Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00061 005870 11250745 na godz. na dobę w sumie
Instytucje parabankowe w Polsce - ebook/pdf
Instytucje parabankowe w Polsce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2829-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> finansowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
.. Ksiazka dotyczy prawnych aspektów dzialalnosci instytucji parabankowych w Polsce spóldzielczych kas oszczednosciowo-kredytowych, instytucji platniczych, biur uslug platniczych, instytucji pieniadza elektronicznego oraz instytucji kredytowych. .. Publikacja jest skierowana przede wszystkim do radców prawnych, adwokatów i sedziów, a takze do pracowników spóldzielczych kas oszczednosciowo-kredytowych, instytucji platniczych, instytucji kredytowych, banków oraz instytucji nadzorczych. Zagadnienia w niej przedstawione powinny zainteresowac równiez studentów prawa, administracji i ekonomii, doktorantów, uczestników studiów podyplomowych oraz przedstawicieli doktryny. ( ) Czy mozliwa jest w Polsce jedna wspólna regulacja prawna instytucji parabankowych, wzorowana na prawie bankowym (a moze wspólna dla nich i banków), i czy bedzie to mozliwe w bliskiej przyszlosci? (...) Ten wlasnie problem postawil sobie Witold Srokosz jako cel badawczy swojej monografi i, która zamierzony cel osiagnela w wyniku bezprecedensowych pod wzgledem zakresu i glebokosci rozwazan skladajacych sie na calosciowy obraz sytuacji prawnej instytucji parabankowych w Polsce ( ) . Prof. dr hab. Eugenia Fojcik-Mastalska
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

INSTYTUCJE PARABANKOWE W POLSCE Witold Srokosz Warszawa 2011 Wydanie publikacji zostało dofi nansowane przez Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: Prof. dr hab. Eugenia Fojcik-Mastalska Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Joanna Maź Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Rybczyńska Łamanie: Andrzej Gudowski Układ typografi czny: Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2011 ISBN 978-83-264-1420-6 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów  / 17 Wstęp  / 25 Rozdział 1 Działalność bankowa  / 29 1.1. Pojęcie działalności bankowej  / 29 1.2. Działalność depozytowa  / 32 1.2.1. Zakres działalności depozytowej  / 32 1.2.2. Pojęcie depozytu dla potrzeb statystyki monetarnej  / 37 1.2.3. Element zwrotności jako najważniejsza cecha działalności depozytowej  / 39 1.2.4. Działalność depozytowa a działalność inwestycyjna  / 42 1.2.5. Działalność depozytowa a działalność ubezpieczeniowa  / 50 1.2.5.1. Pojęcie działalności ubezpieczeniowej  / 50 1.2.5.2. Działalność depozytowa a ubezpieczenia gospodarcze (osobowe i majątkowe)  / 52 1.2.5.3. Działalność depozytowa a ubezpieczenia społeczne  / 54 1.2.6. Działalność depozytowa a wydawanie pieniądza elektronicznego  / 63 1.2.7. Działalność depozytowa a świadczenie usług płatniczych (działalność płatnicza)  / 68 1.3. Działalność bankowa wykonywana przez podmioty inne niż banki  / 72  Spis treści Rozdział 2 Rodzaje instytucji parabankowych w Polsce  / 76 2.1. Pojęcie instytucji parabankowej  / 76 2.1.1. Pojęcie instytucji parabankowej w doktrynie prawa  / 76 2.1.2. Instytucja parabankowa a monetarna instytucja finansowa  / 81 2.1.3. Pojęcie instytucji parabankowej a pojęcie instytucji kredytowej  / 83 2.1.4. Pojęcie instytucji parabankowej a pojęcie banku  / 83 2.1.5. Pojęcie instytucji parabankowej a pojęcie instytucji finansowej  / 84 2.2. Spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe  / 86 2.2.1. Cechy konstrukcyjne spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych  / 86 2.2.1.1. Działalność depozytowo-kredytowa jako cecha charakterystyczna spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej  / 88 2.2.1.2. Forma organizacyjno-prawna spółdzielni jako cecha konstrukcyjna spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej  / 90 2.2.1.3. Niezarobkowość jako cecha konstrukcyjna spółdzielczej kasy oszczędnościowo- -kredytowej  / 104 2.2.1.4. Istnienie wspólnych więzi pomiędzy członkami jako cecha konstrukcyjna spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej  / 113 2.2.2. System SKOK  / 116 2.2.2.1. Krajowa Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo- -Kredytowa jako najważniejszy element systemu SKOK  / 117 2.2.2.2. Struktura systemu SKOK  / 157 2.2.2.3. Zaangażowanie w systemie SKOK środków członków kas powierzonych pod tytułem zwrotnym (depozytów)  / 160 2.2.2.4. System SKOK a system bankowy  / 163 2.3. Instytucje płatnicze  / 164 2.3.1. Definicja instytucji płatniczej w dyrektywie PSD  / 164 2.3.2. Zakres stosowania dyrektywy PSD dla potrzeb zidentyfikowania instytucji płatniczej  / 166  Spis treści 2.3.2.1. Pojęcia dyrektywy PSD mające wpływ na jej zakres przedmiotowy  / 167 2.3.2.2. Wyłączenia z zakresu przedmiotowego dyrektywy PSD  / 183 2.3.3. Zakres stosowania ustawy o usługach płatniczych dla potrzeb zdefiniowania instytucji płatniczej (według projektu ustawy)  / 200 2.3.4. Dostawcy usług płatniczych „traktowani jak” instytucje płatnicze według dyrektywy PSD oraz projektu ustawy o usługach płatniczych  / 201 2.4. Instytucja pieniądza elektronicznego  / 204 2.4.1. Definicja legalna instytucji pieniądza elektronicznego  / 205 2.4.2. Rynek pieniądza elektronicznego w Unii Europejskiej  / 207 2.4.3. Wyłączenia z zakresu przedmiotowego dyrektywy 2009/110/EC w kontekście identyfikacji instytucji pieniądza elektronicznego  / 211 2.4.4. Pojęcie pieniądza elektronicznego  / 212 2.4.4.1. Definicja legalna pieniądza elektronicznego  / 212 2.4.4.2. Pieniądz elektroniczny jako wartość pieniężna stanowiąca surogat monet i banknotów (pieniądza gotówkowego)  / 218 2.4.4.3. Pieniądz elektroniczny a lokowanie, transfer lub wycofanie środków (funds)  / 219 2.4.4.4. Pieniądz elektroniczny a inicjowanie transakcji płatniczej  / 224 2.4.4.5. Pieniądz elektroniczny a rachunek płatniczy  / 225 2.4.4.6. Pieniądz elektroniczny a „pieniądz sieciowy”  / 226 Rozdział 3 Bezpieczeństwo środków powierzonych instytucjom  parabankowym  / 227 3.1. Regulacje prawne zapewniające bezpieczeństwo środkom powierzonym instytucjom parabankowym  / 227 3.2. Nadzór państwowy nad działalnością instytucji parabankowych  / 228  Spis treści 3.2.1. Zintegrowany nadzór finansowy a państwowy nadzór nad działalnością instytucji parabankowych  / 230 3.2.2. Zintegrowany nadzór finansowy a nadzór nad spółdzielczymi kasami oszczędnościowo-kredytowymi i Kasą Krajową  / 231 3.2.2.1. Konieczność objęcia kas i Kasy Krajowej nadzorem państwowym  / 231 3.2.2.2. Modele publicznoprawnego nadzoru nad uniami kredytowymi  / 232 3.2.2.3. Zintegrowany nadzór finansowy nad uniami kredytowymi w świetle modelowego prawa  / 234 3.2.2.4. Zintegrowany nadzór finansowy nad uniami kredytowymi w wybranych państwach Unii Europejskiej (z uwzględnieniem polskich przepisów)  / 236 3.2.3. Wspólne reżimy nadzoru ostrożnościowego nad instytucjami parabankowymi  / 241 3.2.3.1. Wspólny reżim nadzoru ostrożnościowego nad instytucjami pieniądza elektronicznego oraz instytucjami kredytowymi  / 241 3.2.3.2. Wspólny reżim nadzoru ostrożnościowego nad instytucjami pieniądza elektronicznego oraz instytucjami płatniczymi  / 243 3.2.4. Cel i funkcje państwowego nadzoru nad działalnością instytucji parabankowych  / 245 3.2.4.1. Funkcja licencyjna  / 247 3.2.4.2. Funkcja regulacyjna  / 350 3.2.4.3. Funkcja kontrolna  / 361 3.2.4.4. Funkcja dyscyplinująca  / 385 3.2.5. Odpowiedzialność Komisji Nadzoru Finansowego z tytułu wykonywania nadzoru nad działalnością instytucji parabankowych  / 412 3.2.6. Współpraca i wymiana informacji Komisji Nadzoru Finansowego z innymi podmiotami przy wykonywaniu nadzoru nad instytucjami parabankowymi  / 414 3.2.6.1. Prawna regulacja współpracy i wymiany informacji  / 414  Spis treści 3.2.6.2. Instytucjonalne ramy współpracy i wymiany informacji dotyczącej nadzoru nad instytucjami parabankowymi  / 422 3.2.7. Sąd Polubowny przy Komisji Nadzoru Finansowego  / 427 3.2.8. Finansowanie nadzoru państwowego nad instytucjami parabankowymi  / 429 3.3. Normy ostrożnościowe  / 431 3.3.1. Pojęcie i rodzaje norm ostrożnościowych  / 432 3.3.2. Normy ostrożnościowe dotyczące spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych  / 437 3.3.3. Normy ostrożnościowe dotyczące Kasy Krajowej  / 444 3.3.4. Normy ostrożnościowe dotyczące instytucji płatniczych i biur usług płatniczych  / 446 3.3.5. Normy ostrożnościowe dotyczące instytucji pieniądza elektronicznego  / 448 3.3.6. Stanowienie norm ostrożnościowych  / 452 3.3.7. Naruszenia norm ostrożnościowych a ważność umów zawieranych przez instytucje parabankowe  / 452 3.3.8. Model regulacji dotyczącej norm ostrożnościowych dla instytucji parabankowych  / 456 3.4. Fundusze własne instytucji parabankowych  / 458 3.4.1. Fundusze własne spółdzielczych kas oszczędnościowo- -kredytowych  / 458 3.4.2. Fundusze własne instytucji pieniądza elektronicznego według dyrektywy 2000/46/EC i ustawy o elektronicznych instrumentach płatniczych  / 460 3.4.3. Wspólna regulacja dotycząca funduszy własnych instytucji płatniczych oraz instytucji pieniądza elektronicznego według dyrektywy PSD oraz dyrektywy 2009/110/EC  / 462 3.4.4. Fundusze własne krajowej instytucji płatniczej według projektu ustawy o usługach płatniczych  / 465 3.5. Wspólny reżim ostrożnościowy dla instytucji płatniczych oraz instytucji pieniądza elektronicznego według dyrektywy PSD oraz dyrektywy 2009/110/EC  / 468 3.6. Systemy kontroli wewnętrznej w instytucjach parabankowych  / 470 3.7. Systemy gwarantowania depozytów powierzonych instytucjom parabankowym  / 474  Spis treści 3.7.1. System gwarantowania depozytów powierzonych spółdzielczym kasom oszczędnościowo-kredytowym oraz Kasie Krajowej  / 474 3.7.2. System gwarantowania depozytów powierzonych instytucjom płatniczym oraz instytucjom pieniądza elektronicznego  / 479 3.7.3. Gwarantowanie depozytów instytucji kredytowych prowadzących w Polsce działalność transgraniczną lub poprzez oddział  / 485 3.8. Sieć bezpieczeństwa finansowego a instytucje parabankowe  / 486 3.9. Konstytucyjność ograniczeń działalności instytucji parabankowych na przykładzie spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych  / 488 3.9.1. Wprowadzenie  / 488 3.9.2. Regulacje określające warunki (wymogi) prowadzenia działalności gospodarczej przez kasy, które nie stanowią ograniczeń wolności  / 491 3.9.3. Ważny interes publiczny jako przesłanka ograniczenia swobody działalności gospodarczej spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych  / 494 Rozdział 4 Działalność instytucji parabankowych  / 498 4.1. Działalność bankowa instytucji parabankowych  / 498 4.1.1. Czynności bankowe zastrzeżone dla banków wykonywane przez instytucje parabankowe  / 498 4.1.1.1. Przyjmowanie wkładów pieniężnych płatnych na żądanie lub z nadejściem oznaczonego terminu oraz prowadzenie rachunków tych wkładów  / 499 4.1.1.2. Udzielanie kredytów  / 505 4.1.1.3. Przeprowadzanie bankowych rozliczeń pieniężnych  / 521 4.1.2. Przeprowadzanie transakcji płatniczych  / 527 4.1.2.1. Przeprowadzanie transakcji płatniczych jako działalność bankowa  / 527 4.1.2.2. Faza I – żądanie wykonania transakcji płatniczej  / 528 10 Spis treści 4.1.2.3. Faza II – „wykonania transakcji płatniczej”  / 534 4.1.2.4. Faza III – faza odbiorcy  / 538 4.1.3. Wpłata gotówkowa na rachunek płatniczy  / 538 4.1.4. Emisja pieniądza elektronicznego  / 539 4.2. Działalność instytucji parabankowych inna niż działalność bankowa  / 540 4.3. Outsourcing usług świadczonych przez instytucje parabankowe  / 547 4.3.1. Pojęcie outsourcingu  / 547 4.3.2. Outsourcing usług świadczonych przez kasy  / 547 4.3.3. Outsourcing usług płatniczych świadczonych przez instytucje płatnicze  / 551 4.3.4. Outsourcing usług świadczonych przez instytucje pieniądza elektronicznego  / 560 4.4. Ochrona konsumenta  / 561 4.4.1. Członek SKOK jako konsument  / 561 4.4.2. Regulacje konsumenckie mające zastosowanie do ochrony konsumentów usług instytucji parabankowych  / 562 4.4.3. Instytucjonalna ochrona konsumenta usług instytucji parabankowych  / 564 4.4.4. Nadzór Komisji Nadzoru Finansowego nad instytucjami parabankowymi a ochrona konsumenta  / 566 4.5. Sankcje za wykonywanie działalności bankowej bez zezwolenia  / 567 4.5.1. Sankcje natury cywilnoprawnej  / 567 4.5.2. Sankcje natury karnoprawnej  / 569 4.6. Ochrona prawna nazw „kasa”, „instytucja płatnicza” oraz „biuro usług płatniczych”  / 571 4.7. Szczególne ustawowe obowiązki instytucji parabankowych a szczególne ustawowe obowiązki banków  / 573 4.7.1. Katalog szczególnych ustawowych obowiązków banków  / 573 4.7.2. Tajemnica bankowa w działalności instytucji parabankowych  / 574 4.7.3. Realizowanie przez instytucje parabankowe w ustawowo określonym terminie poleceń przelewu dotyczących należności, do których są stosowane przepisy ordynacji podatkowej  / 581 11 Spis treści 4.7.4. Przeciwdziałanie wykorzystywaniu działalności instytucji parabankowych do prania pieniędzy oraz do finansowania przestępstw o charakterze terrorystycznym  / 582 4.7.4.1. Zakres podmiotowy oraz przedmiotowy dyrektywy 2005/60/EC i ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu  / 582 4.7.4.2. Obowiązki ewidencyjne instytucji parabankowych  / 586 4.7.4.3. Obowiązki informacyjne instytucji parabankowych  / 591 4.7.4.4. Obowiązek wstrzymania transakcji i blokady rachunku  / 593 4.7.4.5. Obowiązki instytucji parabankowych według rozporządzenia 1781/2006 w sprawie informacji o zleceniodawcach, które towarzyszą przekazom pieniężnym  / 595 4.8. Szczególne ustawowe uprawnienia instytucji parabankowych a szczególne ustawowe uprawnienia banków  / 598 4.8.1. Katalog szczególnych ustawowych uprawnień banków  / 598 4.8.2. Tytuł egzekucyjny SKOK a bankowy tytuł egzekucyjny  / 599 4.8.3. Hipoteka bankowa a hipoteka SKOK  / 600 Rozdział 5 Wykonywanie przez instytucje parabankowe działalności   poprzez oddział lub transgranicznie  / 603 5.1. Unijna regulacja swobody przedsiębiorczości i świadczenia usług w zakresie działalności instytucji kredytowych, instytucji płatniczych oraz instytucji pieniądza elektronicznego  / 603 5.1.1. Swobody wspólnotowe (obecnie unijne) a Jednolity Rynek Finansowy (ze szczególnym uwzględnieniem sektora bankowego)  / 603 5.1.2. Jednolita licencja instytucji kredytowej (bankowa), instytucji płatniczej oraz instytucji pieniądza elektronicznego  / 610 12 Spis treści 5.1.3. Pojęcie oddziału instytucji kredytowej, oddziału instytucji płatniczej oraz oddziału instytucji pieniądza elektronicznego w prawie Unii Europejskiej  / 614 5.1.4. „Stałość” i „przejściowość” działalności instytucji kredytowej, instytucji płatniczej oraz instytucji pieniądza elektronicznego  / 617 5.1.5. Działalność instytucji kredytowej, instytucji płatniczej oraz instytucji pieniądza elektronicznego objęta swobodą przedsiębiorczości  / 620 5.1.6. Działalność instytucji kredytowej, instytucji płatniczej oraz instytucji pieniądza elektronicznego objęta swobodą świadczenia usług  / 624 5.1.7. Swoboda świadczenia usług a swoboda przepływu kapitału w zakresie działalności instytucji kredytowych, instytucji płatniczych oraz instytucji pieniądza elektronicznego  / 627 5.1.8. Ograniczenia swobody świadczenia usług, swobody przedsiębiorczości oraz swobody przepływu kapitału i płatności w zakresie działalności instytucji kredytowych, płatniczych oraz instytucji pieniądza elektronicznego  / 633 5.1.8.1. Obowiązek notyfikacji  / 634 5.1.8.2. Uprawnienie właściwych władz państwa przyjmującego do nakładania kar na instytucję kredytową, instytucję płatniczą i instytucję pieniądza elektronicznego oraz ograniczania ich działalności według dyrektywy 2006/48/EC oraz dyrektywy PSD  / 638 5.1.8.3. Możliwość ograniczenia przez państwo członkowskie swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług w zakresie działalności instytucji kredytowych, instytucji płatniczych oraz instytucji pieniądza elektronicznego, ze względu na ochronę dobra  / 644 5.2. Jednolita licencja (autoryzacja) a działalność instytucji kredytowej, instytucji płatniczej i instytucji pieniądza elektronicznego w Polsce  / 653 13 Spis treści 5.2.1. Zakres dopuszczalnej działalności instytucji kredytowej, instytucji płatniczej i instytucji pieniądza elektronicznego w Polsce  / 653 5.2.2. Pojęcie oddziału instytucji kredytowej, instytucji płatniczej i instytucji pieniądza elektronicznego w Polsce  / 656 5.2.3. Pojęcie działalności transgraniczej  / 657 5.2.3.1. Definicja działalności transgranicznej  / 657 5.2.3.2. Działalność transgraniczna instytucji kredytowej według polskiej ustawy – Prawo bankowe a swoboda przedsiębiorczości oraz swoboda świadczenia usług  / 659 5.2.3.3. Polska definicja działalności transgranicznej a postanowienia dyrektywy 2006/48/EC i dyrektywy PSD  / 661 5.2.3.4. Formy działalności w Polsce instytucji kredytowych, instytucji płatniczych oraz instytucji pieniądza elektronicznego bez wykorzystania oddziału  / 662 5.2.3.5. Miejsce wykonywania działalności przez instytucję kredytową, instytucję płatniczą oraz instytucję pieniądza elektronicznego  / 675 5.2.3.6. Wpływ kanału dystrybucji na miejsce wykonania transgraniczej działalności instytucji kredytowych oraz miejsce świadczenia usług przez instytucje płatnicze i instytucje pieniądza elektronicznego  / 680 5.3. Obowiązek notyfikacji o podjęciu w Polsce przez instytucję kredytową, instytucję płatniczą oraz instytucję pieniądza elektronicznego działalności transgranicznej lub poprzez oddział  / 687 5.3.1. Procedura notyfikacyjna – uwagi ogólne  / 687 5.3.2. Warunki rozpoczęcia działalności w Polsce przez instytucję kredytową, instytucję płatniczą oraz instytucję pieniądza elektronicznego  / 688 5.3.2.1. Stosowanie art. 48ł pr. bank. oraz art. 124 u.u.p.  / 688 5.3.2.2. Stosowanie art. 49l pr. bank. oraz art. 122 u.u.p.  / 690 14 Spis treści 5.3.2.3. Możliwość kontrolowania przez Komisję Nadzoru Finansowego spełnienia unijnych warunków uzyskania jednolitej licencji  / 692 5.3.2.4. Obowiązek notyfikacji działalności w zakresie świadczenia usług bankowych oraz usług płatniczych na odległość  / 692 5.4. Nadzór Komisji Nadzoru Finansowego nad działającą w Polsce instytucją kredytową oraz instytucją płatniczą  / 694 5.4.1. Zasada nadzoru państwa macierzystego  / 694 5.4.2. Nadzór nad płynnością oddziałów instytucji kredytowej  / 695 5.4.3. Nadzór nad realizacją polityki pieniężnej  / 697 5.4.4. Przysługujące polskim władzom nadzorczym środki prawne nadzoru nad instytucją kredytową oraz instytucją płatniczą, która prowadzi w Polsce działalność  / 698 5.5. Nadzór Komisji Nadzoru Finansowego nad działalnością w Polsce instytucji pieniądza elektronicznego  / 707 5.6. Szczególne obowiązki ustawowe instytucji kredytowej, instytucji płatniczej oraz instytucji pieniądza elektronicznego świadczących w Polsce usługi transgranicznie lub poprzez oddział  / 709 5.7. Szczególne uprawnienia ustawowe instytucji kredytowej prowadzącej w Polsce działalność transgranicznie lub poprzez oddział  / 712 5.7.1. Uwagi wstępne  / 712 5.7.2. Pojęcie banku a pojęcie instytucji kredytowej na gruncie polskiego prawa bankowego w kontekście szczególnych uprawnień ustawowych  / 713 5.7.3. Bankowy tytuł egzekucyjny  / 713 5.7.4. Szczególna moc prawna ksiąg i niektórych innych dokumentów bankowych oraz hipoteka bankowa  / 715 5.7.5. Przetwarzanie dla celów prowadzonej działalności bankowej informacji zawartych w dokumentach tożsamości osób fizycznych  / 717 5.8. Podejmowanie działalności przez krajowe instytucje płatnicze oraz instytucje pieniądza elektronicznego z siedzibą w Polsce w innych państwach członkowskich  / 717 1 Spis treści Wnioski  / 719 Literatura  / 731 Wykaz aktów prawnych  / 745 Wykaz orzecznictwa  / 757 Inne materiały  / 762             dyrektywa PSD k.c. k.p.a. k.p.c. k.s.h. Konstytucja  konwencja rzymska Wykaz skrótów Akty prawne dyrektywa 2007/64/EC Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r. w spra- wie usług płatniczych w ramach rynku wew- nętrznego zmieniająca dyrektywy 97/7/EC, 2002/65/EC, 2005/60/EC, 2006/48/EC i uchyla- jąca dyrektywę 97/5/EC (OJ L 319 z 5.12.2007) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy- wilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postę- powania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spó- łek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Konwencja o prawie właściwym dla zobowią- zań umownych otwarta do podpisu w Rzymie dnia 19 czerwca 1980 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 10, poz. 57) 1 Wykaz skrótów                 ordynacja  podatkowa  pr. bank. pr. spółdz. projekt poselski  z 2008 r.  projekt poselski  z 2009 r.   projekt prezydencki r.p.k.z.p.   rozporządzenie  EBC 25/2009  rozporządzenie  Rzym I  TFUE TWE             1 ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo banko- we (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spół- dzielcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.) projekt ustawy o zmianie ustawy o spółdziel- czych kasach oszczędnościowo-kredytowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw, druk nr 650 poselski projekt ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw, druk nr 1876 projekt ustawy o spółdzielniach, druk nr 657 rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 gru- dnia 1992 r. w sprawie pracowniczych kas za- pomogowo-pożyczkowych oraz spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych w zakła- dach pracy (Dz. U. Nr 100, poz. 502 z późn. zm.) rozporządzenie Europejskiego Banku Central- nego nr 25/2009 (EBC/2008/32) z dnia 19 grud- nia 2008 r. w sprawie bilansu skonsolidowanego sektora monetarnych instytucji finansowych (OJ L 15 z 20.01.2009) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (OJ L 177 z 4.07.2008) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana OJ C 83 z 30.03.2010) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europej- ską (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 z późn. zm.); poprzednio Traktat o ustanowieniu Eu- Wykaz skrótów u.d.u. u.f.b.s., ustawa  spółdzielczych  u.f.f.e. u.e.i.p. ropejskiej Wspólnoty Gospodarczej (TEWG); od dnia 1 grudnia 2009 r. nosi nazwę Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 11, poz. 66 z późn. zm.) ustawa z dnia 12 września 2002 r. o elektronicz- nych instrumentach płatniczych (Dz. U. Nr 169, poz. 1385 z późn. zm.) ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o funkcjono- o bankach  waniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających (Dz. U. Nr 119, poz. 1252 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organiza- cji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach in- westycyjnych (Dz. U. Nr 146, poz. 1546 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie kon- sumenckim (Dz. U. Nr 100, poz. 1081 z późn. zm.) ustawa z 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad ryn- kiem finansowym (Dz. U. Nr 157, poz. 1119 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie in- strumentami finansowymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektó- rych praw konsumentów oraz o odpowiedzial- u.o.d.o. u.o.p.k. u.f.i. u.f.p. u.k.k. u.n.r.f. u.o.i.f. 1                           Wykaz skrótów u.p.p.e. u.p.p.f.t. u.p.u. u.r. u.s.d.g. u.s.k.o.k. 1995 u.s.k.o.k. 2009 u.s.u.s. u.u.p. ustawa o BFG ustawa o KSF                       20 ności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U. Nr 22, poz. 271 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o pracow- niczych programach emerytalnych (Dz. U. Nr 116, poz. 1207 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 listopada 2000 r. o przeciw- działaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 276 z późn. zm.) ustawa z 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubez- pieczeniowym (Dz. U. Nr 124, poz. 1154 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachun- kowości (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 152, poz. 1223 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdziel- czych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz. U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2 z późn. zm.) ustawa z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdziel- czych kasach oszczędnościowo-kredytowych, druk nr 1876 ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) projekt ustawy o usługach płatniczych (wersja z dnia 2 marca 2010 r.) ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 711 z późn. zm.) ustawa z dnia 7 listopada 2008 r. o Komite- cie Stabilności Finansowej (Dz. U. Nr 209, poz. 1317) Wykaz skrótów ustawa o NBP ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 1, poz. 2 z późn. zm.) Czasopisma, publikatory Biul. SN Dz. U. Dz. Urz. EPS KPP Biuletyn Biura Orzecznictwa Sądu Najwyż- szego Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Europejski Przegląd Sądowy Kwartalnik Prawa Prywatnego Mon. Praw. Monitor Prawniczy OJ Official Journal ONSA Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego ONSAiWSA Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administra- cyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyj- nych OSNC Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSNC-ZD Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy OSP Orzecznictwo Sądów Polskich OTK-A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; PiP PPH PPP Pr. Bank. PUG RPEiS Zb. Orz. zbiór urzędowy, Seria A Państwo i Prawo Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawa Publicznego Prawo Bankowe Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Zbiór Orzecznictwa Trybunału Europejskiego                                             21 Wykaz skrótów b.t.e. BaFin BFG BIK CBA CEIDG EBA EBC ERRS ESFS ESNF ESRB ETS EUNB FSA Fundacja PZK FUS ICA IKE IPE Kasa Krajowa Inne bankowe tytuły egzekucyjne Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsauf- sicht (niemiecki urząd federalny do spraw kon- troli usług finansowych) Bankowy Fundusz Gwarancyjny Biuro Informacji Kredytowej S.A. Centralne Biuro Antykorupcyjne Centralna Ewidencja i Informacja o Działalno- ści Gospodarczej European Banking Authority Europejski Bank Centralny Europejska Rada ds. Ryzyka Systemowego (European Systemic Risk Board – ESRB) European System of Financial Supervisors Europejski System Nadzoru Finansowego (European System of Financial Supervisors – ESFS) European Systemic Risk Board Europejski Trybunał Sprawiedliwości, obecnie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Europejski Urząd Nadzoru Bankowego (Euro- pean Banking Authority – EBA) Financial Services Authority (Urząd ds. Usług Finansowych) Fundacja na Rzecz Polskich Związków Kredy- towych Fundusz Ubezpieczeń Społecznych International Co-operative Alliance (Między- narodowy Związek Spółdzielczy) indywidualne konta emerytalne instytucja pieniądza elektronicznego Krajowa Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo- -Kredytowa                                         22                               SAK SG SKOK, kasy UCITS  wniosek Prezydenta Wykaz skrótów KNB Komisja Nadzoru Bankowego KNF Komisja Nadzoru Finansowego KRS Krajowy Rejestr Sądowy KSF Komitet Stabilności Finansowej LEX System Informacji Prawnej LEX MIF monetarna instytucja finansowa NBP Narodowy Bank Polski OFE PKZP PPE PSP otwarty fundusz emerytalny pracownicze kasy zapomogowo-pożyczkowe pracownicze programy emerytalne payment service provider (dostawca usług płat- niczych) Spółdzielczy Arbitraż Konsumencki Straż Graniczna spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe Undertakings for Collective Investments in Transferable Securities (przedsiębiorstwo zbiorowego inwestowania w zbywalne papiery wartościowe) wniosek Prezydenta RP do Trybunału Konsty- tucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją u.s.k.o.k. 2009 (Kp 10/09)       WOCCU World Council of Credit Unions (Światowa Ra- da Związków Kredytowych) WSA Wojewódzki Sąd Administracyjny ZUS Zakład Ubezpieczeń Społecznych Wstęp Praca została napisana według metody dogmatyczno-prawnej i jest poświęcona regulacjom prawnym dotyczącym trzech różnych rodzajów instytucji finansowych w szerokim znaczeniu: spółdzielczym kasom oszczędnościowo-kredytowym, instytucjom płatniczym oraz instytu- cjom pieniądza elektronicznego. Każda z nich wyrasta z innego czasu i innej epoki. Idee i charakterystyczne rozwiązania prawne, które legły u podstaw regulacji spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych (dalej nazywanych kasami), pochodzą z XIX i początku XX wieku, insty- tucje płatnicze są ewidentnie dzieckiem gwałtownego rozwoju nowoczes- nych sposobów płatności za dobra i usługi, który miał miejsce pod koniec XX wieku, a instytucje pieniądza elektronicznego tkwią korzeniami już w XXI wieku i mają służyć realizacji marzenia o idealnym pieniądzu po- zwalającym na dokonywanie płatności w środowisku cyberprzestrzeni. Już to pobieżne przedstawienie uwidacznia, że instytucje te muszą się znacznie między sobą różnić, a jednocześnie w najbardziej możliwy, ogólny sposób pokazuje, dlaczego bliżej jest instytucjom płatniczym do instytucji pieniądza elektronicznego (IPE) niż do kas. Jest jednak coś, co stanowi niejako „wspólny mianownik” tych trzech instytucji, coś, co pozwala kwalifikować je do tej samej grupy podmiotów. Jest to dzia- łalność depozytowa. Wszystkie te trzy podmioty wykonują działalność depozytową podobnie jak banki, lecz nie są bankami. Są instytucjami parabankowymi. Należy zatem postawić pytanie, jak na prawną regulację tych podmio- tów wpływa fakt, że wykonują one, podobnie jak banki, działalność depo- zytową? Jak bardzo regulacja ta wzoruje się na prawnych rozwiązaniach dotyczących banków? Które rozwiązania prawne są wyjątkowe i charak- terystyczne dla kas, a które dla instytucji płatniczych czy też IPE? 2 Wstęp Najistotniejsze pytanie, wyrażające w istocie podstawowy cel badaw- czy pracy, dotyczy tego, czy obecnie jest możliwa jedna wspólna regulacja prawna instytucji parabankowych, ewentualnie, czy taka regulacja będzie możliwa w najbliższej przyszłości. Aby spróbować odpowiedzieć na te pytania, należy najpierw ustalić, co to jest działalność depozytowa, i określić podmioty, które ją wyko- nują; opisuje to rozdział 1. Następnie należy ogólnie scharakteryzować poszczególne instytucje parabankowe, uwzględniając również Krajową Spółdzielczą Kasę Oszczędnościowo-Kredytową (nazywaną dalej Kasą Krajową), w przypadku której można mieć uzasadnione wątpliwości, czy wykonuje taką samą działalność depozytową jak kasy i banki. Pełni ona jednak zbyt istotne funkcje w systemie SKOK, aby można ją było pominąć w niniejszej pracy. Nie można również pominąć biura usług płatniczych – stanowi ono naturalne i wymuszone przez praktykę uzupełnienie in- stytucji płatniczej. Ponadto jako instytucje parabankowe będą również uznane te instytucje kredytowe działające w Polsce, które nie są, według prawa państwa macierzystego, bankami. Najważniejsza i kluczowa dla niniejszej pracy jest problematyka bezpieczeństwa wkładów powierzanych instytucjom parabankowym pod tytułem zwrotnym. Potrzeba zapewnienia takiego bezpieczeństwa jest charakterystyczna dla działalności depozytowej. To ze względu na zapewnienie tego bezpieczeństwa powstało wiele swoistych dla tej dzia- łalności instytucji prawnych, jest to także powód ograniczania swobody prowadzenia tego rodzaju działalności gospodarczej. Warto zatem zba- dać, w jaki sposób regulacje prawne dotyczące poszczególnych instytucji parabankowych zapewniają bezpieczeństwo wkładów, z uwzględnieniem regulacji dotyczącej banków (rozdział 3). Z problematyką bezpieczeństwa wkładów ściśle wiąże się kwestia zakresu i rodzajów działalności insty- tucji parabankowych innych niż działalność depozytowa. Analiza tego zagadnienia zostanie dokonana w rozdziale 4. Z uwagi na postępującą globalizację i unifikację rynków finansowych ważnym aspektem działalności instytucji parabankowych jest możliwość prowadzenia przez nie działalności w innych państwach członkowskich. Zastanawia, w jakim stopniu odpowiednia regulacja prawna – unijna i polska – nawiązuje w tym zakresie do rozwiązań przyjętych powszech- nie w przepisach dotyczących instytucji finansowych w szerokim zna- czeniu, a w szczególności do rozwiązań przyjętych dla instytucji kredy- towych (rozdział 5). 2 Wstęp Wydaje się, że rok 2011 to dobry moment na publikację pracy poświę- conej instytucjom parabankowym. System SKOK wraz z Kasą Krajową i kasami jest u progu rewolucyjnych zmian. To, czy do takich niezbędnych (co ma zostać wykazane) zmian dojdzie, zależy obecnie od decyzji Try- bunału Konstytucyjnego, do którego został zaskarżony przez Prezydenta projekt ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych. Dlatego też w niniejszej pracy podjęto się analizy przepisów dwóch ustaw dotyczących kas – „starej”, obecnie obowiązującej i całkowicie nieod- powiadającej rzeczywistości systemu SKOK, ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych z 1995 r. oraz nowoczesnej, lecz posądzonej o niezgodność z Konstytucją, ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych z 2009 r. Kasy są nie tylko spółdzielniami, ale przede wszystkim instytucjami finansowymi, a wyraźnie widać to wówczas, gdy ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredy- towych zostaną porównane z odpowiednimi przepisami dotyczącymi instytucji płatniczych oraz IPE, a także z przepisami ustawy – Prawo bankowe. Rewolucję czeka również IPE – upłynął już termin implemento- wania nowej dyrektywy dotyczącej podejmowania i prowadzenia działal- ności przez IPE, a odpowiedni projekt ustawy nie trafił jeszcze do Sejmu. Zupełnie nowa jest natomiast regulacja prawna instytucji płatniczych – dyrektywa PSD wprowadza wiele nowych, wcześniej nieznanych pojęć i mechanizmów, a prace legislacyjne mające na celu implementację tej dyrektywy nie zostały jeszcze zakończone. Rozdział 1 Działalność bankowa 1.1. Pojęcie działalności bankowej Pojęcie działalności bankowej nie jest tylko pojęciem doktrynalnym, lecz korzysta z niego również polski ustawodawca, przede wszystkim w ustawie – Prawo bankowe. W literaturze można znaleźć dwa odmien- ne sposoby ustalania treści i zakresu tego pojęcia. Jedni autorzy uznają za punkt wyjścia do takich poszukiwań przede wszystkim legalną de- finicję banku zawartą w art. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Pra- wo bankowe1 z odpowiednim uwzględnieniem regulacji art. 5 pr. bank. (zawierającego katalog czynności bankowych)2. W tym ujęciu znacze- nie ma również definicja instytucji kredytowej zawarta w dyrektywie 2006/48/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 czerwca 2006 r. dotyczącej podejmowania i prowadzenia działalności bankowej przez instytucje kredytowe3. Natomiast inni autorzy opowiadają się raczej za konstruowaniem pojęcia działalności bankowej w pierwszym rzędzie na podstawie treści art. 5 i 6 ust. 1 pr. bank., a także art. 1 pr. bank. (okre- ślającego zakres przedmiotowy ustawy – Prawo bankowe)4. Są to więc dwa odrębne ujęcia – podmiotowe i przedmiotowe. W pierwszym za działalność bankową uznaje się działalność podmiotu, który przez polskie prawo jest definiowany jako bank, a przez prawo Unii Europejskiej jako instytucja kredytowa, natomiast w drugim ujęciu przez działalność bankową rozumie się wykonywanie czynności, które 1 Tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 z późn. zm. 2 Zob. E. Fojcik-Mastalska (w:) M. Bączyk, E. Fojcik-Mastalska, L. Góral, J. Pisuliń- ski, W. Pyzioł, Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2007, s. 13 i 15–18. 3 OJ L 177 z 30.06.2006 z późn. zm. 4 Zob. B. Smykla, Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2005, s. 6–8. 2 Rozdział 1. Działalność bankowa ustawodawca określił mianem „bankowych”, a także innych, wskazanych w art. 6 pr. bank. Pierwsze ujęcie ze swojej istoty jest „węższe”, a drugie „szersze”. Tym samym zakres przedmiotowy pojęcia działalności ban- kowej będzie się różnił w zależności od tego, czy będzie ustalany przede wszystkim na podstawie treści art. 2 pr. bank., czy też głównie na pod- stawie art. 5 i 6 ust. 1 pr. bank. Wiele argumentów przemawia za tym pierwszym ujęciem5. Pojawia się tu także pytanie o to, czy ustawodawca utożsamia pojęcie działalności bankowej z czynnościami bankowymi? Artykuł 1 pr. bank. może to sugerować, ale tego bynajmniej nie przesądza. Gdyby rzeczy- wiście ustawodawca zamierzał utożsamiać czynności bankowe z dzia- łalnością bankową, to konsekwentnie korzystałby z pojęcia działalno- ści bankowej i nie wprowadzałby do art. 5 pr. bank. pojęcia czynności bankowej (w art. 6 pr. bank. posługuje się pojęciem usług finansowych, a nawet sformułowaniem „inne czynności”). Tak na przykład postępuje ustawodawca niemiecki, który w art. 1 ust. 1 ustawy o działalności kredy- towej (Gesetz über das Kreditwesen6 – KWG) wymienia czynności, które zbiorczo obejmuje pojęciem działalności bankowej. Z kolei włoska ustawa z zakresu bankowości i kredytu7 (il Testo Unico delle leggi in materia bancaria e creditizia – t.u.b.), objęta dekretem Prezydenta Republiki Wło- skiej8 posługuje się pojęciem bankowości (banking), które w art. 10 ust. 1 definiuje jako zbieranie funduszy od społeczeństwa i udzielanie na ich bazie kredytów. Tak rozumiana „bankowość”, czyli działalność bankowa, jest zastrzeżona wyłącznie dla włoskich banków (art. 10 ust. 2 t.u.b.), które oprócz niej, według art. 10 ust. 3 t.u.b., mogą wykonywać również inną działalność finansową (financial business). Ani pojęcia działalności bankowej, ani nawet pojęcia bankowości nie używa natomiast brytyjska regulacja – Financial Services and Markets Act 2000. W art. 22 tej ustawy jest jedynie mowa o „działalnościach regulowanych” (regulated activities), których katalog został wskazany w załączniku 2. W załączniku tym nie występuje pojęcie działalności bankowej, wymienia się tam natomiast 5 Więcej W. Srokosz, Pojęcie „działalności bankowej” w polskim prawie, PUG 2006, 6 In der Fassung der Bekanntmachung vom 9. September 1998, BGBl. I S. 2776, 7 D.Lgs. z dnia 1 września 1993 r. Nr 385 il Testo Unico delle leggi in materia ban- 8 Zob. M. Spyra, Prywatne prawo bankowe we Włoszech, Pr. Bank. 2003, nr 1, nr 12, s. 14. z późn. zm. caria e creditizia. s. 83 i n. 30 1.1. Pojęcie działalności bankowej m.in. „przyjmowanie depozytów” (accepting deposits) oraz „pożyczki zabezpieczone na gruncie” (loans secued on land). Treść art. 2 pr. bank. oraz to, że ustawa posługuje się dwoma poję- ciami – czynności bankowej i działalności bankowej, przemawia raczej za tym, aby nie utożsamiać tych dwóch pojęć. Nie można jednak nie dostrzegać ogromnej roli, jaką pełni pojęcie czynności bankowych dla określenia pojęcia banku, a tym samym również dla określenia pojęcia działalności bankowej. Poszukiwać należy zatem rozwiązania kompro- misowego, a więc takiego, które wychodząc z definicji banku zawartej w art. 2 pr. bank., uwzględnia również regulację art. 5 pr. bank. Taka analiza została w literaturze przeprowadzona i doprowadziła do konkluzji, że działalność bankową należy postrzegać jako działalność polegającą na wykonywaniu takich czynności bankowych, które mogą prowadzić do powstania zysków lub strat w wyniku niepewności co do przebiegu tych czynności, przy czym te zyski i straty dotyczą środków, które bankowi zostały powierzone pod tytułem zwrotnym. Następnie po pewnym „wygładzeniu” tych wniosków zaproponowano, aby uznać, że w świetle definicji banku zawartej w art. 2 pr. bank. działalność bankowa polega na wykonywaniu czynności bankowych obciążających ryzykiem środki, które zostały powierzone bankowi pod tytułem zwrotnym9. Ustalono także, że w świetle prawa Unii Europejskiej pojęcie dzia- łalności bankowej obejmuje zatem zarówno działalność depozytowo- -kredytową, jak i samą działalność depozytową10. W konkluzji należy stwierdzić, że niezbędnym elementem działalno- ści bankowej jest „zwrotność powierzonych środków”, czyli prowadzenie działalności depozytowej. Innymi słowy, aby uznać jakąś działalność za bankową, musi ona zostać co najmniej zakwalifikowana jako działalność depozytowa. Owa zwrotność powierzonych środków uzasadnia również ingerencję państwa wyrażającą się w różnego rodzaju działaniach nadzor- czych, a przede wszystkim w reglamentowaniu działalności depozytowej. W prawie Unii Europejskiej znalazło to wyraz w treści art. 5 dyrektywy 2006/48/EC, według którego państwa członkowskie mają obowiązek za- kazać osobom lub podmiotom gospodarczym niebędącym instytucjami kredytowymi prowadzenia działalności polegającej na przyjmowaniu od ludności depozytów i innych środków podlegających zwrotowi. 9 W. Srokosz, Pojęcie „działalności bankowej”..., s. 14–15. 10 Tamże, s. 17. 31 Rozdział 1. Działalność bankowa 1.2. Działalność depozytowa 1.2.1. Zakres działalności depozytowej Czynnościami, które prowadzą do powierzenia dowolnemu pod- miotowi (niekoniecznie bankowi) środków pieniężnych pod tytułem zwrotnym, są przede wszystkim czynności wymienione w art. 5 ust. 1 pr. bank., takie jak: – przyjmowanie wkładów pieniężnych płatnych na żądanie lub z na- dejściem oznaczonego terminu oraz prowadzenie rachunków tych wkładów (pkt 1), – emitowanie bankowych papierów wartościowych (pkt 5). W załączniku I do dyrektywy 2006/48/EC zostały wymienione ro- dzaje działalności podlegających wzajemnemu uznaniu – stanowią one przykładowy katalog usług bankowych, inwestycyjnych oraz płatniczych. Czynnościom bankowym o charakterze depozytowym wymienionym w art. 5 ust. 1 pkt 1 i 5 pr. bank. odpowiada działalność wskazana w pkt 1 załącznika I, jaką jest przyjmowanie od ludności depozytów i innych środków podlegających zwrotowi. Charakterystyczny element zwrotności środków pieniężnych wy- stępuje również w regulacjach prawnych innych państw członkowskich dotyczących bankowości, np. w definicji depozytów zawartej w pkt 22 załącznika 2 do Financial Services and Markets Act 2000. Według tej definicji depozyty to prawa (rights) wynikające z umowy, zgodnie z którą suma pieniężna (bez względu na to, czy jest wyrażona w walucie – cur- rency) jest wypłacana przez osobę przechowującą tę sumę w terminach, w których miała być zwrócona, z odsetkami lub premią, lub bez nich, i albo na żądanie, albo w uzgodnionym czasie, lub też w razie wystąpienia uzgodnionych okoliczności lub na rzecz osoby dokonującej wypłaty. W niemieckim prawie bankowym wprost mówi się o działalności de- pozytowej (Einlagengeschäft, deposit business), a definicja tej działalności również zawiera element zwrotności powierzonych środków pieniężnych. Według art. § 1 ust. 1 Gesetz über das Kreditwesen (KWG) działalnością depozytową jest przyjmowanie funduszy od innych jako depozytów lub przyjmowanie zwrotnych funduszy od społeczeństwa, chyba że żądanie zwrotu funduszy jest zabezpieczone w formie świadectw na okaziciela (bearier certificate) lub bez względu na obowiązek zapłaty odsetek. Natomiast we włoskiej ustawie z zakresu bankowości i kredytu (t.u.b.) zdefiniowano działalność nazwaną „gromadzeniem oszczędności” (raccol- 32 1.2. Działalność depozytowa ta del risparmio), której charakterystyczną cechą również jest przyjmowa- nie zwrotnych środków pieniężnych. Jest to więc niewątpliwie działalność odpowiadająca działalności depozytowej. Według art. 11 ust. 1 włoskiej ustawy bankowej „gromadzenie oszczędności” polega na przyjmowaniu zwrotnych funduszy w formie depozytów lub w innych formach. Definicję depozytu zawiera art. 1 ust. 1 dyrektywy 94/19/EC w spra- wie systemów gwarantowania depozytów11, według którego depozyt to saldo dodatnie (credit balance), które jest rezultatem: – wpłaty środków pieniężnych (funds) na rachunek (account) lub – zaistnienia czasowych sytuacji zachodzących w ramach zwykłych transakcji bankowych (normal banking transactions), jak również mających miejsce wtedy, gdy instytucja kredytowa musi spłacać dług wynikający z obowiązujących ją regulacji prawnych lub umów. Ponadto depozytem jest wierzytelność potwierdzona przez doku- ment (certificate) wystawiony przez instytucję kredytową. Również w tej definicji kładzie się nacisk na zwrotność środków powierzonych insty- tucji kredytowej. Jaki jest zatem zakres działalności depozytowej rozumianej jako działalność polegająca na przyjmowaniu środków pieniężnych pod ty- tułem zwrotnym? Odpowiedź na to pytanie próbował znaleźć Europejski Trybunał Sprawiedliwości. Z orzeczenia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-366/97, Massimo Romanelli Paolo Romanelli12 wynika, że działal- ność depozytową należy rozumieć bardzo szeroko, ponieważ może być ona wykonywana nie tylko za pomocą instrumentów finansowych po- siadających immanentną („wrodzoną”) cechę zwrotności, ale również za pomocą instrumentów finansowych nieposiadających takiej cechy, których zwrotny charakter wynika z postanowień umownych. Orzecze- nie to zostało wydane na podstawie art. 3 drugiej dyrektywy bankowej 89/646/EEC13. Dyrektywa ta została zastąpiona dyrektywą 2000/12/EC dotyczącą podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kre- 11 Dyrektywa 94/19/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 maja 1994 r. w sprawie gwarancji depozytów (OJ L 135 z 31.05.1994 z późn. zm.). 12 Wyrok z dnia 11 lutego 1999 r. w sprawie C-366/97, Massimo Romanelli i Paolo Romanelli, Zb. Orz. 1999, s. I-855. 13 Second Council Directive 89/646/EEC of 15 December 1989 on the coordination of laws, regulations and administrative provisions relating to the taking up and pursu- it of the business of credit institutions and amending Directive 77/780/EEC (OJ L 386 z 30.12.1989 z późn. zm.). 33 Rozdział 1. Działalność bankowa dytowe, a treść art. 3 dyrektywy 89/646/EEC znalazła wierne odzwier- ciedlenie w treści art. 3 dyrektywy 2000/12/EC i następnie w treści art. 5 dyrektywy 2006/48/EC. Tak więc orzeczenie ETS, pomimo formalnego uchylenia dyrektywy 89/646/EEC, nie straciło aktualności. Orzeczenie w sprawie C-366/97, Massimo Romanelli Paolo Roma- nelli zostało wydane w odpowiedzi na pytanie sądu we Florencji. Zwrócił się on do ETS o stwierdzenie, czy wyrażenie „zwrotne fundusze” zawarte w dyrektywie 89/646/EEC dotyczy tylko instrumentów finansowych, któ- re posiadają wrodzoną cechę (właściwość) zwrotności, czy też wyrażenie to odnosi się również do instrumentów, które – chociaż nie posiadają takiej wrodzonej (immanentnej) cechy (właściwości) – są przedmiotem postanowienia umownego dotyczącego zwrotu zapłaconej wartości. Włoski sąd rozpatrywał sprawę na podstawie przepisów ustawy z zakresu bankowości i kredytu (t.u.b.). Ustawa ta implementuje dyrek- tywę 89/646/EEC i konsoliduje włoską legislację z obszaru bankowości i kredytów. W art. 11 ust. 2 t.u.b. zakazano przedsiębiorstwom innym niż banki przyjmowania oszczędności od społeczeństwa. Działalność ta została zdefiniowana w art. 11 ust. 1 jako „przyjmowanie obciążonych obowiązkiem zwrotu funduszy w formie depozytów lub w inny sposób”. Ponadto art. 130 t.u.b. uznaje nielegalne przyjmowanie oszczędności od społeczeństwa za przestępstwo. Europejski Trybunał Sprawiedliwości orzekał na podstawie stanu faktycznego, zgodnie z którym w 1994 i 1995 r. Messers Massimo i Pao- lo Romanelli wyemitowali depozytowe papiery wartościowe (ang. trust securities) reprezentujące kwotę należną (przypadającą do zapłaty) oraz prawo do żądania natychmiastowego wykupu za cenę obejmującą umó- wione odsetki. Ponadto Massers Massimo i Paolo Romanelli wyemitowali również warranty reprezentujące prawo do nabycia skryptów dłużnych (ang. debentures) wyemitowanych przez Romanelli Finanzaria SpA. Sąd cywilny i karny we Florencji stwierdził, że „depozytowe papiery wartościowe oraz warranty opiewające na obligacje nie były finansowymi instrumentami zwrotnymi ze swojej natury, lecz ich charakter zwrotny był rezultatem postanowień umownych”. Według Messersa Massimo i Paola Romanellego art. 3 dyrektywy 89/646/EEC (obecnie art. 5 dyrektywy 2006/48/EC) dotyczy tylko naby- wania funduszy, które są immanentnie (pierwotnie) zwrotne, i nie znaj- duje zastosowania do instrumentów finansowych bez tej właściwości, nawet jeżeli – jak w ich przypadku – „rekompensata” wynika z umowy. Obaj twierdzili, że chociaż dyrektywa 89/646/EEC i dyrektywa Rady 34 1.2. Działalność depozytowa 77/780/EEC14 (obecnie dyrektywa 2006/48/EC) mają na celu ochronę kapitału kredytowego (ang. credit capital), takiego jak certyfikaty de- pozytowe i obligacje, nie dotyczą jednak ryzyka kapitałowego (ang. risk capital) związanego z akacjami (udziałami), które nie są inwestowane na bazie gwarancji spłaty, ale w celu spekulatywnego zarobku. Odmienny pogląd wyraziły rządy Belgii, Austrii, Finlandii oraz Ko- misja Europejska, twierdząc, że jednym z celów dyrektywy 89/646/EEC (obecnie dyrektywy 2006/48/EC) jest ochrona oszczędności, a cel ten może być osiągnięty tylko wtedy, gdy art. 3 (obecnie art. 5 dyrektywy 2006/48/EC) jest interpretowany tak, aby termin „fundusze zwrotne” dotyczył każdej transakcji zawierającej zobowiązanie do spłaty (repay- ment). Uzasadniano to tym, że z racji tendencji instytucji finansowych do wynajdywania coraz to nowych instrumentów finansowych jakakolwiek inna interpretacja postanowień art. 3 (art. 5 dyrektywy 2006/48/EC) mog- łaby pozbawić skuteczności sformułowanego w nim zakazu. Europejski Trybunał Sprawiedliwości podzielił stanowisko Komisji i państw członkowskich. Przede wszystkim przywołał wcześniejsze orze- czenie w sprawie C-222/95, Parodi v. Banque H. Albert de Bary, gdzie Try- bunał stwierdził, że sektor bankowy jest szczególnie wrażliwym obsza- rem z punktu widzenia ochrony praw konsumenta. Konsumenci muszą być chronieni przed szkodami, które mogą zostać im wyrządzone przez instytucje kredytowe lekceważące wymagania dotyczące wypłacalności lub których menedżerowie nie mają wystarczających kwalifikacji bądź nie spełniają odpowiednich kryteriów prawości (integrity). Według ETS, z punktu widzenia dyrektyw 77/780/EEC i 89/646/EEC, a więc i dyrektywy 2006/48/EC, ochrona oszczędności stanowi jeden z elementów będących miarą koordynacji (uzgadniania, harmonizowania – coordinate) instytucji kredytowych. Zgodnie z preambułą do dyrektywy 77/780/EEC miara ta musi mieć zastosowanie do wszystkich instytucji kredytowych, a ponadto powinna mieć możliwie szeroki zakres i doty- czyć wszystkich instytucji, których działalność polega na otrzymywaniu zwrotnych funduszy od społeczeństwa czy to w formie depozytów, czy też w innych formach, takich jak stała emisja obligacji i innych podobnych (zbliżonych) papierów wartościowych. W związku z tym ETS uważa, że zakaz określony w art. 3 dyrektywy 89/646/EEC (również w art. 5 dyrek- 14 First Council Directive 77/780/EEC of 12 December 1977 on the coordination of the laws, regulations and administrative provisions relating to the taking up and pur- suit of the business of credit institutions (OJ L 322 z 17.12.1977 z późn. zm.). 3 Rozdział 1. Działalność bankowa tywy 2006/48/EC) musi być interpretowany tak, aby stosować go również do instrumentów finansowych, w których wymóg zwrotności wywodzi się z postanowień umownych. Trybunał podsumowuje swoje rozważania sentencją, zgodnie z którą określenie „inne zwrotne fundusze” użyte w art. 3 dyrektywy 89/646/EWG (art. 5 dyrektywy 2006/48/EC) dotyczy nie tylko finansowych instrumen- tów posiadających immanentną (wrodzoną, naturalną) charakterystycz- ną właściwość „zwrotności”, ale także takich, które jej nie posiadają, a są przedmiotem porozumienia wynikającego z umowy o zwrot wpłaconych funduszy. Stanowisko Trybunału podziela doktryna, która podnosi, że duże znaczenie dla ustalenia istotnych cech działalności depozytowej ma użyty w art. 3 dyrektywy 2000/12/EC zwrot „inne zwrotne fundusze pochodzą- ce od społeczeństwa”. Zwrot ten ma sugerować szeroką wykładnię pojęcia depozytu i tym samym szerokie rozumienie działalności depozytowej. „Tak więc uzyskiwanie jakichkolwiek wpływów pieniężnych można spro- wadzić do działalności depozytowej (w szerokim znaczeniu), jeżeli w ten sposób uzyskanych środków dotyczy obowiązek zwrotu. Nie jest przy tym istotne, czy wymóg zwrotu już istnieje w czasie przyjęcia środków (i stanowi „przedmiotowo istotny” element tej transakcji), czy też zobo- wiązanie to powstaje dopiero w wyniku wykreowania w drodze umowy stosownego uprawnienia”15. Ten pogląd jest również w pełni akceptowa- ny przez Europejski Bank Centralny16.Takie szerokie ujęcie działalności depozytowej znajduje ponadto uzasadnienie w treści pkt 6 preambuły dyrektywy 2006/48/EC. Część doktryny przyjmuje, że w świetle postanowień dyrektywy 2000/12/EC (obecnie dyrektywy 2006/48/EC) instytucją kredytową jest każdy podmiot, który przyjmuje wkłady pieniężne od ludności pod ty- tułem zwrotnym, nawet jeżeli nie udziela na ich bazie kredytów (poży- czek)17. Podobnie twierdzi EBC, według którego „działalność polegająca 15 Tak A. Bornemann, Abridged Opinion on the Concept of the Credit Institution in the Directives of the European Community Relating to Bank Regulation and Supervision, http://www.money-advice.net/media.php?id=234, s. 11 i cyt. tam lit. Por. też W. Szprin- ger, Problem parabanków na tle pojęcia banku jako instytucji kredytowej w Unii Europej- skiej, Pr. Bank. 2004, nr 11, s. 52 i n. 16 Zob. opinię Europejskiego Banku Centralnego z dnia 26 kwietnia 2006 r. doty- cząca projektu dyrektywy w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego (EBC/2006/21), (OJ C 109 z 9.05.2006). 17 Zob. A. Bornemann, Abridged Opinion..., s. 9; inne poglądy prezentuje W. Szprin- ger, Problem parabanków..., s. 54. 3 1.2. Działalność depozytowa na przyjmowaniu depozytów lub innych środków podlegających zwro- towi stanowi podstawę dla bankowości jako takiej, jak wyjaśnia to de- finicja »instytucji kredytowej« zawarta w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/12/EC”. 1.2.2. Pojęcie depozytu dla potrzeb statystyki monetarnej Próbę ustalenia treści i zakresu pojęcia działalności depozytowej może ułatwić definicja depozytu przyjęta dla potrzeb statystyki mo- netarnej w rozporządzeniu Europejskiego Banku Centralnego 25/2009 (EBC/2008/32) z dnia 19 grudnia 2008 r. w sprawie bilansu skonsolidowa- nego sektora monetarnych instytucji finansowych18. Definicja ta została skorelowana z postanowieniami rozporządzenia Rady 2223/96 z dnia 25 czerwca 1996 r. w sprawie europejskiego systemu rachunków narodo- wych i regionalnych we Wspólnocie19 (zwanego również ESA 95). Według pkt 1.2 sekcji I części I załącznika I w zw. z pkt 9 części 2 załącznika II rozporządzenia EBC 25/2009 depozyty to przede wszystkim kwoty (amounts), udziały, depozyty lub inne (shares, deposits or other) należne wierzycielom od podmiotów sprawozdawczych, które charak- teryzują się: – przenoszalnością, oznaczającą możliwość uruchomienia środków ulokowanych w danym instrumencie finansowym przez wykorzy- stanie form rozliczeń, takich jak czeki, polecenia przelewu, bezpo- średnie obciążenie konta lub podobne, – wymienialnością, oznaczającą możliwość i koszt wymiany instru- mentów finansowych na gotówkę lub depozyty rozliczeniowe, – pewnością, oznaczającą posiadanie z wyprzedzeniem dokładnej wie- dzy na temat wartości kapitału instrumentu finansowego wyrażone- go w walucie krajowej. Z pojęcia depozytu wyłączono kwoty wynikające z emisji zbywalnych papierów wartościowych lub jednostek uczestnictwa funduszy rynku pie- niężnego. Dla potrzeb statystyki rozporządzenie EBC wyróżnia depozyty bie- żące, terminowe, z terminem wypowiedzenia oraz operacje z przyrzecze- niem odkupu. Do depozytów zalicza się również „kredyty” kwalifiko- 18 OJ L 15 z 20.01.2009. 19 OJ L 310 z 30.11.1996. 3 Rozdział 1. Działalność bankowa wane jako pasywa monetarnych instytucji finansowych (MIF). W ujęciu metodologicznym kredyty to kwoty otrzymane przez MIF, które nie zo- stały skonstruowane jako „depozyty” (czyli mają cechy depozytów). Na- leży zaznaczyć, że rozporządzenie pozwala tak kwalifikować wyłącznie kredyty zaciągane przez monetarne instytucje finansowe i takie ujęcie nie będzie dotyczyć pozostałych instytucji finansowych. W rozporządzeniu zwraca się uwagę na to, że ESA 95 rozróżnia „kredyty” i „depozyty” na podstawie identyfikacji inicjatora operacji (jeżeli jest nim kredytobior- ca, to taką operację uznaje się za kredyt, a jeżeli inicjatorem jest kre- dytodawca, to należy operację kwalifikować jako depozyt). W systemie sprawozdawczym „kredyty” nie są ujmowane w bilansie jako oddzielna kategoria po stronie pasywnej. Zamiast tego, takie „kredyty” wykazuje się w pozycji „depozyty”, o ile nie występują one w formie instrumentów zbywalnych. Kredyty udzielone MIF, zdefiniowane jako „depozyty”, wy- kazuje się w podziale zgodnym z wymogami systemu sprawozdawczego (tj. według sektora, instrumentów, waluty lub terminów pierwotnych). Jako depozyty powinny być również kwalifikowane niezbywalne instrumenty dłużne. Ich „niezbywalność” polega na tym, że istnieją ograniczenia dotyczące przeniesienia prawa własności instrumentu, co uniemożliwia wprowadzenie go na rynek lub do obrotu, mimo ich teore- tycznej zbywalności, z uwagi na brak zorganizowanego rynku. Niezby- walne instrumenty emitowane przez podmioty sprawozdające, które na- stępnie stały się zbywalne i mogą być dopuszczone do obrotu na rynkach wtórnych, należy reklasyfikować jako „dłużne papiery wartościowe”. Depozytami w rozumieniu rozporządzenia EBC 25/2009 są również tzw. depozyty zabezpieczające złożone w ramach kontraktów na instru- menty pochodne, jeżeli są wyrażone w gotówce złożonej w MIF jako zabezpieczenie oraz pozostają własnością deponenta i są płatne na rzecz deponenta z wygaśnięciem kontraktu. W oparciu o praktykę rynkową w rozporządzeniu sugeruje się, aby depozyty zabezpieczające otrzyma- ne przez podmiot sporządzający sprawozdanie były klasyfikowane jako „depozyty” jedynie w zakresie, w jakim MIF jest zasilona środkami, któ- re są łatwo dostępne dla akcji kredytowej. Jeżeli część depozytu zabez- pieczającego otrzymanego przez MIF musi zostać przekazana innemu uczestnikowi rynku instrumentów pochodnych (np. izbie rozrachun- kowej), w kategorii „depozyty” należy w zasadzie wykazać jedynie część pozostałą do dyspozycji MIF. Warto tu zaznaczyć, że według rozporzą- dzenia środków (depozytów) otrzymanych na zasadzie powiernictwa nie wykazuje się w bilansie MIF. 3 1.2. Działalność depozytowa Dookreślenie treści pojęcia depozytu używanego przez rozporzą- dzenie EBC 25/2009 mogą ułatwić definicje poszczególnych rodzajów depozytów. I tak, depozyty bieżące to według rozporządzenia takie depo- zyty, które są wycofywane i/lub rozliczane na żądanie za pośrednictwem czeku, stałego zlecenia płatniczego, polecenia zapłaty lub w podobny spo- sób bez znaczącej zwłoki, ograniczeń lub kar. Do depozytów bieżących rozporządzenie zalicza: – lokaty (oprocentowane lub nieoprocentowane), które są wycofywane niezwłocznie na żądanie lub do końca dnia roboczego następującego po dacie takiego żądania bez znaczącej kary lub ograniczenia, nie- będące jednak depozytami rozliczeniowymi, – lokaty (oprocentowane lub nieooprocentowane) reprezentujące kwoty przedpłacone z wykorzystaniem pieniądza elektronicznego „gromadzonego na urządzeniu” lub w oparciu o oprogramowanie komputerowe (np. karty przedpłacone), – kredyty pozostające do spłacenia do końca dnia roboczego w dniu następującym po dacie, w której je udzielono. Z kolei depozyty rozliczeniowe (nazywane przez rozporządzenie rów- nież „depozytami przenoszalnymi”) to te depozyty w kategorii „depozyty bieżące”, które są bezpośrednio rozliczane na żądanie w celu dokonywania płatności na rzecz innych instytucji za pomocą powszechnie stosowanych sposobów płatności, takich jak polecenie przelewu i polecenie zapłaty, rów- nież za pośrednictwem karty kredytowej lub debetowej, pieniądza elek- tronicznego, czeków lub podobnych środków bez znaczących opóźnień, ograniczeń lub kar. Tak więc rozporządzenie EBC 25/2009 kwalifikuje depozyty rozliczeniowe jako rodzaj depozytów bieżących (wskazuje na to również systematyka aktu prawnego – depozyty bieżące są definiowane w pkt 1.9, a depozyty rozliczeniowe w pkt 9.1a). Depozyty rozliczeniowe nie obejmują depozytów, które mogą zostać zrealizowane lub przeniesione tylko za pośrednictwem innego rachunku tego samego posiadacza. 1.2.3. Element zwrotności jako najważniejsza cecha  działalności depozytowej Dla określenia działalności depozytowej i odróżnienia jej od innych rodzajów działalności istotne jest zaakcentowanie elementu zwrotności, który przejawia się tym, że powierzona kwota musi zostać zwrócona. Założenie „zwrotności” kwoty pieniężnej implikuje również czasowość 3 Rozdział 1. Działalność bankowa powierzenia takiej kwoty
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instytucje parabankowe w Polsce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: