Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00548 008149 11490367 na godz. na dobę w sumie
Instytucje prawa cywilnego w konstrukcji prawnej podatków - ebook/pdf
Instytucje prawa cywilnego w konstrukcji prawnej podatków - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2655-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> podatkowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Opracowanie stanowi pierwszą w doktrynie polskiej - na tak znaczną skalę - próbę kompleksowego spojrzenia na związki zachodzące pomiędzy prawem cywilnym a prawem podatkowym na tle polskiego systemu podatkowego. Specyfikę podjętej problematyki podkreśla fakt, że chodzi o gałęzie prawa należące do dwóch odrębnych obszarów porządku prawnego - prawa prywatnego i prawa publicznego. Ścisła więź między nimi wynika ze znacznego nasycenia regulacji prawa podatkowego instytucjami cywilnoprawnymi, które to instytucje służą przede wszystkim konstruowaniu elementów podatkowego stanu faktycznego. Opracowanie opiera się w dużej mierze na problemach, z którymi spotykają się podmioty stosujące konstrukcje prawne odnoszące się do podatków.

W książce można znaleźć odpowiedź m.in. na następujące pytania:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

AUTORZY prof. dr hab. Mieczysław Goettel – kierownik Katedry Prawa Cywilnego, Wydział Prawa, Uniwersytet w Białymstoku prof. dr hab. Mariola Lemonnier – kierownik Katedry Prawa Finansowego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie dr Aleksy Goettel - adiunkt w Katedrze Prawa Finansowego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie dr Janusz Orłowski - adiunkt w Katedrze Prawa Finansowego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie dr Bogumił Pahl – adiunkt w Katedrze Prawa Finansowego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie dr Marek Tyrakowski - adiunkt w Katedrze Prawa Finansowego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Karina Wardencka – doradca podatkowy dr Jakub J. Zięty – adiunkt w Katedrze Prawa Gospodarczego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Instytucje prawa cywilnego w konstrukcji prawnej podatków redakcja Mieczysław Goettel i Mariola Lemonnier Aleksy Goettel, Mieczysław Goettel, Janusz Orłowski, Bogumił Pahl Marek Tyrakowski, Karina Wardencka, Jakub J. Zięty Warszawa 2011 Stan prawny na 1 lipca 2011 r. Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Anna Berska Opracowanie redakcyjne: Izabela Ratusińska Łamanie: Zakład Usługowy PRIM © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2011 ISBN: 978-83-264-1402-2 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści  Spis treści Wykaz najważniejszych skrótów  ........................................................................................... 9 Wstęp  ......................................................................................................................................... 11 Rozdział 1 Prawo cywilne a prawo podatkowe (Mieczysław Goettel, Aleksy Goettel)  ................ 13   1.1. Miejsce prawa cywilnego oraz prawa podatkowego w systemie prawa  ............... 13   1.2. Przedmiot, funkcje i zasady prawa cywilnego oraz prawa podatkowego  ............ 18   1.3. Cywilnoprawna a prawnopodatkowa metoda regulacji  .......................................... 23   1.4. Odpowiedzialność cywilna a odpowiedzialność podatkowa  .................................. 25   1.5. Związki prawa cywilnego z prawem podatkowym – uwagi wprowadzające  ...... 29   1.6. Instytucje cywilnoprawne w strukturze podatkowego stanu faktycznego  ........... 33   1.7. Wadliwość czynności prawnych i jej skutki na gruncie prawa podatkowego  ...... 38   1.8. Odesłania w przepisach podatkowych do przepisów prawa cywilnego  ............... 43   1.9. Prawo cywilne a prawo podatkowe – problemy terminologiczne  .......................... 47 1.10. Ocena treści i skutków zdarzeń cywilnoprawnych w świetle regulacji prawnopodatkowych  ..................................................................................................... 52 1.11. Problem „obejścia” prawa podatkowego w świetle cywilistycznej zasady autonomii woli  ................................................................................................................ 55 Rozdział 2 Podatek dochodowy od osób fizycznych (Janusz Orłowski)  ......................................... 61   2.1. Wprowadzenie  ................................................................................................................ 61   2.2. Koncepcja dochodu w prawie cywilnym oraz w ustawie o podatku  dochodowym od osób fizycznych  ................................................................................ 63   2.3. Status podatnika podatku dochodowego od osób fizycznych – aspekty cywilnoprawne  ................................................................................................................ 70   2.4. Źródła przychodów, podstawa opodatkowania oraz koszty uzyskania przychodów w podatku dochodowym od osób fizycznych a instytucje prawa  cywilnego  ......................................................................................................................... 85   2.5. Instytucje prawa cywilnego w konstrukcji prawnej zwolnień i ulg w podatku  dochodowym od osób fizycznych  .............................................................................. 107 Spis treści  Rozdział 3 Podatek dochodowy od osób prawnych (Marek Tyrakowski)  ..................................... 120   3.1. Uwagi ogólne  ................................................................................................................. 120   3.2. Podmioty opodatkowania a cywilistyczna koncepcja podmiotów stosunków prawnych  ........................................................................................................................ 121   3.3. Przedmiotowe aspekty opodatkowania a konstrukcje prawa cywilnego  ............ 133   3.4. Szczegółowe aspekty podmiotu i przedmiotu opodatkowania a regulacje  cywilnoprawne  .............................................................................................................. 138   3.5. Instytucje prawa cywilnego w konstrukcji zwolnień podatkowych  ..................... 141   3.6. Opodatkowanie stron umowy leasingu  .................................................................... 144   3.7. Darowizny odliczane od podstawy opodatkowania a regulacje  cywilnoprawne  .............................................................................................................. 145 Rozdział 4 Podatek zryczałtowany od przychodów ewidencjonowanych (Jakub J. Zięty)  ........ 148   4.1. Uwagi ogólne  ................................................................................................................. 148   4.2. Najem jako przedmiot opodatkowania  ..................................................................... 149   4.3. Podnajem jako przedmiot opodatkowania  ............................................................... 158   4.4. Dzierżawa jako przedmiot opodatkowania  .............................................................. 159   4.5. Poddzierżawa jako przedmiot opodatkowania  ....................................................... 163   4.6. Zagadnienia szczegółowe związane ze stosunkiem najmu i dzierżawy a obowiązek podatkowy  .............................................................................................. 164   4.7. Umowy podobne do najmu, podnajmu, dzierżawy oraz poddzierżawy a przedmiot opodatkowania  ....................................................................................... 166   4.8. Wspólnicy spółki cywilnej jako podatnicy podatku zryczałtowanego  ................. 168   4.9. Wspólnicy spółki jawnej jako podatnicy podatku zryczałtowanego  .................... 171 4.10. Charakter prawny oświadczenia o wyborze formy opodatkowania  .................... 174 Rozdział 5 Podatek od towarów i usług oraz podatek akcyzowy (Jakub J. Zięty, Karina Wardencka)  ................................................................................................................ 176   5.1. Uwagi ogólne  ................................................................................................................. 176   5.2. Wybrane aspekty cywilnoprawne podatku od towarów i usług  .......................... 180   5.3. Wybrane aspekty cywilnoprawne podatku akcyzowego  ....................................... 211 Rozdział 6 Podatek od czynności cywilnoprawnych (Aleksy Goettel) ........................................... 215   6.1. Uwagi wprowadzające  ................................................................................................. 215   6.2. Czynności prawa cywilnego jako przedmiot obowiązku podatkowego  – ogólna charakterystyka  ............................................................................................. 220   6.3. Przegląd wybranych umów objętych opodatkowaniem  ........................................ 223   6.4. Skutki prawnopodatkowe zdarzeń niebędących czynnościami  cywilnoprawnymi  ......................................................................................................... 241   6.5. Konstrukcje cywilnoprawne wyłączające powstanie obowiązku podatkowego oraz będące podstawą zwrotu podatku  .................................................................... 245   6.6. Instytucje cywilnoprawne w konstrukcji przywilejów podatkowych  .................. 254   6.7. Mechanizm odpowiedzialności podatkowej  ............................................................ 257   6.8. Konstrukcje cywilnoprawne jako czynnik kształtujący powstanie obowiązku podatkowego  ................................................................................................................. 262   6.9. Notariusz jako płatnik podatku  .................................................................................. 267 6.10. Cywilistyczne aspekty właściwości organu podatkowego  .................................... 271  Spis treści Rozdział 7 Podatek od spadków i darowizn (Aleksy Goettel)  ......................................................... 275   7.1. Uwagi ogólne  ................................................................................................................. 275   7.2. Nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych pod tytułem darmym jako przedmiot podatku  ....................................................................................................... 280   7.3. Idea prorodzinności podatku w konstrukcji preferencji podatkowych  ............... 299   7.4. Koncepcja obowiązku podatkowego  ......................................................................... 310   7.5. Długi i ciężary jako czynniki kształtujące zakres zobowiązania  podatkowego  ................................................................................................................. 316   7.6. Udział płatnika w realizacji obowiązku zapłaty podatku  ...................................... 320 Rozdział 8 Podatek od nieruchomości (Bogumił Pahl)  ...................................................................... 324   8.1. Uwagi ogólne  ................................................................................................................. 324   8.2. Cywilistyczne pojęcie nieruchomości a przedmiot podatku  .................................. 325   8.3. Trwałe związanie z gruntem a normatywna definicja budynku  ........................... 328   8.4. Część składowa rzeczy a legalna definicja budowli  ................................................ 329   8.5. Charakterystyka ogólna zakresu podmiotowego podatku od nieruchomości  .... 331   8.6. Problem podmiotowości prawnopodatkowej Skarbu Państwa  ............................. 333   8.7. Małoletni jako podatnik  ............................................................................................... 336   8.8. Zasada superficies solo cedit a podatnik podatku od nieruchomości  ...................... 337   8.9. Posiadacz zależny nieruchomości i obiektu budowlanego  .................................... 343 8.10. Służebność a obowiązek podatkowy w podatku od nieruchomości  .................... 346 8.11. Spółka cywilna jako podatnik  ..................................................................................... 347 8.12. Umowa cywilnoprawna a obowiązek podatkowy w podatku  od nieruchomości  .......................................................................................................... 349 8.13. Odrębna własność lokali a zasady opodatkowania garaży  .................................... 350 8.14. Posiadanie gruntów, budynków i budowli przez przedsiębiorcę lub inny  podmiot prowadzący działalność gospodarczą  ....................................................... 352 8.15. Moment powstania obowiązku podatkowego  ......................................................... 356 Rozdział 9 Podatek rolny i leśny (Bogumił Pahl)  ................................................................................ 359   9.1. Uwagi ogólne  ................................................................................................................. 359   9.2. Posiadacz samoistny gruntów rolnych  ...................................................................... 360   9.3. Podatkowe a cywilistyczne pojęcie gospodarstwa rolnego  .................................... 361   9.4. Współwłasność a obowiązek podatkowy  ................................................................. 364   9.5. Moment powstania obowiązku podatkowego  ......................................................... 367   9.6. Nabycie przez następców podatnika praw do kwoty niewykorzystanej ulgi inwestycyjnej .................................................................................................................. 368 Spis treści    9.7. Zwolnienie od podatku rolnego gruntów przeznaczonych na utworzenie  nowego lub powiększenie już istniejącego gospodarstwa  ..................................... 370   9.8. Cywilnoprawne aspekty podatku leśnego  ................................................................ 373 Rozdział 10 Podatek od środków transportowych (Bogumił Pahl)  ................................................... 375 10.1. Uwagi ogólne  ................................................................................................................. 375 10.2. Zastaw rejestrowy i umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie a podatnik  podatku od środków transportowych  ....................................................................... 376 10.3. Ogłoszenie upadłości a obowiązek podatkowy  ....................................................... 378 10.4. Skutki prawne zawarcia umowy leasingu w podatku od środków  transportowych  ............................................................................................................. 379 10.5. Opodatkowanie współwłaścicieli środków transportowych  ................................. 381 10.6. Wpływ zbycia pojazdu na obowiązek podatkowy  .................................................. 382 10.7. Umowa powierzenia pojazdu przez zagraniczną osobę fizyczną lub prawną podmiotowi polskiemu a obowiązek podatkowy  ................................................... 383 10.8. Właściwość miejscowa organu podatkowego  .......................................................... 384 Rozdział 11 Inne podatki (Aleksy Goettel)  ............................................................................................ 387 11.1. Podatek od gier  .............................................................................................................. 387 11.2. Podatek tonażowy  ......................................................................................................... 392 Wybrana literatura  ................................................................................................................ 399 Wykaz skrótów  Wykaz najważniejszych skrótów Akty prawne k.c.  –  Konstytucja RP  –  k.p.c. k.r.o. k.s.h. o.p.  pr. bank.  u.g.h. u.g.n. u.p.a.  u.p.c.c. u.p.d.o.f. u.p.d.o.p. u.p.l. u.p.o.l. u.p.r.  u.p.s.d. u.p.t. u.p.t.u. – – – –  –  – – –  – – – – – –  – – – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16,  poz. 93 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U.  Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) ustawa z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) ustawa 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.:  Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.); powoływana również jako Ordynacja lub Ordynacja podatkowa ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U.  z 2002 r. Nr 72, poz. 665 z późn. zm.). ustawa z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540 z późn. zm.) ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 z późn. zm.) ustawa z 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym (tekst jedn.:  Dz. U. z 2011 r. Nr 108, poz. 626) ustawa z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnopraw- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 101, poz. 649 z późn. zm.) ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycz- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 51, poz. 307 z późn. zm.) ustawa z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób praw- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397 z późn. zm.) ustawa z 30 października 2002 r. o podatku leśnym (Dz. U. Nr 200, poz. 1682 z późn. zm.) ustawa z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 95, poz. 613 z późn. zm.) ustawa z 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (tekst jedn.: Dz. U.  z 2006 r. Nr 136, poz. 969 z późn. zm.) ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 z późn. zm.) ustawa z 24 sierpnia 2006 r. o podatku tonażowym (Dz. U. Nr 183, poz. 1353 z późn. zm.) ustawa z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 z późn. zm.) Wykaz skrótów 10 u.z.p.d.o.f. – ustawa z 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku docho- dowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fi- zyczne (Dz. U. Nr 144, poz. 930 z późn. zm.) Czasopisma i publikatory Dor. Pod.  FK  GSP KPP  Mon. Pod.  Mon. Prawn.  ONSA ONSAiWSA Orz. Pod.  OSA OSN OSNIC OSP OTK PiP POP PPH PPLiFS Pr. i Pod.  Prz. Pod. RPEiS Inne EOG  ETS NIP  NSA SN TK WSA –  –  – –  –  –  – – –  – – – – – – – – – –  – – –  – –  – – – – Doradca Podatkowy Finanse Komunalne Gdańskie Studia Prawnicze Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Podatkowy Monitor Prawniczy Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódz- kich Sądów Administracyjnych Orzecznictwo Podatkowe Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Państwo i Prawo Przegląd Orzecznictwa Podatkowego Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Podatków Lokalnych i Finansów Samorządowych Prawo i Podatki Przegląd Podatkowy Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Europejski Obszar Gospodarczy Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecnie Trybunał Spra- wiedliwości Unii Europejskiej) Numer Identyfikacji Podatkowej Naczelny Sąd Administracyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Wojewódzki Sąd Administracyjny Wstęp 11 Wstęp Brzmienie tytułu opracowania jednoznacznie wskazuje na podjętą przez autorów próbę ukazania szczególnych związków pomiędzy dwiema gałęziami prawa – prawem cywilnym a prawem podatkowym. Związki międzygałęziowe są czymś naturalnym, a wynikają z istoty systemu prawa stanowiącego pewną koherentną całość, opartą na wspólnych założeniach i wartościach. Jednak rela- cje pomiędzy prawem cywilnym a prawem podatkowym dowodzą, że mamy do czynienia ze zjawiskiem wyjątkowym, niemającym odpowiednika w odnie- sieniu do innych gałęzi. Ową wyjątkowość potęguje fakt, że chodzi o dwa zu- pełnie odmienne kompleksy norm, należące do dwóch różnych, historycznie ukształtowanych, obszarów porządku prawnego – prawa prywatnego i prawa publicznego. W każdym z tych obszarów znajduje swoje odzwierciedlenie rea- lizacja i ochrona odmiennego jakościowo interesu – prywatnego i publicznego, co rodzi w konsekwencji dalsze różnice między nimi. Już tylko pobieżny przegląd regulacji prawa podatkowego wskazuje na znaczne ich nasycenie instytucjami cywilnoprawnymi. W rezultacie liczne sta- ny faktyczne powstające dzięki obowiązywaniu norm prawa cywilnego stają się jednocześnie stanami faktycznymi (lub elementami tych stanów) wywołujący- mi skutki na gruncie prawa podatkowego (rodzącymi obowiązek podatkowy). Właśnie analiza obecności instytucji prawa cywilnego w konstrukcji prawnej po- datków tworzących polski system podatkowy stanowi problematykę niniejszego opracowania. Analiza ta musiała być jednak poprzedzona ogólnymi rozważa- niami na temat związków prawa cywilnego z prawem podatkowym, ze wska- zaniem powstających na tym tle szeregu, niekiedy dość złożonych, problemów, doniosłych zarówno z teoretycznego, jak i praktycznego punktu widzenia. Cho- dzi w szczególności o stosowany przez ustawodawcę podatkowego mechanizm odwoływania się do instytucji cywilnoprawnych oraz posługiwania się termino- logią cywilistyczną (zwłaszcza w kontekście autonomii prawa podatkowego), zawarte w przepisach podatkowych odesłania do stosowania (wprost lub od- powiedniego) norm prawa cywilnego, ocenę (w aspekcie następstw w prawie podatkowym) treści oraz skutków zdarzeń cywilnoprawnych, ze szczególnym uwzględnieniem konsekwencji wadliwych (na gruncie prawa cywilnego) czyn- ności prawnych, czy wreszcie kontrowersyjne zagadnienie tzw. obejścia pra- wa podatkowego w świetle cywilistycznej zasady autonomii woli. W związku z tym uznano również za celowe przedstawienie ogólnego spojrzenia na naturę obu analizowanych gałęzi prawa ze wskazaniem ich miejsca w systemie prawa, głównych zasad i funkcji, przedmiotu oraz metody regulacji, a także konstruk- cji odpowiedzialności istniejącej w ich ramach. Wstęp 12 Materia normatywna, w obrębie której dostrzegalne są związki pomiędzy prawem podatkowym a prawem cywilnym, jest ogromna. Niepodobna poddać ją, w ramach jednego opracowania, nawet pobieżnej analizie w odniesieniu do wszystkich kategorii podatków. Okoliczność ta wymusza dość znaczną selekcję poruszanych zagadnień, a tym samym rezygnację z omawiania licznych szcze- gółowych unormowań. Autorzy starali się jednak uwzględnić, w możliwie sze- rokim zakresie, zawarte w ustawach podatkowych mechanizmy i rozwiązania, w których znaczenie instytucji prawa cywilnego przejawia się w sposób szcze- gólnie wyraźny. Mieczysław Goettel Mariola Lemonnier Prawo cywilne a prawo podatkowe 13 Mieczysław Goettel, Aleksy Goettel Rozdział 1 Prawo cywilne a prawo podatkowe 1.1. Miejsce prawa cywilnego oraz prawa podatkowego w systemie prawa W ramach rozważań nad ogólną koncepcją jakiejkolwiek gałęzi prawa są podejmowane m.in. próby zgłębienia jej miejsca w obrębie szerszej kategorii po- jęciowej – systemu prawa, rozumianego jako uporządkowany zbiór norm praw- nych obowiązujących w określonym miejscu (państwie) i w określonym czasie1.  Pomijając szersze dociekania nad istotą systemu prawa (jest to materia ogólnej teorii prawa), warto zwrócić uwagę – co nie będzie bez znaczenia dla dalszych analiz – na dwie jego główne postulowane cechy: spójność i zupełność. Zakła- damy więc, po pierwsze, że system prawa powinien być zbiorem wolnym we- wnętrznie od niezgodności (zarówno prakseologicznej, jak i formalnej) oraz, po drugie, że zbiór ten powinien być przede wszystkim wolny od luk (logicznych oraz konstrukcyjnych)2. Powyższy zbiór norm podlega różnym zabiegom systematyzującym, z któ- rych wyjątkową doniosłość ma rozróżnienie w jego obrębie gałęzi prawa. Dok- tryna nie jest do końca zgodna, jakie kryteria decydują o wyodrębnieniu poszcze- gólnych gałęzi. W zasadzie poza sporem jest kryterium przedmiotu regulacji, którym jest określona dziedzina stosunków społecznych. Obok niego są wymie- niane: „wspólnota” treściowa przepisów oraz zasady obowiązujące w ramach danej gałęzi3; przyjęta przez prawodawcę metoda unormowania oraz podmio- ty, do których adresowane są normy prawne4. Zgodnie też wskazuje się – jako 1 A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, War- szawa 1993, s. 218. 2 Tamże, s. 219–223. 3 A. Jamróz, Wprowadzenie do prawoznawstwa, Warszawa 2008, s. 64.  4 A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii..., s. 231; autorzy syg- nalizują stosowanie w nauce również kryterium zasad prawa oraz kryteriów formalnych (ujęcie norm w formie kodyfikacji). 14 Rozdział 1 trzy podstawowe (klasyczne) gałęzie prawa – prawo cywilne, prawo karne i pra- wo administracyjne5. Niezależnie od wyróżnienia gałęzi, w ramach systemu prawa wyodrębnia się różne jego obszary. Ze względu na problematykę niniejszego opracowania szczególną uwagę należy zwrócić na, ukształtowany już w starożytności i ciąg­ le aktualny, podział na: prawo publiczne i prawo prywatne6. Naturę każdego z tych praw najlepiej obrazuje rodzaj chronionego interesu: prawo publiczne reprezentuje i chroni interes publiczny (interes państwa oraz innych związków publicznoprawnych), zaś prawo prywatne wyraża i chroni interes jednostkowy. Jednak nie tylko odmienność chronionego interesu, ale też wiele innych kryte- riów rozróżnienia prawa publicznego i prawa prywatnego wskazuje się w dok- trynie7, przy czym dość popularne jest stanowisko przypisujące najwyższą rangę kryterium metody regulacji stosunków społecznych8. Wielu autorów zwraca jed- nak uwagę na trudności w wytyczeniu ścisłej linii demarkacyjnej dzielącej pra- wo publiczne i prawo prywatne, wątpiąc w możliwość posłużenia się do końca poprawnym kryterium rozróżniającym oba te prawa9. Oblicze współczesnych systemów prawnych zdaje się potwierdzać zasyg- nalizowane wyżej trudności i wątpliwości. Oprócz wskazanych wyżej podsta- wowych gałęzi: prawa cywilnego stanowiącego trzon prawa prywatnego oraz prawa administracyjnego i prawa karnego reprezentujących prawo publicz- ne10, uformowały się na gruncie współczesnego porządku prawnego również gałęzie, których przynależność do danego obszaru systemu prawa nie jest tak jednoznaczna. Typowym przykładem może być prawo pracy, które historycz- 5 Z. Ziembiński, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980, s. 11; A. Stel- machowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998, s. 25; A. Redelbach, S. Wron- kowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii..., s. 231; A. Jamróz, Wprowadzenie do prawoznawstwa...,  s. 64. 6 Na temat genezy tego podziału szczegółowo pisze J. Nowacki, Prawo publiczne – prawo prywatne, Katowice 1992, s. 8 i n., zaś na jego szczególną aktualność w realiach ustrojowych RP zwraca uwagę Z. Radwański, Pojęcie prawa cywilnego (uwagi de lege lata i de lege ferenda) (w:) Polskie prawo prywatne w dobie przemian. Księga jubileuszowa dedykowa- na Profesorowi Jerzemu Młynarczykowi, Gdańsk 2005, s. 31–34. 7 Szeroko analizuje je J. Nowacki, Prawo publiczne..., s. 70 i n. Zob. też A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii..., s. 230; M. Safjan (w:) System prawa prywatne- go, t. I, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2007, s. 31; A. Jamróz, Wpro- wadzenie do prawoznawstwa..., s. 66–72. 8 W nauce i judykaturze prawa cywilnego (nieco inaczej niż w doktrynie prawa podatkowego) jest to stanowisko dominujące – por. Z. Radwański, Pojęcie prawa cywil- nego..., s. 30. 9 J. Łętowski, W sprawie granicy między prawem publicznym i prywatnym (w:) Pra- ce z prawa cywilnego, wydane dla uczczenia pracy naukowej profesora Józefa Piątowskiego, red.  B. Kordasiewicz, E. Łętowska, Ossolineum 1985, s. 361; H. Rot, Problem dychotomii prawa publicznego i prywatnego, Przegląd Prawa i Administracji, t. VII, Wrocław 1976, s. 9 i n.; J. Kowalski, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1984, s. 160; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996, s. 15–16. 10 Niektórzy autorzy zaliczają ponadto do głównych gałęzi prawa publicznego pra- wo konstytucyjne – tak m.in. A. Jamróz, Wprowadzenie do prawoznawstwa..., s. 78.  1 Prawo cywilne a prawo podatkowe nie wywodzi się wprawdzie z prawa prywatnego, jednak współcześnie, w wy- niku nasycenia go w znacznym stopniu rozwiązaniami administracyjnopraw- nymi, stało się prawem (odrębną gałęzią) o charakterze mieszanym, w którym występują obok siebie elementy charakterystyczne tak dla prawa prywatnego jak i prawa publicznego11. Mamy ponadto do czynienia z występowaniem, i to dość licznie, wyodrębnionych wyspecjalizowanych zespołów norm prawnych (powiązanych kryterium przedmiotowym), przynależnych do różnych gałęzi prawa (zwłaszcza prawa administracyjnego, cywilnego, finansowego, karnego itp.), określanych mianem regulacji (także gałęzi, działów lub dyscyplin) kom- pleksowych. Tytułem przykładu można wskazać: prawo rolne, prawo wodne, prawo górnicze, prawo ochrony środowiska, prawo przewozowe, prawo mor- skie, prawo lotnicze, prawo ubezpieczeniowe, prawo własności przemysłowej. Znamienna jest natomiast sytuacja prawa gospodarczego, które wyodrębniło się jako samodzielna dyscyplina badawcza i dydaktyczna, jednak swymi regulacja- mi tkwi w obszarze prawa zarówno prywatnego (cywilnego), jak i publiczne- go (administracyjnego), tworząc w istocie dwie odrębne (choć ściśle powiązane ze sobą) dziedziny: prawo gospodarcze prywatne (które ma też swoją tradycyj- ną nazwę: prawo handlowe) i prawo gospodarcze publiczne12. Należy wreszcie z jednej strony wspomnieć o nasilającej się w ostatnich dziesięcioleciach tenden- cji, również zacierającej ostrość podziału na prawo prywatne i prawo publiczne, określanej jako „publicyzacja” prawa prywatnego (o czym poniżej) oraz poja- wianiu się elementów „prywatyzacji” w obrębie prawa publicznego (np. umo- wy administracyjne), z drugiej strony. Pomimo zachodzących zjawisk, jak i nurtujących doktrynę rozterek i dy- lematów, wspomniany podział w dalszym ciągu stanowi, według niektórych autorów, swoisty fundament w systemie norm prawnych, zaś jego użyteczność nie powinna budzić wątpliwości13. Analizując miejsce w systemie prawa dwóch interesujących nas zespołów norm: prawa cywilnego oraz prawa podatkowego, należy poczynić pewne wy- jaśnienia. Co do tego pierwszego, jego „status” jako gałęzi prawa jest, czemu już dano wyraz w dotychczasowych rozważaniach, oczywisty. Odwołując się do trady- cyjnego podziału na prawo prywatne oraz prawo publiczne, prawo cywilne (w szerokim rozumieniu, obejmującym również jego wyspecjalizowane dzia- ły14) uważa się bądź za synonim prawa prywatnego, bądź za jego podstawowy 11 K. Kolasiński, Prawo pracy i zabezpieczenia społecznego, Toruń 2003, s. 31; A. Jamróz, Wprowadzenie do prawoznawstwa..., s. 99; M. Safjan (w:) System..., s. 65–66. 12 A. Doliwa (w:) Prawo gospodarcze prywatne, red. T. Mróz, M. Stec, Warszawa 2005, s. 9–10. 13 Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2005, s. 3–4; S. Włodyka, Problem struktury prawa, PiP 1995, z. 4, s. 13; A. Jamróz, Wprowadzenie do prawoznawstwa...,  s. 65–66. Jednak według J. Łętowskiego, W sprawie granicy..., s. 362, podział ten przestał pełnić już swą podstawową twórczą rolę. 14  Budzi jednak kontrowersje problem usytuowania prawa cywilnego procesowego,  które jest traktowane bądź jako gałąź prawa publicznego – zob. m.in. Z. Radwański, Prawo Rozdział 1 1 trzon15. Zalicza się je, jak już była o tym nowa, do podstawowych, historycznie najwcześniej ukształtowanych, gałęzi prawa. Gdy chodzi natomiast o prawo podatkowe, to jeszcze stosunkowo niedaw- no (w okresie istnienia PRL), problem jego usytuowania w ramach systemu pra- wa w ogóle nie był dyskutowany. Stanowiło ono zaledwie fragment jednego z podstawowych działów prawa finansowego – prawa budżetowego, a ściślej, tzw. budżetowego prawa dochodowego16. Pozycję samodzielnej gałęzi prawa miało natomiast, zgodnie z dominującym stanowiskiem, właśnie wspomniane prawo finansowe17, które, jak podkreślano, wyodrębniło się z prawa administra- cyjnego, pozostając z tym prawem w ścisłym związku18. We współczesnej doktrynie, zgodnie z powszechnie akceptowanym poglą- dem, uznaje się prawo podatkowe za odrębną i samodzielną część systemu pra- wa, argumentując, że odpowiada ono wszelkim kryteriom uznania go za gałąź prawa, charakteryzując się w szczególności właściwym dla niego przedmiotem i metodą regulowania stosunków społecznych, a także innymi cechami19. Stało cywilne..., s. 7 oraz S. Włodyka, Problem struktury..., s. 15, bądź jako gałąź prawa prywat- nego – m.in. A. Jamróz, Wprowadzenie..., s. 74, bądź jako gałąź uplasowana (w sensie cech typologicznych) na ich pograniczu – M. Safjan (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 65. 15 W doktrynie, dla wyjaśnienia relacji między prawem prywatnym a cywilnym, proponuje się rozróżnienie prawa prywatnego w znaczeniu węższym i szerszym – tak M. Safjan (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 53. Zob. też uwagi S. Włodyki, Problem struktury..., s. 13 i n. 16 M. Weralski (w:) System instytucji prawno-finasowych PRL, t. I, Instytucje ogólne,  red. M. Weralski, Ossolineum 1982, s. 31–32. Z czasem jednak zaczęto traktować prawo podatkowe jako odrębną od prawa budżetowego „część składową” prawa finansowego – zob. R. Mastalski, Prawo finansowe i jego podział (w:) Studia z zakresu polityki finansowej i prawa finansowego, red. M. Mazurkiewicz, Wrocław 1992, s. 59. 17  M. Weralski, Kierunki rozwoju prawa finansowego i nauki prawa finansowego, PiP  1965, z. 7, s. 57; tenże (w:) System instytucji..., s. 33 oraz K. Jandy­Jendrośka (w:) System instytucji..., s. 450–451, choć nie brakowało – jak sygnalizują wymienieni autorzy – na tym tle sporów, m.in. lansowania koncepcji uznania prawa finansowego za gałąź kom- pleksową. 18 K. Jandy­Jendrośka, System instytucji..., s. 448–451; C. Kosikowski, J. Matuszew- ski (w:) Finanse publiczne i prawo finansowe, red. C. Kosikowski, E. Ruśkowski, Warsza- wa 2008, s. 54. Ci ostatni autorzy wykazują, że proces ten był dość skomplikowany; por. C. Kosikowski, J. Matuszewski (w:) System prawa finansowego, t. I, Teoria i nauka prawa fi- nansowego, red. C. Kosikowski, Warszawa 2010, s. 15 i n.; C. Kosikowski (w:) System pra- wa finansowego..., t. I, s. 419 i n.  19 A. Gomułowicz, Związki prawa cywilnego z prawem podatkowym, Prz. Pod. 1996,  nr 11, s. 3; B. Brzeziński, Prawo podatkowe, Toruń 1999, s. 40–41; tenże, Wstęp do nauki pra- wa podatkowego, Toruń 2001, s. 14; tenże, Prawo podatkowe a prawo cywilne (w:) Prawo po- datkowe. Teoria. Instytucje. Funkcjonowanie, red. B. Brzeziński, Toruń 2009, s. 391; A. Go- mułowicz, J. Małecki, Podatki i prawo podatkowe, Poznań 2000, s. 101 i n., którzy, poza wy- mienionymi kryteriami, dodają jeszcze kryteria: podmiotu, zasad i funkcji regulacji; por. J. Głuchowski (w:) Finanse publiczne i prawo finansowe, red. C. Kosikowski, E. Ruśkowski, Warszawa 2008, s. 479; W. Nykiel, Autonomia prawa podatkowego (wybrane zagadnienia) (w:) Konstytucja, ustrój, system finansowy państwa. Księga pamiątkowa ku czci prof. Natalii Gajl,  Warszawa 1999, s. 404; R. Mastalski, Stosowanie prawa podatkowego, Warszawa 2008, s. 17.  1 Prawo cywilne a prawo podatkowe się to za sprawą dość gwałtownie przebiegającego procesu wyodrębniania się prawa podatkowego z prawa finansowego. Nie budzi też wątpliwości (nie tyl- ko z uwagi na związki genetyczne, lecz przede wszystkim ze względu na sto- sowaną metodę regulacji), że prawo podatkowe posiada wszelkie właściwości prawa publicznego20. Jak już wyżej zasygnalizowano, współcześnie daje o sobie znać zjawisko nazwane w doktrynie publicyzacją prawa prywatnego, czyli proces odchodze- nia w niektórych jego sferach od mechanizmów i założeń tego prawa wskutek coraz silniejszej ingerencji czynnika publicznoprawnego21. Wyraża się to m.in. w poddawaniu publicznoprawnym (władczym) metodom regulacji coraz licz- niejszych dziedzin stosunków społecznych, należących tradycyjnie do obsza- rów regulacji cywilnoprawnych. Jest to proces, jak podkreśla się w doktrynie, powszechny, naturalny i zarazem nieunikniony, wynikający ze współczesnych uwarunkowań cywilizacyjnych, jednak nieprowadzący do eliminowania lub zastępowania cywilnoprawnej metody regulacji, a raczej zmierzający do uzu- pełniania konstrukcji prywatnoprawnych instrumentami publicznoprawnymi, jak również modyfikowania rozwiązań tradycyjnych w celu dostosowania ich do warunków nowoczesnego rynku22. Jako charakterystyczne obszary ingeren- cji czynnika publicznoprawnego wymienia się przykładowo dziedziny obrotu bankowego, papierami wartościowymi, konsumenckiego, stosunków ubezpie- czeniowych, rolnych, usług medycznych, turystycznych. Również odwrotnie, na gruncie prawa publicznego, w tym także podat- kowego, da się dostrzec pewne przejawy „prywatyzacji”23. Otóż niektóre ele- menty stosunku prawnopodatkowego, kształtowanego, jak wiadomo, w sposób władczy, mogą być niekiedy ustalone za pomocą instrumentów charakterystycz- Autor ten we wcześniejszej pracy (zob. R. Mastalski, Prawo podatkowe, Warszawa 2001) dał wyraz swoim wahaniom, z jednej strony przyjął bowiem odrębność gałęziową pra- wa podatkowego, z drugiej zaś uznał je za część składową prawa finansowego, uważając zapewne wówczas, że proces formowania się prawa podatkowego w odrębną gałąź nie został jeszcze zakończony (s. 16). Obecnie raczej rzadko są spotykane głosy zakładające, że prawo podatkowe nie jest samodzielną gałęzią, lecz częścią składową prawa finanso- wego (prawa finansów publicznych) – zob. np. A. Majchrzycka­Guzowska, Finanse i pra- wo finansowe, Warszawa 2002, s. 22. Por. też wątpliwości C. Kosikowskiego i J. Matuszew- skiego (w:) System prawa finansowego..., t. I, s. 33–34. Co interesujące, z podobnym ujęciem można spotkać się w doktrynie niemieckiej – zob. J. Lang (w:) Steuerrecht, red. K. Tipke,  J. Lang, Köln 2005, s. 3–4. Autor traktuje prawo podatkowe jako część publicznego prawa finansowego, a ściślej jego działu określanego mianem prawa daninowego. 20  R. Mastalski, Stosowanie prawa..., s. 16; tenże (w:) System prawa finansowego, t. III,  Prawo daninowe, red. L. Etel, Warszawa 2010, s. 343 i 370 oraz M. Zirk-Sadowski, Problem autonomii prawa podatkowego w orzecznictwie NSA, POP 2004, nr 2, s. 114.  21 Zwrócił na nie uwagę już A. Stelmachowski, Zarys..., s. 28, natomiast szerzej ana- lizują: M. Safjan (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 47 i n. oraz A. Żurawik, Problem publicyzacji prawa prywatnego w kontekście ustrojowym, PiP 2010, z. 5, s. 32 i n. 22 M. Safjan (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 49. 23  R. Mastalski, Prawo podatkowe..., s. 28.  Rozdział 1 1 nych dla prawa cywilnego24. Przykładem może być tu możliwość, przewidzia- na w art. 1a u.p.d.o.p., utworzenia w drodze umowy podmiotu podatkowego  (podatnika), w postaci „podatkowej grupy kapitałowej”, choć w tym wypadku porozumienie jest zawierane wyłącznie pomiędzy podmiotami biernymi po- datku. Interesującym przykładem dowolnego ukształtowania stopnia rozkładu ciężaru podatkowego w drodze porozumienia podatników jest, przewidziana w art. 27f ust. 4 u.p.d.o.f., możliwość ustalenia przez rodziców (także rodziców zastępczych lub opiekunów prawnych) pozostających w związku małżeńskim proporcji, w jakich każdy z nich skorzysta z odliczenia od podatku ulgi na dzie- cko. Z innego rodzaju mechanizmem mamy do czynienia w regulacjach o.p. do- tyczących porozumień w sprawach ustalenia cen transakcyjnych (art. 20a–20r). W tym bowiem wypadku dochodzi do zawarcia umowy pomiędzy podatnikiem a organem podatkowym. Z dość podobnym rozwiązaniem mamy do czynienia w treści art. 66 o.p. Wskazuje on szczególny przypadek wygaśnięcia zobowią- zania podatkowego – przeniesienie własności rzeczy lub praw majątkowych (w zamian za zaległości podatkowe) na rzecz związku publicznoprawnego, na podstawie umowy zawartej pomiędzy podatnikiem a organem administracji rządowej lub samorządowej. 1.2. Przedmiot, funkcje i zasady prawa cywilnego oraz prawa podatkowego Na gruncie ogólnej teorii prawa nie ma, co już sygnalizowano, jednolitych poglądów w materii kryteriów wyróżniających poszczególne gałęzie prawa. Jeszcze większą rozbieżność stanowisk można dostrzec w kwestii znaczenia, czy nawet celowości określonych kryteriów w odniesieniu do konkretnej ga- łęzi. Odnosi się wrażenie, że teoretycy prawa, w zależności od tego, jaką dzie- dzinę reprezentują, różnie rozkładają w tym względzie akcenty. Zresztą nawet w obrębie jednej dyscypliny często brakuje zgodności w zapatrywaniach po- szczególnych autorów. Dość szczególnym przykładem jest przedmiot regulacji prawnej, którym jest zawsze określona dziedzina stosunków społecznych. Stosunek społeczny, je- żeli opiera się na wyznaczonym przez jakąkolwiek normę obowiązku określone- go zachowania się jednego podmiotu wobec innego, nazywany jest stosunkiem tetycznym, jeżeli tą normą jest norma prawna, mówimy o stosunku prawnym. Powstaje on co najmniej między dwoma podmiotami prawa25. Na gruncie prawa cywilnego za przedmiot regulacji uważa się stosunki o charakterze majątkowym (odnoszące się bezpośrednio do interesu ekonomicz- nego), np. stosunki własnościowe, zobowiązaniowe, spadkowe i niemajątko- wym (dotyczące interesu pozaekonomicznego), np. stosunki rodzinne o cha- 24 Szerzej na temat wykorzystania instrumentów umownych w stosunkach praw- nopodatkowych pisze M. Popławski (w:) System prawa finansowego..., t. III, s. 636 i n. 25 A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii..., s. 155–157. 1 Prawo cywilne a prawo podatkowe rakterze osobistym, stosunki związane z dobrami osobistymi, zastrzegając przy tym, że te pierwsze zdecydowanie przeważają. Do najważniejszych (niejako kon- stytutywnych) cech tychże stosunków należą równorzędność oraz autonomicz- ność woli podmiotów26. W doktrynie cywilistycznej można spotkać się z tezami uznającymi przedmiot za podstawowe kryterium wyróżniające27, wskazującymi przedmiot jako jedno z kilku (obok kryterium podmiotowego i kryterium meto- dy regulacji) równorzędnych kryteriów28, wreszcie odmawiającymi kryterium przedmiotowemu (ze względu na niemożliwość rozgraniczenia na jego podsta- wie norm prawa cywilnego od norm innych gałęzi) większego, czy nawet jakie- gokolwiek znaczenia29. Regulacją prawa podatkowego są objęte stosunki społeczne o charakterze ekonomicznym, związane z przesuwaniem środków pieniężnych od podmiotu zobowiązanego (podatnika) na rzecz podmiotu uprawnionego (państwa albo innego związku publicznoprawnego). Podkreśla się zarazem dwie charaktery- styczne cechy tychże stosunków: po pierwsze, wynikają one z władztwa pań- stwowego, a po drugie, realizacja wynikającego z nich obowiązku przesuwania środków pieniężnych następuje bez ekwiwalentu30. Pod względem swej natury stosunki prawa podatkowego stanowią jakościowo zupełnie odmienne od sto- sunków cywilnoprawnych zjawisko, choć w znacznym stopniu łączy je aspekt ekonomiczny. Gdy chodzi o rolę kryterium przedmiotowego, w doktrynie praw- nopodatkowej w zasadzie nie obserwuje się w tej materii polaryzacji stanowisk. Dość powszechnie zalicza się przedmiot regulacji do podstawowych, obok me- tody regulowania, kryteriów (także równorzędnych względem siebie) wyróż- niających prawo podatkowe jako gałąź prawa31. 26 Z. Banaszczyk (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 837–838 oraz S. Grzybow- ski (w:) System prawa cywilnego, t. I, Część ogólna, red. S. Grzybowski, Ossolineum 1985, s. 179–181. 27 Tak zwłaszcza S. Szer, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 1967, s. 18. 28 Zob. m.in. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogól- nej..., s. 11–12 oraz E. Skowrońska­Bocian, Prawo cywilne – część ogólna. Zarys wykładu,  Warszawa 2005, s. 14–15. 29 Na nieprzydatność kryterium przedmiotu regulacji wskazują głównie A. Stel- machowski, Zarys..., s. 24; S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego..., t. I, s. 17 i n. oraz  Z. Radwański, Pojęcie prawa cywilnego..., s. 30; tenże, Prawo cywilne – część ogólna..., s. 6,  twierdząc, że o prawie cywilnym można mówić wyłącznie jako o metodzie. Z kolei we- dług M. Safjana (w:) System..., s. 47, kryterium przedmiotu (podobnie jak i pozostałe, z wy- jątkiem metody regulowania) mogą co najwyżej pełnić rolę pomocniczą. 30  R. Mastalski, Przedmiot i metoda regulacji w prawie podatkowym, Edukacja Prawni- cza 1994, nr 9, s. 193; tenże, Prawo podatkowe..., s. 17; A. Gomułowicz i J. Malecki, Podatki i prawo podatkowe..., s. 102–103. 31 Tak zwłaszcza R. Mastalski, Przedmiot i metoda regulacji..., s. 193; tenże, Prawo po- datkowe..., s. 16–17; tenże, Stosowanie prawa..., s. 16–17; P. Borszowski, Elementy stosunku prawnego zobowiązania podatkowego, Kraków 2004, s. 29; Z kolei A. Gomułowicz i J. Małe- cki, Podatki i prawo podatkowe..., s. 101 i n., odwołując się do ogólnej teorii prawa, wskazu- ją też na użyteczność innych kryteriów – zob. przypis nr 19. 20 Rozdział 1 Niewątpliwie zasadnicze funkcje, które mają do spełnienia zarówno pra- wo cywilne, jak i prawo podatkowe wynikają z ogólnych funkcji prawa32. Prawo  jako regulator stosunków społecznych przyczynia się nie tylko do stabilizowania istniejącego układu tychże stosunków, lecz także stymuluje ich przekształcanie i rozwój w pożądanym kierunku. Prawo stara się też wywierać wpływ na adre- satów norm na rzecz akceptacji i przestrzegania określonych wartości i wzor- ców postępowania, wymuszając w razie potrzeby ich przestrzeganie siłą. Każda z gałęzi prawa realizuje owe funkcje w innej dziedzinie stosunków społecznych, w inny sposób i przy użyciu odmiennych instrumentów. Prawo cywilne usta- la reguły partnerskich relacji, tzn. relacji opartych na autonomii i równorzędno- ści podmiotów, w taki sposób, by sprzyjały one jak najlepszej realizacji i ochro- nie majątkowego lub osobistego interesu jednostki (niejednokrotnie będzie on zgodny z interesem publicznym). Prawo podatkowe natomiast określa zasady ochrony fiskalnego interesu państwa (lub innego związku publicznoprawne- go), kreując odpowiednie instrumenty przesuwania środków pieniężnych od różnych podmiotów zobowiązanych do „kasy” publicznej, a także zapewniając efektywne ich funkcjonowanie33. Tym samym tworzy finansowe podstawy rea- lizacji wielu ważnych społecznie celów. Mówiąc o zasadach prawa mamy na myśli zarówno zasady odnoszące się do całego systemu prawa, jak i do poszczególnych jego gałęzi. Te drugie, jak się najczęściej wyjaśnia, oznaczają pewne podstawowe założenia, idee, wartości oraz wzorce kształtujące charakterystyczne i szczególnie doniosłe dla danej ga- łęzi rozwiązania instytucjonalne; są one szczególnego rodzaju normami praw- nymi34. Jednak przynależność określonej gałęzi do obszaru bądź prawa pry- watnego, bądź publicznego, jak również wynikająca z tej przynależności różni- ca w ujęciu przedmiotu regulacji oraz zastosowanej metody regulacji decydują o swoistości zasad charakteryzujących poszczególne gałęzie. Zasady prawa cy- wilnego oraz zasady prawa podatkowego są tego dobitnym przykładem. Wśród podstawowych zasad prawa cywilnego za najważniejszą, stano- wiącą niejako fundament, na którym opiera się całość konstrukcji cywilnopraw- nych, na ogół zgodnie uważa się zasadę autonomii woli35. W najogólniejszym  32 Omawiają je m.in. A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii...,  s. 269 i n.  33 Tak rozumiana funkcja ściśle łączy z tzw. celem fiskalnym regulacji prawa podat- kowego – zob. R. Mastalski (w:) System prawa finansowego..., t. III, s. 345–346.  34 Zarówno w literaturze cywilistycznej, jak i prawnopodatkowej zwraca się uwagę na istotne różnice w pojmowaniu zasad prawa i znaczną w tej materii rozbieżność stano- wisk, nie tylko w ogólnej teorii prawa, lecz i na gruncie dogmatyki prawniczej – por. np. M. Safjan (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 263 i n. oraz B. Brzeziński, W. Nykiel, Za- sady ogólne prawa podatkowego (w:) Prawo podatkowe. Teoria..., s. 135 i n. Rozumienie zasady  prawa w dwóch znaczeniach: opisowym oraz dyrektywalnym wyjaśniają: S. Wronkow- ska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974,  s. 28 i n. oraz A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii..., s. 224 i n.  35 Tak zwłaszcza M. Safjan (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 273 i n.; A. Stel- machowski, Zarys..., s. 83 i n. Zob. też S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego..., t. I,  s. 51–52; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne..., s. 29; Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna..., s. 18–19. Natomiast E. Skowrońska­Bocian, Prawo cywilne – część 21 Prawo cywilne a prawo podatkowe skrócie oznacza ona swobodę podmiotu w kształtowaniu swej sytuacji prawnej, zwłaszcza w drodze podejmowanych czynności prawnych. W obszarze zobo- wiązaniowych stosunków umownych znajduje ona swoją konkretyzację w za- sadzie wolności (swobody) umów (art. 3531 k.c.). Poza zasadą autonomii woli można spotkać się z ogromną różnorodnością propozycji w zakresie katalogu zasad (niekiedy znacznie rozbudowanego). W istocie każdy z autorów zabiera- jący w tej materii głos ma swoją własną wizję co do koncepcji zasad. Wymienia się w szczególności (choć czasem przy użyciu odmiennych sformułowań): zasadę równorzędności podmiotów36, zasadę uznania osobowości człowieka i jej ochro- nę37; zasadę pełnej i równej ochrony mienia (własności)38, zasadę oparcia mecha- nizmów prawa cywilnego na koncepcji prawa podmiotowego (łącznie z zakazem ich nadużywania)39, zasadę bezpieczeństwa obrotu40, zasadę słuszności41, zasadę ochrony zaufania (ochrony dobrej wiary)42, a także inne zasady. Problem klasyfikacji zasad na gruncie prawa podatkowego przedstawia  się w sposób bardziej złożony, a to ze względu na wyodrębnianie w piśmien- nictwie prawnopodatkowym (zresztą, jak się wydaje, nie dość konsekwentnie) zasad podatku (zasad podatkowych) oraz zasad prawa podatkowego. Te pierw- sze, wywodzące się z dorobku klasyków liberalnej myśli ekonomicznej, a tak- że innych doktryn ekonomicznych, wyrażają postulaty w kwestii cech, którym powinny odpowiadać podatki oraz systemy podatkowe43. Owe zasady (np. za- sada pewności i dogodności opodatkowania, taniości podatku, sprawiedliwości podatkowej), określane niekiedy jako zasady postulatywne, nie należą do zasad prawa w ścisłym, przyjętym w teorii prawa, rozumieniu44. ogólna..., s. 33–34, wymieniając wśród zasad również autonomię woli, za leżącą u podstaw stosunków cywilnoprawnych uważa zasadę równorzędności podmiotów. 36 E. Skowrońska­Bocian, Prawo cywilne – część ogólna... s. 34. M. Safjan (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 267 widzi ją wśród zasad opisowych (niedyrektywalnych), na- tomiast wielu innych autorów postrzega równorzędność nie jako zasadę, lecz jako cechę prawa cywilnego, immanentnie związaną z cywilnoprawną metodą regulacji. 37 Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna..., s. 17–18; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne..., s. 28. 38 E. Skowrońska­Bocian, Prawo cywilne – część ogólna..., s. 35–36; Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna..., s. 18; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywil- ne..., s. 29. 39 M. Safjan (w:) System prawa prywatnego..., t. I, s. 284 i n.; Z. Radwański, Prawo cy- 40 A. Stelmachowski, Zarys..., s. 99 i n.; E. Skowrońska­Bocian, Prawo cywilne – część wilne – część ogólna..., s. 18.  ogólna..., s. 35. 41 A. Stelmachowski, Zarys..., s. 109 i n.; M. Safjan (w:) System..., s. 296 i n. 42 Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna..., s. 19; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Ste- faniuk, Prawo cywilne..., s. 29. 43  W. Nykiel, Zasady podatkowe (w:) Prawo podatkowe. Teoria..., s. 13. Szczegółowy przegląd zasad podatkowych w ujęciu różnych koncepcji doktrynalnych prezentują A. Gomułowicz i J. Małecki, Podatki i prawo podatkowe..., s. 22 i n. Zob. też A. Gomułowicz (w:) System prawa finansowego..., t. III, s. 106 i n.  44 Na konieczność rozróżnienia zasad prawa oraz zasad postulatów zwraca uwa- gę J. Wróblewski, Prawo obowiązujące a „ogólne zasady prawa”, Zeszyty Naukowe Uniwer- sytetu Łódzkiego. Nauki Humanistyczne, Seria I, Nr 42, s. 18 i n. 22 Rozdział 1 W odróżnieniu od zasad podatkowych próby konstruowania katalogu za- sad prawa podatkowego są znacznie rzadziej podejmowane w piśmiennictwie prawnopodatkowym45. Można jednak zauważyć, że za zasadę o fundamental- nym znaczeniu uważa się powszechnie zasadę wyłączności ustawowej regulacji podatków. Ma ona swoje bezpośrednie zakotwiczenie w postanowieniach art. 84 i art. 217 Konstytucji RP (jest więc także zasadą konstytucyjną)46, znalazła też potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego47. Co interesujące, do rangi wielu innych ogólnych zasad prawa podatkowego podnosi się dyrek- tywy (reguły) interpretacyjne dotyczące stosowania tego prawa, a także reguły prawa intertemporalnego. Wymienia się w szczególności: zasadę rozstrzygania wątpliwości na korzyść podatnika (in dubio pro tributario); zasadę ograniczonego stosowania analogii przy interpretacji prawa podatkowego; nakaz stosowania przepisów, które w momencie orzekania są już uchylone, dla oceny zdarzeń ma- jących miejsce pod ich rządami; nakaz stosowania przepisów dotychczasowych dla prowadzenia spraw wszczętych pod ich rządami, jeżeli przepisy te uległy zmianie, a ustawa nie zawiera przepisów przejściowych; zakaz retroaktywne- go działania przepisów prawa podatkowego (zasada nieretroakcji)48. Formułu- je się także zasady wyrażające specyficzne reguły kreowania przepisów prawa podatkowego, jak: zakaz zmian podatków wymierzanych w skali roku w trak- cie roku podatkowego; zakaz zmian prawa podatkowego w trybie przewidzia- nym dla ustawy budżetowej49; a także zasadę trwałości uprawnień podatnika do korzystania z ulg i zwolnień podatkowych50. 45 W tej materii zwracają uwagę opracowania B. Brzezińskiego i W. Nykiela, Zasady ogólne prawa podatkowego, Prz. Pod. 2002, nr 3, s. 9 i n. oraz Zasady ogólne prawa podatkowego (w:) Prawo podatkowe. Teoria..., s. 135 i n. Nieco inną koncepcję zasad (choć nie używając określenia zasady prawa podatkowego, lecz zasady podatkowe sformułowane przez Trybunał Konsty- tucyjny) proponują A. Gomułowicz i J. Małecki, Podatki i prawo podatkowe..., s. 72 i n. Jeszcze inne ujęcie zasad proponuje A. Gomułowicz (w:) System prawa finansowego..., t. III, s. 106 i n.  wymieniając, oprócz zasad ogólnych prawa podatkowego, także: zasady podatkowe sformu- łowane w orzecznictwie TK; zasady podatkowe w ujęciu konstytucyjnym; zasady formuło- wane w kontekście praw podmiotowych podatnika (klasyczne zasady podatkowe). 46 B. Brzeziński, W. Nykiel, Zasady ogólne prawa podatkowego (w:) Prawo podatkowe. Teoria..., s. 141–142; A. Gomułowicz, J. Małecki, Podatki i prawo podatkowe..., s. 72. Według R. Mastalskiego, Prawo podatkowe..., s. 54, z art. 84 Konstytucji wynika ponadto zasada  powszechności opodatkowania. 47 Tak m.in. w wyrokach z: 16 czerwca 1998 r., U 9/97, OTK 1998, nr 4, poz. 51; 1 września 1998 r., U 1/98, OTK 1998, nr 5, poz. 65; z 9 lutego 1999 r., U 4/98, OTK 1999, nr 1, poz. 4; 6 marca 2002 r., P 7/00, OTK 2002, nr 2a, poz. 13; 22 maja 2002 r., K 6/02, OTK 2002, nr 3a, poz. 33; 8 grudnia 2009 r., K 7/08, OTK 2009, nr 11a, poz. 166. A. Gomu- łowicz (w:) System prawa finansowego..., t. III, s. 108–110 sytuuje ją wśród zasad sformuło- wanych w orzecznictwie TK. 48 B. Brzeziński, W. Nykiel, Zasady..., s. 139–144; B. Brzeziński, Wprowadzenie do pra- wa podatkowego, Toruń 2008, s. 230–233; A. Gomułowicz (w:) System prawa finansowego...,  t. III, s. 119–121. Zasadę nieretroakcji prawa podatkowego wymieniają także A. Gomuło- wicz, J. Małecki, Podatki..., s. 74–75.  49 A. Gomułowicz, J. Małecki, Podatki..., s. 78; A. Gomułowicz (w:) System prawa fi- nansowego..., t. III, s. 121. 50 B. Brzeziński, W. Nykiel, Zasady..., s. 143; B. Brzeziński, Wprowadzenie..., s. 231–232. 1.3. Cywilnoprawna a prawnopodatkowa metoda regulacji 23 Prawo cywilne a prawo podatkowe Znaczenie metody regulowania stosunków społecznych, jako jednego z kry- teriów wyróżniających gałęzie prawa, zostało już wykazane w treści dotychcza- sowych rozważań. Warto przypomnieć, że w najnowszej doktrynie cywilistycz- nej uznaje się ją najczęściej za kryterium nadrzędne lub nawet wyłączne, nato- miast w piśmiennictwie prawnopodatkowym wskazuje się ją, obok zazwyczaj przedmiotu regulacji, jako kryterium główne. Prawo cywilne i prawo podatkowe funkcjonują, jak wiadomo, w różnych obszarach systemu prawa (stanowiących bądź sferę prawa prywatnego, bądź sferę prawa publicznego). Zrozumiałe jest przeto, że muszą posługiwać się od- mienną metodą regulowania stosunków społecznych. Przyjęta w prawie cywilnym metoda regulacji polega na kształtowaniu sto- sunków społecznych w oparciu o zasadę równorzędności podmiotów (stron). W powstałym, w następstwie zastosowania tej metody, stosunku cywilnopraw- nym jego strony znajdą się względem siebie na równorzędnych pozycjach. Owa równorzędność jest konsekwencją autonomiczności, bowiem istnienie dwóch au- tonomicznych względem siebie podmiotów oznacza zarazem, że są one z reguły także równorzędne względem siebie51. Autonomiczność i równorzędność w sto- sunku cywilnoprawnym oznacza, że żadna ze stron nie ma możliwości władcze- go (jednostronnego) kształtowania sfery praw i obowiązków drugiej strony sto- sunku. Ta właśnie cecha analizowanej metody regulacji pozwala odróżnić prawo cywilne od publicznoprawnych gałęzi prawa52. Metoda ta, choć znajduje swój najbardziej spektakularny wyraz w zakresie unormowania stosunków umow- nych, daje znać o sobie także na gruncie regulacji innych typów stosunków cy- wilnoprawnych (pozaumownych stosunków zobowiązaniowych, rzeczowych, spadkowych, a nawet rodzinnych). Do tak rozumianej cywilnoprawnej metody regulacji należy poczynić istot- ne zastrzeżenia. Otóż mówiąc o równorzędności podmiotów (stron), mamy na myśli równorzędność w sensie formalnym. Na kształtowanie się konkretnych stosunków prawnych może mieć wpływ faktyczna nierównorzędność stron ze względu na nierównowagę ekonomiczną, zależność wynikającą z powiązań rodzinnych, układów zawodowych, działanie pod przymusem w następstwie określonej sytuacji faktycznej. Wystąpienie powyższych okoliczności nie oznacza jednak, że nie doszedł do skutku stosunek prawny ukształtowany przy zastoso- waniu cywilnoprawnej metody regulacji (czyli stosunek cywilnoprawny). Gdy chodzi zaś o autonomię woli, podmioty stosunku cywilnoprawnego (osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowo- ści prawnej) zazwyczaj mają wpływ nie tylko na powstanie tego stosunku, lecz 51 A. Stelmachowski, Zarys..., s. 37; M. Safjan (w:) System..., t. I, s. 38–39. Na cechę równorzędności wskazują też S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego..., t. I, s. 18 oraz  A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne..., s. 12. Inaczej Z. Radwański, Poję- cie prawa cywilnego..., s. 33–34, który eksponuje wyłącznie autonomiczność, kwestionując przydatność kryterium równorzędności. 52 Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna..., s. 7; M. Safjan (w:) System..., s. 40–41. Rozdział 1 24 i na jego treść. Zdarza się jednak, że powstanie określonych stosunków cywil- noprawnych (np. normowanych przez prawo spadkowe, rodzinne) nie jest wy- nikiem autonomii woli, lecz zdarzenia naturalnego lub zachowania niemające- go charakteru oświadczenia woli. Nierzadko również ich treść bywa narzucona w większym czy mniejszym stopniu przez ustawodawcę (np. w odniesieniu do części stosunków rzeczowych lub spadkowych, większości stosunków rodzin- nych, a nawet pozaumownych stosunków zobowiązaniowych, np. z bezpodsta- wowego wzbogacenia, czy ex delicto), a to ze względu na doniosłość lub specy- fikę normowanej materii. Warto zwrócić uwagę na często spotykaną cechę stosunków normowa- nych prawem cywilnym, jaką stanowi wzajemność, rozumiana w ten sposób, że każda ze stron może być względem drugiej strony jednocześnie zobowiąza- na i uprawniona. Należy wreszcie podkreślić, że z metodą cywilnoprawną wiąże się brak bezpośredniego przymusu ze strony państwa53. Przynależne do sfery prawa publicznego prawo podatkowe wyodrębni- ło się, jak już była o tym mowa (zob. pkt 1.1), z obszaru prawa finansowego, to drugie zaś – z prawa administracyjnego. Zrozumiałe jest przeto, że interesują- ca nas gałąź prawa posługuje się administracyjnoprawną metodą regulowania stosunków społecznych. Trudno zresztą byłoby sobie wyobrazić, aby w odnie- sieniu do materii prawnej, w której chodzi o ustalenie reguł nakładania na inne podmioty ciężarów fiskalnych, a także ich skutecznego egzekwowania, można było sięgnąć do innej metody niż administracyjnoprawna. Metoda ta jest oparta na władztwie i podporządkowaniu54. Władza publiczna, korzystając ze swych władczych kompetencji, decyduje, jakie dziedziny stosunków społecznych i w jakim zakresie objąć opodatkowaniem, jak określić treść obowiązku podatkowego i sposób jego realizacji, czy i w jakim zakresie dać możliwość złagodzenia lub uchylenia ciężaru fiskalnego itd. Dzię
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instytucje prawa cywilnego w konstrukcji prawnej podatków
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: