 908 k.c.a. zadatek zabezpieczać mógł każdą ze stron, o tyle w myśl § 338 k.c.n. chronił wyłącznie tę stronę, która przy zawarciu umowy otrzymała przedmiot zadatku. Mogła go ona bowiem w określo- nych sytuacjach zatrzymać, natomiast ustawodawca niemiecki – w podob- nych przypadkach – nie przyznał stronie, która wręczyła przedmiot zadat- ku, możliwości dochodzenia jego podwójnej wysokości. W prawie polskim natomiast ugruntowane jest działanie zadatku jako zabezpieczenia każdej ze stron umowy. Z mocy wyraźnego zastrzeżenia stron lub ewentualnie ze względu na obowiązujący zwyczaj znaczenie zadatku może być ograni- czone jedynie do tego aspektu. Dopuszczalne jest także przypisanie przez strony temu zastrzeżeniu kilku funkcji jednocześnie. Funkcja zadatku jako zaliczki widoczna jest w przypadku, gdy zobo- wiązanie zostaje wykonane. Wówczas bowiem, jeżeli pozwala na to tożsa- mość przedmiotu świadczenia oraz przedmiotu wręczonego tytułem zadat- ku, ten ostatni zaliczony zostaje na poczet świadczenia. W przeciwnym ra- zie podlega zwrotowi. Zagadnienie to uregulowano identycznie na gruncie art. 75 § 1 k.z. i art. 394 § 2 k.c. Zwrot zadatku konieczny jest także w kilku innych sytuacjach. W tej kwestii można dostrzec jedną z merytorycznych modyfi kacji, jakim ustawodawca poddał konstrukcję zadatku w toku histo- rycznego rozwoju tej instytucji. Z przepisu art. 75 § 2 k.z. wynikał obowią- zek zwrotu przedmiotu zadatku również „w razie niemożności wykona- nia umowy wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie odpowiada, oraz rozwiązania umowy z winy obu stron lub za ich zgodą”. Natomiast stosownie do przepisu art. 394 § 3 k.c. zwrot przedmiotu zadatku koniecz- ny jest w razie rozwiązania umowy, niewykonania jej wskutek okolicz- ności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności albo za które 24 1.2. Funkcje zadatku odpowiedzialność ponoszą obie strony. Uwagę zwraca fakt, że na gruncie kodeksu zobowiązań mowa była wyłącznie o niewykonaniu umowy wsku- tek okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosiła żadna za stron. W doktrynie wyrażono jednak pogląd, że znajduje ona zastosowanie tak- że wówczas, gdy umowa nie została wykonana „z winy obu stron”3. W art. 394 § 3 k.c. dodano natomiast postanowienie, że taki sam skutek wywołuje niewykonanie umowy z powodu okoliczności, za które odpowiedzialność ponoszą obie strony. Wynika to z faktu, że ratio legis tej regulacji polega na wyłączeniu uprzywilejowania którejkolwiek ze stron. Sprzeczna byłaby z nim dopuszczalność pozostawienia we władaniu jednej ze stron przed- miotu zadatku, jeżeli wykonanie umowy stało się niemożliwe z powodów, za które odpowiadają obaj kontrahenci. Zmianę redakcyjną wprowadzo- ną w kodeksie cywilnym należy oceniać pozytywnie, z uwagi na wyczer- pujące wyliczenie potencjalnych przyczyn niemożności wykonania umo- wy i uzyskaną w ten sposób kompleksowość regulacji. Również ostatnia z trzech sytuacji, w których aktualizuje się obowiązek zwrotu przedmiot zadatku, była określona odmiennie w obu kodyfi kacjach. W przepisie art. 75 § 2 in fi ne k.z. mowa była o „rozwiązaniu umowy z winy obu stron lub za ich zgodą”, natomiast w przepisie art. 394 § 3 k.c. tylko o rozwiązaniu umowy. Obecna wersja przepisu wyraża tę samą myśl w sposób bardziej syntetyczny. Gdyby ustawodawca zdecydował o pozostaniu przy wersji bardziej rozbudowanej, wskazane byłoby przynajmniej zastąpienie okre- ślenia „wina” zwrotem „okoliczności, za które odpowiedzialność ponoszą obie strony”, ze względu na fakt, że określeń tych nie można uznać za toż- same. Jednak zmiana stylistyki w tym aspekcie spowodowała niepotrzebne zamieszanie i wątpliwości niektórych przedstawicieli doktryny, czy dyspo- zycja art. 394 § 3 k.c. dotyczy rozwiązania umowy wyłącznie przez strony, czy też również na drodze sądowej. Skorzystanie przez stronę z możliwości zatrzymania zadatku w po- jedynczej lub podwójnej wysokości jest przy tym niezależne od tego, czy na skutek niewykonania zobowiązania doznała ona jakiejkolwiek szkody. O ile w przepisie art. 74 § 2 k.z. zostało to podkreślone wprost, o tyle znacz- nie bardziej syntetyczna wersja przepisu, zawarta w art. 394 § 1 k.c., po- mij a w ogóle kwestię związku uprawnienia do zatrzymania zadatku z po- niesioną szkodą. 3 R. Longchamps de Berier, Czynności prawne (odbitka z Encyklopedii prawa prywatnego), s. 36. 25 Rozdział I. Ewolucja uregulowania zadatku w prawie polskim W takiej sytuacji prawo odstąpienia może zostać ponadto zrealizo- wane bez wyznaczania kontrahentowi terminu dodatkowego, jak to jest w przypadku bezzadatkowych umów wzajemnych. W doktrynie polskiej kwestia ta nie budziła wątpliwości w czasie obowiązywania kodeksu zobo- wiązań, jako że uprawnienie do odstąpienia od umowy, wynikające z art. 74 § 2, należało traktować jako lex specialis w stosunku do ogólnych uregu- lowań dotyczących umów wzajemnych. Również w obu wersjach projektu kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, z roku 1955 i 1960, pominięto to sformułowanie. Pomimo tego w art. 394 § 1 k.c. expressis ver- bis podkreślono niezależność prawa odstąpienia od wyznaczania drugiej ze stron dodatkowego terminu. Przedmiot zadatku może też pełnić funkcję zadośćuczynienia za za- wód związany z odstąpieniem przez kontrahenta od umowy. Najistotniej- sza bodajże różnica w konstrukcji zadatku, związana ze zmianami wpro- wadzonymi w kodeksie cywilnym w porównaniu z poprzednio obowiązu- jącym stanem prawnym, dotyczy związku zadatku z prawem odstąpienia od umowy i relacji zachodzącej pomiędzy nim a odstępnym. 1.3. Zadatek a odstępne Zgodnie z przepisem art. 81 k.z. w przypadku zawarcia umowy z za- datkiem i równoczesnego zastrzeżenia przez strony prawa odstąpienia, w braku odmiennego postanowienia umownego, zadatek miał znaczenie odstępnego. Wzorem tego przepisu był niewątpliwie § 910 k.c.a., jednak ustawodawca polski poprzestał na tym generalnym przypisaniu zadatkowi znaczenia odstępnego, bez powtarzania rozwiązań szczegółowych stano- wiących konsekwencję tego faktu. W odróżnieniu od kodeksu Napoleona, ustawodawca niemiecki i austriacki zastrzegali wyraźnie, że w przypadku wątpliwości zadatku nie można traktować jako odstępnego (§ 336 k.c.n. i § 908 k.c.a.). Natomiast art. 1590 k.c.f. w odniesieniu do umowy sprzeda- ży przyznawał zadatkowi znaczenie odstępnego generalnie niezależnie od tego, czy możliwość odstąpienia została zastrzeżona przez strony, co dok- tryna rozszerzała per analogiam także do umów innego rodzaju4. 4 L. Domański, Instytucje kodeksu zobowiązań. Komentarz teoretyczno-praktyczny. Część ogólna, Warszawa 1936, s. 409. 26 1.4. Kwestia niedopuszczalności miarkowania wysokości zadatku W kodeksie cywilnym nie znalazło się rozwiązanie analogiczne do przepisu art. 81 k.z. wyrażającego regułę interpretacyjną, stosownie do której – jeżeli przy zawarciu umowy z zadatkiem strony zastrzegły pra- wo odstąpienia – przedmiot zadatku, w braku odmiennego postanowienia umowy, miał znaczenie odstępnego. Zrezygnowano z niego już na etapie formułowania pierwszego projektu kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypo- spolitej Ludowej z 1950 r. Wskazuje to jednoznacznie na wolę rezygnacji przez ustawodawcę z generalnego przyznania zadatkowi znaczenia od- stępnego. Oczywiście postanowienia tego rodzaju do zawieranej przez sie- bie umowy mogą wprowadzić same strony. Brak sformułowania na gruncie kodeksu cywilnego analogicznej reguły interpretacyjnej spowodował roz- bieżności poglądów w kwestii, czy jeżeli w umowie, przy której zawarciu wręczony został przedmiot zadatku, zastrzeżono umowne prawo odstą- pienia bez jakiejkolwiek wzmianki o odstępnym, to przedmiotowi zadatku przypisywać można takie znaczenie, czy też nie byłoby to uzasadnione. Po- gląd aprobujący taki wniosek oparty jest na wykładni historycznej, jednak z takich samych względów, z uwagi na pominięcie rozwiązania, o którym mowa, można uzasadniać także stanowisko przeciwne, wspierając je rów- nież argumentem o preferowanej przez ustawodawcę na gruncie art. 394 k.c. funkcji zadatku. W związku z tym część autorów – dla możliwości przy- pisania przedmiotowi zadatku funkcji odstępnego – wymaga w tej kwestii wyraźnego postanowienia umownego. 1.4. Kwestia niedopuszczalności miarkowania wysokości zadatku Pogląd opowiadający się za niedopuszczalnością obniżania wysoko- ści zadatku był powszechnie przyjęty w doktrynie. Koncepcja wykluczają- ca możliwość zmniejszenia wysokości zadatku znajduje swoje uzasadnie- nie zarówno w konstrukcji tej instytucji, jak i w kategorycznym brzmieniu przepisu art. 74 § 2 k.z. oraz art. 394 k.c. Dodatkowo wzmacniało ją skre- ślenie początkowo zaakceptowanego przez Komisję Kodyfi kacyjną art. 98 przeciwprojektu kodeksu zobowiązań dopuszczającego możliwość miar- kowania wysokości zarówno odszkodowania umownego, jak i zadatku, na tych samych zasadach. Uchwalony ostatecznie art. 85 k.z. oparty zo- stał właśnie na tym przepisie przeciwprojektu, mimo że dotyczył wyłącz- 27 Rozdział I. Ewolucja uregulowania zadatku w prawie polskim nie kary umownej. Warto jednak dodać, że również art. 65 ust. 3 projek- tu Komitetu Lwowskiego – mimo że pozostawiał możliwość miarkowania uznaniu sędziowskiemu według zasad słuszności, bez bliższego określe- nia jego kryteriów – dotyczył wyłącznie odszkodowania umownego. Do- puszczalność obniżania wysokości zadatku ostatecznie więc odrzucono, wychodząc z założenia, że zadatek, zastępując w braku odmiennej woli stron lub zwyczaju odszkodowanie, jest w istocie rodzajem nawiązki, nie zaś odszkodowaniem sensu stricto, a ewentualne regulacje odmienne mogą wprowadzić do zawieranej umowy same strony5. Mimo to, na gruncie ko- deksu zobowiązań wyrażany był odosobniony pogląd, że „z interpretacji art. 74 § 1 i art. 85 § 1 i 2 wynika, że zadatek o ile był wygórowany, może zostać przez sędziego zmniejszony, o ile zachodzą warunki z art. 85 § 1”6. Należy jednak uznać, że w poprzednim stanie prawnym, podobnie jak obecnie, był on nieuzasadniony. 1.5. Rodzaj uprawnień przysługujących w przypadku niewykonania zobowiązania przez stronę umowy zadatkowej z powodu okoliczności, za które ponosi ona wyłączną odpowiedzialność Generalnie twierdzi się, że funkcja zadatku jako zabezpieczenia wy- konania zobowiązania wzmacnia pozycję jednej ze stron w razie niespeł- nienia świadczenia przez jej kontrahenta z przyczyn, za które ponosi on wyłączną odpowiedzialność. W takich przypadkach bowiem ma ona moż- liwość dokonania wyboru pomiędzy dochodzeniem wykonania umowy a odstąpieniem od niej, natomiast funkcję zryczałtowanego odszkodowa- nia będzie pełnić przedmiot zadatku w pojedynczej lub podwójnej wyso- kości. Udogodnienia związane z tą funkcją, zarówno o charakterze pro- cesowym, jak i materialnoprawnym, będą stanowić przedmiot szczegóło- wych rozważań w kolejnych rozdziałach książki7. W tym miejscu istotne jest natomiast zasygnalizowanie genezy rozbieżności poglądów doktryny 5 Ibidem. 6 I. Balken-Neuman, Zobowiązania. Kodeks zobowiązań oraz 35 ustaw dodatkowych. Zarys systemu polskiego prawa obowiązkowego do nauki i praktyki, Lwów 1934, s. 127. 7 Zobacz rozdział VII – Skutki prawne ustanowienia zadatku według art. 394 k.c. 28 1.6. Czynniki kształtujące znaczenie prawne zadatku w kwestii podstawy prawnej roszczenia odszkodowawczego w przypadku dochodzenia przez stronę uprawnioną wykonania umowy i problemu wy- sokości odszkodowania w tym przypadku, a mianowicie problemu dopusz- czalności żądania odszkodowania przewyższającego wartość przedmiotu zadatku lub jej dwukrotność. Być może przyczyną rozbieżności poglądów doktryny w tym aspekcie jest zmiana stylistyki przepisów kodeksu cywil- nego w porównaniu z kodeksem zobowiązań. Artykuł 74 § 2 k.z. stanowił, że „w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron, druga może, we- dług swego wyboru bądź dochodzić wykonania umowy, bądź od umowy odstąpić i (...) otrzymany zadatek zatrzymać, a jeżeli sama go dała, domagać się sumy dwukrotnie wyższej”. Natomiast przepis 394 § 1 k.c. stanowi wy- łącznie o powstaniu uprawnienia do odstąpienia od umowy w określonych okolicznościach i możliwości zachowania otrzymanego zadatku lub żąda- nia sumy dwukrotnie wyższej, jeżeli strona uprawniona sama go wręczyła. Swoboda decyzji podmiotu uprawnionego w kwestii skorzystania z prawa odstąpienia od umowy lub żądania jej wykonania na gruncie obecnego sta- nu prawnego jest powszechnie aprobowana w doktrynie, z uwagi na regu- ły ogólne. Jednak rozbieżność poglądów dotyczy tego, czy w przypadku żądania wykonania umowy można dochodzić odszkodowania przewyż- szającego wartość przedmiotu zadatku lub jej dwukrotność. Nie wyprze- dzając szczegółowych rozważań poświęconych temu problemowi8, należy ocenić, że nie budził on żadnych wątpliwości na gruncie regulacji art. 74 § 2 k.z. ze względu na znaczenie przypisywane użytym przez ustawodaw- cę spójnikom i pełnione przez nie funkcje9. 1.6. Czynniki kształtujące znaczenie prawne zadatku Decydujące znaczenie przy ustalaniu funkcji zadatku i jego przed- miotu pełni przede wszystkim umowa, w drugiej kolejności natomiast zwyczaj. Było tak zarówno na gruncie kodeksu zobowiązań, jak i obecnie na tle kodeksu cywilnego. Na uwagę zasługuje całkowite pominięcie roli zwyczaju zarówno w art. 345 § 1 projektu kodeksu cywilnego Polskiej Rze- czypospolitej Ludowej z 1955 r., jak i w art. 353 projektu z 1960 r., związane 8 Ibidem. 9 W. Doroszewski, Słownik poprawnej polszczyzny, Warszawa 1980, s. 36 i 208; red. B. Dunaj, Współczesny słownik języka polskiego, t. 1, Warszawa 2001, s. 44 i 313. 29 Rozdział I. Ewolucja uregulowania zadatku w prawie polskim najprawdopodobniej z założeniami poprzedniego ustroju. Znaczenie zwy- czajów indywidualnych, a także kwestia, czy obecnie obserwować można zwyczaje powszechne określające znaczenie prawne zadatku, poddane zo- stanie szerszej ocenie w dalszej części pracy10. 1.7. Wydanie przedmiotu zadatku Ustawodawca nie określił wyraźnie, co może stanowić przedmiot wręczony tytułem zadatku. Kodeks zobowiązań ani kodeks cywilny nie rozstrzygają także kwestii, komu powinien on zostać wręczony, z czego wnioskuje się, że ustawodawca uznał za dopuszczalne zarówno wręczenie go drugiej stronie, jak i osobie trzeciej. Potwierdzało to również brzmienie art. 87 przeciwprojektu kodeksu zobowiązań, odrzuconego z zupełnie in- nych względów, który stanowił, że „zadatkiem (...) jest to, co jedna strona daje drugiej albo składa u osoby trzeciej (...)”. Z uwagi na brak wyraźne- go postanowienia należałoby także przyjąć, że przedmiot zadatku może wręczyć zarówno strona umowy, jak i osoba trzecia. Jedynie projekt ko- deksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1955 r. w art. 347 za- strzegał, że „przepisów o zadatku nie stosuje się do zaliczek udzielonych w stosunkach wzajemnych przez organizacje socjalistyczne”. Jednak z tego ograniczenia zrezygnowano i analogiczne rozwiązanie nie pojawiło się już w wersji projektu z 1960 r. 1.8. Podsumowanie Wydaje się, że z powyższych rozważań można wysnuć wniosek, iż różnice pomiędzy rozwiązaniami zawartymi w kodeksie zobowiązań i w kodeksie cywilnym w kwestii uregulowania zadatku mają w większo- ści charakter redakcyjny. Zasadniczy bowiem kształt tej instytucji, wywo- dzący się z kodeksu zobowiązań, został zachowany na gruncie obowiązu- jących przepisów. Charakterystycznym odzwierciedleniem założeń ustroju socjalistycz- nego, widocznym w obu projektach kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczy- 10 Zobacz rozdział V – Zwyczaj jako źródło kształtujące treść instytucji zadatku. 30 1.8. Podsumowanie pospolitej Ludowej (w art. 345 § 1 projektu z 1955 r. i w art. 353 projektu z 1960 r.), było pominięcie roli zwyczaju jako czynnika wpływającego na kształt uregulowania zadatku. Jednakże w art. 394 k.c. utrzymano rozwią- zanie zawarte w art. 74 k.z., przyznające szczególną rolę w tym aspekcie, obok umowy stron, również zwyczajowi. Znamienne było też postanowienie art. 347 projektu z 1955 r., zgod- nie z którym przepisy o zadatku nie znajdywały zastosowania do zaliczek udzielanych w stosunkach wzajemnych przez organizacje socjalistyczne. Również ono nie znalazło się w ostatecznej wersji kodeksu cywilnego. Najdonioślejsza zmiana wprowadzona przez ustawodawcę dotyczy związku zadatku z prawem odstąpienia. O ile bowiem art. 81 k.z. przy- znawał zadatkowi znaczenie odstępnego w przypadku zawarcia umowy z zadatkiem i równoczesnego zastrzeżenia przez strony prawa odstąpie- nia, w braku odmiennego postanowienia umownego, o tyle, począwszy od pierwszego projektu kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludo- wej z 1955 r., widać było, że w tej kwestii ustawodawca zmienił koncepcję. W żadnym z projektów ani ostatecznie w kodeksie cywilnym nie zamiesz- czono analogicznego przepisu. W związku z tym również obecnie można osiągnąć skutek, który wynikał z art. 81 k.z., ale niezbędne będzie wyraź- ne sformułowanie przez strony postanowienia umownego uchylającego dyspozytywne zastosowanie przepisu art. 394 § 1 k.c. Znaczenie przed- miotu zadatku jako odstępnego może wynikać również ze zwyczaju. Nie- wątpliwie zmiana ta jest wyrazem dążenia ustawodawcy do wzmocnienia ochrony strony wiernej umowie w razie niewykonania umowy przez jej kontrahenta. Przyznaje jej bowiem więcej możliwości, pomiędzy którymi może ona dokonać wyboru. Pewna zmiana, widoczna przy porównaniu art. 75 § 2 k.z. i art. 394 § 3 k.c., dotyczy sytuacji, w których zadatek ulega zwrotowi. Zasadniczo jednak uregulowanie zadatku w kodeksie cywilnym jest wyrazem tradycji i ciągłości historycznej w prawie polskim. Rozdział II Funkcje instytucji prawnej zadatku i jej przedmiotu 2.1. Termin „funkcja” i jego znaczenia Rozważania poświęcone funkcjom instytucji prawnej należy poprze- dzić zdefi niowaniem tego pojęcia. Spośród wyróżnianych przez języko- znawców znaczeń określenia „funkcja”, najbardziej adekwatnym w tym kontekście jest traktowanie funkcji jako roli, zadania czy też po prostu pew- nej czynności, działania1. Ostatnie z wymienionych znaczeń nawiązuje do przestarzałego już nieco, mającego obecnie charakter regionalizmu, okre- ślenia „fungować”, będącego synonimem pełnienia obowiązków, funkcjo- nowania, działania2. Słowo to wywodzi się z języka łacińskiego, w którym czasownik „fungor, functus sum, fungi” oznacza odbywać, załatwiać, wy- konywać, spełniać, zarządzać, sprawować urząd, pełnić służbę, obowią- zek, osiągać, otrzymać3, natomiast rzeczownik „functio” znaczy wykony- wanie, odbywanie4 bądź czynność5. Etymologia pojęcia „funkcja” pozwala więc na wyróżnienie jednego z jego potencjalnych znaczeń. Chodzi w tym przypadku o rolę czy też zadanie, jakie w obowiązującym systemie praw- 1 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa 2001, s. 183; red. E. Sobol, Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1997, s. 208; red. E. Sobol, Słownik wyrazów obcych, Warszawa 1997, s. 369; J. Tokarski, Słownik wyrazów obcych, Warszawa 1980, s. 237; J. Ekel, J. Jaroszyński, J. Ostaszewska, Mały słownik psychologiczny, Warszawa 1965, s. 40. 2 W. Kopaliński, op. cit., s. 183. 3 K. Kumaniecki, Słownik łacińsko-polski, Warszawa 1976, s. 222; W. Kopaliński, op. cit., s. 183; red. E. Sobol, Słownik..., s. 369. 4 K. Kumaniecki, op. cit., s. 222. 5 J. Tokarski, op. cit., s. 237. 32 2.1. Termin „funkcja” i jego znaczenia nym należy przypisywać danej instytucji, opierając się na założeniu ra- cjonalności prawodawcy i wnioskując z całokształtu systemu prawnego, stosując wykładnię systemową. Ze względu na językowe znaczenie wyra- zu „funkcja”, w rozważaniach zarówno prawniczych, jak i prowadzonych przez przedstawicieli innych nauk społecznych, wszystkich tych określeń używa się zamiennie, traktując je jako synonimy6. Dostrzeganie różnicy pomiędzy terminem celu, zadania, funkcji i roli prawa nie zawsze skut- kuje posługiwaniem się tymi pojęciami w takich samych znaczeniach, co powoduje często zamęt terminologiczny7. Za poprawniejsze należy uznać używanie przez niektórych autorów określonego terminu w jednym, pod- stawowym znaczeniu, przy równoczesnym traktowaniu innych jako mniej ważnych. Sytuacja taka często cechuje rozważania poświęcone funkcjom prawa czy też konkretnej instytucji prawnej8. Spotykane w piśmiennictwie rozważania dotyczące prawa można zaliczyć do jednego z dwóch dominujących nurtów, co nie pozostaje bez wpływu na poglądy związane z pełnionymi przez prawo funkcjami. Nor- my prawne można bowiem badać niezależnie od ich kontekstu społeczne- go, co było charakterystyczne dla nurtu platońskiego, stoików oraz myśli chrześcij ańskiej lub też przeciwnie, w ścisłym powiązaniu z otoczeniem społecznym, w którym prawo funkcjonuje, jak to czynił Arystoteles czy też E. Durkheim9. W związku z tym można wyróżnić idealistyczne i ma- terialistyczne podejście do prawa, a tym samym do pełnionych przez nie funkcji. Pierwsze z nich, nawiązujące do myśli Kantowskiej i założeń pra- wa natury, reprezentowane jest głównie przez fi lozofów prawa. Charak- teryzuje je traktowanie funkcji prawa jako pochodnych samej jego istoty. Drugie natomiast, dominujące w rozważaniach socjologów, cechuje sku- pienie się na społecznych uwarunkowaniach prawa i zdeterminowaniu jego funkcji przez procesy społeczne, przez rzeczywistość społeczną, któ- rej elementem jest prawo. Obok fi lozofi cznego i socjologicznego podej- ścia do prawa można ponadto wyróżnić prawniczy nurt rozważań, w któ- 6 Z. Ziembiński, O pojmowaniu celu, zadania, roli i funkcji prawa, PiP 1987, z. 12, s. 15. 7 Z. Ziembiński, op. cit., s. 16; K. Davis, The Myth of Functional Analysis as a Special Method of Sociology and Anthropology, American Sociological Review 1959, nr 10, s. 759. 8 W. Lang, J. Wróblewski, S. Zawadzki, Teoria państwa i prawa, Warszawa 1986, s. 81 i 271 i n.; red. M. Borucka-Arctowa, Społeczne poglądy na funkcje prawa, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1982, s. 7 i n. 9 W. Staśkiewicz, Kierunki badań funkcji prawa (w:) Elementy socjologii prawa, Warszawa 1990, s. 103. 33 Rozdział II. Funkcje instytucji prawnej zadatku i jej przedmiotu rym przeważają elementy pierwszego z nich10. Filozofi czne podejście do prawa cechuje położenie nacisku na jego podstawy aksjologiczne. Jako funkcje pełnione przez prawo wyróżnia się zwykle funkcje własne prawa i przeciwstawiane im funkcje społeczne. Natomiast podejście socjologicz- ne, rozwij ane od początków XX w., którego przedstawicielami byli m.in. L. Duguit, K. Renner, L. Petrażycki czy też R. Pound, cechowało zaintere- sowanie funkcjonalizmem prawniczym. Współcześnie jednak, obok funk- cjonalistycznego podejścia do prawa, występuje również m.in. podejście funkcjonalno-strukturalne11. Oba te nurty cechuje podkreślanie przede wszystkim funkcji kontroli społecznej, pełnionej przez prawo oraz bada- nie prawa jako zjawiska społecznego stanowiącego jeden z elementów systemu społecznego. Poglądy o funkcjach prawa formułowane przez przedstawicieli nur- tu socjologicznego i prawniczych teorii socjologicznych odwołują się do wiedzy na temat społeczeństwa i reguł jego funkcjonowania. Ze względu jednak na trudności związane z uzyskaniem obiektywnych danych empi- rycznych i zobiektywizowaniem stosowanej metody badawczej, twierdze- nia formułowane na gruncie tych założeń cechuje pewien element subiek- tywizmu12. W nurcie prawniczych rozważań poświęconych funkcjom pra- wa można dostrzec pragmatyzm polegający na uczynieniu przedmiotem rozważań zarówno dorobku teoretycznego, jak i praktyki stosowania pra- wa. Wyróżnia się tu również, zgodnie z tradycją neokantyzmu i podejściem dogmatycznym, normatywne i społeczne funkcje prawa, starając się pogo- dzić myśl jurysprudencji analitycznej z podejściem socjologicznym. Generalnie można wyróżnić cztery sposoby rozumienia pojęcia „funkcja”, które traktowane bywa jako pewna relacja, jako określone dzia- łanie (rola), jako cel bądź też jako skutek13. Niektórzy wyróżniają wyłącznie funkcje w znaczeniu celu i skutku, rozróżniając przy tym funkcje założone i faktycznie realizowane14. 10 Ibidem. 11 W. Staśkiewicz, op. cit., s. 104. 12 Ibidem, s. 106; M. Łoś, Prawo i więzi społeczne (w:) Elementy socjologii praw
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instytucja zadatku w polskim prawie cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: