Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00053 008636 11203891 na godz. na dobę w sumie
Internacjonalizacja, innowacyjność i usieciowienie przedsiębiorstw. Podejście holistyczne - ebook/pdf
Internacjonalizacja, innowacyjność i usieciowienie przedsiębiorstw. Podejście holistyczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-821-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia poświęcona jest analizie powiązań między internacjonalizacją, usieciowieniem i innowacyjnością przedsiębiorstw i zawiera wyniki badań empirycznych prowadzonych w ramach projektu indywidualnego finansowanego przez NCN. Zawiera pogłębioną analizę podstawowych pojęć i podejść teoretycznych do kluczowych zagadnień oraz przegląd literatury obejmującej wyniki badań nad tymi powiązaniami. Bazę literaturową stanowią w 85 proc. pozycje anglojęzyczne, głownie z wiodących czasopism podejmujących te zagadnienia.

Transformacja polskiej gospodarki sprawia, że zarówno internacjonalizacja, jak i innowacyjność polskich przedsiębiorstw jest na niskim poziome i rozwija się od 25 lat wraz ze zmianą systemową. Jednocześnie cechą polskich przedsiębiorstw jest niechęć do współpracy prowadzącej do tworzenia powiązań sieciowych. Przeprowadzone badania empiryczne wskazują na istnienie związku między stopniem internacjonalizacji, stopniem usieciowienia i stopniem innowacyjności badanych przedsiębiorstw, gdzie usieciowienie pełni funkcję moderatora. Analiza jest prowadzona za pomocą analizy korelacji oraz analizy skupień pozwalających na wyodrębnienie czterech różnych typów zachowań przedsiębiorstw określonych przez stopień INT, NET i INN. W prowadzonych badaniach zastosowano podejście holistyczne do internacjonalizacji i innowacyjności, uwzględniające różne jej formy i typy oraz podejście eklektyczne do usieciowienia.

Zarówno zakres prowadzonej analizy, jak i przyjęte podejście metodologiczne są oryginalne nie tylko w Polsce, ale i w porównaniu do badań prowadzonych zagranicą, o czym autorka mogła się przekonać prezentując wyniki badania na wiodących konferencjach międzynarodowych (EIBA, AIB, IMP Group, EMAC).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Mężowi i synom – za sens i blask Copyright © by Difin SA Warszawa 2015 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło, a kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Monografia finansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach projektu nr N N112 303438. Wydanie pierwsze Recenzent Prof. dr hab. Tomasz Gołębiowski Redaktor prowadzący Tomasz Serafin Korekta Anna Krasucka Projekt okładki Magdalena Giera, Edit sp. z o.o. Zdjęcie na okładce www.123rf.com ISBN 978-83-7930-821-7 Difin SA Warszawa 2015 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62; fax 22 841 98 91 Księgarnie internetowe Difin: www.ksiegarnia.difin.pl, www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o., www.edit.net.pl Wydrukowano w Polsce Spis treści Wstęp Rozdział 1 Internacjonalizacja przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne Wprowadzenie 1.1. Innowacyjne modele internacjonalizacji 1.2. Uppsalski model internacjonalizacji 1.3. Modele przyspieszonej internacjonalizacji 1.4. Sieciowy model internacjonalizacji 1.5. Holistyczne podejście do internacjonalizacji Rozdział 2 Innowacyjność przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia, ujęcia i nurty badawcze Wprowadzenie 2.1. Podstawowe typy innowacji i współzależności między nimi 2.2. Innowacyjność – poziomy analizy i podstawowe pojęcia 2.3. Innowacja i innowacyjność przedsiębiorstwa – główne nurty badawcze 2.3.1. Teoria dyfuzji innowacji 2.3.2. Teoria innowacyjności organizacji 2.3.3. Teoria procesu innowacji 2.4. Sieciowy model innowacji 9 13 13 16 17 19 22 31 36 36 38 42 44 45 46 48 50 6 Spis treści Rozdział 3 Usieciowienie przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne Wprowadzenie 3.1. Powiązania sieciowe w teorii kosztów transakcyjnych 3.2. Powiązania międzyorganizacyjne w teorii wymiany społecznej 3.3. Powiązania sieciowe przedsiębiorstwa w teorii sieci biznesowej 3.4. Powiązania sieciowe w teorii organizacji sieciowej Rozdział 4 Internacjonalizacja, innowacyjność i usieciowienie przedsiębiorstwa – główne nurty badawcze Wprowadzenie 4.1. Internacjonalizacja i innowacyjność – charakter związków 4.2. Wpływ internacjonalizacji zewnętrznej na innowacyjność 4.2.1. Uczenie się przez eksport a autoselekcja 4.2.2. Uczenie się przez eksport a innowacyjność 4.2.3. Uczenie się przez inwestycje zagraniczne a innowacyjność 4.2.4. Zdolność absorpcji wiedzy a internacjonalizacja i innowacyjność 4.3. Wpływ internacjonalizacji wewnętrznej na innowacyjność 4.4. Internacjonalizacja i innowacyjność a usieciowienie 4.5. Internacjonalizacja, innowacyjność i usieciowienie polskich przedsiębiorstw Podsumowanie Rozdział 5 Internacjonalizacja, innowacyjność i usieciowienie przedsiębiorstw – koncepcja i metoda badań Wprowadzenie 5.1. Założenia i cele badawcze 5.2. Hipotezy i model badawczy 5.3. Konceptualizacja badanych zmiennych 59 59 61 67 72 77 83 83 84 88 88 91 93 97 99 102 103 109 111 111 112 116 117 Spis treści 7 5.3.1. Internacjonalizacja przedsiębiorstwa 5.3.2. Innowacyjność przedsiębiorstwa 5.3.3. Usieciowienie przedsiębiorstwa 5.4. Koncepcja pomiaru badanych zmiennych 5.4.1. Koncepcja pomiaru stopnia internacjonalizacji 5.4.2. Koncepcja pomiaru stopnia innowacyjności 5.4.3. Koncepcja pomiaru stopnia usieciowienia 5.5. Organizacja i metoda badań empirycznych 5.5.1. Organizacja badań bezpośrednich 5.5.2. Metoda doboru próby badawczej 5.5.3. Budowa narzędzia badawczego 5.5.4. Charakterystyka respondentów i próby badawczej Rozdział 6 Internacjonalizacja, innowacyjność i usieciowienie przedsiębiorstw – wyniki badań i dyskusja Wprowadzenie 6.1. Stopień internacjonalizacji, innowacyjności i usieciowienia przedsiębiorstw 6.1.1. Stopień internacjonalizacji 6.1.2. Stopień innowacyjności 6.1.3. Stopień usieciowienia 6.2. Związki między internacjonalizacją, innowacyjnością i usieciowieniem przedsiębiorstw 6.2.1. Związki między stopniem internacjonalizacji, innowacyjności i usieciowienia 6.2.2. Wpływ usieciowienia na związek między internacjonalizacją i innowacyjnością 6.2.3. Typy powiązań między internacjonalizacją, innowacyjnością i usieciowieniem 6.3. Podsumowanie wyników badań 6.3.1. Dyskusja i wnioski z badań 6.3.2. Ograniczenia i kierunki dalszych badań 117 118 118 119 120 126 135 147 147 148 150 151 156 156 156 159 165 170 176 177 181 185 191 191 198 8 Spis treści Literatura Aneks Kwestionariusz wywiadu – wskaźniki indywidulne i ich wagi Spis rysunków Spis tabel 201 233 233 241 242 Wstęp Internacjonalizacja, innowacyjność i usieciowienie to pojęcia, które współcze- śnie pojawiają się niezmiernie często w publikacjach naukowych i popularno- naukowych. Zjawiska te są przedmiotem bezpośrednich badań lub stanowią kontekst innych zjawisk gospodarczych, poddawanych badaniom na różnych poziomach analizy ekonomicznej, w wielu obszarach badawczych. Pojęcia te najczęściej występują w parach, gdy mowa np. o globalnej sieci albo sieciach innowacyjnych, rzadziej w triadzie, mimo że dość powszechne jest przekona- nie o ich współzależności. Na poziomie mikroekonomicznym uwagę badaczy przyciąga internacjonalizacja, innowacyjność oraz powiązania sieciowe przed- siębiorstw, uważane za podstawę budowy przewagi konkurencyjnej w skali mię- dzynarodowej. Szczególną rolę pełni tu usieciowienie postrzegane jako źródło wiedzy, mającej wpływ zarówno na procesy internacjonalizacji, jak i procesy innowacyjne zachodzące w przedsiębiorstwach. Trwający proces transformacji polskiej gospodarki, w tym jej włączenie w wymianę międzynarodową, procesy integracyjne w ramach Unii Europejskiej oraz rozwijający się proces globalizacji, sprawiły, że począwszy od 1990 roku, polskie przedsiębiorstwa zaczęły dynamicznie umiędzynarodawiać swoją dzia- łalność. Analiza procesu internacjonalizacji polskiej gospodarki w ciągu mi- nionych lat wskazuje jednak, że mimo iż stopień jej umiędzynarodowienia rósł spektakularnie, ostatecznie osiągnięty poziom jest nadal bardzo niski. Potwier- dzają to też wyniki licznych badań empirycznych prowadzonych na poziomie mikroekonomicznym, które dowodzą, że stopień internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw, mierzony udziałem eksportu w ich sprzedaży jest niewielki. Ten niski stopień internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw wyraża się także w dominacji najmniej zaawansowanych form zaangażowania międzynarodowe- go – głównie eksportu, z niewielkim udziałem form współpracy międzynaro- dowej oraz bardzo małym udziałem zagranicznych inwestycji bezpośrednich. 10 Wstęp Co więcej, polskie przedsiębiorstwa są rzadko obecne na geograficznie i kul- turowo odległych rynkach. Głównym kierunkiem ich ekspansji zagranicznej są nadal rynki Unii Europejskiej i znacznie rzadziej – rynki pozaeuropejskie. Podobnych wniosków na temat pozycji gospodarki i sytuacji przedsię- biorstw dostarczają wyniki badań innowacyjności. Wyniki międzynarodowych badań porównawczych wskazują, że polska gospodarka znajduje się w gronie najmniej innowacyjnych gospodarek europejskich, tuż za krajami, które jako ostatnie weszły do Unii Europejskiej. Ta mała innowacyjność przejawia się nie tylko na poziomie makroekonomicznym, ale także na poziomie przedsiębiorstw. Badania prowadzone przez GUS w ramach Community Innovation Survey (CIS) dowodzą, że polskie przedsiębiorstwa są niezbyt innowacyjne, w szczególności gdy chodzi o innowacje produktowe i nowe dla rynku międzynarodowego. Ten niski stopień innowacyjności przedsiębiorstw wyraża się także w niewielkich nakładach na innowacje, w tym na działalność B+R, oraz w małych przychodach z innowacji ogółem i w eksporcie. Uważa się, że niski stopień internacjonalizacji i innowacyjności przedsiębiorstw mogą być ze sobą wzajemnie powiązanie. Wyróżniającą cechą polskiej rzeczywistości gospodarczej i społecznej na tle innych gospodarek europejskich jest także bardzo niski stopień zaufania społecznego, znajdujący odbicie w poziomie kapitału społecznego, jako bazy re- lacji międzyorganizacyjnych. Niechęć polskich przedsiębiorstw do współpracy, dzielenia się wiedzą czy podejmowania wspólnie bardziej ryzykownych przed- sięwzięć znajduje wyraz w ich słabym usieciowieniu. Brak lub słabość więzi międzyorganizacyjnych wiążących je z innymi podmiotami uczestniczącymi w procesach tworzenia wartości może być jedną z przyczyn obserwowanego niskiego stopnia internacjonalizacji i innowacyjności tych przedsiębiorstw. Powyższe przypuszczenia były inspiracją do podjęcia badań w ramach indy- widualnego projektu badawczego: „Umiędzynarodowienie, usieciowienie i in- nowacyjność przedsiębiorstw – uwarunkowania kulturowe” nr N N112 303438, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki. Niniejsza monogra- fia prezentuje wyniki pierwszego etapu badań realizowanego w ramach tego projektu1. Głównym celem tego etapu było rozpoznanie związków między in- ternacjonalizacją, innowacyjnością i usieciowieniem przedsiębiorstw. Szuka- no odpowiedzi na pytanie, czy internacjonalizacja przedsiębiorstwa wpływa na jego innowacyjność oraz czy usieciowienie oddziałuje na powiązanie między 1 Celem drugiego etapu badań była próba odpowiedzi na pytanie o wpływ uwarunkowań kultu- rowych na umiędzynarodowienie, innowacyjność i usieciowienie przedsiębiorstw, a ich wyniki będą prezentowane w odrębnych publikacjach. Wstęp 11 internacjonalizacją i innowacyjnością przedsiębiorstwa. Zastanawiano się także, czy stopień internacjonalizacji, innowacyjności i usieciowienia przedsiębiorstwa może być podstawą wyodrębnienia różnych typów przedsiębiorstw podobnych do siebie pod względem tych trzech wymiarów ich aktywności. Prowadzonym badaniom przyświecał także cel metodyczny – opracowanie wskaźników stop- nia internacjonalizacji, innowacyjności i usieciowienia przedsiębiorstw. Podejście badawcze, które zostało tu przyjęte, polega na holistycznym uj- mowaniu internacjonalizacji i innowacyjności przedsiębiorstwa. W zdecydowa- nej większości badań, zarówno za granicą, jak i w Polsce, te złożone zjawiska są analizowane przez pryzmat ich wybranych przejawów i związków między nimi, tj. wpływ wprowadzenia innowacji produktowej na eksport czy związek między bezpośrednimi inwestycjami zagranicznymi (BIZ) a nakładami na B+R. Ten sposób podejścia do opisu internacjonalizacji i innowacyjności przedsię- biorstwa, dominujący w badaniach empirycznych, jest najczęściej podyktowa- ny dostępem do danych empirycznych ze źródeł wtórnych i pierwotnych oraz względami metodologicznymi, w szczególności rygorami metod analizy ilościo- wej uzyskanych danych. Rezultaty tego typu analiz dostarczają bardzo intere- sujących wniosków na temat szczegółowych zagadnień dotyczących powiązań między internacjonalizacją, innowacyjnością i usieciowieniem przedsiębiorstw, ale pomijają szereg istotnych czynników, które mogą mieć wpływ na siłę związ- ków, które je łączą. Podejście holistyczne jest bardziej wymagające i dyskusyjne pod względem metodologicznym, ale uznano, że warto podjąć próbę jego zasto- sowania, by uwzględnić szersze spektrum wzajemnie powiązanych przejawów internacjonalizacji i innowacyjności w badanych przedsiębiorstwach. Włączenie do prowadzonych analiz usieciowienia przedsiębiorstwa wyma- gało z kolei jego konceptualizacji i operacjonalizacji w kontekście bardzo róż- norodnego dorobku teoretycznego ekonomii i nauk o zarządzaniu, dotyczącego powiązań międzyorganizacyjnych i sieciowych przedsiębiorstw. W rezultacie przejęte podejście do usieciowienia przedsiębiorstwa ma charakter eklektycz- ny, gdyż czerpie z różnych nurtów teoretycznych. Uwzględnia usieciowienie przedsiębiorstwa ujmowane w logice współpracy, jak i form koordynacji działań w łańcuchu wartości. Monografia składa się z sześciu rozdziałów. Trzy pierwsze poświęcone są przeglądowi podstawowych pojęć, podejść, ujęć teoretycznych i nurtów badaw- czych dotyczących internacjonalizacji, innowacyjności i usieciowienia przedsię- biorstw. Dokonano w tym celu przeglądu literatury, głównie zagranicznej, po- cząwszy od lat 70. ubiegłego wieku do współczesnych. W szczególności starano się przedstawić różnorodność i ewolucję ujęć teoretycznych w kierunku podejścia 12 Wstęp sieciowego rozwijanego w poszczególnych obszarach badawczych. W związku z tym analiza literatury była prowadzona w sposób chronologiczny i synchro- niczny, z uwzględnieniem dorobku głównych badaczy związanych z danymi po- dejściami teoretycznymi. Jej zamiarem było uchwycenie wzajemnych inspiracji w badaniu zależności między analizowanymi zjawiskami. Przeprowadzona ana- liza literatury – zgodnie z przyjętym tu holistycznym podejściem – ma bardzo szeroki zakres, kosztem jej pogłębienia i szerszego uwzględnienia dorobku pol- skich badaczy. Czwarty rozdział monografii jest poświęcony przeglądowi głów- nych nurtów badawczych i wyników badań empirycznych powiązań między internacjonalizacją, innowacyjnością i usieciowieniem przedsiębiorstw podej- mowanych za granicą i w Polsce. Jego zadaniem jest wskazanie luki poznawczej i badawczej stanowiącej podstawę koncepcji badań podjętych w projekcie. W rozdziale piątym przedstawiono cele, hipotezy i model badawczy, skła- dające się na koncepcję badań empirycznych. Sporo uwagi poświęcono tu także koncepcji pomiaru badanych zmiennych, którą oparto na przeglądzie podejść metodologicznych pomiaru stopnia internacjonalizacji, innowacyjności i usie- ciowienia przedsiębiorstw stosowanych w innych badaniach. Na podstawie za- łożeń teoretyczno-metodologicznych zaprezentowano autorską koncepcję mier- ników dostosowaną do badanego problemu. Ostatni rozdział pracy prezentuje wyniki przeprowadzonych badań i analiz z wykorzystaniem szeregu metod ana- lizy statystycznej. W szczególności przedstawiono tu wyniki pomiaru stopnia internacjonalizacji, innowacyjności i usieciowienia badanych przedsiębiorstw oraz rezultaty analiz powiązań między nimi. Rozdział zamyka podsumowanie obejmujące dyskusję i wnioski oraz ograniczenia i kierunki dalszych badań. Empiryczna część pracy powstała dzięki dużemu zaangażowaniu moich współpracowników. Chciałabym w tym miejscu podziękować dr. Michałowi Kuci, który odpowiadał za organizację i sprawne przeprowadzenie oraz koor- dynację badań bezpośrednich w obu etapach badań empirycznych. Jestem też wdzięczna dr. Mariuszowi Łapczyńskiemu, który profesjonalnie i starannie prze- prowadził wiele analiz statystycznych zebranego materiału empirycznego, w nie- wielkiej tylko części prezentowanych w tej monografii, ze względu na przyjęte podejście badawcze. Na koniec chciałam wyrazić podziękowanie recenzentowi prof. Tomaszowi Gołębiowskiemu za wnikliwe, merytoryczne uwagi pozwalają- ce spojrzeć na prowadzone analizy z nieco szerszej perspektywy badawczej. Rozdział 1 Internacjonalizacja przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne Wprowadzenie Jedną z najczęściej cytowanych w literaturze z zakresu biznesu międzynaro- dowego definicji umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa jest definicja We- lcha i Luostarinena, którzy mówią, że internacjonalizacja przedsiębiorstwa jest to „proces rosnącego zaangażowania w operacje międzynarodowe” [Welch i Luostarinen 1988, s. 36]. Definicja ta, bardzo ogólna, obejmująca różne typy i formy umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa, stanowi wyraz dynamicznego podejścia do opisu tego zjawiska. W szczególności, tak ujmowana internacjo- nalizacja obejmuje tzw. zewnętrzną internacjonalizację (outward internatio- nalisation) oraz internacjonalizację wewnętrzną (inward internationalisation) [Welch i Luostarinen 1988, 1993]. Zewnętrzna, inaczej czynna (lub aktywna) internacjonalizacja wyraża się w ekspansji zagranicznej przedsiębiorstwa do- konującej się w różnych formach, podczas gdy internacjonalizacja wewnętrz- na (nazywana także bierną lub pasywną) oparta jest na kontaktach przedsię- biorstwa z partnerami zagranicznymi, związanych z prowadzoną działalnością na jego rynku macierzystym [Duliniec 2009; Gorynia 2007]2. Uwaga badaczy biznesu międzynarodowego koncentruje się zazwy- czaj na internacjonalizacji zewnętrznej przedsiębiorstwa. To w tym obszarze 2 W literaturze polskiej często używa się pojęć czynna/aktywna lub bierna/pasywna internacjo- nalizacja. Odpowiada to dość dobrze sytuacji, gdy mówimy o eksporcie i imporcie lub wy- chodzących i przychodzących inwestycjach zagranicznych. W sytuacji gdy internacjonalizacja dokonuje się poprzez szeroko rozumiane formy współpracy umownej i kapitałowej z zagra- nicznymi partnerami, wymagające aktywnego zaangażowania obu stron, lepszym podejściem wydaje się użycie pojęć internacjonalizacja zewnętrzna i wewnętrzna. 14 Rozdział 1. Internacjonalizacja przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne poszukuje się odpowiedzi na pytania o czynniki internacjonalizacji, jej wymiary i formy, przebieg i mechanizm procesu internacjonalizacji, czy stopień interna- cjonalizacji przedsiębiorstwa. Zewnętrzne umiędzynarodowienie przedsiębior- stwa jest też przedmiotem zdecydowanej większości badań podejmujących kwe- stię zależności między internacjonalizacją a różnymi aspektami funkcjonowania przedsiębiorstwa (efektywność, innowacyjność, konkurencyjność etc.). Internacjonalizacji wewnętrznej, w tym jej związkom z internacjonaliza- cją zewnętrzną, poświęca się w literaturze przedmiotu znacznie mniej uwagi, pomimo obserwowanej dziś rosnącej współzależności między tymi dwoma typami umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa. Znajduje to wyraz w braku szerzej rozwiniętych koncepcji teoretycznych oraz badań empirycznych, któ- re odnosiłyby się do internacjonalizacji wewnętrznej przedsiębiorstwa, jej związków z internacjonalizacją zewnętrzną oraz bardziej holistycznego po- dejścia do internacjonalizacji przedsiębiorstwa, obejmującego oba jej typy jednocześnie. Towarzyszy temu niedostatek opracowań teoretycznych i ba- dań empirycznych uwzględniających wpływ internacjonalizacji wewnętrznej na funkcjonowanie przedsiębiorstw. W badaniach dotyczących internacjonalizacji zewnętrznej przedsiębior- stwa występują dwa główne nurty badawcze. Pierwszy z nich odnosi się do czynników wpływających na internacjonalizację przedsiębiorstwa, podczas gdy drugi koncentruje się na procesie internacjonalizacji. Badania poświęcone czynnikom wpływającym na internacjonalizację przedsiębiorstw, które podsu- mowali Cavusgil i Naor [1987], Aaby i Slater [1989] oraz Zhou i Stan [1998], sprowadzają się do ich kategoryzacji wyróżniającej czynniki wewnętrzne i ze- wnętrzne. Czynniki wewnętrzne obejmują charakterystykę przedsiębiorstwa i jego kadry menedżerskiej, a czynniki zewnętrzne – bodźce lub przeszkody internacjonalizacji [Fletcher 2001]. Drugi nurt badawczy dotyczy procesu internacjonalizacji przedsiębiorstw. Stanowi on trzon współczesnej teorii internacjonalizacji przedsiębiorstwa, opi- sując uwarunkowania, przebieg i mechanizm procesu umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa rozgrywającego się w dłuższym okresie. Fletcher [2001] wy- różnił cztery podejścia badawcze odnoszące się do procesu internacjonalizacji przedsiębiorstwa: podejście etapowe (stages approach), podejście ewolucyjne oparte na uczeniu się (learning approach), podejście sytuacyjne (contingency approach) oraz podejście sieciowe (network approach). Chronologicznie rzecz ujmując, podejście etapowe i podejście ewolucyjne oparte na uczeniu rozwijały się równolegle, począwszy od lat 70. ubiegłego wieku, a dekadę później, czyli w latach 80., rozpoczął się rozwój koncepcji internacjonalizacji uwzględniających Wprowadzenie 15 niekonwencjonalny przebieg procesu internacjonalizacji oraz powiązania siecio- we przedsiębiorstwa na rynku międzynarodowym. W podobny sposób do rozwoju teorii internacjonalizacji przedsiębiorstwa podchodzą polscy autorzy, którzy wyodrębniają model sekwencyjny, interna- cjonalizację niekonwencjonalną, podejście sieciowe i inne koncepcje inter- nacjonalizacji [Gorynia 2007], teorie etapowej, sieciowej i wczesnej interna- cjonalizacji [Witek-Hajduk 2010] lub modele procesowej internacjonalizacji, teorie internacjonalizacji sieciowej i modele born globals [Jędralska, Dzubińska i Komańda 2014]. W podejściu etapowym (stages approach) uwaga badaczy reprezentujących to podejście [np. Bilkey i Tesar 1977; Cavusgil 1980; Reid 1981] skupia się na wyodrębnieniu i opisie poszczególnych etapów internacjonalizacji przedsię- biorstwa na podstawie zaobserwowanych zmian poziomu zaangażowania zaso- bów przedsiębiorstwa na rynkach zagranicznych. Modele internacjonalizacji, które powstały w ramach tego podejścia, nazywa się najczęściej modelami inno- wacyjnymi [Andersen 1993]. W podejściu podkreślającym znaczenie uczenia się przedsiębiorstwa (lear- ning approach), związanym z tzw. modelem uppsalskim, nie tylko opisuje się poszczególne etapy umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa, ale także wyjaśnia się mechanizm procesu internacjonalizacji. Twórcy tego podejścia [Johanson i Wiedersheim-Paul 1975; Johanson i Vahlne 1977, 1990; Welch i Luostarinen 1988] wskazują nie tylko na etapowy, ale także powolny, sekwencyjny, ewolu- cyjny i inkrementalny charakter procesu internacjonalizacji, wynikający ze stop- niowo przebiegającego procesu uczenia się oraz związanego z nim rosnącego zaangażowania zasobów przedsiębiorstwa na rynkach zagranicznych. W podejściu sytuacyjnym (contingency approach) analizuje się wpływ spe- cyficznych czynników związanych z danym rynkiem (market-specific characte- ristics) i przedsiębiorstwem (firm-specific characteristics) na przebieg procesu internacjonalizacji, np. na przeskakiwanie pewnych etapów internacjonalizacji czy szybsze wejście na odległe rynki [np. Reid 1984; Turnbull 1987]. W podej- ściu tym uwaga badaczy skupia się głównie na znajdowaniu odstępstw od mode- lu uppsalskiego i wskazywaniu ich przyczyn. W podejściu sieciowym (network approach) w opisie procesu internacjo- nalizacji uwzględnia się dodatkowo sieciowe powiązania przedsiębiorstwa z partnerami zaangażowanymi w operacje na rynkach zagranicznych. Inter- nacjonalizacja przedsiębiorstwa jest tu opisywana przez pryzmat dokonują- cego rozwoju tych powiązań, dających przedsiębiorstwu dostęp do wiedzy 16 Rozdział 1. Internacjonalizacja przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne i zasobów partnerów, które modyfikują mechanizm, przebieg i tempo procesu internacjonalizacji [Håkansson i Johanson 1988; Häkanson 1982; Johanson i Mattson 1988]. Na koniec, w odpowiedzi na obserwowaną współcześnie coraz większą współzależność zewnętrznej i wewnętrznej internacjonalizacji, Fletcher [2001] postuluje przyjęcie podejścia holistycznego (holistic approach) do badania pro- cesu umiędzynarodowienia przedsiębiorstw. W proponowanym podejściu propo- nuje uwzględnić różne formy umiędzynarodowienia wewnętrznego i zewnętrz- nego przedsiębiorstwa, w tym powiązania przedsiębiorstwa w międzynarodowej sieci [Fletcher 2008]. 1.1. Innowacyjne modele internacjonalizacji Podejście etapowe (stages approach) występuje w modelach nazwanych przez Andersena modelami innowacyjnymi (Innovation-Related Internationalization Models – I-M) [Andersen 1993]. W modelach tych wejście na rynek zagranicz- ny traktowane jest jako rodzaj innowacji wprowadzonej przez przedsiębior- stwo (adoption of innovation), a etapowy charakter procesu internacjonalizacji wywodzony jest z modelu dyfuzji innowacji Rogersa [1962]. Do tego modelu odwołuje się w szczególności wczesna koncepcja Lekvalla i Wahlbina [1973], która przedstawia etapy procesu internacjonalizacji, jako procesu przyswajania innowacji, za którą uznaje podjęcie działalności międzynarodowej [por. Gorynia 2007]. Modele innowacyjne koncentrują się głównie na wyodrębnieniu i opisie poszczególnych etapów umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa. Opisując stop- niowy, sekwencyjny i inkrementalny charakter procesu internacjonalizacji od- wołują się także do behawioralnej teorii przedsiębiorstwa (behavioural theory of firm) [Cyert i March 1963]. W przeciwieństwie do prezentowanego niżej modelu uppsalskiego nie podejmują jednak szerzej kwestii mechanizmu wpływającego na ewolucyjny charakter procesu umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa. Zdecydowana większość modeli innowacyjnych skupia się na kwestii eks- portu, przedstawiając poszczególne fazy jego rozwoju z uwzględnieniem mo- tywów podjęcia działalności eksportowej, w szczególności mechanizmu „wy- pychania” z rynku macierzystego i „przyciągania” przez rynki zagraniczne (push-pull mechanism) oraz procesów zachodzących wewnątrz przedsiębior- stwa polegających na stopniowym umiędzynarodowieniu jego funkcji, takich jak marketing i produkcja [np. Cavusgil 1980; Wortzel i Wortzel 1981; Czinkota 1.2. Uppsalski model internacjonalizacji 17 1982]. Wskazuje się tutaj, że stopień umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa ma związek z doświadczeniem eksportowym przedsiębiorstwa związanym z czasem prowadzenia działalności eksportowej, udziałem eksportu w sprzedaży oraz licz- bą i rodzajem obsługiwanych rynków zagranicznych [Bilkley i Tesar 1977]. Przedstawiciele tego nurtu [np. Bilkey i Tesar 1977; Cavusgil 1980; Czin- kota 1982; Reid 1981] wyodrębniają pięć do sześciu etapów umiędzynaro- dowienia przedsiębiorstwa, następujących po sobie w określonej kolejności. Podstawą wyodrębnienia poszczególnych etapów umiędzynarodowienia przed- siębiorstwa jest rosnący wolumen eksportu, stopień zaawansowania formy pro- wadzenia działalności na rynku międzynarodowym (formy eksportu, ewentu- alnie także produkcja za granicą), liczba rynków eksportowych i ich dystans względem rynku macierzystego przedsiębiorstwa (geograficzny, psychiczny). Większość badaczy uwzględnia w sekwencji etapów internacjonalizacji przed- siębiorstwa poprzedzającą eksport działalność na rynku macierzystym. Nielicz- ni reprezentanci tego podejścia [np. Douglas i Craig 1989; Young 1989; Korth 1985] poszerzają zakres analizy procesu internacjonalizacji o etap globalny, związany z koordynacją operacji międzynarodowych przedsiębiorstwa w skali globalnej [por. Gorynia 2007; Witek-Hajduk 2010]. 1.2. Uppsalski model internacjonalizacji Najszerzej rozpowszechnionym w literaturze podejściem do badania procesu internacjonalizacji przedsiębiorstwa jest podejście zwracające uwagę na rolę uczenia się przedsiębiorstwa (learning approach). Upowszechnienie tego podej- ścia dokonało się dzięki tzw. modelowi uppsalskiemu (Uppsala Internationali- zation Model – U-Model) rozwijanemu przez wielu badaczy od lat 70. ubiegłego wieku. Opracowany model nawiązuje głównie do teorii wzrostu przedsiębior- stwa i zawartej w niej koncepcji wiedzy opartej na doświadczeniu (experiential knowledge) [Penrose 1959], zasobowej teorii przedsiębiorstwa (resource-based view of firm) [Barney 1986] oraz behawioralnej teorii firmy (behavioural theory of firm) [Cyert i March 1963] [por. Johanson i Vahlne 2009]. Głównym obiek- tem analizy w tym modelu jest indywidualistycznie traktowane przedsiębior- stwo i przebieg procesu umiędzynarodowienia jego operacji, w szczególności takich, jak sprzedaż i produkcja. W modelu uppsalskim, najbardziej rozwiniętej i wpływowej koncep- cji teoretycznej opisującej proces umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa, 18 Rozdział 1. Internacjonalizacja przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne nazywanym także konwencjonalnym modelem internacjonalizacji [Gorynia 2007], krytyczną zmienną jest czas obecności na rynku zagranicznym i zwią- zanie z nim doświadczenie międzynarodowe przedsiębiorstwa, a efektem – ro- snące zaangażowanie zagraniczne rozwijające się w długim okresie. Johanson, Wiedersheim-Paul i Vahlne proces internacjonalizacji określają mianem stop- niowego, kumulacyjnego lub inkrementalnego, etapowego i sekwencyjnego oraz ewolucyjnego. Określenia te mają odzwierciedlać dokonujący się w czasie wzrost wolumenu i udziału operacji zagranicznych (eksportu, produkcji za gra- nicą) w działalności przedsiębiorstwa, zakresu geograficznego ekspansji za- granicznej oraz stopnia zaawansowania form umiędzynarodowienia. Proces ten zwykle poprzedza sukces przedsiębiorstwa odniesiony na rynku wewnętrznym, a ekspansja międzynarodowa rozpoczyna się od rynków położonych stosun- kowo blisko pod względem dystansu geograficznego i psychicznego (kulturo- wego). Przedsiębiorstwo rozpoczyna proces umiędzynarodowienia od działal- ności eksportowej, kończąc na działalności produkcyjnej za granicą [Johanson i Wiedersheim-Paul 1975; Johanson i Vahlne 1977; Welch i Luostarinen 1988; Johanson i Vahlne 1990]. Twórcy modelu uppsalskiego uważają, że podstawą przejścia do kolejne- go, wyższego etapu ewolucyjnego procesu internacjonalizacji jest zdobycie wiedzy rynkowej (market knowledge) oraz związanie zasobów przedsiębior- stwa z prowadzeniem działań na danym rynku zagranicznym (market commit- ment) [Johanson i Vahlne 1977]. W efekcie, wzrost zasobowego zaangażowania przedsiębiorstwa, związany z bardziej zaawansowanymi formami internacjo- nalizacji, polegającymi na własnej działalności za granicą (filia handlowa lub produkcyjna), postępuje wraz z procesem zdobywania wiedzy rynkowej opartej na doświadczeniu wynikającym z działania na danym rynku (experiential mar- ket-specific knowledge). Oprócz wiedzy specyficznej dla danego rynku, przed- siębiorstwo zdobywa także empiryczną wiedzę ogólną (experiential general knowledge) dotyczącą prowadzenia danej działalności i operacji międzynaro- dowych. Tego typu wiedza jest zazwyczaj transferowalna, ułatwiając przed- siębiorstwu ekspansję na inne rynki zagraniczne [Johanson i Vahlne 1977]. Im większe doświadczenie międzynarodowe posiada przedsiębiorstwo, tym łatwiej jest mu wchodzić na kolejne rynki zagraniczne, w tym na rynki coraz bardziej odległe pod względem dystansu psychicznego dzielącego je od rynku macie- rzystego [Johanson i Wiedersheim-Paul 1975]. W modelu uppsalskim źródłem empirycznej wiedzy rynkowej i ogól- nej, warunkującej przejście na wyższy etap internacjonalizacji, jest wyłącz- nie indywidualne doświadczenie przedsiębiorstwa, zdobyte na wcześniejszych 1.3. Modele przyspieszonej internacjonalizacji 19 etapach jego umiędzynarodowienia, a proces internacjonalizacji przebiega wol- no, etapowo, równolegle do procesu uczenia się przedsiębiorstwa związanego z prowadzeniem określonych działań na danym rynku zagranicznym. Autorzy modelu uppsalskiego wyróżniają tutaj cztery etapy internacjonalizacji: brak re- gularnej działalności eksportowej, eksport poprzez niezależnych przedstawicie- li (agentów), filia sprzedażowa i na końcu – filia produkcyjna, odpowiadające coraz bardziej rozwiniętym formom zagranicznego zaangażowania zasobów przedsiębiorstwa. Zdobywaniu doświadczenia międzynarodowego towarzyszy sukcesywne wchodzenie na kolejne rynki, przy czym na każdym z nich zaan- gażowanie zasobowe przedsiębiorstwa rozwija się stopniowo w miarę nabywa- nia wiedzy specyficznej dla danego rynku [Johanson i Wiedersheim-Paul 1975; Johanson i Vahlne 1977]. Przedstawiciele tego nurtu badawczego uzupełniają czasami opis procesu internacjonalizacji o dodatkowe etapy, wskazując na po- trzebę wyodrębnienia poszczególnych faz działalności poprzedzającej eksport [Wiedersheim-Paul, Olson i Welch 1978]. 1.3. Modele przyspieszonej internacjonalizacji Równolegle do konwencjonalnego ujęcia internacjonalizacji, zwartego w modelu uppsalskim i w modelach innowacyjnych, prezentującego proces umiędzynaro- dowienia przedsiębiorstwa jako powolny, etapowy i inkrementalny, w literaturze występują także koncepcje internacjonalizacji niekonwencjonalnej, przyspieszo- nej i wczesnej [Gorynia 2007; Gorynia i Janowska 2007; Witek-Hajduk 2010; Jędralska, Dzubińska i Komańda 2013]. W koncepcjach tych nadal przedmiotem analizy pozostaje proces internacjonalizacji przedsiębiorstwa, ale wskazuje się, że może on mieć nieco inny przebieg, nietypowy. Internacjonalizacja przedsię- biorstwa może być przyspieszona, skokowa i rozpoczynać się bardzo wcześnie od momentu powstania przedsiębiorstwa. Ten niekonwencjonalny przebieg procesu internacjonalizacji jest analizowany przez pryzmat specyfiki rynku lub przedsiębiorstwa, co odpowiada podejściu sytuacyjnemu do opisu procesu inter- nacjonalizacji (contingency approach) [Fletcher 2008]3. Badacze związani z tym podejściem wskazują, że internacjonalizacja może być przyspieszona (accelerated internationalisation) w wyniku przeskakiwania 3 Podstawą podejścia sytuacyjnego (contingency approach) jest relatywizm zasad i reguł organi- zacyjnych, czyli założenie, że mają one zastosowanie jedynie do pewnych klas sytuacji okre- ślonych przez specyficzne uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne. 20 Rozdział 1. Internacjonalizacja przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne (leapfrogging) niektórych etapów internacjonalizacji, wcześniejszego angażo- wania się w bardziej zaawansowane formy umiędzynarodowienia oraz szybszej ekspansji na rynki zagraniczne bardziej odległe od rynku macierzystego pod względem dystansu psychicznego [Hedlund i Kverneland 1985; Welch i Luosta- rinen 1988]. Może to być związane z charakterem produktu czy usługi lub przed- siębiorstwa i jego struktury organizacyjnej. Ponadto, zauważają, że możliwe jest wchodzenie przedsiębiorstwa na wiele rynków zagranicznych jednocześnie, z pominięciem początkowych stadiów internacjonalizacji. Zjawisko to nazwa- ne zostało internacjonalizacją symultaniczną [Bridgewater 2000], a za główną przyczynę jego rozwoju uznano upodabnianie się rynków w skali międzynaro- dowej, pozwalające na wykorzystanie doświadczeń zdobytych na jednym ryn- ku do równoległej ekspansji na inne, podobne rynki zagraniczne [por. Gorynia 2007; Witek-Hajduk 2010]. Badacze rozwijający modele przyspieszonej internacjonalizacji identyfi- kują specyficzne uwarunkowania rynkowe internacjonalizacji (m.in. charakter produktu i sposób jego oferowania/sprzedaży), dowodząc, że np. firmy usłu- gowe często pomijają etap eksportu, rozwijając działalność na rynku między- narodowym poprzez sprzedaż licencji i franchising [Sharma i Johanson 1987; Grönroos 1999; Bridgewater 2000]. Przedsiębiorstwa mogą też decydować się na bezpośrednie inwestycje zagraniczne, nie prowadząc wcześniej żadnej dzia- łalności na danym rynku w przypadku wejścia na rynki duże i atrakcyjne, czę- sto dość odległe pod względem dystansu fizycznego oraz psychicznego [Hood i Young 1983]. Model przyspieszonej internacjonalizacji dotyczy w szczególno- ści dużych korporacji transnarodowych, które mają już doświadczenie związane z działaniem na rynku międzynarodowym i nie muszą na każdym następnym rynku zagranicznym zaczynać ponownie od podstawowych form internacjonali- zacji [Hedlund i Kverneland 1985; Nordström 1990]. Zjawisko przyspieszonej internacjonalizacji coraz częściej występuje też w małych i średnich przedsiębiorstwach [np. Jones 1999; Bell 1995; Coviello i McAuley 1999], które wcześniej nie angażowały się w operacje międzynaro- dowe na większą skalę i w związku z tym stosunkowo rzadko bywały obiektem badań z zakresu biznesu międzynarodowego. Stanowi to podstawę wyodrębnie- nia się nowego nurtu badawczego, dotyczącego międzynarodowej przedsiębior- czości, w ramach którego to zagadnienie jest dziś bardzo szeroko opisywane [np. McDougall i Oviatt 2000; Zahra i George 2002; Coviello i Jones 2004; Oviatt i McDougall 2005]. Przedsiębiorstwa podejmujące przyspieszoną lub wczesną internacjona- lizację są bardzo różnie nazywane przez badaczy tego zjawiska, m.in. innate 1.3. Modele przyspieszonej internacjonalizacji 21 exporters [Ganitsky 1989], born globals [Knight i Cavusgil 1996], international new ventures [Oviatt i McDougall 1994; McDougall, Shane i Oviatt 1994] czy global start-ups [Oviatt i McDougall 1995]. Najczęściej używanymi terminami w kontekście wczesnej internacjonalizacji są born globals (przedsiębiorstwa glo- balne od urodzenia/urodzeni globaliści) oraz international new ventures (nowe przedsiębiorstwa międzynarodowe) [por. Witek-Hajduk 2010; Duliniec 2011a; Jarosiński 2012]. Za najbardziej ogólny termin, obejmujący wszystkie przedsię- biorstwa, które bardzo wcześnie rozpoczynają działalność na rynku międzynaro- dowym, można przyjąć sformułowanie zaproponowane przez Duliniec – przed- siębiorstwa wcześnie umiędzynarodowione [2011a]. Przedsiębiorstwa wcześnie umiędzynarodowione rozwijają ekspansję za- graniczną od razu lub wkrótce po rozpoczęciu działalności, od początku traktu- jąc rynek globalny lub międzynarodowy jako rynek docelowy swojego działania [Knight i Cavusgil 1996]. Przedsiębiorstwa te wykorzystują swoje ograniczone zasoby, w szczególności zasoby oparte na wiedzy (tj. technologia, umiejętności, know-how) do zbudowania przewagi na rynku międzynarodowym lub global- nym [Oviatt i McDoughall 1994; Coviello i McAuley 1999]. Umiędzynarodo- wieniu podlegają nie tylko sprzedaż i produkcja (na tym koncentrowała się uwa- ga badaczy związanych z modelem konwencjonalnym), ale także inne działania łańcucha wartości (np. zaopatrzenie, logistyka, B+R, projektowanie, marketing) [Oviatt i McDougall 1994]. Operacje międzynarodowe mogą mieć charakter in- ternacjonalizacji zewnętrznej (np. eksport), wewnętrznej (np. import), jak i mie- szanej (np. handel wymienny) i być podporządkowane nie tyle dążeniu do eks- pansji zagranicznej, ale do szerzej rozumianego rozwoju przedsiębiorstwa [Jones 1999, 2001]. Obserwuje się ponadto, że przedsiębiorstwa wcześnie umiędzyna- rodowione wkraczają jednocześnie na wiele rynków, często charakteryzujących się dużym dystansem psychicznym względem rynku macierzystego, należących do różnych bloków czy klastrów kulturowych, bądź regionów geograficznych [Madsen i Servais 1997; Knight, Madsen i Servais 2004] [por. Witek-Hajduk 2010; Duliniec 2011a]. Zjawisko wczesnej internacjonalizacji jest przedmiotem bardzo wielu ba- dań. Tak duże zainteresowanie tym zjawiskiem jest związane ze wzrostem licz- by przedsiębiorstw wcześnie umiędzynarodowionych, obserwowanym już pod koniec ubiegłego wieku, oraz ich występowaniem w wielu różnych krajach i branżach [Turnbull 1987; McDougall i in. 1994]. Badacze zjawiska wczesnej internacjonalizacji koncentrują swoją uwagę na jego opisie, w szczególności ana- lizując przesłanki wczesnej internacjonalizacji, branże i kraje, w których rozwija się najbardziej dynamicznie, oraz strategie działania na rynkach zagranicznych 22 Rozdział 1. Internacjonalizacja przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne [Duliniec 2011b]. Wcześnie umiędzynarodowione przedsiębiorstwa często po- chodzą z małych otwartych gospodarek (SMOPEC – small and open econo- mies), charakteryzujących się niewielką chłonnością rynku krajowego [Luosta- rinen i Gabrielsson 2006], ale także z krajów o dużym rynku wewnętrznym. Wywodzą się z gospodarek różniących się pod względem stopnia rozwoju eko- nomicznego – zarówno najbardziej rozwiniętych, jak i wschodzących (np. Indie, Chiny, Turcja). Większość z nich powstaje w branżach opartych na zawanso- wanej technologii, wymagających wysokiej jakości usług, unikalnej wiedzy lub wzornictwa [Jolly, Alahuhta i Jeannet 1992; Knight i Cavusgil 1996; Bell i in. 2003], ale występują także w branżach bardziej tradycyjnych, mniej zaawanso- wanych technologicznie [por. Duliniec 2011a, 2011b]. Większość autorów rozwijających koncepcję przyspieszonej i wczesnej in- ternacjonalizacji, wśród nich m.in. Knight, Cavusgil, Oviatt, McDougall, Mad- sen i Servais, uważa, że skala występowania tego zjawiska podważa założenia modelu uppsalskiego. Argumentują oni, że wczesna i przyspieszona internacjo- nalizacja przeczy konwencjonalnemu modelowi, opisującemu umiędzynarodo- wienie przedsiębiorstwa jako proces stopniowy, etapowy i ewolucyjny. Badania empiryczne dowodzą bowiem, że internacjonalizacja przedsiębiorstwa może przebiegać szybko, a nie wolno, skokowo, zamiast stopniowo, oraz od samego początku przybierać bardziej zaawansowane formy zaangażowania. Są jednak i tacy badacze, którzy koncepcję przyspieszonej internacjonalizacji uważają za komplementarną względem modelu uppsalskiego, uzupełniającą opis procesu internacjonalizacji o etap początkowy, mogącą służyć do stworzenia pełniejszej, bardziej uniwersalnej i lepiej dostosowanej do współczesnych warunków teorii internacjonalizacji przedsiębiorstwa [np. Coviello i Munro 1997; Autio 2005; Johanson i Vahlne 2003, 2006, 2009]. 1.4. Sieciowy model internacjonalizacji Podejście sieciowe do procesu internacjonalizacji (network approach) pojawiło się w literaturze z zakresu biznesu międzynarodowego pod koniec lat 80. i sta- nowi dziś bardzo dynamicznie rozwijający się kierunek badań. W podejściu tym nawiązuje się do teorii wymiany społecznej (social exchange theory) [Blau 1968; Cook i Emerson 1984], teorii wzrostu przedsiębiorstwa (theory of growth of firm) [Penrose 1966] oraz zasobowej teorii przedsiębiorstwa (resource de- pendence theory; resource-based view of firm) [Pfeffer i Salancik 1978; Barney 1986] [por. Mattsson i Johanson 1987; Johnason i Vahlne 2009]. 1.4. Sieciowy model internacjonalizacji 23 Podobnie jak w modelu uppsalskim, również tutaj jest eksponowana kwe- stia uczenia się organizacji, lecz źródłem wiedzy wykorzystywanej w proce- sie internacjonalizacji nie jest wyłącznie indywidualne doświadczenie przed- siębiorstwa, ale także wiedza pozyskana od jego partnerów zaangażowanych w operacje międzynarodowe [np. Autio i in. 2000; Sharma i Blomstermo 2003; Hadley i Wilson 2005]. W efekcie, w podejściu sieciowym badanym podmiotem nie jest indywidualistycznie ujmowane przedsiębiorstwo, ale przedsiębiorstwo osadzone w sieci powiązań na rynku międzynarodowym, stanowiących źródło wiedzy i zasobów niezbędnych do rozwoju jego operacji międzynarodowych. Nadal analizowany jest proces internacjonalizacji, rozumiany jak ciąg zdarzeń w czasie związanych z rosnącym zaangażowaniem przedsiębiorstwa w operacje międzynarodowe, ale nie podejmuje się prób jego etapizacji. Zwraca się jed- nak uwagę na dynamiczny, inkrementalny i ewolucyjny charakter tego procesu, a jego mechanizm polega na wzajemnym oddziaływaniu wiedzy wynikającej z doświadczania międzynarodowego oraz międzynarodowego zaangażowania zasobowego przedsiębiorstwa rozgrywającego się w sieci [np. Johanson i Matts- son 1987; Johanson i Vahlne 2003]. Pierwsza, szeroko znana i cytowana praca dotycząca sieciowego podej- ścia do internacjonalizacji jest datowana na rok 1988. Jej autorzy – Johanson i Mattsson [1988] – przedstawiają proces umiędzynarodowienia przedsiębior- stwa osadzonego w sieci przemysłowej (industrial network), rozumianej jako sieć relacji (relationships), które wiążą przedsiębiorstwo z jego klientami, dys- trybutorami, dostawcami, konkurentami i rządami – aktorami w sieci. Przed- siębiorstwa rozwijają relacje, by zapewnić sobie dostęp do ważnych zasobów i umożliwić sprzedaż swoich produktów i usług. Ich działania są współzależne, a relacje służą koordynacji współdziałania między przedsiębiorstwami w sieci. Relacje te są stale tworzone, utrzymywane, rozwijane i zrywane, aby zapew- nić przedsiębiorstwu odpowiednią pozycję w sieci, umożliwiającą przetrwanie i rozwój. Johanson i Mattsson nawiązują tu do swojego dorobku rozwijanego wspólnie z badaczami marketingu przemysłowego na uniwersytecie Uppsala, stanowiącego podstawę podejścia sieciowego opartego na teorii wymiany spo- łecznej [por. Johanson i Mattsson 1987; Sharma i Johanson 1987]. W proponowanym przez Johansona i Mattssona sieciowym modelu in- ternacjonalizacji (network model of internationalisation) istotne jest nie tylko dane przedsiębiorstwo, ale także jego powiązania (relacje) z innymi przed- siębiorstwami. Umiędzynarodowienie przedsiębiorstwa ujmowane jest jako proces, którego przebieg zależy od charakteru sieci, w której jest ono osa- dzone. Internacjonalizacja przedsiębiorstwa jest tu rozumiana jako budowanie 24 Rozdział 1. Internacjonalizacja przedsiębiorstwa – podstawowe pojęcia i podejścia teoretyczne i umacnianie jego pozycji w powiązaniu z zagranicznymi parterami w sieci. Może się to odbywać poprzez budowanie relacji z partnerami na nowych ryn- kach zagranicznych (international extension), wzrost zagranicznego zaangażo- wania przedsiębiorstwa zmierzający do umocnienia pozycji na poszczególnych rynkach (penetration) oraz integrację działań przedsiębiorstwa prowadzonych na wielu rynkach zagranicznych (international integration). Autorzy ci uważają, że zmieniającą się międzynarodową pozycję przedsię- biorstwa opisuje łącznie poziom umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa (mi- kropozycja) oraz poziom umiędzynarodowienia sieci (makropozycja), w któ- rej przedsiębiorstwo funkcjonuje. W efekcie, tak określona, wysoka lub niska mikropozycja i makropozycja przedsiębiorstwa wyznacza cztery podstawowe sytuacje różnicujące zachowania przedsiębiorstwa w zakresie pozyskiwania wiedzy, zaangażowania zasobów na rynku zagranicznym i związanych z tym form jego umiędzynarodowienia [Johanson i Mattsson 1988]. Przedsiębiorstwa działające w słabo umiędzynarodowionej sieci i rozpoczynające dopiero dzia- łalność międzynarodową (early starter) lub wysoce zaangażowane międzynaro- dowo (lonely international) przechodzą proces internacjonalizacji powoli, stop- niowo, uzależniając przejście na kolejny etap umiędzynarodowienia od rozwoju doświadczalnej wiedzy i posiadanych zasobów, stanowiących ograniczenia dal- szej internacjonalizacji. W przeciwieństwie do nich, przedsiębiorstwa działające w sieci o wysokim stopniu umiędzynarodowienia – zarówno te, które późno za- czynają (late starter), jak i te, które już są wysoce umiędzynarodowione (inter- national among others), mogą skorzystać z wiedzy i zasobów partnerów w sieci i przyspieszyć proces internacjonalizacji oraz poszerzyć jej zasięg geograficzny [por. Gorynia 2007; Fonfara 2009; Jędralska, Dziubińska i Komańda 2013]. Odwołując się do sieciowego modelu internacjonalizacji Johansona i Mat- tssona, Chetty i Blankenburg Holm [2000] wskazują, że w modelu tym bra- kuje opisu dynamiki procesu internacjonalizacji przedsiębiorstwa, polegającego na przedstawieniu „ścieżki przejścia” od jednej sytuacji, opisanej przez poziom internacjonalizacji przedsiębiorstwa i sieci, do drugiej. Zwracają uwagę, że w modelu tym uwaga badaczy koncentruje się wyłącznie na organicznym roz- woju relacji, dokonującym się poprzez poszerzanie (extension), penetrowanie (penetration) i integrowanie (integration) rynków, na których działa przedsię- biorstwo. Tak powstałe sieci otwierają przedsiębiorstwo na nowe możliwości, dają mu dostęp do wiedzy i doświadczenia partnerów oraz pozwalają na łączenie zasobów niezbędnych w procesie internacjonalizacji. Pomija się tu formalne po- wiązania w sieci, których rozwój jest często promowany przez rządy i może mieć wypływ na kierunki internacjonalizacji przedsiębiorstwa. Autorzy ci podejmują
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Internacjonalizacja, innowacyjność i usieciowienie przedsiębiorstw. Podejście holistyczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: