Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00089 011800 13632456 na godz. na dobę w sumie
Instytucje rynku pracy w krajach OECD. Istota, tendencje i znaczenie ekonomiczne - ebook/pdf
Instytucje rynku pracy w krajach OECD. Istota, tendencje i znaczenie ekonomiczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 280
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-800-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> polityka społeczna
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).

Przedmiotem monografii jest analiza podstawowych instytucji rynku pracy w krajach OECD, a w szczególności rodzajów umów o pracę, płac minimalnych, klina podatkowego, prawnej ochrony zatrudnienia, zasiłków dla bezrobotnych i oddziaływania związków zawodowych. Podstawowym celem badań było określenie wpływu tych instytucji na kształtowanie się zatrudnienia, bezrobocia i płac w wybranych krajach. Szczególną uwagę poświęcono analizie tego wpływu w okresie globalnego kryzysu lat 2007-2010. Określenie wpływu instytucji rynku pracy na podstawowe zmienne rynku pracy objęło zarówno mechanizmy teoretyczne opisujące badane związki, jak i ustalenie wymiernych reakcji rynku pracy na badane instytucje. Ponadto w książce podjęto próbę sformułowania syntetycznych wniosków i rekomendacji w zakresie pożądanego kształtu tych instytucji w Polsce.

W analizach jako podstawową przyjęto hipotezę, że skala zmian zatrudnienia, bezrobocia i płac w okresach szoków ekonomicznych zależy nie tylko od głębokości i okresu trwania szoku, lecz także od charakteru, a w szczególności stopnia restrykcyjności instytucji rynku pracy. Założono, że wzrost restrykcyjności instytucji rynku pracy z punktu widzenia pracodawców prowadzi w dłuższym okresie do zwiększenia wahań zatrudnienia i bezrobocia w gospodarce. W publikacji podjęto próbę weryfikacji tej hipotezy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Eugeniusz Kwiatkowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Makroekonomii, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41 RECENZENT Wacław Jarmołowicz REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/albertyurolaits Monografia została przygotowana w ramach projektu pt. Instytucje rynku pracy a sytuacja na rynkach pracy w krajach OECD w okresie globalnego kryzysu i została sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/11/B/HS4/00684 © Copyright by Authors, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08072.17.0.K Ark. wyd. 16,0; ark. druk. 17,5 ISBN 978-83-8088-799-2 e-ISBN 978-83-8088-800-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 Podejście instytucjonalne w analizie rynku pracy – tradycja i współczesność (Eugeniusz Kwiatkowski) 1.1. Wprowadzenie 1.2. Elementy podejścia instytucjonalnego w okresie dominacji ekonomii klasycznej i neoklasycznej 1.3. Powstanie instytucjonalizmu i jego rozwój 1.4. Nowa ekonomia instytucjonalna 1.5. Instytucje rynku pracy a zatrudnienie i bezrobocie 1.6. Podsumowanie Bibliografia Rozdział 2 Wpływ instytucji rynku pracy na zatrudnienie i bezrobocie – przegląd literatury (Przemysław Włodarczyk) 2.1. Wprowadzenie 2.2. Rozwój teorii instytucji rynku pracy – perspektywa ogólna 2.3. Instytucje rynku pracy i ich wpływ na zatrudnienie i bezrobocie w tradycyjnych modelach równowagi cząstkowej 2.4. Instytucje rynku pracy i ich wpływ na zmienne strumieniowe rynku pracy w modelach poszukiwań i dopasowań 2.5. Instytucje rynku pracy i ich wpływ na zmienne rynku pracy w modelach równowagi ogólnej 2.6. Podsumowanie Bibliografia 9 15 15 16 20 24 26 31 32 35 35 36 43 51 67 69 71 6 Spis treści Rozdział 3 Znaczenie prawnej ochrony zatrudnienia (Eugeniusz Kwiatkowski, Przemysław Włodarczyk) 3.1. Wprowadzenie 3.2. Istota, funkcje i pomiar prawnej ochrony zatrudnienia 3.3. Geneza i ewolucja instytucji prawnej ochrony zatrudnienia 3.4. Wpływ prawnej ochrony zatrudnienia na rynek pracy w ujęciu teoretycznym 3.5. Wpływ prawnej ochrony zatrudnienia na rynek pracy w ujęciu empirycznym 3.6. Podsumowanie Bibliografia Rozdział 4 Rodzaje umów o pracę a elastyczność zatrudnienia w krajach OECD (Eugeniusz Kwiatkowski, Przemysław Włodarczyk) 4.1. Wprowadzenie 4.2. Istota i znaczenie elastyczności zatrudnienia 4.3. Zatrudnienie według rodzaju umów o pracę 4.4. Umowy o pracę a elastyczność zatrudnienia – hipotezy teoretyczne 4.5. Wpływ rodzajów umów o pracę na elastyczność zatrudnienia – wyniki badań 4.6. Podsumowanie Bibliografia Rozdział 5 Płaca minimalna i jej rola w kształtowaniu sytuacji na rynku pracy w krajach OECD (Anna Krajewska, Sylwia Roszkowska) 5.1. Wprowadzenie 5.2. Płaca minimalna w teorii i badaniach empirycznych 5.3. Płaca minimalna w krajach OECD. Analiza danych statystycznych 5.4. Płaca minimalna – analizy ekonometryczne 5.5. Konkluzje i rekomendacje Bibliografia Rozdział 6 Klin podatkowy w krajach OECD (Anna Krajewska, Sylwia Roszkowska) 6.1. Wprowadzenie 6.2. Klin podatkowy. Interpretacja graficzna i wyniki badań empirycznych 6.3. Klin podatkowy w krajach OECD. Analiza danych statystycznych 6.4. Analiza ekonometryczna 6.5. Konkluzje i rekomendacje Bibliografia 81 81 82 89 101 108 113 115 119 119 120 122 132 134 138 139 141 141 142 145 153 161 163 165 165 166 169 180 187 189 Spis treści 7 Rozdział 7 Zasiłki dla bezrobotnych i ich wpływ na rynek pracy (Paweł Kubiak, Eugeniusz Kwiatkowski) 7.1. Wprowadzenie 7.2. Podstawy teoretyczne systemu zasiłków dla bezrobotnych 7.3. Charakterystyka zasiłków dla bezrobotnych w krajach OECD 7.4. Wpływ zasiłków dla bezrobotnych na rynek pracy – wyniki badań empirycznych 7.5. Podsumowanie Bibliografia Rozdział 8 Wpływ stopnia uzwiązkowienia na popyt na pracę w krajach OECD (Katarzyna Filipowicz, Andrzej Nowosad, Tomasz Tokarski) 8.1. Wprowadzenie 8.2. Związki zawodowe – pojęcie, istota funkcjonowania 8.3. Stopień uzwiązkowienia w krajach OECD w latach 2001–2014 8.4. Zmiany PKB i liczby pracujących w krajach OECD w latach 2001–2014 8.5. Statystyczna analiza oddziaływania stopnia uzwiązkowienia na popyt na pracę 8.6. Podsumowanie Bibliografia Rozdział 9 Taksonomiczne wskaźniki liberalizacji rynków pracy a zmiany zatrudnienia w wybranych krajach OECD (Katarzyna Filipowicz, Tomasz Tokarski, Przemysław Włodarczyk) 9.1. Wprowadzenie 9.2. Taksonomiczne wskaźniki liberalizacji rynków pracy 9.3. Statystyczna analiza oddziaływania stopnia liberalizacji rynków pracy na zmiany zatrudnienia 9.4. Podsumowanie Bibliografia Rozdział 10 Wpływ instytucji rynku pracy na sytuację na rynku pracy wybranych krajów – analiza szeregów czasowych za pomocą metod VAR/VECM (Sylwia Roszkowska) 10.1. Wprowadzenie 10.2. Podstawy teoretyczne 10.3. Dane statystyczne 10.4. Wyjściowy model VAR 191 191 192 196 204 210 211 213 213 214 217 221 226 228 229 233 233 234 238 240 241 243 243 244 246 249 8 Spis treści 10.5. Wyniki analiz empirycznych 10.6. Podsumowanie i wnioski Bibliografia Aneks Wnioski i rekomendacje Spis rysunków Spis tabel 250 258 259 260 263 275 277 Wstęp Gospodarki rynkowe podlegają różnorodnym oddziaływaniom, których źródła tkwią w samych gospodarkach bądź też na ich zewnątrz. Oddziaływania te mają różny charakter: koniunkturalny, trendów długofalowych, jednorazowych szo- ków o charakterze podażowym bądź popytowym. Wywołują one powstawanie nierównowag w gospodarce, w tym również na rynku pracy, które wywołują procesy przystosowawcze w różnych dziedzinach gospodarki, w tym również w obszarze zatrudnienia, bezrobocia i płac. Procesy przystosowawcze wyma- gają pewnej elastyczności gospodarki, a więc zdolności do zmian istniejących stanów. Ze względu na to, że stopień elastyczności w poszczególnych obszarach gospodarki jest niejednakowy, procesy przystosowawcze w gospodarce, w tym również na rynku pracy, mogą mieć różny charakter. Można powiedzieć, że sto- pień elastyczności gospodarki w jej różnych obszarach ma znaczenie dla zmian podstawowych zmiennych rynku pracy, tj. zatrudnienia, bezrobocia i płac. W badaniach nad zmiennością zatrudnienia i bezrobocia podejmowanych w teorii ekonomii zauważyć można wyraźną ewolucję poglądów. Do lat 70. XX w. dominowały analizy podkreślające zależność zatrudnienia i bezrobo- cia od tradycyjnych czynników determinujących, dotyczących płac realnych, krańcowej produkcyjności pracy i  agregatowego popytu (produkcji). W  la- tach 80. zwrócono uwagę na znaczenie różnorodnych szoków ekonomicznych w kształtowaniu zatrudnienia i bezrobocia. Podkreślono, że skala zmian za- trudnienia i bezrobocia w gospodarce zależy w dużej mierze od ich głębokości i okresu trwania. Analizy szoków ekonomicznych skierowały uwagę teorii eko- nomii na procesy przystosowawcze dokonujące się w gospodarce, w tym rów- nież na rynku pracy, po wystąpieniu szoków. Różnorodny charakter procesów przystosowawczych zwrócił uwagę na ich zależność od istniejących instytucji w gospodarce, w tym również instytucji rynku pracy. Katalizatorem rozwoju tych badań był dynamicznie rozwijający się w ostatnim dwudziestoleciu nurt teoretyczny nowej ekonomii instytucjonalnej, podkreślający zasadniczą rolę instytucji w kształtowaniu procesów gospodarczych, w tym również procesów na rynku pracy. 10 Niniejsza monografia powstała w  ramach projektu badawczego Narodo- wego Centrum Nauki pt. Instytucje rynku pracy a sytuacja na rynkach pra- cy w krajach OECD w okresie globalnego kryzysu, sfinansowanego ze środków NCN przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/11/B/HS4/00684. Podstawowe cele monografii są zbieżne z celami projektu NCN, przyjętymi na etapie formułowania wniosku. Wypada jednak zauważyć, że niektóre cele szczegółowe projektu NCN zostały podjęte i zrealizowane w ramach już opu- blikowanych artykułów w czasopismach naukowych. Podstawowym celem monografii jest określenie wpływu instytucji rynku pracy na kształtowanie się zatrudnienia, bezrobocia i płac w krajach OECD. Szczególna uwaga poświęcona jest analizie tego wpływu w okresie global- nego kryzysu lat 2007–2010. Określenie wpływu instytucji rynku pracy na podstawowe zmienne tego rynku obejmuje zarówno mechanizmy teoretycz- ne opisujące badane związki, jak i ustalenie wymiernych reakcji rynku pracy na badane instytucje. Zakres rozważań obejmuje takie instytucje rynku pra- cy, jak: prawna ochrona zatrudnienia, rodzaj umów o pracę, płace minimal- ne, klin podatkowy, zasiłki dla bezrobotnych i siła związków zawodowych. Ponadto, w  monografii podjęta jest próba sformułowania syntetycznych wniosków i  rekomendacji w  zakresie pożądanego kształtu tych instytucji w Polsce. Kraje OECD, będące przedmiotem analizy, podzielono na pięć grup, a mia- nowicie: (1) kraje anglosaskie, obejmujące Irlandię, Kanadę, Nową Zelandię, USA i Wielką Brytanię; (2) rozwinięte kraje Europy kontynentalnej, obejmu- jące Austrię, Belgię, Francję, Niemcy, Grecję, Włochy, Luksemburg, Holandię, Portugalię, Słowenię, Hiszpanię i Szwajcarię; (3) kraje nordyckie, obejmujące Danię, Finlandię, Islandię, Norwegię i Szwecję; (4) kraje transformacji, obej- mujące Czechy, Estonię, Łotwę, Polskę, Słowację i Węgry i (5) kraje pozostałe, obejmujące Chile, Izrael, Japonię, Koreę, Meksyk, Turcję. W analizach wyko- rzystano informacje i dane statystyczne pochodzące z okresu 1990–2015, ale szczególną uwagę zwrócono na lata 2000–2015 ze względu na występujący w części tego okresu globalny kryzys. W  analizach jako podstawową przyjęto hipotezę, że skala zmian zatrud- nienia, bezrobocia i płac w okresach szoków ekonomicznych zależy nie tylko od głębokości i okresu trwania szoku, ale również od charakteru, a w szcze- gólności stopnia restrykcyjności, instytucji rynku pracy. Przyjęto, że wzrost restrykcyjności instytucji rynku pracy z punktu widzenia pracodawców pro- wadzi w dłuższym okresie do zwiększenia wahań zatrudnienia i bezrobocia w gospodarce. W  monografii wykorzystuje się różne metody badawcze. Obejmują one przegląd literatury w  zakresie analiz teoretycznych przedmiotu oraz wyników analiz empirycznych, metody analiz opisowych, proste metody Wstęp 11 statystyczne oraz zaawansowane metody statystyczno-ekonometryczne obejmujące analizy regresji dla szeregów przekrojowo-czasowych oraz sze- regów czasowych (modele wektorowej autoregresji VAR i wektorowej ko- rekty błędem VECM). Projekt był realizowany przez trzy lata (trwał od 6 sierpnia 2014 do 6 sierp- nia 2017 r.), stąd też w  czasie przygotowywania monografii wiosną 2017 r. szereg publikacji projektowych ujrzało już światło dzienne1. Należy jednak podkreślić, że zamieszczone w monografii opracowania nie są tekstami prze- niesionymi wprost z artykułów publikowanych w czasopismach, aczkolwiek występuje między nimi pewien związek. Choć opracowania w  monografii podejmują podobne problemy, co artykuły publikowane w czasopismach, to jednak te ostatnie mają analityczny charakter, zaś rozważania podjęte w mo- nografii są bardziej syntetyczne i podsumowujące. Monografia składa się z 10 rozdziałów. Przedmiotem rozważań rozdziału 1, przygotowanego przez E. Kwiatkowskiego, jest charakterystyka podejścia in- stytucjonalnego w analizach rynku pracy. W szczególności, podjęta jest pró- ba odpowiedzi na pytania, jak doszło do ukształtowania się w ekonomii tego podejścia w badaniach nad rynkiem pracy, jaką rolę w ukształtowaniu tego podejścia odgrywa tradycyjny instytucjonalizm i nowa ekonomia instytucjo- nalna, jakie są charakterystyczne cechy tego podejścia oraz jak współczesna ekonomia ujmuje rolę instytucji rynku pracy w kształtowaniu podstawowych wielkości rynku pracy. Celem rozdziału 2, przygotowanego przez P. Włodarczyka, jest prezen- tacja podstawowych koncepcji teoretycznych opisujących wpływ instytu- cji rynku pracy na kształtowanie się zatrudnienia i  bezrobocia, określe- nie kierunków rozwoju tego ujęcia oraz omówienie sposobów i wyników weryfikacji empirycznej tych koncepcji. Najpierw przedstawiono najważ- niejsze aspekty rozwoju teorii instytucji rynku pracy przez pryzmat zmian obserwowanych w  teorii ekonomii. Następnie podjęto próbę określenia wpływu instytucji rynku pracy na zmienne zasobowe tego rynku, a następ- nie zmienne strumieniowe w  oparciu o  modele równowag cząstkowych 1 Należy tu wymienić m.in.: P. Kubiak, Pasywna polityka rynku pracy w Polsce w okresie kryzysu finansowego i gospodarczego, „Studia Ekonomiczne” 2016, t. 257, s. 7–18; A. Kra- jewska, Problemy opodatkowania pracy w Polsce, „Polityka Społeczna” 2016, nr 4, s. 1–6; eadem, Opodatkowanie pracy w OECD. Analiza porównawcza i wnioski dla Polski, „Anna- les UMCS” 2016, t. 50(1), s. 669–679; E. Kwiatkowski, Why have labour markets reacted to the global crisis in different ways?, „Comparative Economic Research” 2016, t. 19(4), s. 5–26; idem, Controversies on the economic effects of fixed-term employment – evidence from the OECD countries, „Olsztyn Economic Journal” 2016, t. 11(3), s. 195–210; A. Kra- jewska, The changing role of the minimum wage in the economy, [w:] Global Perspectives on Sustainable Regional Development, Verlag Dr. Kovac, vol. 1, Hamburg 2015, s. 29–45. Wstęp 12 i modele równowagi ogólnej. Rozważania zawierają również przegląd wy- ników badań empirycznych w powyższych kwestiach w literaturze ekono- micznej. Rozdział 3, autorstwa E. Kwiatkowskiego i P. Włodarczyka, poświęcony jest analizie prawnej ochrony zatrudnienia. Dokonano w nim prezentacji istoty, funkcji i pomiaru tej instytucji rynku pracy, wskazano na genezę tej instytu- cji i jej ewolucję w grupach krajów OECD, przedstawiono indeksy prawnej ochrony zatrudnienia w krajach OECD ilustrujące stopień restrykcyjności tych przepisów, a także podkreślono mechanizmy teoretyczne opisujące wpływ tej instytucji na rynek pracy. Przedstawiono również wyniki badań empirycznych w literaturze oraz wyniki badań własnych w zakresie wpływu prawnej ochrony zatrudnienia na rynek pracy. Przedmiotem rozważań rozdziału 4, przygotowanego przez E. Kwiatkow- skiego i  P. Włodarczyka, jest elastyczność zatrudnienia w  krajach OECD i znaczenie, jakie dla tej elastyczności ma struktura zatrudnienia według ro- dzaju umów o pracę, a w szczególności podział na umowy o pracę na czas nieokreślony oraz umowy na czas określony. Rozdział rozpoczyna się od roz- ważań o charakterze teoretycznym, poświęconych istocie i roli elastyczności zatrudnienia w głównych koncepcjach ekonomicznych, następnie pokazane są tendencje w zakresie udziału zatrudnienia na czas określony w ogólnej liczbie pracujących w krajach OECD w latach 2000–2015 oraz ich uwarunkowania. W części analitycznej skoncentrowano rozważania na hipotezach dotyczących wpływu zmian struktury zatrudnienia według rodzaju umów o pracę na ela- styczność zatrudnienia oraz ich weryfikacji empirycznej obejmującej przegląd dotychczasowych wyników badań empirycznych w literaturze i wyniki badań własnych w tej kwestii. W rozdziale 5, autorstwa A. Krajewskiej i S. Roszkowskiej, podjęto analizę instytucji płacy minimalnej. Rozważania rozpoczęto od przedstawienia pro- blemu płacy minimalnej w teorii ekonomii oraz dokonano charakterystyki tej instytucji rynku pracy w krajach OECD. Centralnym problemem rozdziału są analizy statystyczno-ekonometryczne poświęcone wpływowi płac minimal- nych na kształtowanie się zatrudnienia. Przedmiotem rozważań rozdziału 6, przygotowanego przez A. Krajew- ską i  S. Roszkowską, jest problem opodatkowania pracy w  krajach OECD, a w szczególności problem tzw. klina podatkowego i jego znaczenie dla kształ- towania się zatrudnienia. Po rozważaniach teoretycznych dotyczących roli klina podatkowego podjęto w rozdziale charakterystykę klina podatkowego w grupach krajów OECD, zwracając szczególną uwagę na strukturę wewnętrz- ną klina i jego efekty redystrybucyjne. Zaprezentowano ponadto rezultaty wła- snych badań statystyczno-ekonometrycznych poświęconych wpływowi klina podatkowego na kształtowanie się zatrudnienia w krajach OECD. Wstęp 13 Celem rozdziału 7, autorstwa P. Kubiaka i  E. Kwiatkowskiego, jest przedstawienie podstawowych zasad systemu zasiłków dla bezrobotnych w krajach OECD oraz analiza ich oddziaływania na rynek pracy. W roz- dziale opisano najpierw podstawy teoretyczne systemu zasiłków dla bezro- botnych, następnie dokonano charakterystyki zasiłków dla bezrobotnych w grupach krajów OECD, koncentrując się na trzech obszarach: wymogów stażowych, długości okresu zasiłkowego i wysokości zasiłków. W części ba- dawczej podjęto próbę zbadania wpływu systemu zasiłkowego na zmienne rynku pracy w Polsce. W rozdziale 8, przygotowanym przez K. Filipowicz, A. Nowosada i T. To- karskiego, podjęta jest analiza oddziaływania stopnia uzwiązkowienia w kra- jach OECD na zmiany popytu na pracę oraz zatrudnienia w tych krajach. Wpływ stopnia uzwiązkowienia na zmiany popytu na pracę prowadzony jest na bazie rozszerzonej, prostej, keynesistowskiej funkcji popytu na pracę. Rozważania w rozdziale zaczynają się od podstawowych informacji na temat związków zawodowych, krótkiej historii ich funkcjonowania oraz podsta- wowych funkcji społecznych i ekonomicznych, jakie związki pełnią. Następ- nie scharakteryzowano stopień uzwiązkowienia w krajach OECD w latach 2001–2014. W centrum rozważań rozdziału są analizy oddziaływania stop- nia uzwiązkowienia krajowych rynków pracy na zmiany liczby pracujących w krajach OECD. Celem rozdziału 9, przygotowanego przez K. Filipowicz, T. Tokarskie- go i P. Włodarczyka, jest statystyczna analiza wybranych wskaźników opi- sujących instytucje rynku pracy na zmiany popytu na pracę i zatrudnienia w  grupie krajów OECD. Wskaźnikami tymi są: stopień uzwiązkowienia, relacja płacy minimalnej do mediany płac oraz stopa zastąpienia. Na bazie tych trzech wskaźników zbudowano taksonomiczny wskaźnik liberalizacji rynków pracy. Następnie analizuje się oddziaływanie zarówno policzonych wskaźników, jak i taksonomicznego wskaźnika liberalizacji rynku pracy na stopę wzrostu liczby pracujących w grupach krajów OECD. Analizy te po- legają na rozszerzeniu funkcji zatrudnienia uwzględniającej stopy wzrostu PKB o rozważane w opracowaniu wskaźniki. Przedmiotem rozdziału 10, autorstwa S. Roszkowskiej, jest analiza związ- ków pomiędzy sytuacją na rynkach pracy oraz instytucjami rynku pracy w wybranych krajach OECD. Analizy prowadzone w tym rozdziale koncen- trują się na wpływie sytuacji na rynku pracy na płace i ceny. W opracowaniu weryfikowane są hipotezy badawcze związane m.in. z istnieniem długookre- sowej relacji pomiędzy płacami, cenami i  charakterystykami rynku pracy oraz występowaniem rozszerzonej krzywej Phillipsa. Analizy prowadzone są z zastosowaniem modeli typu VAR i VECM. W rozdziale przedstawiono najpierw podstawy teoretyczne będące podstawą do strukturalizacji modelu Wstęp 14 VAR, następnie przeprowadzono analizę wybranych zmiennych makroeko- nomicznych w okresie 1995–2014 (częstotliwość kwartalna), w szczególno- ści skupiono uwagę na prezentacji danych związanych z rynkiem pracy, zaś w dalszej części sformułowano wyjściowy model VAR, a następnie dokonano identyfikacji struktury długookresowej i części związanej z dostosowaniami w wybranych gospodarkach OECD. Podstawowe wnioski i rekomendacje dla działań państwa zamieszczono w końcowej części monografii. Eugeniusz Kwiatkowski Wstęp Rozdział 1 Podejście instytucjonalne w analizie rynku pracy – tradycja i współczesność Eugeniusz Kwiatkowski* 1.1. Wprowadzenie Rynek pracy jest jednym z ważniejszych rynków funkcjonujących w gospodar- ce. To na nim mamy do czynienia z popytem na pracę, mającym zasadnicze znaczenie dla procesów produkcji w przedsiębiorstwach, oraz z podażą pracy, wynikającą z decyzji gospodarstw domowych. W rezultacie konfrontacji tych dwu stron dochodzi do wymiany usług między pracodawcami a pracownika- mi i ustalania płac, które mają zasadnicze znaczenie nie tylko dla kosztów dzia- łalności pracodawców, ale także dla poziomu życia pracowników. To z tych właśnie względów procesy zachodzące na rynku pracy są od dawna przedmio- tem zainteresowań teorii ekonomii. Badania nad rynkiem pracy podlegały w teorii ekonomii istotnym zmia- nom, zgodnie z kierunkami ewolucji teorii ekonomii. Początkowo, w czasach ekonomii klasycznej, koncentrowały się na zależnościach popytu na pracę, po- daży pracy i płac, stanowiących podstawę mechanizmów rynkowych działają- cych na rynku pracy, zaś w okresie dominacji ekonomii neoklasycznej zostały skierowane ku analizom tych mechanizmów rozpatrywanym przez pryzmat działania indywidualnych podmiotów postępujących zgodnie z zasadą homo oeconomicus. Analizy te wywoływały różnorodne uwagi krytyczne ze stro- ny ekonomii heterodoksyjnej, m.in. szkoły historycznej i instytucjonalizmu, * Prof. dr hab., prof. zw. UŁ, Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Ka- tedra Makroekonomii. 16 które torowały drogę dla rozwoju podejścia instytucjonalnego w  badaniach ekonomicznych. Katalizatorem tego podejścia stał się rozwój nowej ekonomii instytucjonalnej i jej wejście do głównego nurtu ekonomii, co zaowocowało szerszymi badaniami nad instytucjami rynku pracy i ich rolą w kształtowaniu zjawisk i procesów na rynku pracy. Przedmiotem rozważań niniejszego rozdziału jest charakterystyka podej- ścia instytucjonalnego w analizach rynku pracy. W szczególności podjęta jest próba odpowiedzi na pytania, jak doszło do ukształtowania się w ekonomii tego podejścia w badaniach nad rynkiem pracy, jakie są charakterystyczne ce- chy tego podejścia oraz jak współczesna ekonomia ujmuje rolę instytucji ryn- ku pracy w kształtowaniu podstawowych wielkości rynku pracy? 1.2. Elementy podejścia instytucjonalnego w okresie dominacji ekonomii klasycznej i neoklasycznej W okresie dominacji ekonomii klasycznej i neoklasycznej elementy podej- ścia instytucjonalnego można zauważyć zarówno w koncepcjach wysunię- tych przez niektórych przedstawicieli ortodoksji, jak i  heterodoksji. Wy- stępują one również w analizach bezpośrednio bądź pośrednio związanych z rynkiem pracy. Adam Smith dosyć dobrze rozumiał podstawowe kategorie rynku pracy, a także występujące na nim niektóre zależności. Dostrzegał dwie strony ryn- ku pracy, tj. popyt na pracę, który uzależniał od rozmiarów akumulacji ka- pitału, oraz podaż pracy, którą utożsamiał z liczbą ludności robotniczej. Jest interesujące, że omawiając zmiany płac roboczych, dostrzegał istnienie zrze- szeń robotników i pracodawców oraz słabszą pozycję robotników w przetar- gach płacowych, ale nie namawiał do zmiany tej sytuacji. Przyjmując założenie o egoistycznej naturze człowieka, wierzył, że działania ludzi w indywidualnym interesie przyniosą korzyści całemu społeczeństwu. Dużą rolę przypisywał tutaj dobroczynnym właściwościom wolnego rynku, także na rynku pracy. Stojąc na gruncie liberalizmu gospodarczego, A. Smith podkreślał istnienie mechanizmu dopasowującego dwie strony rynku pracy. W przypadku nad- wyżki podaży pracy nad popytem na pracę następuje, zdaniem A. Smitha, spa- dek płac roboczych, który zmniejsza podaż pracy i likwiduje tę nadwyżkę, zaś w przypadku nadwyżki popytu na pracę następuje wzrost płac, powodujący Eugeniusz Kwiatkowski 17 likwidację tej nadwyżki dzięki wzrostowi podaży pracy (Smith, 1954, t. I, s. 85–87 i 101–104). A. Smith wierzył, że „niewidzialna ręka rynku” działa również na rynku pracy. Należy podkreślić jego wielki wkład w  zrozumienie procesów gospodar- czych, zwłaszcza podstawowych kategorii rynku, zależności między nimi oraz działania wolnych mechanizmów rynkowych. A. Smith nie był jednakże czy- stym teoretykiem. W swych pracach przeplatał wątki ekonomiczne z wątkami historycznymi i  socjologicznymi, zaś jego metodologię można scharaktery- zować jako połączenie dedukcji z opisem historycznym (Landreth, Colander, 1998, s. 111–113). Właśnie w tych wątkach historycznych i socjologicznych można dopatrywać się zalążków podejścia instytucjonalnego. Inny czołowy ekonomista klasyczny, Dawid Ricardo, choć podtrzymał szereg poglądów A. Smitha, zwłaszcza twierdzenie o egoistycznej (i zarazem racjonalnej) naturze jednostek oraz wiarę w  działanie „niewidzialnej ręki rynku”, to jednak zerwał z jego metodą, uwzględniającą kontekst historyczny i socjologiczny. Metoda Ricarda przesiąknięta była rozumowaniem dedukcyj- nym i stosowaniem wysoce abstrakcyjnych modeli (Landreth, Colander, 1998, s. 163–165). Podejście takie występuje również w jego analizach rynku pracy. D. Ricardo podtrzymał podstawowe twierdzenia A. Smitha w kwestii dzia- łania rynku pracy. Podobnie jak on, wyodrębniał podaż pracy i popyt na pra- cę, podkreślając ich analogiczne jak u A. Smitha determinanty. Zaakceptował również jego pogląd o istnieniu mechanizmu dopasowującego podaż pracy do popytu na pracę za pośrednictwem zmian płac (Ricardo, 1957, s. 84–85 i 145–147). W późniejszym okresie swej twórczości wysunął jednak pogląd o wypieraniu siły roboczej z produkcji wskutek stosowania maszyn (Ricardo, 1957, s. 457), który stawiał pod znakiem zapytania jego wcześniejszą tezę o ist- nieniu harmonii na rynku pracy. Godne podkreślenia jest to, że zarówno wcze- śniejsze, jak i późniejsze analizy rynku pracy prowadził D. Ricardo w sposób bezkontekstowy, pozbawiony opisu historycznego, wykorzystujący w  szero- kim zakresie dedukcyjne metody rozumowania. Taka metodologia badawcza odgrywała dominującą rolę w ekonomii klasycznej. Podstawowe idee ekonomii klasycznej spotkały się z krytyką ze strony eko- nomistów należących do niemieckiej starszej szkoły historycznej (m.in. Frie- dricha Lista, Wilhelma Roschera i Karla Kniesa). W krytyce tej zwrócono uwa- gę na kilka argumentów rozwiniętych później w ekonomii instytucjonalnej. Przedmiotem szczególnej krytyki uczyniono charakterystyczną dla ekonomii klasycznej abstrakcyjność, ahistoryczność i  fetyszyzowanie samoczynnych mechanizmów rynkowych (Górski, 1967, s. 277). Przedstawiciele starszej szkoły historycznej zwrócili uwagę na ograniczo- ność idei „człowieka ekonomicznego”, zakładającej jednostkę w pełni racjo- nalną, kierującą się wyłącznie bodźcami i motywami korzyści materialnych. Podejście instytucjonalne w analizie rynku pracy – tradycja i współczesność 18 Podstawą ich poglądu było przekonanie, że bodźce kierujące postępowaniem ludzi są w istocie o wiele bardziej złożone i uwzględniają również bodźce mo- ralne. Stąd też za niewłaściwe uznali oparcie ogólnej teorii ekonomicznej kla- syków na koncepcji „człowieka ekonomicznego”. Przedmiotem krytyki ze stro- ny starszej szkoły historycznej była również ahistoryczność teorii klasycznej (argument ahistoryczności teorii głównego nurtu będzie szeroko wykorzysty- wany później przez instytucjonalistów). Podkreślano przede wszystkim brak relatywizmu teorii ekonomicznej klasyków. Zdaniem F. Lista, społeczeństwa przechodzą w swym rozwoju przez kolejne stadia rozwojowe, które charakte- ryzują się odmiennymi stosunkami gospodarczymi (List, 1922, s. 63). Stąd też nie do przyjęcia jest jednolita teoria ogólna objaśniająca zjawiska gospodarcze w  krajach znajdujących się na różnych stadiach rozwojowych. W  szczegól- ności F. List odrzucał zasadność przenoszenia do gospodarki Niemiec zasad liberalizmu gospodarczego, przynoszących korzyści rozwiniętej gospodarce Anglii, gdyż w warunkach działania takich zasad znacznie słabiej rozwinięta gospodarka niemiecka nie byłaby w stanie konkurować z gospodarką Anglii i innych bardziej rozwiniętych krajów (List, 1922, s. 326). Dlatego też w celu przyspieszenia rozwoju gospodarczego krajów mniej rozwiniętych F. List po- stulował protekcjonistyczną politykę państwa, zakładającą ochronę celną ro- dzimego przemysłu i większe bezpośrednie zaangażowanie państwa we wspie- ranie procesów rozwojowych. Ostatnie trzydziestolecie XIX w. i pierwsze trzydziestolecie XX w. to okres dynamicznego rozwoju nurtu subiektywno-marginalistycznego, który doko- nał się głównie za sprawą takich ekonomistów, jak: Carl Menger, William Je- vons, Leon Walras, Alfred Marshall i Arthur Pigou. Szczególną rolę odegrał kierunek ekonomii neoklasycznej1, który w  końcowych latach tego okresu zajął dominującą pozycję w ramach nurtu subiektywno-marginalistycznego. Kierunek ten stał się bowiem głównym negatywnym układem odniesienia dla późniejszego rozwoju instytucjonalizmu. Choć w  ramach nurtu subiektywno-marginalistycznego rozwinęły się różne kierunki i teorie, to jednak można dostrzec w nim kilka wspólnych założeń metodologicznych (Landreth, Colander, 1998, s. 312–459; Górski, 1967, s. 230–274). Po pierwsze, charakterystyczny dla całego nurtu jest mi- kroekonomiczny punkt widzenia. Zakłada się, że dla zrozumienia procesów gospodarczych trzeba najpierw rozpoznać zasady działania indywidualnych podmiotów, które maksymalizują swoje cele działania. Po drugie, charakte- rystyczną cechą nurtu jest konstruowanie i rozwijanie abstrakcyjnych mo- deli działania konsumenta i  przedsiębiorstwa, a  także modeli równowagi, 1 Na temat pojmowania ekonomii neoklasycznej i jej relacji do kierunku subiektywno- -marginalistycznego zob. szerzej: Kwiatkowski, 1988, s. 15–22. Eugeniusz Kwiatkowski 19 w których decydującą rolę odgrywa rozumowanie dedukcyjne. To założenie metodologiczne w mniejszym stopniu dotyczy A. Marshalla, który próbował połączyć podejście czysto teoretyczne z podejściem historycznym. Po trze- cie, szerokie zastosowanie w analizach znalazł rachunek marginalny zarów- no w odniesieniu do działania podmiotów, jak i różnych rynków. Po czwarte, charakterystyczną cechą nurtu jest głęboka wiara w dobroczynne właściwo- ści wolnego rynku oraz przekonanie, że aktywna ingerencja państwa w go- spodarkę jest niewskazana. Przytoczone wyżej założenia metodologiczne znalazły swój wyraz w neo- klasycznej analizie rynku pracy. Jej podstawą są dwa mikroekonomiczne twierdzenia określające determinanty podaży pracy i popytu na pracę. Zgod- nie z teorią A. Marshalla i A. Pigou, podaż pracy jest rosnącą funkcją płac realnych, zaś popyt na pracę – ze względu na działanie prawa malejącej pro- dukcyjności krańcowej – zależy odwrotnie proporcjonalnie od płac realnych (Marshall, 1961, s. 406; Pigou, 1933, s. 142). Neoklasycy twierdzili, że wszel- kie rozbieżności podaży pracy i popytu na pracę są szybko likwidowane przez zmiany płac. W przypadku nadwyżki podaży pracy następuje bowiem spadek płac realnych, który likwiduje tę nadwyżkę za pośrednictwem wzrostu popy- tu na pracę i spadku podaży pracy (Pigou, 1933, s. 252). Neoklasycy wierzyli więc w skuteczność działania swobodnych mechanizmów rynkowych, także na rynku pracy. Stąd też w swych modelowych analizach odrzucali aktywną ingerencję państwa w gospodarce2. Pod koniec wieku XIX argumenty o charakterze instytucjonalnym przeciwko ekonomii subiektywno-marginalistycznej wytoczył Gustav Schmoller, czołowy przedstawiciel młodszej szkoły historycznej. Odrzucał on ortodoksyjny pogląd, że zadaniem ekonomii jest tworzenie ogólnej jednolitej teorii ekonomicznej, obowiązującej we wszystkich warunkach, niezależnie od czasu i miejsca. Zda- niem G. Schmollera, jeśli nawet istnieją ogólne obiektywne prawidłowości ekonomiczne, to ich poznanie wymaga najpierw zgromadzenia dostatecznie dużego materiału opisowo-historycznego i empirycznego dla różnych warun- ków i okresów funkcjonowania gospodarki i właśnie to jest podstawowym za- daniem ekonomii (Górski, Kowalik, Sierpiński, 1967, s. 100–105). Ujęciem tym sprowadzał G. Schmoller niesłusznie ekonomię do historii gospodarczej. Ale słusznie zwracał uwagę na istotną rolę czynników społecznych i specyficznych dla danych warunków gospodarki w kształtowaniu procesów gospodarczych. Torował w ten sposób drogę dla późniejszych ujęć instytucjonalistów. 2 Trzeba jednak zauważyć, że u neoklasyków znajdujemy również postulaty wyrastające z pragmatyki gospodarczej, zakładające pewien ograniczony zakres ingerencji państwa w gospodarkę. Np. A. Pigou dostrzegał celowość robót publicznych i subsydiowania za- trudnienia w postaci ulg podatkowych (Pigou, 1933, s. 249–252). Podejście instytucjonalne w analizie rynku pracy – tradycja i współczesność 20 1.3. Powstanie instytucjonalizmu i jego rozwój Do rozwoju podejścia instytucjonalnego w  analizie rynku pracy przyczy- nił się powstały na początku XX w. instytucjonalizm, kierunek teoretyczny zapoczątkowany przez ThorsteinaVeblena, Johna R. Commonsa i  Wesleya C. Mitchella. T. Veblen poddał zasadniczej krytyce podstawowe założenia metodolo- giczne ekonomii subiektywno-marginalistycznej, twierdząc, że są nienauko- we. Przedmiotem jego szczególnej krytyki były trzy założenia: o postępowa- niu ludzi w procesach gospodarczych w myśl koncepcji „homo oeconomicus”, o istnieniu harmonii i porządku naturalnego w gospodarce kapitalistycznej, a także założenie o dobroczynnych właściwościach wolnego rynku (Landreth, Colander, 1998, s. 476–495). Według T. Veblena, motywy działań ludzkich w procesach gospodarczych są znacznie szersze niż to zakłada koncepcja „homo oeconomicus”. Jego zdaniem, postępowanie jednostek opiera się nie tylko na osiąganiu celów w  oparciu o kalkulowanie korzyści i strat. Ważną rolę w podejmowaniu decyzji odgry- wają zwyczaje, tradycje, nawyki myślowe, a więc czynniki o charakterze spo- łecznym. T. Veblen wprowadził pojęcie instytucji, które zdefiniował właśnie jako dominujące sposoby myślenia uwzględniające warunki społeczne jako nawyki myślowe czy sposoby ujmowania zjawisk, które kierują ludzkim ży- ciem (Veblen, 2008, s. 161). Według niego, choć instytucje te są dosyć stabilne, to jednak nie są niezmienne, podlegają pewnej ewolucji, wywierając istotny wpływ na zmiany postępowania ludzi w życiu gospodarczym. Właśnie bada- nie tych instytucji, które tworzą instytucjonalne ramy działalności gospodar- czej, a zwłaszcza badanie ich ewolucji, winno być szczególnym przedmiotem zainteresowań ekonomii. Kontynuatorem podejścia T. Veblena do analizy gospodarki był J.R. Com- mons. Podobnie jak on, podważał podstawowe założenia metodologiczne eko- nomii subiektywno-marginalistycznej, ale w odróżnieniu od niego skierował po części swoje zainteresowania badawcze ku rynkowi pracy. J.R. Commons zwrócił uwagę na występowanie w kapitalizmie grup pod- miotów o rozbieżnych interesach ekonomicznych: finansistów i przemysłow- ców, dłużników i wierzycieli, przedsiębiorców i robotników. Podkreślił, że mię- dzy tymi grupami dochodzi do procesów wymiany. Do opisu tych procesów wprowadził pojęcie transakcji, przy czym – jak podkreślał – siły obu stron są często w tych transakcjach nierówne i w rezultacie prowadzą do ostrych spo- rów. Zdaniem J.R. Commonsa, pojawia się tutaj pole do interwencji państwa, które winno ingerować w te spory w celu równoważenia sił stron konfliktów Eugeniusz Kwiatkowski
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instytucje rynku pracy w krajach OECD. Istota, tendencje i znaczenie ekonomiczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: