Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00278 007569 20659119 na godz. na dobę w sumie
Interdyscyplinarne aspekty diagnozy i terapii logopedycznej - ebook/pdf
Interdyscyplinarne aspekty diagnozy i terapii logopedycznej - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 288
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-227-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika specjalna
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

Logopedia to interdyscyplinarna dziedzina nauki, która bardzo szybko rozwinęła się w ostatnim dziesięcioleciu. Jej intensywny rozwój jest związany ze wzrostem zapotrzebowania społecznego wynikającego ze zwiększenia świadomości i wiedzy na temat zaburzeń mowy. W procesie diagnostyczno-terapeutycznym mowy najważniejsza jest rola logopedy, jednak najczęściej pełny sukces terapeutyczny osiąga się dopiero przy współpracy wielu specjalistów. Dlatego tak istotna w rozwoju myśli logopedycznej jest kooperacja wielu dziedzin nauki, świadcząca o interdyscyplinarności logopedii.

Tom zawiera teoretyczne rozważania oraz wyniki badań własnych naukowców i praktyków, którzy reprezentują ośrodki naukowe, placówki oświatowe oraz terapeutyczne z całej Polski. Ukazali oni logopedię jako dziedzinę o interdyscyplinarnych podstawach, a także przyczynili się do kontynuacji dyskusji oraz współpracy specjalistów zajmujących się pomocą dzieciom i dorosłym z zaburzeniami mowy i języka. W monografii znajdują się rozważania specjalistów z różnych dziedzin – logopedii, neurologopedii, surdologopedii, onkologopedii, oligofrenopedagogiki, psychologii, ortodoncji, językoznawstwa, glottodydaktyki – co umożliwia wieloaspektowe spojrzenie na skomplikowane zagadnienie, jakim jest szeroko pojęta komunikacja.

Ze Słowa wstępnego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ewelina Zając, Mateusz Szurek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Zakład Dialektologii Polskiej i Logopedii 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Katarzyna Kaczorowska-Bray REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE MUNDA – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Agencja Reklamowa efectoro.pl Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Milkos © Copyright by Authors, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09846.20.0.K Ark. wyd. 16,5; ark. druk. 18,0 ISBN 978-83-8220-226-7 e-ISBN 978-83-8220-227-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE (Ewelina Zając, Mateusz Szurek). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 CZĘŚĆ I INTERDYSCYPLINARNOŚĆ TERAPII ZABURZEŃ MOWY OSÓB DOROSŁYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Justyna Antczak-Kujawin O  METODACH DIAGNOZOWANIA ANOMII W  OTĘPIENIU ALZ­ HEIMEROWSKIM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ABOUT METHODS OF DIAGNOSING ANOMY IN ALZHEIMER’S DEMENTIA Renata Gliwa OCENA KOMPETENCJI I  SPRAWNOŚCI INTERAKCYJNYCH, KO­ MUNIKACYJNYCH I  JĘZYKOWYCH PACJENTKI Z  POSTĘPUJĄCĄ AFAZJĄ NIEPŁYNNĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DIAGNOSIS OF COMPETENCES AND INTERACTIVE, COMMUNICATION AND LAN- GUAGE SKILLS OF A PATIENT WITH PROGRESSIVE NONFLUENT APHASIA Agnieszka Hamerlińska MOWA PRZETOKOWA – STANDARD POSTĘPOWANIA LOGOPE­ DYCZNEGO U  OSÓB PO IMPLANTACJI ZASTAWKI TCHAWICZO­ ­PRZEŁYKOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPEECH WITH VOICE PROSTHESIS AFTER REMOVAL OF THE LARYNX – STAN- DARD OF SPEECH THERAPY Magdalena Kokot ZABURZENIA WIDZENIA U OSÓB PO UDARZE MÓZGU A MOŻLI­ WOŚCI ADAPTACJI MATERIAŁÓW DRUKOWANYCH DLA OSÓB Z AFAZJĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VISUAL DISTURBANCES IN PEOPLE AFTER STROKE AND THE POSSIBILITY OF ADAPTATION OF PRINTED MATERIALS FOR PEOPLE WITH APHASIA 13 15 29 53 63 6 Spis treści Justyna Żulewska, Karolina Pożoga WYPALENIE ZAWODOWE JAKO ZAGROŻENIE W PRACY LOGOPE­ DY NA ODDZIAŁACH NEUROLOGII I REHABILITACJI NEUROLO­ GICZNEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . BURNOUT AS A  THREAT AT THE SPEECH THERAPIST’S WORK IN THE DEPART- MENTS OF NEUROLOGY AND NEUROLOGICAL REHABILITATION CZĘŚĆ II LOGOPEDIA I GLOTTODYDAKTYKA – WSPÓLNE CELE I METODY . . Michalina Biernacka WIEDZA GLOTTODYDAKTYCZNA W  SŁUŻBIE LOGOPEDII MIĘ­ DZYKULTUROWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KNOWLEDGE OF TEACHING POLISH AS A FOREIGN LANGUAGE IN THE SERVICE OF INTERCULTURAL SPEECH-LANGUAGE THERAPY Małgorzata Rocławska-Daniluk, Weronika Kisiel PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA GLOTTODYDAKTYKI BRONISŁAWA ROCŁAWSKIEGO I  JEJ INTERDYSCYPLINARNE ZASTOSOWANIE W NAUCZANIU POCZĄTKOWYM I LOGOPEDII – PRZEGLĄD LITE­ RATURY PRZEDMIOTOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . THE BASIC ASSUMPTIONS OF BRONISŁAW ROCŁAWSKI’S GLOTTODIDACTICS AND ITS INTERDISCIPLINARY APPLICATION IN PRIMARY EDUCATION AND SPEECH THERAPY: A REVIEW OF LITERATURE ON THE TOPIC Joanna Zawadka, Marlena Kurowska, Elżbieta Sadowska ROZPOZNAWANIE SYTUACJI JĘZYKOWEJ DZIECKA DWU­ I  WIE­ LOJĘZYCZNEGO Z WYKORZYSTANIEM LOGOPEDYCZNEGO KWES­ TIONARIUSZA ROZPOZNANIA SYTUACJI JĘZYKOWEJ DZIECKA W PERSPEKTYWIE WIELOJĘZYCZNOŚCI I WIELOKULTUROWOŚCI . . RECOGNIZING OF THE LANGUAGE SITUATION OF A BILINGUAL AND MULTILIN- GUAL CHILD USING THE SPEECH THERAPY QUESTIONNAIRE FOR RECOGNIZING A  CHILD’S LANGUAGE SITUATION IN THE PERSPECTIVE OF MULTILINGUALISM AND MULTICULTURALISM CZĘŚĆ III INTERDYSCYPLINARNOŚĆ W DIAGNOZIE I TERAPII ZABURZEŃ MOWY ZWIĄZANYCH Z  NIEWYKSZTAŁCONĄ KOMPETENCJĄ JĘZYKOWĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Alicja Chilińska-Pułkowska SPRAWNOŚĆ KOMUNIKACYJNA OSÓB Z  GŁĘBOKĄ NIEPEŁ­ NOSPRA WNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . THE COMMUNICATION EFFICIENCY OF PERSONS WITH PROFOUND INTELLEC- TUAL DISABILITIES 73 89 91 105 115 127 129 Spis treści Renata Marciniak-Firadza TERAPIA LOGOPEDYCZNA DZIECKA Z  MÓZGOWYM PORAŻE­ NIEM DZIECIĘCYM – STYMULACJA DOTYKOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LOGOPAEDIC THERAPY OF CHILDREN WITH CEREBRAL PALSY – TACTILE STIMU- LATION Natalia Siudzińska WIELOSPECJALISTYCZNE POSTĘPOWANIE W  PRZYPADKU DZIECKA Z ZESPOŁEM VAN DER WOUDE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . MULTISPECIALIZED PROCEEDINGS IN THE CASE OF A  CHILD WITH VAN DER WAUDE SYNDROME Tomasz Wiech TERAPIA ZABURZEŃ MOWY I JĘZYKA CHŁOPCÓW Z ZESPOŁEM KRUCHEGO CHROMOSOMU X. STUDIUM PRZYPADKU . . . . . . . . . . . SPEECH AND LANGUAGE INTERVENTION FOR BOYS WITH FRAGILE X SYNDRO- ME. CASE STUDY CZĘŚĆ IV INTERDYSCYPLINARNOŚĆ W DIAGNOZIE I TERAPII ZABURZEŃ MOWY DZIECI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Izabela Ejsmunt-Wieczorek POLISEMANTYZMY WERBALNE W  ZASOBIE LEKSYKALNYM DZIECI PRZEDSZKOLNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VERBAL POLISEMANISMS IN THE LEXICAL RESOURCE OF KINDERGARTEN-AGE CHILDREN Aleksandra Jastrzębowska-Jasińska ZASTOSOWANIE MODELU PODATNOŚĆ–STRES W TERAPII JĄKA­ NIA U DZIECI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . APPLICATION OF THE DIATHESIS–STRESS MODEL IN THERAPY OF CHILDREN WHO STUTTER Justyna Kackieło-Tomulewicz, Karolina Milewska ANALIZA WYPOWIEDZI NARRACYJNYCH DZIECI PIĘCIOLET­ NICH PO ZAPOZNANIU SIĘ Z MATERIAŁEM AUDIOWIZUALNYM . . THE NARRATIVE REPORTS’ ANALYSIS OF 5 YEAR OLD CHILDREN AFTER GETTING AQUAIRED WITH AUDIOVISUAL MATERIAL Anna Karowicz KOMPLEKSOWA DIAGNOZA I  TERAPIA JAKO WARUNKI SKU­ TECZNOŚCI TERAPII LOGOPEDYCZNEJ DZIECKA Z  OPÓŹNIO­ NYM ROZWOJEM MOWY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . COMPREHENSIVE DIAGNOSIS AND THERAPY AS A CONDITION OF SPEECH THE- RAPY EFFICACY OF CHILD DIAGNOSED WITH DELAYED SPEECH DEVELOPMENT 7 141 155 165 179 181 189 195 211 8 Spis treści Ewa Arleta Kos SPECYFIKA FUNKCJONOWANIA DZIECKA Z  MUTYZMEM WY­ BIÓRCZYM W ŚRODOWISKU POZARODZINNYM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . THE SPECIFICITY OF THE FUNCTIONING OF A CHILD WITH SELECTIVE MUTISM IN AN EDUCATIONAL ENVIRONMENT Magdalena Olempska-Wysocka WCZESNA DIAGNOZA LOGOPEDYCZNA DZIECKA Z ALALIĄ I NIE­ DOKSZTAŁCENIEM MOWY O TYPIE AFAZJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . EARLY SPEECH THERAPY DIAGNOSIS OF A  CHILD WITH APRAXIA AND CHILD- HOOD APHASIA Aleksandra Szczygieł CYWILIZACYJNE ZAGROŻENIA ROZWOJU SYSTEMU ODBIORU STYMULACJI PRZEDSIONKOWEJ I  INTEGRACJI SENSORYCZNEJ ORAZ ICH POTENCJALNY WPŁYW NA ZABURZENIA ROZWOJU MOWY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CIVILIZATION THREATS TO VESTIBULAR STIMULATION RECEPTION AND SEN- SORY INTEGRATION SYSTEM DEVELOPMENT AND THEIR POTENTIAL IMPACT ON SPEECH DEVELOPMENT DISORDERS CZĘŚĆ V VARIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Herud, Grażyna Śmiech-Słomkowska CZYNNOŚCI FIZJOLOGICZNE JAMY USTNEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PHYSIOLOGICAL FUNCTIONS OF ORAL CAVITY Helena Liwo INTERDYSCYPLINARNOŚĆ JAKO KONIECZNOŚĆ W  TEORII I PRAKTYCE SURDOLOGOPEDYCZNEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INTERDISCIPLINARITY AS A NECESSITY IN THEORY AND PRACTICE OF SURDO- LOGOPAEDICS 227 245 253 271 273 277 SŁOWO WSTĘPNE Logopedia to interdyscyplinarna dziedzina nauki, która bardzo szybko roz- winęła się w  ostatnim dziesięcioleciu. Jej intensywny rozwój jest związany ze wzrostem zapotrzebowania społecznego wynikającego ze zwiększenia świado- mości i wiedzy na temat zaburzeń mowy. W procesie diagnostyczno-terapeutycz- nym mowy najważniejsza jest oczywiście rola logopedy, jednak najczęściej pełny sukces terapeutyczny osiąga się dopiero przy współpracy wielu specjalistów. Dla- tego tak istotna w rozwoju myśli logopedycznej jest kooperacja wielu dziedzin nauki, świadcząca o interdyscyplinarności logopedii. Artykuły zawarte w tej monografii są rozwinięciem wystąpień wygłoszonych podczas ogólnopolskiej konferencji logopedycznej Interdyscyplinarne aspekty diagnozy i  terapii logopedycznej zorganizowanej 19 października 2019  r. przez Zakład Dialektologii Polskiej i Logopedii Instytutu Filologii Polskiej i Logope- dii Uniwersytetu Łódzkiego. Konferencja była okazją do spotkania specjalistów z różnych dziedzin, w kręgu zainteresowań których znajdują się biologiczne i spo- łeczne uwarunkowania mowy. Tom zawiera teoretyczne rozważania oraz wyniki badań własnych naukowców i praktyków, którzy reprezentują ośrodki naukowe, placówki oświatowe oraz terapeutyczne z całej Polski. Ukazali oni logopedię jako dziedzinę o interdyscyplinarnych podstawach, a także przyczynili się do konty- nuacji dyskusji oraz współpracy specjalistów zajmujących się pomocą dzieciom i dorosłym z zaburzeniami mowy i języka. W monografii znajdują się rozważa- nia specjalistów z różnych dziedzin – logopedii, neurologopedii, surdologopedii, onkologopedii, oligofrenopedagogiki, psychologii, ortodoncji, językoznawstwa, glottodydaktyki – co umożliwia wieloaspektowe spojrzenie na skomplikowane zagadnienie, jakim jest szeroko pojęta komunikacja. Tom został podzielony na części poświęcone poszczególnym zagadnieniom tematycznym. Pierwszą część, zatytułowaną Interdyscyplinarność terapii zaburzeń mowy osób dorosłych, otwierają rozważania Justyny Antczak­Kujawin na temat diagnozowania zaburzeń nazywania u osób z otępieniem alzheimerowskim. Ba- daczka zaprezentowała autorskie propozycje metod diagnozowania anomii oraz procedurę diagnozowania zaburzeń mowy w przebiegu schorzeń wieku senioral- nego. Renata Gliwa oceniła kompetencje i umiejętności interaktywne, komuni- kacyjne i językowe (z uwzględnieniem umiejętności leksykalno-semantycznych) pacjentów ze zdiagnozowaną pierwotną niepłynną afazją i  głęboką demencją. 10 Słowo wstępne Wskazała też dysproporcje wśród zachowanych zdolności i deficytów w zakresie wymienionych umiejętności oraz wykazała konieczność stosowania szczegółowej logopedii w omawianym typie i stopniu demencji. Z kolei Agnieszka Hamer­ lińska omówiła problematykę mowy przetokowej w  kontekście standardów postępowania logopedycznego u  osób po laryngektomii całkowitej, u  których przeprowadzono implantację zastawki tchawiczo-przełykowej. Zagadnieniom zaburzeń widzenia u osób po udarze mózgu został poświęcony artykuł Magda­ leny Kokot. Wskazała ona możliwe sposoby zwiększenia efektywności terapii na  podstawie badań własnych. Podkreśliła też konieczność współpracy wielu specjalistów w celu wpłynięcia na efektywność podejmowanych działań terapeu- tycznych. Pierwszą część monografii zamyka tekst Justyny Żulewskiej i Karoli­ ny Pożogi, które oszacowały stopień wypalenia zawodowego wśród logopedów pracujących na oddziałach rehabilitacji neurologicznej i neurologii. Autorki spró- bowały również poznać jego przyczyny oraz ustalić, jak stres i wypalenie zawodo- we wpływają na jakość wykonywanej pracy. Druga część monografii została poświęcona związkom logopedii z  glotto- dydaktyką oraz zagadnieniu dwujęzyczności. Rozpoczyna ją artykuł Michaliny Biernackiej, która snuje rozważania na temat przydatności wiedzy glottodydak- tycznej w codziennej pracy logopedy. Omawia również metody i techniki wy- korzystywane w nauczaniu polskiej gramatyki w terapii logopedycznej. Małgo­ rzata Rocławska­Daniluk i Weronika Kisiel w swoim artykule przedstawiają publikacje na temat glottodydaktycznego systemu edukacyjnego Bronisława Rocławskiego. Część drugą zamykają założenia Logopedycznego kwestionariusza rozpoznania sytuacji językowej dziecka w perspektywie wielojęzyczności i wielokul- turowości autorstwa Joanny Zawadki, Marleny Kurowskiej i Elżbiety Sadow­ skiej. Autorki przedstawiają narzędzie, które ma wspomagać przeprowadzenie pogłębionego wywiadu logopedycznego w  przypadku podejrzenia trudności z rozwojem mowy i języka u dzieci wychowujących się w środowisku wieloję- zycznym i wielokulturowym. Część trzecią, skoncentrowaną na tematyce związanej z diagnozą i terapią zaburzeń mowy u osób z niewykształconą kompetencją językową, rozpoczyna charakterystyka funkcjonowania osób z  najcięższymi dysfunkcjami w  zakresie nadawania i odbioru mowy na poziomie sprawności komunikacyjnej autorstwa Alicji Chilińskiej­Pułkowskiej. Autorka wymienia większość zachowań komu- nikacyjnych, które można zaobserwować u dziecka z głęboką, wieloraką niepeł- nosprawnością. Renata Marciniak­Firadza omówiła stymulację dotykową osób z mózgowym porażeniem dziecięcym na przykładzie autorskiej metody Eleny Archipowej. Dowodzi, że dzięki stymulacji dotykowej twarzy poprawia się funk- cjonowanie jej mięśni i czucia, a celem stymulacji oralnej jest m.in. normalizacja wrażliwości okolic ust i wnętrza jamy ustnej oraz redukcja przetrwałych odru- chów patologicznych. Natalia Siudzińska zaprezentowała natomiast przebieg i usprawnianie leczenia czteroletniego chłopca, urodzonego z zespołem van der Słowo wstępne 11 Woude. Zespół ten charakteryzuje się m.in. całkowitym rozszczepem wargi, wy- rostka zębodołowego, podniebienia twardego i miękkiego, przetoką ślinową na wardze dolnej, znacznie skróconym wędzidełkiem podjęzykowym. Część trzecią zamyka studium przypadku czteroletniego chłopca z zespołem kruchego chro- mosomu X opracowane przez Tomasza Wiecha. Artykuł dotyczy problematyki zaburzeń rozwoju komunikacji i języka u dzieci z tym zespołem. Część czwarta tomu odnosi się do tematyki związanej z interdyscyplinarno- ścią w diagnozie i terapii zaburzeń mowy u dzieci. Rozważania otwiera artykuł Izabeli Ejsmunt­Wieczorek ukazujący polisemantyzmy werbalne w zasobie lek- sykalnym dzieci w wieku przedszkolnym. Autorka koncentruje się na ukazaniu za- wiłości terminologicznych związanych ze zjawiskiem wieloznaczności w języku, nakreśleniu relacji polisem–neosemantyzm oraz rozstrzygnięciu terminologicz- nym w odniesieniu do mowy dzieci w wieku przedszkolnym. Z kolei Aleksandra Jastrzębowska­Jasińska zaprezentowała nowe podejście w interpretacji mode- lu podatność–stres w odniesieniu do terapii jąkania u dzieci. Autorka omówiła także Program Całościowej Zintegrowanej Aktywności Dzieci (CZAD) dla dzieci jąkających się i ich rodziców, bazujący na zmodyfikowanym modelu opisanym w artykule. Justyna Kackieło­Tomulewicz i Karolina Milewska przedstawiły wyniki badań dotyczące wpływu zaburzeń wymowy na kompetencję narracyjną dzieci pięcioletnich przeprowadzone w oparciu o autorskie narzędzie do bada- nia kompetencji komunikacyjnej. Autorki dokonały charakterystyki wypowiedzi dzieci pięcioletnich, wskazując na zauważone różnice w wypowiedziach poszcze- gólnych badanych. Z kolei Anna Karowicz omówiła sześć przypadków dzieci z opóźnionym rozwojem mowy, zwracając uwagę na konieczność współpracy lo- gopedy z różnymi specjalistami, m.in. laryngologiem, neurologiem, pedagogiem, psychologiem, ortodontą, okulistą, terapeutą SI, fizjoterapeutą, audiologiem oraz foniatrą. Ewa Arleta Kos natomiast w  swoim opracowaniu podała przyczy- ny mutyzmu wybiórczego w kontekście pozycji klasyfikacyjnej, uwzględniając kontrowersje wokół kryteriów diagnostycznych tego zaburzenia. Przedstawiła również specyfikę funkcjonowania dziecka z mutyzmem wybiórczym w środo- wisku pozarodzinnym. Rozważania Magdaleny Olempskiej­Wysockiej doty- czą wczesnej diagnozy logopedycznej dziecka z alalią i niedokształceniem mowy o typie afazji, mającej późniejsze znaczenie dla projektowania programu terapii logopedycznej oraz wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, uwzględniające- go jego specjalne potrzeby komunikacyjne. Aleksandra Szczygieł przedstawi- ła zagrożenia rozwoju systemu odbioru stymulacji przedsionkowej i  integracji sensorycznej oraz ich potencjalny wpływ na zaburzenia rozwoju mowy. Autorka dokonała analizy istniejącej literatury dotyczącej wpływu prawidłowego rozwoju układu przedsionkowego na rozwój mowy oraz tworzenia się systemu integracji sensorycznej. W artykule przedstawiła także wyniki badań własnych dotyczących niebezpieczeństw związanych z nadużywaniem przez rodziców urządzeń pozy- cjonujących oraz multimediów. 12 Słowo wstępne W części piątej znalazły się artykuły związane z innymi aspektami interdy- scyplinarności logopedii. Otwiera ją artykuł Anny Herud i Grażyny Śmiech­ ­Słomkowskiej, w którym zostały ukazane czynności fizjologiczne jamy ustnej. Autorki zwróciły uwagę na istotną rolę zabezpieczenia prawidłowych funkcji jamy ustnej oraz skuteczne niwelowanie ich dysfunkcji. Monografię zamyka tekst Heleny Liwo, która podjęła temat interdyscyplinarnej procedury implantowa- nia, która umożliwia osobom głęboko niesłyszącym rozwijanie sprawności słu- chowych i językowych. Badaczka omawia interdyscyplinarny charakter surdolo- gopedii w dwóch aspektach – praktycznym i teoretycznym. W  książce został podkreślony interdyscyplinarny charakter logopedii, za- adresowano ją do różnorodnych specjalistów zajmujących się terapią zaburzeń mowy. Potwierdzeniem owej interdyscyplinarności jest szeroki wachlarz podję- tych tematów. Poruszane zagadnienia są bardzo różnorodne – omówiono m.in. zaburzenia mowy u osób dorosłych, rolę współpracy logopedii z glottodydakty- ką, zaburzenia mowy związane z niewykształconą kompetencją językową, wyko- rzystanie różnych dziedzin w diagnozie i terapii zaburzeń mowy u dzieci, a także problematykę związaną z interdyscyplinarną procedurą implantowania oraz ana- tomią jamy ustnej. Uwzględniając szeroki dobór tematów składających się na całość prezento- wanych w tomie zagadnień związanych z zakresem przedmiotowym współcze- snej logopedii oraz sposób ich prezentacji, wyrażamy nadzieję, że do niniejszej monografii bazującej na aktualnej wiedzy logopedycznej sięgną z zainteresowa- niem nie tylko logopedzi oraz studenci kierunków logopedycznych, lecz także specjaliści innych dziedzin, takich jak językoznawstwo, psychologia, pedagogika czy medycyna. Ewelina Zając, Mateusz Szurek Zakład Dialektologii Polskiej i Logopedii Instytut Filologii Polskiej i Logopedii UŁ CZĘŚĆ I INTERDYSCYPLINARNOŚĆ TERAPII ZABURZEŃ MOWY OSÓB DOROSŁYCH Justyna Antczak-Kujawin* O METODACH DIAGNOZOWANIA ANOMII W OTĘPIENIU ALZHEIMEROWSKIM ABOUT METHODS OF DIAGNOSING ANOMY IN ALZHEIMER’S DEMENTIA Słowa kluczowe: otępienie, choroba Alzheimera, diagnoza logopedyczna, anomia, zaburzenia sprawności leksykalno-semantycznej. Keywords: dementia, Alzheimer’s disease, logopedic diagnosis, anomia, lexical-se- mantic disorder. Wprowadzenie System leksykalny języka polskiego dysponuje bogatym repertuarem jed- nostek leksykalno-frazeologicznych. Jego podstawę stanowią nazwy własne (łac.  nomina propria) wraz z  nazwami pospolitymi (łac. nomina appellativa). Umiejętność nazywania, czyli zdolność do świadomego i trafnego używania jed- nostek językowych zgodnie z ich znaczeniem, określa się mianem sprawności lek- sykalno-semantycznej. Jej rozwój odbywa się szczególnie w okresie dzieciństwa (Zarębina, 1994, s. 113–136), jednak pełną dojrzałość językową oraz świado- mość leksykalną człowiek nabywa i rozwija przez całe swoje życie. Podsystem leksykalno-semantyczny języka stanowi ustalony i znany wszyst- kim użytkownikom danego języka, wewnętrznie usystematyzowany zbiór lek- semów, będący odzwierciedleniem ich wiedzy o świecie oraz przejawem rozu- mienia relacji między zjawiskami. Badania dowodzą, iż zdrowy i mobilny mózg człowieka ma zdolność do gromadzenia ludzkich doświadczeń i ich porządko- wania w pojęcia według uspołecznionego schematu (Grabias, 2010, s. 24; 2015, s. 20). Dzięki wspólności tego uporządkowanego obrazu świata członkowie da- nego społeczeństwa są w stanie porozumiewać się ze sobą (Milewski, 2006, s. 58). Poziom sprawności leksykalno-semantycznej jest zatem kluczowy dla ogólnego * Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Zakład Dialektologii Polskiej i Logopedii, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173, e-mail: justyna.antczak@uni.lodz.pl, ORCID: 0000-0002-8473-9878. 16 Justyna Antczak-Kujawin rozwoju językowego człowieka. Jakiekolwiek ograniczenia zasobu słownikowe- go, czyli zaburzenia sprawności leksykalno-semantycznej, przyczyniają się do za- kłóceń w procesie językowego porozumiewania się (Grabias, 2015, s. 20). Zaburzenia sprawności leksykalno-semantycznej objawiające się ogranicze- niem lub brakiem umiejętności nazywania to anomia. Typowym objawem tych zaburzeń są m.in. minimalizacja zasobu słownikowego, uproszczenie struktury znaczeniowej wyrazu do relacji wyraz–desygnat oraz trudności w  wyszukiwa- niu nazw ze słownika mentalnego, czyli niemożność przypomnienia sobie danej nazwy. Zaburzenia nazywania manifestują się więc zaburzeniami lub znacznym ograniczeniem dostępu do słownika leksykalnego (Pąchalska, 2003, s. 626; Ker- tesz, 2010, s. 42). Liczni badacze zgodnie twierdzą, że najbardziej narażona na trudności w ak- tualizowaniu nazw jest grupa osób starszych (Tłokiński, 1990, s. 47; Domagała, 2015a, s. 91). Wiek senioralny stanowi zatem czynnik, który istotnie wpływa na poziom aktualizacji nazw. Przyczyn zaburzeń sprawności leksykalno-semantycz- nej u osób starszych należy upatrywać w tzw. generalnym zwalnianiu i deficytach inhibicji (Fogler, James, 2007, s. 205; za: Rutkiewicz-Hanczewska, 2016, s. 86). Osoby w wieku podeszłym potrzebują bowiem więcej czasu do realizacji różnych zadań czy operacji mentalnych (tzw. spowolnienie myślowe) oraz są narażone na dodatkowe, mało istotne informacje, występujące w czasie procesu aktualizowa- nia nazw (tzw. zahamowanie procesu myślenia). Dotkliwych problemów leksykalno-semantycznych doświadczają nie tylko osoby starzejące się fizjologicznie. Zaburzenia sprawności leksykalno-seman- tycznej obserwuje się także u osób, u których starzenie się ma przebieg pato- logiczny, czyli osób z  łagodnymi zaburzeniami poznawczymi, uszkodzeniami mózgu, chorobami otępiennymi oraz chorobami neurodegeneracyjnymi, w tym z  chorobą Alzheimera. Jak podkreślają badacze anomii (Kertesz, 2010; Arkin, Mahendra, 2001; Arango-Lasprilla i in., 2007, za: Domagała, 2007, s. 193; 2015a, s. 95), zaburzenia nazywania stanowią znaczącą cechę początkowej fazy choroby Alzheimera1 (Alzheimer’s disease, AD). Cel rozważań W polskiej literaturze przedmiotu (językoznawczej i logopedycznej) znane są badania nad anomią i  sposobami kompensowania błędów nazywania przez pacjentów z afazją (Maruszewski, 1966; Żarski, 1964; Panasiuk, 2000; Pąchal- ska, 2003). Ponadto badania w odniesieniu do anomii proprialnej w porówna- 1 Trudności z aktualizacją nazwy docelowej są także kluczowym objawem wariantu logopenicznego afazji pierwotnej postępującej (lvPPA) (Sitek i in., 2018; Antczak-Ku- jawin, 2019a). O metodach diagnozowania anomii w otępieniu alzheimerowskim 17 niu z anomią apelatywną w grupie osób z udarem w półkuli lewej oraz z udarem w  półkuli prawej prowadziła Małgorzata Rutkiewicz-Hanczewska (2016). Na gruncie neuropsychologii anomia zostaje omówiona jako objaw niespecyficz- nych trudności w znalezieniu właściwego słowa w różnych wariantach afazji pier- wotnie postępującej (Sitek i in., 2018). Jak dotąd problematyka dotycząca trudności anomicznych u osób w wieku senioralnym starzejących się fizjologicznie oraz zaburzeń nazywania w przebiegu otępienia alzheimerowskiego nie była przedmiotem szczególnego zainteresowa- nia w środowisku językoznawców2. W  niniejszym tekście zostały omówione autorskie3 propozycje metod diag nozowania anomii, które mogą być przydatne w  logopedycznym badaniu sprawności leksykalno-semantycznej osób w  wieku senioralnym starzejących się fizjologicznie oraz z  otępieniem alzheimerowskim. Przedstawiono proce- durę diagnozowania zaburzeń mowy w przebiegu schorzeń wieku senioralnego i podkreślono znaczenie oceny sprawności leksykalno-semantycznej w otępieniu alz heimerowskim. Ponadto, w celu wyjaśnienia mechanizmu dostępu do zasobu leksykalnego oraz procesu aktualizacji (wyszukiwania) nazw4, scharakteryzowa- no różne modele przetwarzania języka i organizacji słownika umysłowego5. 2 Na gruncie logopedii i językoznawstwa dostrzega się bowiem brak opracowań o charakterze monograficznym, podejmujących całościowo zagadnienie związane z za- burzeniami o  charakterze leksykalno-semantycznym w  otępieniu alzheimerowskim. Częściowo problemy leksykalno-semantyczne osób starzejących się patologicznie oma- wia Aneta Domagała (2007; 2015a). Autorka opisuje trudności leksykalne doświadcza- ne przez badanych pacjentów podczas ich spontanicznych wypowiedzi pojawiających się w toku indywidualnych rozmów. 3 Jedynie opisując badanie aktualizacji nazw w mowie spontanicznej i fluencji słow- nej, autorka odwołuje się do znanych w literaturze przedmiotu metod badania. Pozostałe propozycje sposobów badania rozumienia nazw oraz ich aktualizacji w próbach nazywa- nia tzw. konfrontacyjnego i oralnego, stanowią część autorskiego narzędzia diagnostycz- nego do badania sprawności leksykalno-semantycznej osób w wieku senioralnym (por. Antczak-Kujawin, 2019b). 4 W pracy zostały omówione sposoby badania anomii apelatywnej, czyli zaburzeń aktualizacji nazw pospolitych (nomina appellativa), jednak warto również podkreślić duże znaczenie badania aktualizacji nazw własnych (nomina propria) w procesie diagno- stycznym osób z różnymi schorzeniami, np. uszkodzeniami mózgu, chorobami otępien- nymi, a także osób w wieku senioralnym starzejących się fizjologicznie (por. Rutkiewicz- -Hanczewska, 2016; Gliwa, 2017). 5 Termin „słownik umysłowy” jest powszechnie używany w literaturze psycholin- gwistycznej. Oznacza zasób leksykalny języka etnicznego rozumiany jako dynamiczna struktura lokująca się w pamięci długotrwałej, zawierająca słowa oraz ich charakterysty- kę semantyczną, gramatyczną i fonetyczną (Aitchison, 2003; Kurcz, 1992; 2005). CZĘŚĆ II LOGOPEDIA I GLOTTODYDAKTYKA – WSPÓLNE CELE I METODY Michalina Biernacka* WIEDZA GLOTTODYDAKTYCZNA W SŁUŻBIE LOGOPEDII MIĘDZYKULTUROWEJ KNOWLEDGE OF TEACHING POLISH AS A FOREIGN LANGUAGE IN THE SERVICE OF INTERCULTURAL SPEECH-LANGUAGE THERAPY Słowa kluczowe: fonodydaktyka, logopedia międzykulturowa, nauczanie wymo- wy, język polski jako język obcy. Keywords: phonodidatics, intercultural speech-language therapy, teaching pro- nunciation, Polish language as a foreign language. Wprowadzenie Niniejszy tekst ma charakter poglądowy – nie ma bowiem takiej możliwo- ści, by na kilkunastu stronach opisać wszystkie istotne aspekty powiązań między nawet podstawową wiedzą fonodydaktyczną (gałąź glottodydaktyki skoncentro- wana na nauczaniu wymowy osób z doświadczeniem migracji) a logopedią. Po- ruszone kwestie to więc wybór tych, które poprzez odniesienie do doświadczeń autorki wydają się jednymi z najistotniejszych. Od razu warto też zaznaczyć, że o przeciwnym kierunku wpływów pisano już niejednokrotnie (Madelska, 2010b; Świstowska, 2011; Biernacka, 2016; Czempka-Wewióra, Graboń, 2017), oddzia- ływanie zdobyczy logopedii na pracę glottodydaktyków jest bowiem nie do prze- cenienia – sposób diagnozy błędów wymawianiowych, umiejętne odróżnianie ich od wad wymowy, techniki wywoływania głosek, ich utrwalania i automatyza- cji czy usprawniania narządów artykulacyjnych to tylko wybór zagadnień, które poruszali wymienieni badacze. By jednak wykazać, w jakim wymiarze wiedza glottodydaktyczna może się przydać logopedom, rozważania należy zacząć od zagadnień elementarnych, czyli terminologii. Istotą prowadzonego wywodu jest bowiem założenie, że zarówno * Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Polskiej i Logope- dii, Zakład Lingwistyki Stosowanej i Kulturowej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173, e-mail: michalina.biernacka@uni.lodz.pl, ORCID: 0000-0002-2414-9745. 92 Michalina Biernacka glottodydaktyka polonistyczna (badają ca wszystkie elementy układu glottody- daktycznego, a teoretyczną wiedzę przekładająca na praktykę nauczania języka polskiego jako obcego/drugiego/odziedziczonego – por. Zarzycka, 2018, s. 30), jak i logopedia (traktująca o biologicznych uwarunkowaniach języka i zachowań językowych, wykorzystywana do diagnozy i terapii zaburzeń mowy oraz wszel- kich problemów z komunikacją międzyludzką – por. Grabias, 2011, s. 17–18) to dwie niezwykle prężnie rozwijające się nauki, które dzięki interdyscyplinarnemu charakterowi (czerpiąc z siebie nawzajem, lecz także z wielu innych dyscyplin) mogą wreszcie uzyskać status liczących się nauk humanistycznych, bowiem ich badania i analizy przekładają się na wnioski mające praktyczne zastosowania dla współczesnego społeczeństwa. O ile więc logopedii służy fonetyka patoartyku- lacyjna (por. Siudzińska, 2011, s. 57), która bada i opisuje indywidualne i nie- normatywne realizacje fonemów, o tyle w glottodydaktyce mówi się o fonetyce korektywnej – punkt ciężkości osadzając nie na koncentrowaniu się na różnicach pomiędzy wymową rodzimych użytkowników języka a obcokrajowców, lecz na sposobie radzenia sobie z nimi, przewidywania ich wystąpienia w zależności od tego, w jakim wieku jest mówiący po polsku cudzoziemiec lub z jakiego kręgu kul- turowo-językowego pochodzi, a także ich eliminowania (zob. Biernacka, 2016). Należy jednak zaznaczyć, że dla obu zarówno klasyfikowanie błędów, jak i ich analiza to ważne źródło wiedzy, pomagające ustalić sposoby prowadzonej terapii lub korekty. Niemniej jednak, by właściwie ocenić sposób wymowy, specjalista musi wykazywać się odpowiednimi kompetencjami i szeroką wiedzą z zakresu fonetyki w ogóle: fundamentalne jest oczywiście przejście kursu fonetyki artyku- lacyjnej ogólnego języka polskiego, a ideałem sytuacja, w której choć elementar- ne podstawy fonetyki akustycznej, audytywnej, patoartykulacyjnej i korektywnej są włączane w tok nauki. Jeśli natomiast chce się prawidłowo i bez wątpliwości diagnozować (logopedzi) lub orzekać (fonodydaktycy) o powodach zmienionej wymowy oraz najskuteczniejszych formach zaradzania błędom wymawianiowym (zakładając, że to możliwe i pożądane), to nie można zakończyć rozwoju kompe- tencji zawodowych na uzyskaniu tej podstawowej wiedzy. Znajomość systemów fonologicznych języków świata Przede wszystkim za niezbędne i kluczowe uważa się zaznajomienie się spe- cjalisty z obcymi systemami fonologicznymi – dobrze, by znał, choć ogólnie, po- tencjał w zakresie systemów fonologicznych różnych języków świata (np. mlasków czy tonów), zaś dokładnie warto, by znał te, którymi posługują się osoby przez nie- go uczone lub terapeutyzowane. Zapoznanie się z inwentarzem fonemów danego języka obcego – choć dziś dzięki Internetowi łatwiejsze niż jeszcze kilka lat temu – nie jest jednak wystarczające. Trzeba mieć na względzie m.in. wariantywność wymowy uzależnioną od formalizacji sytuacji komunikacyjnej czy też obligatoryj- CZĘŚĆ III INTERDYSCYPLINARNOŚĆ W DIAGNOZIE I TERAPII ZABURZEŃ MOWY ZWIĄZANYCH Z NIEWYKSZTAŁCONĄ KOMPETENCJĄ JĘZYKOWĄ Alicja Chilińska-Pułkowska* SPRAWNOŚĆ KOMUNIKACYJNA OSÓB Z GŁĘBOKĄ NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ THE COMMUNICATION EFFICIENCY OF PERSONS WITH PROFOUND INTELLECTUAL DISABILITIES Słowa kluczowe: niepełnosprawność intelektualna, głęboka niepełnosprawność intelektualna, komunikacja, AAC, komunikacja alternatywna i wspomagająca, lo- gopedia. Keywords: intellectual disability, profound intellectual disability, communication, AAC, alternative and augmentative communication, speach therapy. Wprowadzenie Zagadnienie kompetencji i  sprawności komunikacyjnej osób z  głęboką niepełnosprawnością intelektualną to temat pozostający nadal na pograniczu rozważań teoretycznych i praktycznych logopedów. Przedmiotem logopedii są „biologiczne uwarunkowania języka i  zachowań językowych” (Grabias, 2016, s. 35), a logopeda powinien posiadać „procedury i narzędzia badawcze pozwa- lające oceniać i interpretować wypowiedzi jednostki (w jej pełnym, werbalnym oraz gestyczno-mimicznym charakterze)” (Grabias, 2012, s. 57–58). Wobec tej warunkującej definicji trudno sprostać wymaganiom terapeutycznym, diagno- stycznym i badawczym, jakie stawia przed logopedami grupa osób niemownych i niemówiących1. * Uniwersytet Gdański, Instytut Logopedii, 80-308 Gdańsk, ul. Wita Stwosza 58, e-mail: alapruszcz@wp.pl 1 Pojęcie niemowności nie jest obecne ani w językoznawstwie, ani w logopedycz- nym dyskursie. Mirosław Michalik dokonuje swoistej reinterpretacji pojęć mowy i mó- wienia oraz proponuje następujące definicje: niemówienie to sytuacja, w której „nadawca, chcąc przekazać odbiorcy pewną informację, nie wybiera z kodu językowego odpowied- niego słownictwa i struktur gramatycznych, nie uruchamia narządów mownych mają- cych zrealizować formę wybranych jednostek językowych, w wyniku czego nie wysyła fal 130 Alicja Chilińska-Pułkowska Rzeczywistość terapeutyczna wymaga jednak podejmowania działań re- habilitacyjnych, gdyż „podstawowym zadaniem rehabilitacji dziecka z  nie- pełnosprawnością jest opanowanie przez nie umiejętności porozumiewania się” (Bombińska-Domżał, 2012, s.  503). Mimo że problematyka rozwoju umiejętności porozumiewania się u  dzieci niemówiących, zwłaszcza dzieci z głęboką niepełnosprawnością intelektualną, jest wciąż niedostatecznie zba- dana i  opisana, trudno nie zgodzić się ze stwierdzeniem, iż „wykorzystanie systemów komunikacji alternatywnej i  wspomagającej daje szansę dzieciom nie mogącym porozumiewać się werbalnie na pełniejsze uczestnictwo w życiu społecznym i kulturalnym” (Bombińska-Domżał, 2012, s. 503). Podejmowane badania, rozważania teoretyczne i praktyczne są niezbędne do poszerzania wie- dzy na temat opisywanego zjawiska. Jak zaznacza Alina Smyczek, logopeda wraz z fizjoterapeutą stanowią pierw- szy zespół diagnostyczny i  terapeutyczny małego dziecka zagrożonego niepeł- nosprawnością. Narzuca to konieczność posiadania wiedzy na temat wszystkich dostępnych sposobów postępowania, gdy zespół ów stwierdzi mogące pojawić się poważne trudności w rozwoju umiejętności porozumiewania się. Logopeda powinien orientować się w formach diagnozy zachowań komunikacyjnych oraz w formach terapii z wykorzystaniem alternatywnych i wspomagających metod komunikacji już na najwcześniejszym etapie wspomagania rozwoju (por. Smy- czek, 2006, s. 71). Powinien także wykazać się umiejętnościami, które Mirosław Michalik nazywa kompetencją lingwoedukacyjną i  definiuje jako dostateczny poziom wiedzy i umiejętności terapeuty w zakresie: „1. Kształtowania zdolności odbiorczych osób niemówiących/niemownych […]; 2. Wyposażania osoby nie- mówiącej lub niemownej w sposoby przekazywania wiedzy […]; 3. Umiejętno- ści diagnozowania stopnia przyswojenia kompetencji lingwistycznej przez osobę niemówiącą/niemowną” (Michalik, 2018, s. 204). Charakterystyka funkcjonowania osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną Iloraz inteligencji osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną wy- nosi poniżej 20 (tzn. 5 i  więcej odchyleń standardowych). Literatura przed- miotu uwzględnia podział wewnątrz tej grupy na jednostki bardziej lub mniej akustycznych do ucha odbiorcy, w którego narządach odbiorczych nie dokonuje się re- cepcja dźwięku i jego interpretacja mentalna” (Michalik, 2018, s. 44). Za nadrzędne do pojęcia niemówienia uznaje pojęcie niemowności, które definiuje jako „niepodejmowanie zespołu czynności, jakie przy udziale języka wykonuje człowiek mówiący […], nie po- znaje przy tym samym rzeczywistości na poziomie osób mownych, nie przekazuje także jej interpretacji […] innym uczestnikom życia społecznego” (Michalik, 2018, s. 44). CZĘŚĆ IV INTERDYSCYPLINARNOŚĆ W DIAGNOZIE I TERAPII ZABURZEŃ MOWY DZIECI Izabela Ejsmunt-Wieczorek* POLISEMANTYZMY WERBALNE W ZASOBIE LEKSYKALNYM DZIECI PRZEDSZKOLNYCH VERBAL POLISEMANISMS IN THE LEXICAL RESOURCE OF KINDERGARTEN-AGE CHILDREN Słowa kluczowe: mowa dziecka, słowotwórstwo, czasownik, polisemia, neosemantyzm. Keywords: child’s speech, wordbuilding, verb, polisemy, neosemantics. Wprowadzenie Wieloznaczną istotę słów zauważono już w starożytnej Grecji. Wprawdzie ba- dania nad semantyką leksemów rozpoczęły się dopiero w XIX w. (np. Ferdinand de Saussure, Hermann Paul), ale o podstawowym i wtórnym znaczeniu wyrazu pisali już filozofowie antyczni. Odmienne spojrzenie na semantykę leksemów przynio- sła gramatyka kognitywna opierająca się na teorii prototypów i proponująca nowe ujęcie metafory. Zgodnie z kognitywnym punktem widzenia postrzeganie i prze- twarzanie informacji uwzględnia nie tylko doznania zmysłowe, lecz także treści pamięciowe i wyobrażenia. Z tego względu kategoryzacja sama w sobie jest z na- tury polisemiczna, tak jak polisemiczne jest nasze myślenie, a w konsekwencji rów- nież komunikowanie (Dobrosz-Michiewicz, 2016, s. 187). Józef Porayski-Pomsta (2015, s. 177) funkcję komunikacyjną języka utożsamia z pragmatyką (wyraża- niem poprzez mowę własnych intencji), podkreślając, że stanowi ona istotę kształ- towania się systemu językowego i komunikacyjnego dziecka. Cel i metodologia badań własnych Zasadniczym celem artykułu jest ukazanie zawiłości terminologicznych zwią- zanych ze zjawiskiem wieloznaczności w języku, nakreślenie relacji polisem–neose- mantyzm w zasobie leksykalnym przedszkolaków oraz próba rozstrzygnięcia, czy * Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Zakład Dialektologii Polskiej i Logopedii, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173, e-mail: izabela.ejsmunt@uni.lodz.pl, ORCID: 0000-0002-1802-0005. 182 Izabela Ejsmunt-Wieczorek w odniesieniu do mowy dzieci1 w wieku przedszkolnym możemy mówić o werbal- nej polisemii leksykalnej czy jedynie o neologizacji (neosemantyzacji) języka. Materiał źródłowy pochodzi od 40 dzieci w wieku przedszkolnym, będących w normie intelektualnej, w przedziale wiekowym 5–6 lat. Badania miały charak- ter eksperymentalny, prowadzono je w  latach 2017–2018 metodą poprzeczną (w jednej grupie wiekowej) w 3 przedszkolach regionu łódzkiego2. Zdecydowa- no się na czasownik, ponieważ jest to najsłabiej opracowana część mowy w języ- ku przedszkolaków, ponadto – według niektórych językoznawców – to właśnie verba odznaczają się największym stopniem polisemiczności (por. Wojan, 2010, s. 90). Przytoczone w artykule leksemy czasownikowe pochodzą z codziennych dziecięcych konwersacji, luźnych rozmów, tematycznie ukierunkowanych dysku- sji oraz pytań o konkretne czasowniki, które mogą mieć charakter wieloznaczny. Materiał zbierano samodzielnie, uważnie przysłuchując się dialogom i dyskusjom dzieci w czasie zajęć i zabaw przedszkolnych oraz wchodząc z nimi w zamierzo- ne interakcje językowe. Swobodne wypowiedzi badanych utrwalano na nośniku cyfrowym, a w kolejnym etapie rozpisywano je na fiszkach, wydobywając znacze- nia czasowników z zasłyszanych kontekstów. Następnie raz jeszcze pytano dzieci o znaczenia wyekscerpowanych czasowników. Zamierzeniem takiej przekrojo- wej strategii badawczej było sprawdzenie, czy pojawiające się w mowie dziecka neosemantyzmy werbalne są mu znane także w innych znaczeniach znajdujących się w słowniku języka polskiego. Na przykład pozyskany w czasie luźnej wymia- ny zdań między przedszkolakami czasownik kartkować (pochodny od podstawy słowotwórczej ‘kartka’) bez wątpienia potraktujemy jako dziecięcy neoseman- tyzm  w  obydwu odnotowanych znaczeniach: 1. ‘rozrzucać kartki’ Przestań tu kartkować, nie zasypuj podłogi; 2. ‘liczyć kartki’ Tymek już kartkuje (liczy), ile każ- dy dostał (kartek). Kiedy jednak to samo dziecko, ale już w innych okoliczno- ściach, zapytano: Jak myślisz, co może oznaczać wyraz kartkować? Czy wiesz, co można kartkować?, okazało się, że zna ono także jego znaczenie ogólnopolskie ‘przeglądać, wertować kartki w  książce’ Ja najbardziej lubię z  babcią kartkować książki, babcia mi czyta, a sam oglądam obrazki. W tym przypadku należałoby już mówić o polisemii werbalnej czasownika kartkować. 1 Za Józefem Porayskim-Pomstą (2015, s. 20) przyjmuję, że mowa dziecka to za- równo okres, w którym przyswaja ono sobie sposoby porozumiewania się z otoczeniem (dotyczy to samego systemu językowego oraz innych sposobów porozumiewania się, np. gestów), jak i charakterystyczne dla okresu dziecięcego sposoby i formy komunikowania się z otoczeniem, zmienne w czasie. 2 Do jednego z podłódzkich przedszkoli uczęszczały dzieci wychowujące się w śro- dowisku wiejskim, co zaowocowało pozyskaniem form gwarowych i sprowokowało do kolejnych rozważań terminologicznych poświęconych zagadnieniu wieloznaczności w mowie dzieci.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Interdyscyplinarne aspekty diagnozy i terapii logopedycznej
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: