Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00082 008198 20950381 na godz. na dobę w sumie
Instytucjonalne wsparcie dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną w województwie łódzkim - potencjał, potrzeby, wyzwania - ebook/pdf
Instytucjonalne wsparcie dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną w województwie łódzkim - potencjał, potrzeby, wyzwania - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 216
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-369-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

W prezentowanej publikacji podjęto rozważania na temat problemów funkcjonowania instytucjonalnego systemu wsparcia osób niepełnosprawnych intelektualnie i chorujących psychicznie na przykładzie analizy wybranych instytucji na terenie województwa łódzkiego. Przedstawione zostały założenia społecznego modelu interpretacji niepełnosprawności, ze szczególnym uwzględnieniem podejścia opartego na implementacji praw człowieka wraz z przeglądem regulacji prawnych, kształtujących politykę społeczną wobec osób niepełnosprawnych. W książce zaprezentowane zostały potencjalne zasoby instytucjonalne form wsparcia dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną, a ich egzemplifikacją stały się przedstawione wyniki przeprowadzonych analiz, które powstały na podstawie materiału empirycznego. Ze względu na ważną społecznie tematykę zainteresowani publikacją będą zarówno badacze tej problematyki, jak i praktycy, a także rodziny/opiekunowie dorosłych osób z niepełnosprawnościami.

„Szczególnie cenne jest ujęcie tej problematyki w kontekście interdyscyplinarnym (…) Jest to ważny głos w dyskusji polskich naukowców, badaczy tej problematyki. Monografia z pewnością inspiruje do dalszych eksploracji, przemyśleń i badań empirycznych”.

Z recenzji wydawniczej prof. B. Szluz

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Instytucjonalne wsparcie dorosłych osób z niepełno- sprawnością intelektualną i psychiczną w województwie łódzkim – potencjał potrzeby wyzwania Grażyna Mikołajczyk-Lerman Małgorzata Potoczna Instytucjonalne wsparcie dorosłych osób z niepełno- sprawnością intelektualną i psychiczną w województwie łódzkim – potencjał potrzeby wyzwania Łódź–Kraków 2020 Grażyna Mikołajczyk-Lerman, Małgorzata Potoczna – Uniwersytet Łódzki Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Katedra Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RADA REDAKCYJNA SERII AKTYWNI (NIE)PEŁNOSPRAWNI Monika Borowczyk, Jakub Niedbalski, Antonina Ostrowska, Elżbieta Zakrzewska-Manterys RECENZENT Beata Szluz REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ilona Turowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI AGENT PR Anna Basista Zdjęcie wykorzystane na okładce: https://pl.depositphotos.com/stock-photos/ niepe C5 82nosprawno C5 9Bc-umys C5 82owaq.html?filter=all qview=187320880 © Copyright by Authors, Łódź–Kraków 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź–Kraków 2020 © Copyright for this edition by AGENT PR, Łódź–Kraków 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09638.19.0.K Ark. wyd. 13,0; ark. druk. 13,5 ISBN WUŁ 978-83-8220-368-4 e-ISBN WUŁ 978-83-8220-369-1 ISBN AGENT PR 978-83-64462-61-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rozdział I Od modelu medycznego do poszanowania praw człowieka . . . Rozdział II Dorosłość osób niepełnosprawnych intelektualnie i psychicznie jako problem społeczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Niepełnosprawność intelektualna. . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Kwestie definicyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Od „niepełnosprawnego” dzieciństwa do „niepełno- sprawnej” dorosłości – specyfika funkcjonowania do- rosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną . . . 2.1.3. „Niepełnosprawna rodzina” jako (nie)jedyny system wsparcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.1. Kwestie definicyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Choroba psychiczna w świadomości społecznej . . . . 2.2. Niepełnosprawność psychiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2.1. Postawy i opinie mieszkańców województwa łódzkiego wobec osób chorych psychicznie . . . 2.2.3. Od hospitalizacji do psychiatrii środowiskowej . . . . Rozdział III Rozwiązania legislacyjne wpływające na kształt polityki wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną . . . . . 11 21 27 27 30 40 45 45 47 51 53 63 81 81 87 Rozdział IV Możliwości instytucjonalnego wsparcia dorosłych osób z nie- pełnosprawnością intelektualną i psychiczną. . . . . . . . . . . 4.1. Instytucje orzecznicze – procedury orzekania, tryb i zasady. 4.2. Instytucje pomocy społecznej i ochrony zdrowia . . . . . . . 4.3. Zasoby instytucjonalne na terenie Łodzi i województwa łódzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 6 cjach orzeczniczych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 Rozdział V Instytucjonalne wsparcie dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną w województwie łódzkim w opinii badanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 5.1. Problemy i uwarunkowania procesu diagnostycznego w instytu- 5.2. Problemy i uwarunkowania procesu diagnostycznego, pomocy i wsparcia w wybranych instytucjach świadczących usługi spo- łeczne i zdrowotne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 5.2.1. Problemy i uwarunkowania procesu diagnostycznego 140 5.2.2. Uwarunkowania instytucjonalnego zakresu wsparcia 148 5.2.3. Specyfika współpracy międzyinstytucjonalnej . . . . . 157 5.2.4. Meandry współpracy z rodziną . . . . . . . . . . . . . 170 5.2.5. Ograniczone możliwości aktywizacji zawodowej . . . 178 Rozdział VI Dobre praktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Rozdział VII Zakończenie – rekomendacje dla efektywnego wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 195 Spis treści Wprowadzenie Historycznie podejście do niepełnosprawności jako zjawiska ulegało zmianie w zależności od epoki i warunków życia społe- czeństwa. Jednak bez względu na szczegółowe problemy i rozwa- żane sytuacje, rozumienie i wyjaśnianie tego zjawiska koncentruje się zwykle na odmiennościach sytuacji życiowych osób niepełno- sprawnych w porównaniu z życiem „pełnosprawnej”, „zdrowej” czę- ści społeczeństwa. Jak stwierdza B. Gąciarz: „O ile niepełnospraw- ność jest zjawiskiem obecnym w życiu społecznym od zawsze, to dopiero ostatnie dziesięciolecia wieku XX i początek XXI stulecia przyniosły głębokie przewartościowanie stosunku do kwestii nie- pełnosprawności, które w konsekwencji implikuje również funda- mentalne zmiany w prawie, funkcjonowaniu sfery instytucjonalnej, polityce publicznej, ale także w świadomości społecznej i stosunku społeczeństwa do osób niepełnosprawnych” (Gąciarz, 2014a: 7). W prezentowanej publikacji zwrócono uwagę na wybrane wąt- ki, jakie w toczącym się procesie zmian i dyskursie publicznym na temat niepełnosprawności dotyczą osób z niepełnosprawno- ścią intelektualną i psychiczną. Badania osób niepełnosprawnych wyraźnie wskazują na osoby z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną jako kategorie szczególnie zagrożone wykluczeniem społecznym, opisywane przez pryzmat wielu wymiarów deprywa- cji, wielowymiarowość barier społecznych, materialnych i insty- tucjonalnych, utrudniających integrację społeczną w cyklu życia. Niepełnosprawność w dzieciństwie zagraża wykluczeniem społecz- nym z edukacji i grona rówieśniczego, w dorosłym życiu z rynku pracy, szczególnie gdy dziecko dorasta w niedostatku. Doświad- czanie niepełnosprawności intelektualnej i psychicznej dotyczy zatem całego życia osobniczego z bardzo szerokim wachlarzem konsekwencji zarówno zdrowotnych, jak i społecznych. Wpływa w sposób bezpośredni na funkcjonowanie nie tylko samej osoby doświadczającej niepełnosprawności, ale także funkcjonowanie 8 jej rodziny czy opiekunów. Co ważne, wymaga wsparcia instytu- cjonalnego. Jak dowodzą badania, w przypadku osób z niepełno- sprawnością intelektualną oraz chorujących psychicznie wsparcie instytucjonalne stanowi niezwykle znaczący obszar realizowania się procesów usamodzielniania i integracji społecznej tych katego- rii osób niepełnosprawnych. Mając na uwadze zróżnicowanie między niepełnosprawnością intelektualną a zaburzeniami psychicznymi, warto odnotować pewne ustalenia w sprawie kwestii terminologicznych zawartych w prezentowanej publikacji. Niezależnie od faktu, iż nadal obo- wiązujący w polskim prawodawstwie i piśmiennictwie medycznym jest termin „upośledzenie umysłowe”, to w prezentowanej publika- cji używa się przede wszystkim terminu „niepełnosprawność inte- lektualna” przyjmując, że określenie to jest mniej stygmatyzujące. Natomiast termin „niepełnosprawność psychiczna” jest traktowany jako równoznaczny z pojęciami „zaburzenia psychiczne”, „choroba psychiczna”. Pojęcie „choroba psychiczna” występuje w przypadku obowiązujących aktów prawnych (np. w zakresie prawa karnego czy cywilnego terminy te używane są zamiennie), zaś w ustawie o ochronie zdrowa psychicznego zdefiniowano jedynie termin „osoba z zaburzeniami psychicznymi”1. W strukturze publikacji wyróżnionych zostało sześć rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono założenia społecznego mo- delu interpretacji niepełnoprawności ze szczególnym uwzględnie- niem podejścia opartego na implementacji praw człowieka. W roz- dziale drugim zdefiniowane zostało pojęcie niepełnosprawności intelektualnej i psychicznej w szerokim, specyficznym dla obu kate- gorii niepełnosprawności, kontekście sytuacji problemowych. Roz- dział trzeci stanowi przegląd regulacji prawnych w sposób istotny kształtujących politykę społeczną wobec osób niepełnosprawnych. Rozdział czwarty egzemplifikuje możliwe instytucjonalne formy wsparcia dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną. W rozdziale piątym zostały przedstawione wyniki przeprowadzonych analiz, które powstały w oparciu o materiał 1 Podobnie jak czynią to w piśmiennictwie inni autorzy (np. Kurowski, 2014), w opinii części badaczy „Ustawodawca nie powinien dla swojej wygody łączyć tych grup i używać dwóch odrębnych terminów – niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia psychiczne usuwając jednocześnie z sytemu prawnego zwrot «oso- by chore psychicznie». Czasem na określanie obu tych grup używany jest termin «niepełnosprawność psychiczna», jednak ostatnio odchodzi się od tego, ponieważ specyfika tych grup powoduje, iż należy je rozpatrywać oddzielnie” (Kurowski, 2014: 34). Wprowadzenie 9 empiryczny zebrany w ramach projektu badawczego „Osoby nie- samodzielne w województwie łódzkim” zrealizowanego na zleca- nie Regionalnego Obserwatorium Integracji Społecznej w Łodzi. Przestawione analizy ilustrują, w jaki sposób istniejący potencjał wybranych instytucji publicznych dla dorosłych z niepełnospraw- nością intelektualną i chorujących psychicznie w województwie łódzkim radzi sobie z diagnozowaniem potrzeb i realizacją wspar- cia w kontekście wyzwań współczesnej codzienności. Rozdział szósty prezentuje działania Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną (PSONI) – organiza- cji pozarządowej, której aktywność koncentruje się na wdrażaniu programów aktywnej integracji osób z niepełnosprawnością inte- lektualną. Podjęte rozważania wpisują się w ogólnopolski dyskurs na temat problemów funkcjonowania instytucjonalnego systemu wsparcia osób z niepełnosprawnościami i chorujących psychicz- nie na przykładzie analizy wybranych instytucji na terenie woje- wództwa łódzkiego. Wprowadzenie Rozdział I Od modelu medycznego do poszanowania praw człowieka Próby wyjaśniania odmienności położenia społecznego osób niepełnosprawnych, genezę upośledzeń społecznych i mecha- nizmów spychających ich poza główny nurt życia społecznego można sprowadzić do dwóch zasadniczych modeli analitycznych. Podobnie jak inne problemy społeczne, niepełnosprawność jest wyjaśniana zarówno na poziomie indywidualnego deficytu jed- nostki, jak i odpowiedzialności społeczeństwa za nie (Ostrowska, Sikorska, 1996: 19). Modele te w istotny sposób różni między in- nymi sposób postrzegania tego, co jest kwintesencją niepełno- sprawności, jakie są jej przyczyny, jak się jej doświadcza, jak jest rozumiana i jaki status przypisuje się osobom niepełnosprawnym – czy jest to skutek choroby czy urazu, jako niezbywalna cecha jednostki, czy też jako rezultat barier (w tym przypadku powo- dy niepełnosprawności upatrywane są w społeczeństwie) oraz przede wszystkim jakie działania są podejmowane w odniesieniu do przyczyn i konsekwencji niepełnosprawności (w stosunku do jednostki czy do społeczeństwa). Współcześnie pod wpływem wielu czynników odchodzi się od modelu medycznego wyjaśniania niepełnosprawności, w którym to „bycie niepełnosprawnym” pociągało za sobą hierarchiczność relacji pacjent-profesjonalista, w której ten drugi „który wie lepiej” zaleca jedynie właściwe rozwiązania w każdej kwestii (Barnes, Mer- cer, 2008; Finkelstein, 2004)1. 1 Równolegle z rozwojem regulacji dotyczących praw człowieka dokonały się radykalne zmiany w postrzeganiu niepełnosprawności polegające na odej- ściu od modelu izolacyjno-opiekuńczego na rzecz jak najpełniejszego uczest- nictwa w życiu społecznym. Zwrócono uwagę, że należy odejść od traktowania 12 Akceptowalny współcześnie model społeczny zakłada, iż nie- pełnosprawność nie jest tylko skutkiem choroby czy urazu, ale jest ona przede wszystkim rezultatem barier, na jakie napotyka w społeczeństwie osoba z niepełnosprawnością (Barnes, 1996; Finkelstein, 2004; Oliver, 2004). Oznacza to, że nie traktuje się niepełnosprawności jako problemu jednostkowego, a tym sa- mym nie definiuje osób niepełnosprawnych jako „wybrakowa- nych”, a zatem niezdolnych do pełnienia ważnych ról i funkcji społecznych2. Społeczny model niepełnosprawności podkreśla, że niepełno- sprawność nie jest deficytem, ale wyrazem różnorodności, nie jest cechą jednostki, a raczej złożonym zbiorem stanów, z których wie- le jest tworem środowiska społecznego. Przyjmuje się również, że to nie niepełnosprawny musi się dostosować do społeczeństwa, ale społeczeństwo do niego. Zgodnie z tym modelem proponuje się, zamiast indywidualnego trybu rehabilitacji i opieki, wprowadzenie zakrojonych na szeroką skalę zmian społecznych połączonych z al- ternatywnymi formami wsparcia i opieki (Finkelstein, 2004). Zmia- na podejścia do niepełnosprawności ma służyć uniezależnianiu się osób niepełnosprawnych od pomocy państwa oraz ich społecznemu włączeniu (Bodnar, Śledzińska-Simon, 2012). Takie postępowanie wymaga działania społecznego, ponieważ na całym społeczeństwie spoczywa odpowiedzialność za dokonanie modyfikacji środowiska koniecznej dla pełnego uczestniczenia ludzi niepełnosprawnych we wszystkich dziedzinach życia społecznego. Co istotne, zmiana spo- łeczna nie odnosi się tylko do zakresu zmiany postaw czy ideologii, stając się na poziomie politycznym kwestią realizacji praw człowieka. Z tego powodu szczególnie wartym podkreślenia jest model oparty na prawach człowieka, który stanowi wielowątkową kwin- tesencję wszystkich koncepcji osadzonych w modelu społecznym i koncentruje się na realizacji praw człowieka, np. prawa do rów- nych szans uczestnictwa w życiu społecznym (Piron, 2004; Mab- bett, 2005; Lawson, 2006; Woźniak, 2008). osób z niepełnosprawnościami w sposób paternalistyczny, a zacząć traktować je w sposób podmiotowy. Co istotne, zmieniła się również świadomość samych osób z niepełnosprawnościami, które zaczęły dostrzegać potrzebę walki o swoje wolności i prawa oraz mieć coraz większe aspiracje do pełnienia normalnych ról społecznych (Kurowski, 2014: 7–8). 2 Postrzeganie osób niepełnosprawnych jako „bezużytecznych” wynikało przede wszystkim z tego, że nie mogą one angażować się w działalność należącą do głównego nurtu ekonomicznego (Foucault, 2000). Rozdział I 13 Zasadniczymi elementami podejścia opartego na poszanowaniu praw są uprawnienia i odpowiedzialność3. W tym rozumieniu nie- pełnosprawny to ktoś więcej niż tylko ten, który „może” uczestni- czyć w życiu szerszej społeczności, to osoba, która „może i ma do tego prawo” jako pełnoprawny obywatel i, co więcej, ma również prawo do artykułowania swoich potrzeb, tak jak każdy inny (peł- nosprawny) członek społeczeństwa. W podejściu tym zwraca się szczególną uwagę na fakt, że w zbyt wielu obszarach życia społecznego utrzymują się zjawiska i proce- sy sprzyjające dewaluacji pozycji osób z niepełnosprawnościami, ograniczaniu ich praw obywatelskich, deprecjonowaniu roli w ży- ciu zbiorowym przez redukowanie problemu niepełnosprawności do kosztów ekonomicznych i aktywności zawodowej niepełno- sprawnych. To pozostaje jednak w sprzeczności z rzeczywistymi źródłami problemów tej grupy, które wynikają z „niesprawnego środowiska”. Polityka formująca środowisko, w której żyją osoby z nie- pełnosprawnościami, zawsze odzwierciedla poglądy, wartości kultury dominującej, stąd też cechy tego środowiska nie są ani przypadkowe, ani wyjątkowe. Struktury prawne i/lub utrudnie- nia w realizacji praw w ramach społecznego i środowiskowego kontekstu mogą w konsekwencji prowadzić do utrudnienia bądź ograniczenia uczestnictwa osób niepełnosprawnych w życiu społecznym. Obowiązkiem państwa jest zatem ochrona praw obywatelskich i przeciwdziałanie dyskryminacji jako zasada generalna, a nie jako szczególna formy ochrony prawnej. To punkt wyjścia w procesie generowania nowych wartości, poglą- dów i postaw społecznych zastępujących dotychczasowe ocze- kiwania społeczne i kryteria oceny ludzi dotąd wykluczanych. W związku z tym społeczeństwo musi się zmienić, aby zapew- nić wszystkim obywatelom, w tym osobom niepełnosprawnym, równe możliwości uczestnictwa. W aktualnie podejmowanym dyskursie na temat niepełnospraw- ności wskazuje się często na to, że model społeczny nie jest wystar- czająco wrażliwy na różnice między osobami niepełnosprawnymi, które istnieją równolegle z ich podobieństwem. Zdaniem kryty- ków, w swojej skrajnej formie, model społeczny nie obejmuje oso- bistego doświadczenie bólu i ograniczenia, które często wpływa na 3 Empowerment oznacza uczestnictwo osób niepełnosprawnych jako aktyw- nych podmiotów, podczas gdy odpowiedzialność odnosi się do obowiązku insty- tucji publicznych i innych struktur w celu zapewnienia realizacji tych praw. Od modelu medycznego do poszanowania praw człowieka 14 funkcjonowanie poszczególnych jednostek. Ponadto nie należy za- pominać, że niektóre zaburzenia, choć są niewidoczne, mogą mieć wpływ i znaczenie dla tożsamości i samopoczucia psychicznego (Shakespeare, Watson, 2002). Niektóre z najgłębszych problemów doświadczanych przez ludzi z pewnymi zaburzeniami są trudne lub wręcz niemożliwe do roz- wiązania w ramach społecznych działań4. Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt współczesnej toczącej się dyskusji na temat podejścia do zjawiska niepełno- sprawności. Zdaniem części badaczy wyjaśnianie niepełnospraw- ności, odwołując się wyłącznie do modelu medycznego lub tylko społecznego, stanowi zubożenie wielowymiarowości tego zja- wiska (Sikorska, Ostrowska, 1996; Shakespeare, Watson, 2002; Waddell, Aylward, 2010). W ich ocenie niepełnosprawność musi być rozumiana raczej jako iloczyn wielu biopsychospołecznych sił, gdyż jest procesem daleko bardziej złożonym, dynamicznym, zmiennym w czasie i nasileniu, niż zakładały to dwa poprzednie modele wyjaśniające. Badacze ci proponują holistyczny, biopsy- chospołeczny model rozumienia i wyjaśniania niepełnospraw- ności wraz z rehabilitacją, wskazujący na ścisłą współzależność pomię dzy doświadczanymi przez osoby niepełnosprawne trud- nościami i ograni czeniami a specyfiką socjalizacyjnych wpływów środowiska, w którym żyją. Model biopsychospołeczny obejmuje problem zaburzeń funk- cjonowania z punktu widzenia biologii, jednostki i społeczeństwa. Niepełnosprawność należy postrzegać i rozumieć jako rezultat interakcji uszkodzeń i deficytów, ograniczeń funkcjonalnych oraz przeszkód utrudniających uczestnictwo w takich podsystemach, jak: edukacja, rynek pracy, wypoczynek, życie organizacyjne, życie towarzyskie itp. (Woźniak, 2008: 83–84). Jako że model ten zakłada, iż funkcjonowanie może ulec zakłó- ceniu na poziomie organizmu, jednostki, środowiska, to trzeba znaleźć rozwiązania na każdym z tych poziomów. To holistycz- ne podejście uznaje odrębność psychospołeczną każdego chore- go i poszukuje sposobów leczenia najlepiej dostosowanych do jego  indywidualnych potrzeb, przyjmując tezę o wyjątkowości każdego życia przy zwyczajności przeżywanej choroby. Respek- tuje społeczne otoczenie choroby i również w nim poszukuje 4 Należy pamiętać, że upośledzenie umysłowe, na przykład, istnieje w sensie absolutnym i że osoby z ciężką postacią tego stanu zawsze będą potrzebowały po- mocy pełnosprawnych, bez względu na zmiany wprowadzane, na przykład w ich sytuacji socjalnej czy materialnej (French, Sim, 2004). Rozdział I 15 źródeł trapiących pacjenta dysfunkcji. Włącza rodzinę, środowi- sko nauki i pracy oraz społeczność lokalną, a przede wszystkim samego chorego, w proces przejmowania kontroli nad chorobą, odbudowywania zdrowia i zwiększania jego potencjału. W mo- delu holistyczna perspektywa zdrowia jest zgodna z perspektywą zdrowia WHO, która definiuje je jako stan dobrego samopoczucia psychicznego, fizycznego i społecznego, a nie tylko brak choroby czy niepełnosprawności (Ewles, Simnett, 2003; Uramowska-Żyto, 2010). Niepełnosprawność staje się w tym ujęciu uniwersalnym ludzkim doświadczeniem, które nie czyni z osób z niepełnospraw- nością marginalizowanej i etykietowanej mniejszości. Z. Woźniak w nawiązaniu do holistycznego podejścia do zdrowia i jego pro- mocji (Ewles, Simnett, 2003) proponuje rozumieć niepełnospraw- ność „jako rezultat luki między zasobami jednostki (zdolności i możliwości), a oczekiwaniami oraz wymaganiami generowany- mi przez środowisko fizyczne i społeczne osoby z ograniczoną sprawnością, co oznacza realne zagrożenie dla jej potencjału i/lub aktywności, powodowane wtórnie organizacją życia zbiorowego, którego struktura normatywna, organizacyjna i instytucjonalna nie zaspokaja potrzeb ludzi z niepełnosprawnością, co skutkuje utratą/ograniczeniem ich samodzielności życiowej i wykluczenia z uczestnictwa w głównym nurcie życia społecznego” (Woźniak, 2008: 108–110). Z zastosowania określonego modelu wynikają pewne konse- kwencje praktyczne dla określonych działań polityki społecznej. Można zauważyć, że proponowane formy oddziaływań stosowa- no i nadal stosowane są w zależności od funkcjonujących w danej zbiorowości modeli wyjaśniania i konceptualizacji przyczyn nie- pełnosprawności. Współczesny system pomocy i wsparcia osób z niepełnosprawnościami powinien być zbudowany w oparciu o nową narrację rozumienia niepełnosprawności, czyli uwzględ- niać szeroko rozumiane przejście od modelu medycznego do modelu społecznego, a także uwzględniać specyfikę niepełno- sprawności. Z badań wynika, ze szczególnie zagrożone wykluczeniem spo- łecznym są osoby z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną (Wertheimer, 1981; Shakespeare, 2006; Woźniak, 2008; Ostrowska, 2015). Pomimo obowiązującej nowej narracji na temat wsparcia w myśl założeń podejścia opartego na modelu biopsychospołecz- nym i prawach człowieka widoczne jest, że także najtrudniej pro- cesy integracji i włączania zachodzą wobec osób z niepełnospraw- nością intelektualną i psychiczną. Od modelu medycznego do poszanowania praw człowieka 16 Pomimo tego, że Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wprowadziła pojęcia niepełnosprawności, uwzględniając stan zdrowia człowieka oraz mając na względzie relację między zdro- wiem człowieka a  społeczeństwem i  środowiskiem, które go otacza5, to można odnieść wrażenie, że wobec tej kategorii nie- pełnosprawnych, jaką są osoby niepełnosprawne intelektual- nie i psychicznie, nadal stosuje się głównie podejście medycz- ne, gdzie dominuje koncepcja „upośledzenia”/„uszkodzenia“ (impairment) oraz uznanie słuszności rehabilitacji i instytucjo- nalizacji niepełnosprawnych. W konsekwencji niepełnospraw- ność w tym wydaniu postrzega się jako problem osobisty, bezpo- średnio wywołany przez chorobę, uraz lub inny stan chorobowy, wymagający opieki medycznej w postaci indywidualnego lecze- nia prowadzonego przez przygotowane to tego zawodowo osoby. Celem postępowania w niepełnosprawności jest wyleczenie lub dostosowanie jednostki i zmiana jej zachowania. Opieka me- dyczna postrzegana jest jako główne zagadnienie, a na poziomie ustalania polityki zasadnicza reakcja polega na modyfikacji lub reformie polityki opieki zdrowotnej. Dla tego modelu charak- terystyczna jest medykalizacja i rozwój instytucji opieki, które realizują potrzeby „prawdziwych klientów”, czyli przedstawicieli społeczeństwa, niźli samych „głupków” czy „wariatów” (Kmie- cik, 2017; Zakrzewska-Manterys, 2018). Podobnie dzieje się w aspekcie dorosłości, czyli tej fazie życia, która jest nierozerwalnie kojarzona z aktywnością zawodową, a w tej materii niepełnosprawni intelektualnie i psychicznie są naj- słabszym ogniwem. Na ogół w opinii badaczy społecznych, ale tak- że praktyków wspierających osoby niepełnosprawne i ich rodziny w procesie ich edukacji i rozwoju społecznego przygotowującego 5 Społeczny kontekst tematyki niepełnosprawności został omówiony w Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdro- wia (International Classification of Functioning, Disability and Health – ICF), przyjętej podczas Światowego Zgromadzenia na rzecz Zdrowia (World Health Assembly) w 2001 roku: Niesprawność (impariment) – każda utrata sprawności lub nieprawidłowość w budowie czy funkcjonowaniu organizmu pod względem psychologicznym, psychofizycznym lub anatomicznym; Niepełnosprawność (disability) – każde ograniczenie bądź niemożność (wynikające z niesprawno- ści) prowadzenia aktywnego życia w sposób lub zakresie uznawanym za typowe dla człowieka; Ograniczenia w pełnieniu ról społecznych (handicap) – ułomność określonej osoby wynikająca z niesprawności lub niepełnosprawności, ograni- czająca lub uniemożliwiająca pełną realizację roli społecznej odpowiadającej wiekowi, płci oraz zgodnej ze społecznymi i kulturowymi uwarunkowaniami (UNICEF, 2019). Rozdział I 17 do w miarę aktywnego, zintegrowanego społecznie dorosłego życia, podejmowane działania nie przynoszą oczekiwanego rezultatu. Ak- tualnie toczący się społeczny dyskurs nad aktywną polityką zatrud- nienia osób z niepełnosprawnościami w kontekście przynależnych im praw akcentuje, iż doskonalenie systemu wsparcia w tej sferze życia wydaje się jedną z najskuteczniejszych form włączenia, do- tąd często wykluczonych i marginalizowanych osób, w główny nurt życia społecznego. Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną, które z wielu po- wodów znajdują się w specyficznie trudnej sytuacji. Usamodziel- nianie poprzez aktywizację zawodową może przynieść korzyści zarówno w sferze indywidualnego funkcjonowania jednostki, jak i w wymiarze makrospołecznym odciążyć państwo i system po- mocy społecznej. Tworzenie i wdrażania dobrych praktyk w zakresie budowa- nia skutecznego mechanizmu aktywizacji społecznej i zawodo- wej osób z niepełnosprawnością intelektualną w otwartym śro- dowisku społecznym może tworzyć realną szansę na integrację środowiskową, do której osoby te, dotychczas często separowane od głównego nurtu życia społecznego, mają niezbywalne prawo. Niepełnosprawni są bowiem ze względu na swe ułomności nara- żeni w wyższym stopniu niż osoby pełnosprawne na napotyka- nie barier utrudniających im pełne urzeczywistnienie ich praw i wolności. Niezbędnym zatem jest stworzenie odpowiedniego instrumentarium umożliwiającego osobom niepełnosprawnym korzystanie na równi z osobami pełnosprawnymi z pełni przyro- dzonych każdemu człowiekowi praw. Temu służą właśnie regulacje prawne w zakresie problematyki praw niepełnosprawnych i ich rodzin w systemie uniwersalnym, europejskim i krajowym. Artykuł 69 Konstytucji wprowadza obo- wiązek pomocy niepełnosprawnym w zabezpieczeniu ich egzysten- cji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej, co znaj- duje swoje odzwierciedlenie w uregulowaniach ustawy o pomocy społecznej i ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Rzecznicy praw osób z niepełnosprawnościami są przekonani, że ratyfikowa- nie Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych6 stanowi przełom w sankcjonowaniu praw osób z niepełnosprawnościami 6 Ustawa ratyfikacyjna została uchwalona przez Sejm 15 czerwca 2012 r. (Ustawa o ratyfikacji Konwencji, 2012).Uroczysta ratyfikacja konwencji przez Prezydenta RP odbyła się 6 września 2012 r. Zgodnie z art. 45 ust. 2 konwencji w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej weszła ona w życie dnia 25 października 2012 r. (komunikat rządowy z dnia 25 września 2012 r. poz. 1170). Od modelu medycznego do poszanowania praw człowieka 18 w polskim porządku prawnym, i jednocześnie mają nadzieję, iż otwiera drogę do uchwalania przepisów kompatybilnych z sys- temami wprowadzonymi w innych państwach Unii Europejskiej (Michalska-Olek, Zaremba, 2017). Powszechnie wiadomo, iż brak jest spójnej polityki publicznej wobec niepełnosprawności, a niewątpliwie na jej brak składa się wielu czynników, takich, jak: brak statystyk, brak odpowiedniej sprawozdawczości czy brak jednolitego orzecznictwa. Przede wszystkim warto odnotować, iż „w polskim prawie nie ma jednej, powszechnie obowiązującej definicji niepełnosprawności. Brak jest również jednolitego systemu orzekania o niepełnosprawno- ści. Poszczególne akty prawne posługują się różnymi pojęciami na określanie niepełnosprawności lub jej rodzajów. To powodu- je, że przyznanie określonych rodzajów wsparcia jest uzależnio- ne od szeregu dokumentów, a tym samym brak spójnego syste- mu wsparcia osób z niepełnosprawnościami” (Społeczny Raport Alternatywny, 2015: 10). Dla przykładu, w trwającej od roku 2012 debacie wokół syste- mu orzekania o niepełnosprawności istnieje zgodność co do tego, że jest to przede wszystkim system niespójny (odrębne systemy orzecznictwa: o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawno- ści oraz o niezdolności do pracy) oraz oparty na dysfunkcjach orzekanej osoby (Głąb, Kurowski, 2018). Można domniemywać, iż jednym z grzechów głównych, który niejako zaprzepaszcza szan- sę na odpowiednią narrację przy tworzeniu nowego systemu, jest dążenie do unifikacji środowiska osób potrzebujących większego wsparcia w kategorię osób „niesamodzielnych”. Oczywiście są osoby niepełnosprawne, które nigdy nie podej- mą pracy i potrzebują stałej opieki innych osób, i to one powin- ny otrzymywać największą, zapewniającą godne życie pomoc ze strony państwa. Jednak przy przyznawaniu tego wsparcia powinno się promować aktywność, a nie bierność. Nie ma też przy tym po- trzeby etykietowania osoby jako „niezdolnej do samodzielnej eg- zystencji”. Elastyczny system orzecznictwa dawałby zdecydowanie większe gwarancje przestrzegania wobec osób niepełnosprawnych praw człowieka, stąd też postulat, iż „należy stworzyć jeden system orzekania o niepełnosprawności, który nie koncentrowałby się na dysfunkcjach danej osoby, ale na tym, jakie wsparcie (także finan- sowe), umożliwi jej jak najpełniejsze funkcjonowanie w społeczeń- stwie” (Kurowski, 2014: 29). Jeśli dodamy do tego brak jednoznacznej definicji i statystyk co do niesamodzielności, które są warunkiem koniecznym do Rozdział I 19 planowania usług w zakresie pomocy społecznej, to trudno nie zgo- dzić się z faktem, „że to nie niesamodzielność jako kategoria bez- względna powinna być obiektem zainteresowań, ale wsparcie, jakie jest niezbędne, by osoba mogła pozostawać względnie niezależna” (Kusideł, Podgórska-Jachnik, Potoczna, 2018: 5). Zaś w przypadku kategorii osób z niepełnosprawnością intelektualną czy z chorobą psychiczną wiąże się to z koncepcją niezależnego życia, która jest możliwe tylko dzięki wsparciu. Już Deklaracja Praw Osób z Upośledzeniem Umysłowym (Declaration on the Rights of Mentally Retarded Persons) z 1971 r., która podkreślała, iż osoby niepełnosprawne intelektualnie mają te same prawa co inni ludzie, oraz ustanawiała specjalne prawa dla tych osób, z wymownym podkreśleniem – „wynikające z ich potrzeb”. Jeśli dodamy do tego fakt, iż Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych (2006) eksponuje potrzebę bardziej intensyw- nego i specjalistycznego wsparcia, to termin „niesamodzielność” traci rację bytu. W obliczu tych wyzwań z uznaniem należy wska- zać, iż w zamian za kryterium niesamodzielności coraz częściej w polskich analizach interdyscyplinarnych pojawia się propozycja myślenia o osobach z niepełnosprawnościami w kategoriach poten- cjału relacyjności i coraz częściej pojawia się dyskurs o autonomii (Penczek 2017, Podgórska-Jachnik, 2018). Istniejący w Polsce instytucjonalny system wsparcia osób z nie- pełnosprawnościami niejednokrotnie krytykowany był za istot- ne luki, które stanowią tym samym bariery w procesie wsparcia i integracji społecznej całej tej grupy, jak i specyficznych kategorii (Kowalik, 2011; Gąciarz, Kubicki, Rudnicki, 2014; Kubicki, 2017). Można domniemywać, iż tego typu niedoskonałe funkcjonowanie instytucji publicznych w znacznym stopniu może utrudniać wdra- żanie zapisów zawartych w Konwencji o prawach osób niepełno- sprawnych. Na szczególną uwagę zasługuje ten segment instytucjonalny, który w swych założeniach ma wsparcie i pomoc dla osób z niepeł- nosprawnością intelektualną, jak i chorujących psychicznie. Dzieje się tak dlatego, iż ta grupa odznacza się specyficznymi cechami, które wymagają też odpowiedniego działania. Generalnie niepełnosprawność psychiczna lub umysłowa łączy się z dużą niestabilnością somatyczną i socjalną, zaś ludzie psy- chicznie chorzy lub upośledzeni umysłowo wymagają szczególnej troski we wszystkich aspektach życia (Kozłowski, 2005). Jednocze- śnie też w największym stopniu skupiają na sobie uwagę społeczną Od modelu medycznego do poszanowania praw człowieka 20 z wszelkimi negatywnymi jej przejawami, zaś stereotypizacja i uprzedzenia na pewno nie ułatwiają tym osobom uczestnictwa w życiu społecznym. Taki konglomerat może doprowadzić do nie- zadowalającego, niewystarczającego wsparcia dla tych osób oraz występowania problemów i zagrożeń w drodze do integracji spo- łecznej. Co więcej, uniemożliwia również identyfikację utrudnień, które nie pozwalają osobom z niepełnosprawnościami uczestniczyć w życiu społecznym, a następnie wskazywać, w jaki sposób moż- na je w największym stopniu kompensować poprzez odpowiednie wsparcie. W konsekwencji nieustająco mamy do czynienia ze sta- tusem „niepełnoprawności społecznej”, która dotyczy środowisk wielorako stygmatyzowanych (Eribon, 2019: 84–85). Rozdział I
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Instytucjonalne wsparcie dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną w województwie łódzkim - potencjał, potrzeby, wyzwania
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: