Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00260 005542 13606108 na godz. na dobę w sumie
Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1970-2000 - ebook/pdf
Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1970-2000 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-3169-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Drugi tom badań Autorki nad tworzeniem się instytucjonalnych ram polskiej socjologii, tym razem poświęcony okresowi 1970-2000. Zawiera opracowanie ogromnej liczby rozproszonych dokumentów, ukazanych na szerokim tle sytuacji politycznej, warunków działania ludzi nauki, prowadzonych na różnych forach dyskusji o programach studiów i organizacji badań naukowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Nina Kraśko ukończyła studia socjologiczne na Uniwersytecie Warszawskim. Po wydarzeniach marcowych w 1968 r. na trzy lata rozstała się z pra- cą naukową. Pracę jako socjolog mogła podjąć w 1971 r. na Politechnice Wrocławskiej, gdzie poza dydaktyką zajmowała się problemami socjolo- gii nauki, pojęciem i miernikami sukcesów nau- kowych (na przykładzie środowiska nauk ścisłych i przyrodniczych uczelni wrocławskich), a wyniki zawarła w swej pracy doktorskiej, którą obroniła w Instytucie Socjologii UW. Przez kilka lat prowadzi- ła zajęcia dydaktyczne na Uniwersytecie Marii Curie- -Skłodowskiej i Akademii Medycznej w Lublinie, pracując w Międzyuczelnianym Instytucie Filozofii i Socjologii przy UMCS. W roku 1981 była związana z Ośrodkiem Prac Społeczno-Zawodowych przy Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”. Przez kilkanaście lat pracy w Instytucie Książki i Czytelnictwa Biblioteki Narodowej zajmowała się funkcjonowaniem wydawnictw, księgarni i czytelnictwa w okresie międzywojennym. W tym czasie zbierała materiały do pracy na temat historii socjologii w Polsce i rozwoju insty- tucji socjologicznych (habilitacja na Wydziale Filozofii i Socjologii UW). Od kilku lat jest zatrudniona na stanowisku profesora w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego. W kręgu zainteresowań naukowych Niny Kraśko są teorie socjologiczne, histo- ria socjologii i historia społeczna, a przede wszystkim aspekty instytucjonalizacji w różnych dziedzinach życia. Zawodowo i prywatnie pasjonuje się problemami ruchów obywatelskich i obliczami demokracji. Do swoich najważniejszych pu- blikacji zalicza książki: Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1920–1970 (Warszawa 1996), Instytucje wydawnicze II Rzeczypospolitej (Warszawa 2001). Niniejsza praca, Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1970–2000, jest kontynuacją monografii z 1996 roku. n „Zgromadzenie odpowiednich informacji wymagało przeprowadzenia niezli- czonych kwerend archiwalnych i przekopania się przez niezliczone materiały pra- sowe i urzędowe dokumenty, po które od dawna nikt nie sięgał. Właśnie zgro- madzenie tych bardzo rozproszonych informacji w jednym miejscu decyduje o skali przedsięwzięcia i o wartości przedstawionego opracowania, które będzie, jak można się spodziewać, nieocenioną pomocą zarówno dla ogółu badaczy roz- woju polskich nauk społecznych oraz ich organizacyjnej infrastruktury, jak i dla socjologów zainteresowanych instytucjonalnymi ramami ich dyscypliny, a także losami placówek, w których uczyli się, pracowali lub pracują. Liczba wykorzysta- nych źródeł jest zaiste imponująca”. z recenzji Jerzego Szackiego Nina Kraśko Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1970–2000 i N n a K r a ś k o I n s t y t u c j o n a l i z a c j a s o c j o o g l i i w P o l s c e 1 9 7 0 – 2 0 0 0 Cena 41,00 zł www.wuw.pl instytu_socjologi_okl_OK_OK.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 29.8.2010 21:58:42 Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1970–2000 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nina Kraśko Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1970–2000 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Andrzej Kojder Jerzy Szacki Projekt okładki Jakub Rakusa-Suszczewski Redaktor prowadzący Katarzyna Sobolewska Redaktor Elżbieta Wierzbicka Indeksy Nina Kraśko Redaktor techniczny Zofia Kosińska Korekta Elwira Wyszyńska Skład i łamanie Krzysztof Biesaga Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Warszawski i Polskie Towarzystwo Socjologiczne Copyright © by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010 ISBN 978-83-235-3169-2 (PDF) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 0.1. Koncepcja instytucjonalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 0.2. PZPR a rozwój socjologii w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 0.3. Socjologia a ideologia marksistowska w PRL . . . . . . . . . . . . . . 16 0.4. Instytucje socjologiczne w III Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . 20 0.5. Zagadnienia metodologiczne, analiza źródeł . . . . . . . . . . . . . . . 23 1 . Funkcjonowanie instytucji socjologicznych w Polsce w latach 1970–1980 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 1.1. Sytuacja polityczna Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 1.2. Stosunki między państwem a Kościołem katolickim . . . . . . . . . 29 1.3. Opozycja polityczna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1.4. Towarzystwo Kursów Naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 1.5. Uwarunkowania polityczne funkcjonowania nauki . . . . . . . . . . 42 1.6. Zmiany struktury instytucji naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 1.7. Zmiany programu studiów socjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . 73 1.8. Dyskusje o programie studiów socjologicznych . . . . . . . . . . . . . 81 1.9. Socjologia dla studentów kierunków niesocjologicznych . . . . . 88 1.10. Studia doktoranckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 1.11. Organizacja i tematyka badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 1.12. Polskie Towarzystwo Socjologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 1.13. Piśmiennictwo socjologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 1.14. Opinia socjologów partyjnych o sytuacji w socjologii i społeczeństwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Wykaz skrótów nazw dokumentów i informacji (do rozdziału 1) . . . . 152 2 . Funkcjonowanie instytucji socjologicznych w Polsce w latach 1980–1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 2.1. Sytuacja polityczna Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 2.2. Nauka w drugim obiegu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 2.3. Zmiany polityczne na uniwersytetach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 2.4. Zmiany w uwarunkowaniach prawnych działalności i organizacji instytucji socjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 2.5. Zmiany struktury instytucji naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 2.6. Zmiany programu studiów socjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . 248 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2.7. Dyskusja o programie nauczania socjologii . . . . . . . . . . . . . . . . 269 2.8. Socjologia w programie studiów niesocjologicznych . . . . . . . . . 272 2.9. Organizacja badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 2.10. Centrum Badania Opinii Społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 2.11. Współpraca z zagranicą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 2.12. Polskie Towarzystwo Socjologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Wykaz skrótów nazw dokumentów i informacji (do rozdziału 2) . . . . 318 3 . Funkcjonowanie instytucji socjologicznych w Polsce w latach 1989–2000 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 3.1. Sytuacja polityczna Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 3.2. Prawne uwarunkowania rozwoju socjologii . . . . . . . . . . . . . . . 338 3.3. Zmiany struktury instytucji socjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . 347 3.4. Zmiany programu studiów socjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . 402 3.5. Rozwój kadr naukowych – studia doktoranckie . . . . . . . . . . . . . 449 3.6. Współpraca z ośrodkami zagranicznymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 3.7. Socjologia w szkołach niepublicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 3.8. Polskie Towarzystwo Socjologiczne w państwie demokratycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 464 3.9. Ośrodki badania opinii publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 Wykaz skrótów nazw dokumentów i informacji (do rozdziału 3) . . . . 499 About the Book . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 523 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 Wykaz instytucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 548 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CONTENTS Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 01. The Concept of Institutionalization. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 0.2. Polish United Workers Party (PUWP) and the Trends in Sociology in the 1970s and 1980s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 0.3. Sociology and Marxism in the Polish People’s Republic (PPR). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 0.4. Sociological Institutions in the Third Republic of Poland . . . . . 20 0.5. Methodology and Source Analysis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1 . Functioning of Sociological Institutions in Poland in the 1970s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 1.1. Poland’s Political Situation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 1.2. Relations between the State and the Roman Catholic Church. . 29 1.3. Political Opposition . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1.4 Society for Educational Courses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 1.5 Political Factors in the Functioning of Science. . . . . . . . . . . . . . 42 1.6. Restructuring Scientific Institutions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 1.7. New Academic Programs in Sociology . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 1.8. Debates on the Sociology Academic Program . . . . . . . . . . . . . . 81 1.9. Sociology for Non-Sociology Students . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 1.10. Postgraduate Studies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 1.11. Organization and Subjects of Sociological Research . . . . . . . . . 98 1.12. Polish Sociological Association . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 1.13. Sociological Writings. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 1.14. The View of Communist Sociologists on Society and Sociology. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Conclusion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 List of Title Abbreviations (Chapter 1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 2 . Functioning of Sociological Institutions in Poland in the 1980s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 2.1. Poland’s Political Situation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 2.2. Science in the Underground . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 2.3. Political Change and Universities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 2.4. New Legal Regulations for the Activity and Organization of Sociological Institutions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 2.5. Restructuring Scientific Institutions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2.6. New Academic Programs in Sociology . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 2.7. Debate on the Sociology Teaching Program . . . . . . . . . . . . . . . . 269 2.8. Sociology in Non-Sociology Academic Programs . . . . . . . . . . . 272 2.9. Organization of Scientific Research . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 2.10. Public Opinion Research Center . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 2.11. International Cooperation. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 2.13. Polish Sociological Association . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Conclusion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 List of Title Abbreviations (Chapter 2) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 3 . Functioning of Sociological Institutions in Poland from 1989 to 2000 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 3.1. Poland’s Political Situation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 3.2. Legal Factors in the Development of Sociology . . . . . . . . . . . . . 338 3.3. Restructuring Sociological Institutions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 3.4. New Academic Programs in Sociology . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402 3.5. Faculty Development. Postgraduate Studies . . . . . . . . . . . . . . . . 449 3.6. Cooperation with Centres Abroad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 3.7. Sociology in Non-Public Schools . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 3.8. Polish Sociological Association in Democratic Times . . . . . . . . 464 3.9 Public Opinion Research Centres . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475 Conclusion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 List of Title Abbreviations (Chapter 3) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 499 About the Book . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 523 Name Index . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 List of Institutions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 548 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 0.1. Koncepcja instytucjonalizacji Omawiana w tej pracy historia instytucji socjologicznych obejmu- je trzydzieści lat – od 1970 do 2000 r. Jest to druga cześć opraco- wania – w 1996 r. wydałam książkę Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1920–19701. Opracowanie obecne nawiązuje do poprzed- niego, stosuję też opisywane w tamtej pracy metody badawcze. Przedstawiam zatem, jak zmieniały się znane z poprzedniej książ- ki instytucje, jak powstawały nowe i jak te zmiany były powiązane ze zmianami politycznymi zachodzącymi w Polsce. Analizując rozwój instytucji, wzięłam pod uwagę (tak jak w poprzedniej pracy) słowo „instytucja” w rozumieniu przedsta- wionym przez Pawła Rybickiego w książce Struktura społecznego świata: „Instytucja przedstawia się nam jako zakres ciągłego dzia- łania, które jest wykonywane przez jednostkę bądź przez zespół ludzi i które ma zapewnione niematerialne i materialne środki re- alizacji”2. Rybicki podkreślał, że zadania, które spełnia instytucja, są ciągłe, nie mogą być wykonane jednorazowo ani przez cykl dzia- łań. Instytucja jest bezosobowa w tym znaczeniu, że przewiduje 1 N. Kraśko, Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1920–1970. Warszawa 1996, PWN. 2 P. Rybicki, Struktura społecznego świata. Warszawa 1978, PWN, s. 519. 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== się wymianę i następstwo osób wykonujących zadania, które ma ona realizować. Instytucja jest społeczna, ponieważ zawsze za nią stoi jakaś grupa społeczna; społeczność określa i akceptuje zadania, sposoby i środki do ich realizacji. Środki niematerialne, w które jest wyposażona instytucja, to normy: prawne, moralne i obyczajowe, które określają i regulują działania instytucji. Środ- ki materialne, to pieniądze i inne trwałe i nietrwałe dobra ma- terialne, których instytucja potrzebuje dla utrzymania ciągłości swoich działań3. Mimo że instytucje są częścią kultury, to na ich powstawanie i funkcjonowanie mają wpływ – mniejszy lub więk- szy – pojedyncze osoby. To właśnie znaczenie terminu „instytucja” najczęściej występuje w języku polskim, zarówno w socjologii, jak i języku potocznym. Wśród tych, którzy zajmując się historią socjologii posługu- ją się pojęciem „instytucja” można wymienić Terry’ego N. Clarka, Roberta K. Mertona, Edwarda Shilsa oraz Shmuela Eisenstadta i Miriam Curelaru. Definicję instytucjonalizacji poszczególnych dziedzin nauki przedstawił Edward Shils, który pisał: Przez instytucjonalizację działalności intelektualnej rozumiem rela- tywnie częste interakcje osób, które prowadzą tę działalność w ramach układu społecznego, układu który ma granice, wytrzymałość i nazwę. Interakcje posiadają strukturę. Im bardziej intensywne, tym bardziej ich struktura zapewnia pozycję autorytetu, który podejmuje decyzje odnoście szacowania wartości, ich akceptacji, promocji i umiejscowie- nia; władza ta również ustanawia kryteria wyboru szczególnych tra- dycji, które mają być rozwijane przez nauczanie i badania. Nie musi istnieć konieczny formalny wymóg odnośnie kryteriów, mogą one i na ogół są zawarte w praktyce autorytetów – w tym przypadku tych, któ- rzy są najbardziej wybitni intelektualnie. Wysoki stopień instytucjo- nalizacji działalności intelektualnej zawiera nauczanie i poszukiwania badawcze w obrębie uregulowanej, planowanej i systematycznie za- rządzanej organizacji4. Te organizacje regulują członkostwo poprzez określenie wymaganych kwalifikacji oraz dostarczają skal oceny efektów działalności, dają urządzenia, przyznają ułatwienia, możliwości 3 Tamże, s. 519–520. 4 E. Shils, The Calling of Sociology and Other Essays on the Pursuit of Le- arning. Selected Papers of Edward Shils. t. 3. Chicago 1980, University of Chicago Press, s. 165. 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== działania i nagrody za wyniki, to znaczy: studiowanie, nauczanie, badania, publikacje, stanowiska. Organizacja dookreśla sposób uzyskiwania środków pieniężnych i materialnych koniecznych do prowadzenia działalności poza obrębem danej instytucji, a także możliwości rozprzestrzenienia rezultatów działalności poza ob- szar instytucji poprzez publikacje, udostępnianie uzyskanych re- zultatów osobom spoza instytucji. Zdaniem Clarka, instytucjonalizacja jest jednym z czynników rozwoju danej dziedziny. W artykule The stages of scientific institu- tionalization pisze: „Podstawowymi elementami rozwoju nowego pola są: (a) spójna idea, pewien rodzaj paradygmatu, (b) utalento- wane jednostki rozwijające idee i (c) instytucjonalizacja podstawo- wych struktur dla utrwalenia i poszerzenia idei z tego obszaru”5. W opracowaniu historii instytucjonalizacji socjologii przed- stawionym przez innych autorów, m.in. Eisenstadta i Curelaru, teorie socjologiczne są składnikiem instytucjonalizacji6. Sytuacja zmieniała się w kolejnych latach i dekadach, a od- mienna sytuacja socjologii w różnych państwach powodowała, że w jednych państwach pojawiały się pewne cechy instytucjonaliza- cji, a w innych – odmienne. Socjologia rozwijała się przy wzrasta- jącej liczbie narodowych i międzynarodowych kontaktów środowi- ska, m.in. pojawiają się międzynarodowe stowarzyszenia i szkoły naukowe. Liczba kontaktów między socjologicznymi wspólnotami wzrastała, przenoszone były wzory instytucjonalizacji z głównych centrów do peryferyjnych. Charakteryzując ten okres, można było wskazać wiele przy- kładów braku ciągłości myśli socjologicznej. Jak wskazywał Raymond Boudon, występują one nie tylko w sytuacji niskiego poziomu, ale także przy wysokim stopniu instytucjonalizacji. Za- interesowania równością, kobietami, rodziną, młodzieżą i biedny- mi były silnie związane z bieżącymi społecznymi i politycznymi sprawami. Analizy tych problemów rzadko odnosiły się do wcześ- niejszych tradycji. 5 T.N. Clark, The stages of scientific institutionalization, „International So- cial Science Journal” 1972, t. 24, nr 4, s. 658. 6 Por. S.N. Eisenstadt, M. Curelaru, The Form of Sociology: Paradigms and Crises. New York 1976, John Wiley Sons Inc. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 Nieciągłość występuje nie tylko w socjologii, ale także w ta- kich dyscyplinach jak filozofia, historia czy nauki polityczne. Jed- nak w odróżnieniu od tych nauk, socjologowie uważali brak ku- mulacji wiedzy za wadę, za kryzys dyscypliny i przyjmowali, że ten problem może być rozwiązany. Był to pogląd przeważający i miał większy wpływ na wewnętrzny rozwój socjologii niż innych dys- cyplin. Jonathan H. Turner pisze, że w 1970 r., kiedy rozpoczynał pracę nad strukturą teorii socjologicznej, liczyły się tylko cztery podejścia teoretyczne: funkcjonalizm, teoria konfliktu, teoria wy- miany i interakcjonizm symboliczny. Przez trzy ostatnie dziesię- ciolecia sytuacja zmieniła się. Zaakceptowano wieloparadygma- tyczny charakter socjologii. W Przedmowie do wydania polskiego książki Turner napisał: Dziś, na początku XXI w. wiadomo, że stan, kiedy podejść teoretycz- nych było niewiele, należy do przeszłości. (...) Rosnącemu zróżnico- waniu towarzyszą nowe wątpliwości dotyczące perspektyw socjologii naukowej i kumulacji teoretycznej7. Wątpliwości związane z pytaniem, czy faktycznie jest możli- we odkrycie ponadczasowych praw struktury społecznej, pojawi- ły się w latach siedemdziesiątych. Zwrócono wówczas uwagę, że w funkcjonowaniu społeczeństwa ważną rolę odgrywają podmioty działające i ich osobiste preferencje. Zainteresowanie socjologią ze strony instytucji społecznych i politycznych wynikało z wiary, że socjologia pomoże w rozwiąza- niu problemów praktycznych, szczególnie w walce z patologiami społecznymi. Rozwój socjologii przestano oceniać ze względu na rozwój teorii, wzrosło zainteresowanie opisem problemów spo- łecznych. Stwierdzano, że teoria jest rodzajem akademickiej gry pojęć lub ideologicznie podbudowaną krytyką nowoczesności i po- nowoczesności. Pojawiły nowe specjalności, które nie korzystają z ogólnej teo- rii społecznej. Pojawiły się nowe, mniej ogólne teorie socjologicz- ne, odnoszące się do węższego zakresu zjawisk, bez powiązania ich z szerszymi modelami teoretycznymi. Teoretycy nowoczesno- 7 J.H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, Wydanie nowe. Warszawa 2005, PWN, s. XXI. 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ści i ponowoczesności doszli do wniosku, że teoria socjologiczna niczego nie wyjaśnia, jest jedynie akademicką grą pojęć, socjolo- gia zatem nie może stać się nauką z ogólnymi, ponadczasowymi prawami. Analizując rozwój instytucji socjologicznych przyjęłam, że sposób instytucjonalizacji nie przesądza tematyki analiz socjo- logicznych, ani zakresu socjologii, ani charakteru twierdzeń so- cjologicznych, ani przyjmowanych i analizowanych w socjologii metod badawczych. Uważam, że była to decyzja słuszna. Gdy bo- wiem analizuje się rozwój teorii i metod socjologicznych, łatwo stwierdzić, że socjologowie polscy podejmowali te same lub po- dobne problemy i stosowali podobne wyjaśnienia jak socjologowie zachodni. Łatwo można wykazać, że w każdym okresie rozwoju myśli socjologicznej polscy naukowcy korzystali z dorobku socjo- logów zachodnich. Już Jan Stanisław Bystroń zauważył: Konstrukcje zachodnioeuropejskie przeszczepione na grunt polski ulegają modyfikacji, sięgającej czasami do podstaw – otóż te właśnie zmiany stanowią o odrębności socjologii polskiej i zarazem o jej warto- ści. Zauważyć należy, w celu uniknięcia nieporozumień, że socjologia polska nie ma rozwoju historycznego, lecz wyłącznie logiczny: autorzy polscy znajdują się zawsze w żywym kontakcie, nie znając przeważnie poprzednich prac polskich8. 0 .2 . PZPR a rozwój socjologii w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych Podstawą teoretyczną przebudowy społeczeństwa w powojen- nej Polsce miała zostać teoria marksistowska. Marksizm stał się więc nie tylko teorią socjologiczną, ale również ideologią partii rządzącej, niezależnie od jej nazwy. Partia zajmowała się wszyst- kimi dziedzinami życia, m.in.: gospodarką, nauką, kulturą, poli- tyką społeczną i międzynarodową państwa. Partia opracowywała ogólne założenia rozwoju instytucji i kontrolowała ich działalność 8 J.S. Bystroń, Rozwój problemu socjologicznego w nauce polskiej, cyt. za: Sto lat socjologii polskiej. Od Supińskiego do Szczepańskiego, Wybór tekstów J. Szacki (red.). Warszawa 1995, PWN, s. 540. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 13 poprzez instytucje je obsługujące oraz wpływała na obsadę kadro- wą kierowniczych gremiów tych instytucji. Do każdego z tych za- dań przywiązywano w różnych okresach różną wagę. Partia na naukę wpływała bezpośrednio przez pracowników naukowych – członków partii i pośrednio, przede wszystkim poprzez regulacje prawne obowiązujące instytucje naukowe, cenzurę i przez decyzje polityczne instancji partyjnych w sprawach poszczególnych wy- działów, kierunków studiów, a nawet pracowników naukowych. Jednym ze sposobów wpływania Partii na poszczególne dzie- dziny życia była „nomenklatura kadr”. Nazwa ta oznaczała spis sta- nowisk, których obsadzanie wymagało opinii instancji partyjnych poszczególnych szczebli (Biura Politycznego KC, sekretariatu KC, sekretarzy i kierowników wydziałów, egzekutywy KW, sekretariatu KW oraz egzekutywy komitetów niższych szczebli). Podstawowe organizacje partyjne nie miały nomenklatury kadr. Wyższe instan- cje miały prawo kierowania osób na stanowiska objęte nomenkla- turą niższych instancji, a także odwoływania „niesłusznych” lub nietrafnych decyzji niższych szczebli. Nomenklatura obejmowała stanowiska obsadzane w drodze wyboru i mianowania, zarówno w partii, jak i poza partią. Przy funkcjach z wyboru członkowie organizacji partyjnych mieli obowiązek popierania kandydatów rekomendowanych przez instancje partyjne. Natomiast w odnie- sieniu do stanowisk obsadzanych przez mianowanie decyzję podej- mowano w zasadzie po zatwierdzeniu kandydatury przez kierow- nika jednostki nadrzędnej względem obsadzanego stanowiska. W każdej uczelni działały podstawowe, a na wydziale – od- działowe organizacje partyjne. Władze partii i jej członkowie wszystkich szczebli mieli obowiązek propagowania programu partii wśród członków organizacji i bezpartyjnych oraz prowa- dzenia działalności formacyjnej, która miała przekonać do socja- lizmu coraz większą część społeczeństwa, a przez to kształtować stosunki społeczne zgodnie z polityką partii. Zakładano, że praca ideowo-wychowawcza będzie prowadzona bezpośrednio (przez przekazywanie informacji, dyskusje i przekonywanie do ustroju socjalistycznego) lub pośrednio – poprzez tworzenie odpowiednich warunków, w których ludzie widzieliby zalety ustroju socjalistycz- 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== nego i przez to łatwiej pogodziliby się z ideologią socjalistyczną, jej treścią i zasadami9. Członkowie partii na swoich zebraniach analizowali aktual- ną sytuację na własnym wydziale i na uczelniach, przyjmowali za- lecenia (jeśli były) wyższych instancji dla środowiska naukowego i starali się wprowadzić je w życie. Przekazywali także do wyższych instancji opinię środowisk naukowych. Pełniąc funkcje kierowni- cze w instytucjach naukowych, decydowali o przyjęciu do pracy, oceniali pracę swoich podopiecznych, wypowiadali się na temat poprawy sytuacji w swojej dziedzinie i instytucjach naukowych. W niektórych komitetach wojewódzkich był zwyczaj spotykania się pracowników naukowych – członków partii z uczelni z danego terenu. Na szczeblu centralnym, w Wydziale Nauki i Oświaty KC, działała Komisja Nauki, a w ramach Komisji były sekcje z poszcze- gólnych dziedzin nauki, na przykład Sekcja Filozoficzno-Socjolo- giczna, w skład której wchodzili partyjni filozofowie i socjologowie. Na spotkaniach dyskutowano o problemach socjologii, struktury i rozwoju społeczeństwa oraz problemach w środowisku socjolo- gicznym. Władze partii mogły, jeśli chciały, prosić o konsultację w sprawach dotyczących nauki lub jej poszczególnych dziedzin. Członkowie Sekcji nie podejmowali żadnych decyzji dotyczących instytucji naukowych, czasami wypowiadali się w sprawach decy- zji podjętych przez władze centralne partii, decyzji w sprawach struktury organizacyjnej instytucji naukowych czy obsady katedr, instytutów lub wydziałów. W latach sześćdziesiątych Zespół Socjo- logów był autonomiczny wobec innych instytucji naukowych, w la- tach siedemdziesiątych jego członkami byli członkowie Komitetu Socjologicznego przy Polskiej Akademii Nauk należący do PZPR, w latach osiemdziesiątych postarano się odtworzyć autonomicz- ny zespół socjologiczny. Prócz spotkań członków zespołów partyj- nych, co najmniej raz w roku Wydział Nauki i Oświaty organizował naradę partyjną socjologów (najczęściej w Jabłonnie), na której dyskutowano nad tematami uznawanymi za ważne ze względów 9 Organizacja polityczna społeczeństwa socjalistycznego w Polsce, A. Dobie- szewski (red.). Warszawa 1977, „Książka i Wiedza”. Opracowanie było przygoto- wane dla Wieczorowych Uniwersytetów Marksizmu-Leninizmu, którego słucha- czami byli aktywiści partyjni niskiego szczebla, najczęściej szeregowi członkowie partii. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 15 politycznych lub socjologicznych. Zarówno na spotkania Zespołu Partyjnego Komitetu Nauk Socjologicznych, jak i na naradę par- tyjną socjologów zapraszano osoby bezpartyjne. Działalność tych gremiów przedstawiam w poszczególnych rozdziałach. 0 .3 . Socjologia a ideologia marksistowska w PRL Chociaż marksizm stał się nie tylko teorią socjologiczną, ale rów- nież ideologią partii rządzącej, jego faktyczny wpływ na sposób uprawiania socjologii było niewielki. Od końca lat czterdziestych do połowy lat pięćdziesiątych socjologia nie istniała. Jej miejsce miał zająć marksizm, ale trudno powiedzieć, że zajął. Studenci nie mogli specjalizować się w socjologii (w tym socjologii marksistow- skiej) ani w marksizmie jako takim. Socjologia jako samodzielna nauka wróciła na uczelnie w drugiej połowie lat pięćdziesiątych. Istotną rolę zaczęła teraz odgrywać socjologia marksistowska i so- cjologowie reprezentujący to podejście. Tym razem byli to ludzie wykształceni, starający się spełnić wymagania, jakie teorii mark- sistowskiej wcześniej postawił Stanisław Ossowski (sprecyzowa- nie twierdzeń występujących w pracach Marksa, skonfrontowanie teorii marksistowskiej ze współczesnym stanem wiedzy, zweryfi- kowanie twierdzeń). Socjologowie marksiści przede wszystkim uzupełniali zakres marksizmu o dorobek współczesnej antropolo- gii, socjologii i psychologii społecznej. Z czasem intelektualiści członkowie partii stracili poczucie misji historycznej, zanikło ich bezwzględne zaufanie do decyzji kierownictwa partii. Zauważano błędy władz partii, których już nie usprawiedliwiano, a nawet nie próbowano usprawiedliwiać, lecz traktowano jako coś nieuchronnego. Odideologizowanie par- tii oznaczało, że znikło zapotrzebowanie na propagandzistów. Pu- blicznie zaczęto podkreślać znaczenie dorobku profesjonalnego w poszczególnych dziedzinach, a nie tylko zaangażowania poli- tycznego. Zmieniła się ocena ZSSR i państw zachodnich. Przestano wierzyć, że kierownicza rola ZSRR jest dobrodziejstwem dla in- 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== nych państw obozu socjalistycznego. Państwa zachodnie zaczęto traktować jako inny sposób organizacji gospodarczej i społecznej, konkurencję dla państw socjalistycznych, a nie jako miejsce biedy i wyzysku. Do spraw ustroju zaczęto podchodzić w sposób pragmatyczny, a nawet instrumentalny. Janusz Sławiński pisał, że intelektualiści cenili zwiększenie zakresu wolności, chociaż daleko było do ideału, którym jest nieograniczona swoboda poszukiwań i wypowiedzi. Uczeni podejmowali grę z cenzurą, a także z partią. Mówiło się, że od drugiej połowy lat pięćdziesiątych dominował marksizm otwarty, zarówno w socjologii (reprezentantem tego podejścia był Julian Hochfeld i jego uczniowie – Zygmunt Bauman, Włodzimierz Wesołowski i Jerzy J. Wiatr), jak i w filozofii (Leszek Kołakowski, Bronisław Baczko i Helena Elstein). Marksizm pozostał ideolo- gią rządzącej partii. Zdaniem Baumana, podejście marksistowskie w socjologii oznacza specjalny typ zaangażowania, polegający na wiązaniu teorii społecznej z rewolucyjnym przeobrażeniem sto- sunków społecznych: dla Marksa nie istniał dylemat nauki i ideologii, orzekania o rzeczy- wistości i programowania ludzkich działań: wiedza o społeczeństwie może osiągnąć szczebel nauki wtedy, gdy zdecydowana będzie usunąć z praktycznego życia utrudnienia, które dają znać o sobie ogranicze- niami ludzkiej myśli; a program społeczny będzie programem real- nym, nie utopijnym tylko wtedy, gdy wychodzić będzie z nieskrępowa- nej i krytycznej analizy rzeczywistych tendencji społecznego rozwoju. W koncepcji Marksa elementy poznania naukowego i ideologii spo- łecznej sprzęgają się więc nierozerwalnie: nauka pełni funkcję ideolo- giczną, ideologia każe nauce być bezkompromisową10. Bauman przewidywał dla socjologa kilka ról społecznych: eksperta (diagnosty lub planisty), wychowawcy (humanisty), auto- ra (lub współautora) społecznego programu Sytuacja zmieniła się po marcu 1968 r., kiedy o inspirację zajść studenckich oskarżono pracowników naukowych – marksistów, którzy uchodzili za rewizjonistów partyjnych11. W końcu marca 10 Z. Bauman, Zarys socjologii. Zagadnienia i pojęcia. Warszawa 1962, PWN, s. 94. 11 Wielu z nich nazywano „syjonistami”; były to osoby pochodzenia żydow- skiego, którym zarzucano, że w wojnie izraelsko-arabskiej poparli Izrael. W dużej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 1968 r. z Uniwersytetu Warszawskiego wyrzucono sześcioro sa- modzielnych pracowników naukowych: Bronisława Baczkę, Zyg- munta Baumana, Włodzimierza Brusa, Marię Hirszowicz, Leszka Kołakowskiego i Stefana Morawskiego. Pięciu z sześciu wyrzuco- nych wyjechało na stałe za granicę, publikowali w językach obcych (najczęściej angielskim), ale również w języku polskim w wydaw- nictwach emigracyjnych (np. w „Aneksie”, w „Kulturze”). Po marcu „rewizjoniści” na długi czas przestali funkcjono- wać w oficjalnym obiegu nauki polskiej. Dokonała tego cenzura tzw. zapisem na nazwiska wyrzuconych profesorów. Nie można było powoływać się na ich osiągnięcia, nie można było cytować ich także krytycznie. Osoby zainteresowane mogły dotrzeć do wcześniej wydanych prac, a także – choć z trudem – do prac wy- danych za granicą. Walicki stwierdza, że „była to rozprawa z „ostatnimi praw- dziwymi komunistami” w Polsce12. Co więcej, zdaniem tego ba- dacza: Flirt z nacjonalizmem obrócił się przeciwko partii, zaowocował bo- wiem odrodzeniem tradycji niekomunistycznego patriotyzmu polskie- go, następnie przejęciem ich przez kiełkujący ruch opozycyjny13. Marzec 1968 r. był ważną cezurą w procesie dezideologizacji partii. Ekipa Gierka, tłumacząc swoją legitymację do sprawowa- nia władzy, odwoływała do sytuacji geopolitycznej. W gospodarce plan przestał mieć istotne znaczenie, wzrastała rola nieformal- nych lokalnych i branżowych grup interesów, zorganizowanych na zasadzie klientyzmu i kumoterstwa, częstym zjawiskiem była korupcja. Partia stała się odideologizowaną organizacją, mocno powiązaną ze środowiskami bezpartyjnymi. części zbiory „syjonistów” i „rewizjonistów” pokrywały się. O ile po kilku miesią- cach argument „syjonizm” przestał być używany w oficjalnej debacie a „rewizjo- nistów” po pewnym czasie przestano przy każdej okazji oskarżać o syjonizm, to do krytyki rewizjonizmu wracano prawie do końca istnienia PRL. W. Gomułka w przemówieniu na Komisji Zjazdowej (czerwiec 1968), przygotowującej V Zjazd partii stwierdził, iż słusznie wyrzucano syjonistów, ale wyjechało także wielu uczciwych komunistów. W tym samym roku S. Olszowski wydał instrukcję zaka- zującą operowania słowem „syjonista”. 12 A. Walicki, Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996, PWN, s. 496. 13 Tamże, s. 493. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Jacek Kochanowicz pisał, że partia przed 1968 r. dość poważ- nie traktowała swoją rolę kulturotwórczą, podejmowała dyskusje nad tematyką filozoficzną, w której uczestniczyli intelektualiści partyjni. Przypominał, że w redakcji „Nowych Dróg” przeprowa- dzono dyskusję na temat książki Adama Schaffa Marksizm a jed- nostka ludzka. „W dekadzie gierkowskiej nikt z tego grona nie traktował już marksizmu serio”14 – konstatował. Do spraw świato- poglądowych wprawdzie często się odwoływano, ale raczej trakto- wano je fasadowo. Już nie przeszkadzano udziałowi w praktykach religijnych. Natomiast wymagano, żeby księża ograniczyli się do przekazywania zasad religijnych i krzewienia zasad moralnych, a nie starali się kształtować poglądów na inne sprawy dziejące się w Polsce. Kontrola partii nad życiem kulturalnym i naukowym jeszcze bardziej osłabła. Zmniejszenie wymagań ideologicznych nie tylko pozwoliło poszerzyć zakres zainteresowań nauk społecznych. W naukach społecznych zmienili się ludzie, którzy kierowali instytucjami na- ukowymi i nadawali kierunek rozwojowi nauk społecznych. W tym okresie w coraz większym stopniu zaczęto powierzać stanowiska osobom bezpartyjnym. Na przykład dyrektorem Instytutu Filozofii i Socjologii w Polskiej Akademii Nauk został Jan Szczepański, wy- chowanek Floriana Znanieckiego. Zmieniło się oczekiwanie wobec nauk humanistycznych. Walicki pisze, że po 1968 r. można było podjąć nowe tematy ba- dawcze, na przykład tematykę filozofii narodu. Władysław Mar- kiewicz powtarzał, że nauki społeczne są częścią ideologii i służą lub nie ustrojowi socjalistycznemu. Podkreślał, że w warunkach państwa socjalistycznego najlepiej służy praktyce społecznej orientacja marksistowsko-leninowska, podejście naukowe opar- te na teoretyczno-metodologicznych podstawach materializmu historycznego. W latach siedemdziesiątych powstawała zorganizowana i zinstytucjonalizowana opozycja polityczna, prawie równocześnie pojawiały się działające poza oficjalnymi strukturami inicjatywy kulturalne, oświatowe i naukowe. W ramach inicjatyw naukowych 14 J. Kochanowicz, Marzec 1968 i życie intelektualne Uniwersytetu w: Ma- rzec 1968. Trzydzieści lat później. Tom I. Referaty. Warszawa 1998, PWN, s. 133. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 najpierw zaczęto organizować wykłady poza oficjalnym systemem kształcenia uniwersyteckiego, a potem powstało Towarzystwo Kursów Naukowych, które wystąpiło też w roli wydawcy. Koncep- cja socjologii nie zmieniła się, natomiast zmieniły się podejmowa- ne tematy, dotychczasowe tematy zostały wzbogacone o te, które stanowiły tabu w oficjalnej socjologii. Rozwój instytucji socjologicznych w latach osiemdziesią- tych został zahamowany – zmalała liczba studentów socjologii na uczelniach, na których funkcjonowały studia socjologiczne, poja- wiły się trudności z zatrudnianiem młodych pracowników nauko- wych w instytutach socjologicznych, trudności z uruchomieniem kierunku socjologicznego w nowych uczelniach, znacznie zmniej- szono liczbę socjologów przemysłowych. Ale w tym okresie nie zmniejszyła się liczba instytucji socjologicznych, a ich trudności tłumaczono sytuacją gospodarczą państwa. W latach osiemdziesiątych społeczeństwo polskie było po- dzielone; w środowiskach naukowych opozycja polityczna dzia- łała nie tylko poza instytucjami naukowymi, ale również w nich. Zwiększyła się aktywność wydawnicza poza cenzurą. Jak podaje Agnieszka Iwaszkiewicz, od 1976 do 1990 roku wydano osiem- dziesiąt tysięcy trzysta tytułów15 w tzw. drugim obiegu. 0 .4 . Instytucje socjologiczne w III Rzeczypospolitej Od lat dziewięćdziesiątych, po czerwcowych wyborach 1989 r., które uznawane są za początek transformacji ustrojowej w Pol- sce, usuwano wszystkie polityczne i formalne ograniczenia pracy naukowej, zniesiono cenzurę (kwiecień 1990), wykorzystywano wcześniej istniejące instytucje organizujące funkcjonowanie in- stytucji naukowych (badań naukowych i dydaktyki), powołano też 15 Archiwum Opozycji [1], Kolekcja „Solidarność – narodziny ruchu”, czaso- pisma niezależne 1976–1990, książki wydane poza cenzurą 1976–1990, A. Iwaszkie- wicz (red.); w pracach przygotowawczych uczestniczyli M. Bartel [et al.]. Warsza- wa 2006, Ośrodek Karta, s. 226. 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== nowe: Radę Główną, Komitet Badań Naukowych, Komisję Akre- dytacyjną. Stworzono możliwości tworzenia uczelni prywatnych. III Rzeczpospolita jest państwem, w którym podstawową rolę odgrywa rynek. Rynek w pewnym stopniu dotyczy również instytucji naukowych. Studenci, którzy nie dostali się na studia dzienne, mogli wybrać studia zaoczne, a rozwój uczelni prywat- nych zależał od liczby zgłoszeń kandydatów na studentów. Wybór danej szkoły zależał m.in. od oferty programowej i pozycji zatrud- nionej w niej kadry dydaktycznej. Odniesienia do teorii Marksa wydają się bardziej usprawiedliwione niż to było w okresie realne- go socjalizmu. Żadna partia nie mogła bezpośrednio wpływać na funkcjono- wanie instytucji i środowisk naukowych, na kształtowanie polityki naukowej. Nie znaczy to, że nauki społeczne zupełnie uwolniły się od związków z polityką. Przede wszystkim polityka stała się tematem badań. Takie problemy jak: kampanie wyborcze, funkcjonowanie władzy ustawodawczej i wykonawczej, zasady tworzenia się i roz- padu koalicji, społeczne aspekty programów wyborczych, cen- tralizacja i decentralizacja władzy, społeczeństwo obywatelskie, pojawienie się zjawisk patologicznych etc. stały się przedmiotem opracowań naukowych, a także zainteresowania ośrodków bada- nia opinii publicznej. Pojawiło się bowiem wiele obozów politycznych i grup naci- sku, z którymi zaczęli się identyfikować poszczególni socjologowie. Socjologowie zaczęli występować po różnych stronach toczących się sporów politycznych w charakterze polityków, ekspertów16. 16 Najwięcej socjologów znalazło się w senacie I kadencji. Z Klubu OKP byli to: A. Celiński (był także w senacie II kadencji), A. Stanowski (z KUL), A. To- karczuk i J. Ziółkowski (UAM). W senacie III kadencji była Z. Janowska z UŁ re- prezentująca Unię Pracy. Senatorem V kadencji był G. Matuszak (UŁ), a VI i VII kadencji – M. Ziółkowski (z UAM). W sejmie kontraktowym (1989–1991) dwóch socjologów: P. Łączkowski (UAM) i J. Szymanderski (IH PAN) reprezentowało Klub Poselski OKP, natomiast S.F. Mleczko (SGGW) – klub PSL. Najwięcej socjo- logów (pięciu) miał sejm I kadencji (1991–1993). Byli to: J. Kurczewski (z UW) reprezentujący Polski Program Liberalny (pełnił funkcję wicemarszałka sejmu), P. Łączkowski reprezentował Konwencję Polską, A. Tokarczuk – Porozumienie Centrum, R. Ulicki i J.J. Wiatr (UW) – Klub SLD. Do sejmu (1993–1997) II kaden- cji weszło pięciu socjologów: A. Celiński z Unii Wolności, Z. Szczypiński z Unii ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 21 Socjologia jednak wkraczała w politykę o wiele głębiej. Spo- ry naukowe często miały podbudowę polityczną. Dotyczyły zakre- su, charakteru i stopnia reliktów ustroju socjalistycznego w no- wym ustroju, wskazania istotnych potrzeb społecznych w nowej strukturze społecznej, pojawiających się zagrożeń nowego ładu społecznego i sposobów ich leczenia. Socjologowie różnili się w definicji ustroju socjalistycznego, a także w odpowiedziach na pytania: czy był to ustrój totalitarny czy autokratyczny, czy ludzi, którzy kierowali państwem, trzeba określić mianem zbrodniarzy czy fachowców. Jakie zasługi w obalaniu poprzedniego ustroju mają przedstawiciele formacji politycznej związanej z poprzed- nim ustrojem i ludzie wówczas związani z opozycją. Czy uda się zbudować ustrój demokratyczny, jeśli miejsce w nowych elitach znajdą ludzie niezależnie od miejsca, jakie zajmowali na scenie politycznej w PRL, czy też trzeba pewne osoby pozbawić szansy uczestniczenia w tej działalności. Odpowiedzi na te pytania najczęściej uczestnicy sporów przedstawiali w publicystyce politycznej i społecznej. W publika- cjach naukowych przez długi czas przeważały opisy konkretnych zjawisk społecznych. Nawet w książkach o szeroko rozumianej te- matyce politycznej omawiano przede wszystkim opinie różnych grup i środowisk społecznych17 lub dotyczące wąskiego zakresu problematyki18. Dopiero w drugiej dekadzie transformacji pojawi- Pracy, P. Buczkowski z Koła Konserwatywno-Ludowego oraz J.J. Wiatr i R. Ulicki z SLD. W sejmie III kadencji (1997–2001) było tylko dwóch poprzednio wymie- nionych socjologów, wybranych z list SLD. W IV (2001–2005) – również było dwóch socjologów: A. Celiński (który tym razem startował z list SLD, a po podzia- le klubu przeszedł do Klubu Socjaldemokracji Polskiej) i L. Dorn (działacz PiS). Do sejmu V kadencji (2005–2007) weszło dwóch socjologów: P. Śpiewak (UW) z list Platformy Obywatelskiej i L. Dorn. W VI kadencji socjologię reprezentowali: L. Dorn i Z. Janowska (Socjaldemokracja Polska – z listy LiD). Socjologowie wy- stępowali także w charakterze ekspertów rządowych (np. A. Sułek), sejmowych i partii politycznych. 17 Sierpień ‘80 w optyce mieszkańców wsi i małych miast, M. Latoszek (red.). Gdańsk 1990, Gdańskie Towarzystwo Naukowe. Komisja Socjologiczna; Młodzi torunianie wobec zmian społecznych i zagrożeń cywilizacyjnych, A. Kaleta i G. Za- błocki (red.). Toruń 1990, UMK. 18 Robotnicy – aktorzy aktu pierwszego, Warszawa 1990. Szkoła Główna Planowania i Statystyki. Instytut Gospodarstwa Społecznego. Centrum Badań 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ły się opracowania, których autorzy próbują przedstawić zasady funkcjonowania ustroju. Jedna z pierwszych syntez była przygoto- wana przez socjologów z Instytutu Studiów Politycznych, przede wszystkim przez Edmunda Wnuk-Lipińskiego i Marka Ziółkow- skiego19. Większość autorów zajmujących się charakterystyką no- wego podkreśla, że demokracja i kapitalizm może przyjmować różne postacie, zarówno taką jak na Zachodzie, jak i taką, która występuje w Ameryce Łacińskiej. Demokracja w Polsce przedsta- wia zatem jedną z form, ale – jak twierdzą autorzy – przemiany w Polsce mają charakter instytucjonalny i imitacyjny. Społeczeń- stwo polskie staje się w coraz większym stopniu społeczeństwem naśladowczym w stosunku do społeczeństw zachodnich. Uczeni poznańscy, m.in. Tomasz Zarębski i Leszek Nowak, skoncentrowa- li swoją uwagę na charakterystyce tworzącego się społeczeństwa kapitalistycznego, przestawiając teorię totalitarnego kapitalizmu20. Pojawiły się całościowe opracowania dotyczące innych aspektów współczesności21. 0 .5 . Zagadnienia metodologiczne, analiza źródeł Kontynuując temat instytucjonalizacji socjologii, chciałam przede wszystkim zobaczyć jak rozwijały się instytucje naukowe, w któ- rych uprawiało się socjologię, czy zmieniały zakres zainteresowań, które z nich przestawały istnieć i jakie nowe tworzono. Chciałam dowiedzieć się, jakie zadania instytucje te miały realizować, czy chodziło o rozwijanie wiedzy socjologicznej, czy przewidywano dla socjologii cele praktyczne, a jeśli tak, to jakie. Samorządowych; J. Borucka, D. Skrzypiński, Polityka skuteczna: marketingowa analiza sukcesu wyborczego. Wrocław 1995, Volumed. 19 Pierwsza dekada niepodległości. Próba socjologicznej syntezy, E. Wnuk- -Lipiński i M. Ziółkowski (red.). Warszawa 2001, Instytut Studiów Politycznych PAN. 20 Ścieżki transformacji. Ujęcia teoretyczne i opisy empiryczne, K. Brzech- czyn (red.). Poznań 2003, Zysk i Ska. transformacji. Warszawa 2008, Scholar. 21 P.T. Kwiatkowski, Pamięć zbiorowa społeczeństwa polskiego w okresie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 23 W pracy, w której omawiałam postępy instytucjonalizacji polskiej do 1970 r., wysunęłam tezę, że w latach siedemdziesiątych socjologia polska osiągnęła szczebel „Nauki Ustabilizowanej” i we- szła w okres, który można byłoby nazwać „Wielką Nauką”. Okreś- lając lata siedemdziesiąte jako początek Wielkiej Nauki w Polsce, brałam pod uwagę stosunkowo liczne środowisko naukowe, struk- turę instytucji naukowych i organizację dydaktyki (instytuty na- ukowe), istnienie wielu specjalizacji naukowych, postępującą pro- fesjonalizację socjologii, czyli istnienie zawodu socjologa (przede wszystkim socjologa przemysłu) z określonymi wymaganiami, dotyczącymi zakresu zainteresowań i sposobów awansowania. O przejściu do Wielkiej Nauki mogła też świadczyć działalność Polskiego Towarzystwa Socjologicznego i jego starania w obronie niezależności statusu socjologii. W latach osiemdziesiątych – jak już wspomniałam – rozwój instytucji socjologicznych został zaha- mowany. Nastąpiło zmniejszenie liczby studentów socjologii w ist- niejących uczelniach, były trudności z zatrudnianiem młodych pracowników naukowych z dziedziny socjologii w istniejących in- stytutach socjologicznych, trudności z uruchomieniem kierunku socjologicznego w nowych uczelniach, znacznie zmniejszono licz- bę socjologów przemysłowych. Zahamowanie rozwoju instytucji socjologicznych w latach osiemdziesiątych postawiło pod znakiem zapytania tezę o przejściu socjologii do etapu Wielkiej Nauki. Kie- dy porównamy liczbę instytucji uprawiających socjologię, liczbę uczelni, w których można studiować ten kierunek, liczbę studen- tów, liczbę absolwentów, a także liczbę specjalizacji w latach sie- demdziesiątych Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i III Rzeczypo- spolitej, to wyraźnie trzeba stwierdzić, że o naprawdę Wielkiej Nauce możemy mówić dopiero po 1989 r. Omawiany okres podzieliłam na trzy części, z których każ- da obejmuje mniej więcej dziesięć lat. Kryterium wyróżnienia po- szczególnych podokresów były wydarzenia polityczne: po pierw- sze – wypadki grudniowe na Wybrzeżu, po drugie – powstanie Solidarności, po trzecie – wybory 1989 r. Dwie pierwsze części obejmują dwie dekady Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (czyli czasy realnego socjalizmu). Część ostatnia to czasy III Rzeczpo- spolitej, czyli budowanie społeczeństwa rynkowego, w którym do- minuje własność prywatna. Dwie pierwsze dekady to czasy domi- 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== nującej roli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, w ostatniej natomiast konkurowało ze sobą wiele partii, czy szerzej ujmując – obozów politycznych. Chciałam pokazać różnice w funkcjonowaniu instytucji na- ukowych w każdej z dekad. Dlatego w każdym rozdziale przed- stawione są uwarunkowania polityczne, odmienne w kolejnych dziesięcioleciach. W latach siedemdziesiątych, na przykład, sta- ły się ważne stosunki między państwem a Kościołem katolickim i pojawienie się opozycji politycznej, która zainteresowała się te- matami naukowymi z zakresu nauk humanistycznych i społecz- nych. W każdej dekadzie analizowano zmiany struktury instytucji naukowych i zmiany dydaktyki z zakresu socjologii w szkołach wyższych, zarówno na kierunkach socjologicznych, jak i niesocjo- logicznych. W każdej z dekad interesowała mnie zmieniająca się rola Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. W ostatniej części, poświęconej latom dziewięćdziesiątym, wprowadziłam dodatko- wo dwa podrozdziały – jeden poświęcony szkołom niepublicznym i drugi poświęcony ośrodkom badania opinii publicznej. Najważniejsze było zebranie źródeł potrzebnych do opisu przebiegu procesu instytucjonalizacji. Są to informacje zamiesz- czone we wspomnienia osób, które kształtowały oblicza socjolo- gii w tym czasie, publikowane i niepublikowane dokumenty życia społecznego: sprawozdania z posiedzeń senatów uczelni, posie- dzeń rad wydziałów, spisy wykładów i składy osobowe na po- szczególnych uczelniach, informatory nauki polskiej z lat siedem- dziesiątych, osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, „Informacja Bieżąca PTS”, wydawnictwa okolicznościowe, wykorzystano tak- że „Studia Socjologiczne”, szczególnie Kronikę życia naukowego. „Studia Socjologiczne” zamieszczały także artykuły problemowe – merytoryczne, dotyczące rozwoju wiedzy socjologicznej w Pol- sce. Ponadto ukazało się kilka książek na ten temat. Ważne były dane z archiwów uczelnianych. Udało się zebrać dane z większo- ści uczelni – senatów, rad naukowych instytutów socjologii, rad wydziałów nauk społecznych i filozoficznych – chociaż ich zakres i jakość były bardzo zróżnicowane. Starałam się też zdobyć infor- macje na temat inicjatyw naukowych pojawiających się w ramach zorganizowanej i zinstytucjonalizowanej opozycji, udziału w nich socjologów i wpływu nieoficjalnych stowarzyszeń naukowych na ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 25 oficjalnie funkcjonujące struktury naukowe. Inicjatywy podejmo- wane przez ludzi nauki zostały przedstawione przez wielu uczest- ników we wspomnieniach, a także w opracowaniach naukowych. Bardzo pomocny w powstaniu pracy był grant Komitetu Ba- dań Naukowych, bo umożliwił zlecenie zebrania materiałów ar- chiwalnych z każdego z uniwersytetów osobom z nimi związanym. Władzom różnych uczelni i socjologom tam zatrudnionym oraz wszystkim, którzy pomogli mi w dotarciu do materiałów archiwal- nych, chcę w tym miejscu serdecznie podziękować za ogromne za- angażowanie, inicjatywę w poszukiwaniu materiałów i rzetelność. Bez ich pomocy praca ta nie mogłaby powstać. * * * Na koniec kilka informacji porządkowych. Monografia składa się z trzech rozdziałów poprzedzonych niniejszym wstępem. Przy- pisy bibliograficzne numerowane są w obrębie każdego rozdzia- łu książki, co wynika z ich dużej liczby (od ponad dwustu w roz- dziale pierwszym i drugim do ponad trzystu w rozdziale trzecim). Ponieważ praca opiera się przede wszystkim na archiwaliach, dlatego też dołączony do każdego z rozdziałów „Wykaz skrótów nazw dokumentów i informacji” zawiera pełny opis bibliograficz- ny przywołanego materiału. Wykaz ułożony jest: a) alfabetycznie, b) chronologicznie, natomiast w tekście głównym w przypisie dol- nym znajduje się tylko skrót, np. protokół 07.03.1974, co znaczy: protokół posiedzenia Rady Wydziału Filologiczno-Historycznego WSP im. Powstańców Śląskich w Opolu, 7 marca 1974 r., Archi- wum UO, nr akt. 5/10/93 (patrz „Wykaz.... do rozdziału 1”), uzupeł- niony czasem komentarzem czy informacją dodatkową. Obok za- stosowanych w przypisach skrótów znajdują się przypisy, będące odnośnikami do wykorzystanych w tekście publikacji innych auto- rów lub będące komentarzami czy informacjami uzupełniającymi tekst główny. Praca kończy się indeksem osób i instytucji prezen- towanych w książce oraz streszczeniem w języku angielskim. Ze względu na objętość tej monografii, nie zawiera ona oddzielnego wykazu literatury, bowiem wszelkie informacje o wykorzystanych pozycjach znajdują się w stosownych przypisach. 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nina Kraśko 1 Funkcjonowanie instytucji socjologicznych w Polsce w latach 1970–1980 1.1. Sytuacja polityczna Polski Zapoczątkowane Marcem 1968 r. wydarzenia polityczne końca lat sześćdziesiątych wpłynęły na przesilenie, a w konsekwencji na zwrot w sposobie sprawowania władzy w Polsce, zasadniczo zmieniły sytuację polityczną kraju, również uniwersytetów i śro- dowiska naukowego. W marcu 1968 r. na Uniwersytecie Warszaw- skim rozwiązano kilka kierunków studiów (w tym socjologię), po- zbawiono pracy kilku samodzielnych pracowników naukowych, w tym socjologów marksistowskich Marię Hirszowicz i Zygmunta Baumana. Zarzucano im inspirowanie protestu studentów, odej- ście od marksizmu na pozycje rewizjonistyczne, nadmierne am- bicje polityczne, propagowanie zachodnich teorii socjologicznych i filozoficznych, co spowodowało konieczność definiowania na nowo założeń socjologii marksistowskiej. Skutki były więc ważne zarówno dla socjologów partyjnych, jak i bezpartyjnych. Po wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego, w tym pol- skich, do Czechosłowacji w sierpniu 1968 r. aresztowano kilka osób, także socjologów (wcześniej dostarczali opozycyjną literatu- rę na stronę czeską). Na sytuację polityczną i społeczną kraju dekady lat siedem- dziesiątych wpłynęły też strajki w Gdańsku i Szczecinie w 1970 r. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 27 Protest robotników z Wybrzeża został stłumiony, ale jego skutkiem była zmiana najwyższych władz politycznych. Funkcję pierwszego sekretarza Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) objął Edward Gierek, został powołany też nowy rząd z Piotrem Jarosze- wiczem na czele. Ekipa Gierka dążyła do przywrócenia zaufania do kierownic- twa partii i rządu. Uznała, że w celu przyśpieszenia rozwoju nale- ży kraj otworzyć na Zachód, na nowoczesną technologię. Pożyczki od państw zachodnich miały służyć modernizacji gospodarki. Zmieniły się zasady działania cenzury. Można było publiko- wać prace dotyczące Drugiej Rzeczypospolitej, rządu na emigracji i Polski Podziemnej. Osłabienie motywacji ideologicznej przyczyniło się do zmniejszenia się nacisku na stosowanie marksistowskiej metodologii w naukach społecznych. Cenzura dbała natomiast, by przesłania publikowanych dzieł – naukowych i literackich – nie godziły w monopol władzy partii, jej wizję ładu społecznego i „dobre imię” ZSRR1. Ekipie Gierka udało się osiągnąć stan stabilizacji politycznej. Relacje między władzą a społeczeństwem oraz w obrębie partii i aparatu władzy starano się podporządkować zasadzie bezkon- fliktowości. Waga uzasadnień ideologicznych ustroju zmalała na korzyść argumentów prawnych, historycznych i geopolitycznych: ideologii jedności narodu (pisał o tym m.in. Władysław Markie- wicz), mobilizacji społeczeństwa do podjęcia odpowiedzialności za własną przyszłość; akcentowania cnoty dobrej pracy i wykształ- cenia, znaczenia nauki w modernizacji kraju. Druga połowa lat siedemdziesiątych przyniosła kryzys po- lityczny, gospodarczy i wzrost protestów społecznych. Pierwszy od wielu lat otwarty sprzeciw wywołało w 1976 r. wprowadzenie przez sejm do konstytucji zapisów o kierowniczej roli partii, o nie- naruszalności więzi z ZSRR. Brakowało środków do prowadzenia polityki rolnej, pogorszył się bilans handlu zagranicznego, rosło zadłużenie Polski. Zdaniem Andrzeja Friszkego, Gierek ulegał naciskom lobby przemysłu ciężkiego i ludziom przeciwstawiającym się reformom 1 A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989. Warszawa 2003, Iskry, s. 336. 28 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== gospodarczym, nie korzystał natomiast z rad ekspertów, ustępował przed żądaniami płacowymi i cenowymi. Narzędziem osiągania spokoju społecznego stało się podnoszenie płac. W 1976 r. władze uznały za konieczne podwyżki cen. Dzień przed ich wprowadze- niem rozpoczęły się strajki i nieformalne przerwy w pracy, w tym najbardziej dramatyczne protesty robotników w Radomiu i Ursu- sie, którzy z żądaniem odwołania podwyżek wyszli na ulice. W Radomiu podczas pacyfikacji protestujących, którzy pod- palili Komitet Wojewódzki, zginęło dwóch demonstrantów, kilku- set zostało rannych. Po stłumieniu strajków aresztowano wielu ich uczestników, wielu też zwolniono z pracy. Pogłębiał się kryzys spo- łeczny i polityczny. Kryzys dotknął społeczeństwo o rozbudzonych apetytach konsumpcyjnych. Sprzeciw wobec zmian w konstytucji oraz wydarzenia w Radomiu uaktywniły opozycję. W 1980 r. w lipcu w Lublinie wybuchły strajki, głównie o charakterze ekonomicznym, z elementami żądań politycznych. W sierpniu robotnicy Stoczni Gdańskiej wystąpili w obronie wa- runków pracy, wkrótce ich żądania nabrały charakteru polityczne- go; pracownicy innych zakładów przystąpili do strajków solidar- nościowych. Po półtoramiesięcznym proteście władze państwowe podpisały z komitetami strajkowymi w Gdańsku, Szczecinie i Ja- strzębiu porozumienia, zobowiązując się w nich do zmian poli- tycznych, poprawy warunków pracy i poszerzenia swobód oby- watelskich. Przeciw ustrojowi socjalistycznemu w Polsce zrodził się w sierpniu 1980 r. wielki ruch społeczny w formie związku zawodowego: Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowe- go „Solidarność” (NSZZ „Solidarność”). W ruchu tym aktywnie uczestniczyły uniwersytety. 1.2. Stosunki między państwem a Kościołem katolickim Na atmosferę lat siedemdziesiątych ogromny wpływ miał Kościół katolicki, mający w Polsce bardzo silną pozycję. Do katolicyzmu przyznawało się dziewięćdziesiąt procent obywateli, systema- tycznie w mszach uczestniczyło pięćdziesiąt pięć procent ludno- ści. Pierwsza połowa lat siedemdziesiątych charakteryzowała się ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 29 poprawą stosunków między państwem i Kościołem katolickim. Kościół otrzymał na własność mienie użytkowane na Ziemiach Zachodnich. Wierni zacz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1970-2000
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: