Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00573 008053 13443101 na godz. na dobę w sumie
Internacjonalizacja polskich i ukraińskich przedsiębiorstw - ebook/pdf
Internacjonalizacja polskich i ukraińskich przedsiębiorstw - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-135-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Monografia zawiera analizę teoretyczną problemów internacjonalizacji o charakterze poznawczym i utylitarnym, a także prezentację badań przeprowadzonych w polskich i ukraińskich mikro, małych, średnich i dużych przedsiębiorstwach w związku ze sposobami ich internacjonalizacji. Oparcie rozważań na wynikach przeprowadzonych badań oraz zamieszczenie studiów przypadków daje możliwość konfrontacji dróg internacjonalizacji polskich i ukraińskich przedsiębiorstw ze znanymi w świecie modelami. Zasadniczą treścią publikacji jest opis i analiza internacjonalizacji przedsiębiorstw w kontekście jej modeli.

Autorka wychodzi poza konwencjonalny opis, dodając nowe zagadnienia i wątki, podkreślając rosnącą rolę procesu internacjonalizacji w zarządzani u przedsiębiorstwami oraz dla gospodarki. Zasadniczym atutem książki jest wypełnienie luki w zakresie prezentacji sposobów internacjonalizacji polskich i ukraińskich przedsiębiorstw z uwzględnieniem ich wielkości, a także przeanalizowanie problemu od strony biznesu, instytucji naukowych i samorządowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Beata Glinkowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Zarządzania 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 RECENZENT Marian Noga REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKCJA Monika Poradecka SKŁAD I ŁAMANIE Mateusz Poradecki KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/AlexNazaruk Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Beata Glinkowska, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08593.18.0.M Ark. druk. 28,375 ISBN 978-83-8142-134-8 e-ISBN 978-83-8142-135-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 Teoretyczne przesłanki internacjonalizacji przedsiębiorstw 1.1. Istota procesu internacjonalizacji 1.2. Definiowanie internacjonalizacji przedsiębiorstw 1.3. Podłoże historyczne procesu internacjonalizacji 1.4. Stan współczesny i kierunki rozwoju internacjonalizacji 7 15 15 24 38 42 Rozdział 2 Internacjonalizacja przedsiębiorstw w analizach i badaniach literaturowych 49 50 1.1. Współczesne przedsiębiorstwa – uwarunkowania ich funkcjonowania 53 1.2. Motywy internacjonalizacji przedsiębiorstw 59 1.3. Bariery na drodze do internacjonalizacji 1.4. Strategie internacjonalizacji 63 1.5. Formy procesu internacjonalizacji 80 95 1.6. Modele internacjonalizacji 1.7. Metodyka procesu internacjonalizacji – analiza teoretyczna 123 1.8. Internacjonalizacja podstawowych elementów łańcucha wartości przedsiębiorstwa 137 Rozdział 3 Zarządzanie procesami internacjonalizacji przedsiębiorstw 1.1. Menedżerowie i ich rola w procesach internacjonalizacji przedsiębiorstw 1.2. Zarządzanie międzykulturowe w procesach internacjonalizacji 1.3. Zarządzanie międzyfunkcjonalne w procesie internacjonalizacji Rozdział 4 Metodyka badań własnych 1.1. Przesłanki i tło badań 1.2. Cele, zakres, metodyka, struktura badań i narzędzia badawcze 1.3. Charakterystyka badań empirycznych wykonanych w Polsce 1.4. Charakterystyka badań empirycznych wykonanych na Ukrainie Rozdział 5 Wyniki badań przeprowadzonych w Polsce 1.1. Wyniki badań przeprowadzonych w mikro‑ i małych przedsiębiorstwach (N = 105) 1.2. Wyniki badań przeprowadzonych w średnich i dużych przedsiębiorstwach – studia 1.3. Wyniki badań empirycznych procesu internacjonalizacji polskich przedsię‑ przypadków (N = 15) biorstw – wnioski 147 147 157 163 169 169 171 181 184 191 191 213 247 6 Spis treści Rozdział 6 Koncepcja internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw 1.1. Projekt organizacji procesu rządowego i samorządowego wsparcia dla internacjo‑ nalizacji przedsiębiorstw 1.2. Koncepcja sposobów internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw – projekt Rozdział 7 Wyniki badań przeprowadzonych na Ukrainie 1.1. Wyniki badań przeprowadzonych w ukraińskich mikro‑ i małych przedsiębior‑ stwach (N = 12) stwach (N = 6) 1.2. Wyniki badań przeprowadzonych w średnich i dużych ukraińskich przedsiębior‑ 1.3. Opinie instytucji naukowych, rządowych i samorządowych na temat procesu in‑ ternacjonalizacji ukraińskich przedsiębiorstw 1.4. Wyniki badań empirycznych przeprowadzonych na Ukrainie na temat internacjo‑ nalizacji ukraińskich przedsiębiorstw – wnioski Rozdział 8 Koncepcja internacjonalizacji ukraińskich przedsiębiorstw 1.1. Projekt organizacji procesu rządowego i samorządowego wsparcia dla internacjo‑ nalizacji przedsiębiorstw 1.2. Koncepcja sposobu internacjonalizacji ukraińskich przedsiębiorstw Zakończenie Bibliografia Spis rysunków Spis tabel Spis wykresów Abstract Załączniki Od Redakcji 277 277 280 289 289 306 317 327 349 349 353 359 373 389 391 393 395 397 451 Wstęp Jednym z najważniejszych procesów kształtujących obecnie przestrzeń rozwo- ju organizacji jest globalizacja i będąca jej konsekwencją liberalizacja rynków. Wyzwania, możliwości, a także zagrożenia wynikające z tych procesów wywie- rają wpływ na decyzje o sposobach funkcjonowania współczesnych organizacji, z których internacjonalizacja działalności gospodarczej zdaje się być zasadni- czym przyszłościowym procesem dla większości organizacji i gospodarek. Go- spodarka każdego kraju i funkcjonujące w niej organizacje podlegają procesom ciągłych przeobrażeń, które wynikają z wewnętrznych potrzeb przedsiębiorstw albo nacisków zewnętrznych: rynkowych, prawnych, politycznych, koniunktu- ralnych, podatkowych, kulturowych i innych. Działalność na rynkach zagra- nicznych podnosi rangę przedsiębiorstwa, jego rozpoznawalność na rynku kra- jowym oraz danym rynku zagranicznym. Wchodzenie na rynki zagraniczne w żaden sposób nie jest sformalizowane (unormowane). Nie jest też objęte żad- nymi ramami, procedurami i koniecznością uzyskania zgody rządu, oprócz tego, że oferowane produkty muszą mieć międzynarodowy znak jakości. Każda or- ganizacja wypracowuje własną drogę (własny specyficzny sposób) wchodzenia na rynki zagraniczne i funkcjonowania na nich. Tryb i forma takiego wejścia w każdej organizacji różni się pod względem stopnia ryzyka, jakie stwarza dany rynek, zaangażowania zasobów, których przedsiębiorstwo potrzebuje, stopnia (stopy) zwrotu z inwestycji i zakresu kontroli1. Istnieje wiele naukowych opracowań odnoszących się do procesu internacjo- nalizacji działalności gospodarczej. W literaturze przedmiotu dotyczącej tego za- gadnienia znanych jest wiele metod (sposobów/dróg) internacjonalizacji i pro- wadzenia działalności gospodarczej na rynkach zagranicznych (o charakterze teoretyczno-metodycznym i praktycznym). Najbardziej znane – najczęściej wy- mieniane i praktycznie stosowane – modele internacjonalizacji działalności to: model uppsalski (etapowy), model sieciowy i model niekonwencjonalny oraz co- raz częściej pojawiający się model born global. W stosunku do polskich i ukraińskich przedsiębiorstw wchodzących na ryn- ki zagraniczne (i na nich działających) nie opracowano, jak dotąd, żadnego mo- delu (modeli) internacjonalizacji. Istniejące publikacje nie mają kompleksowego F. McDonald, F. Burton, P. Dowling, International Business, Cengage Learning EMEA, Cincin‑ 1 nati 2002. 8 Wstęp charakteru, nie ma też, zdaniem autorki, kompleksowych badań dotyczących in- ternacjonalizacji ukraińskich i polskich przedsiębiorstw we współczesnych warun- kach rynkowych. W działaniach polskich i ukraińskich firm można, co prawda, odnaleźć analogię do wielu zaproponowanych w literaturze przedmiotu mode- li, ale nie mają one „czystej” ich postaci. Podkreślić należy także, że na Ukrainie opracowania dotyczące metodyki internacjonalizacji przedsiębiorstw zaledwie „dotykają” wybranych aspektów tego procesu. Porównanie funkcjonowania pol- skich i ukraińskich firm na rynkach zagranicznych i przypisanie do któregokol- wiek ze znanych modeli nie jest sprawą ani łatwą, ani oczywistą. Ponadto podkre- ślenia wymaga fakt, że istnieją wyraźne różnice w sposobach internacjonalizacji polskich i ukraińskich firm. To zróżnicowanie jeszcze bardziej się pogłębia, jeżeli weźmie się pod uwagę wielkość przedsiębiorstw. Analizowany temat jest ważny z wielu powodów: ekonomicznych, społecz- nych, prawnych, politycznych i naukowych. Przeprowadzone badania są ak- tualne, współczesne i przedstawiają w odmienny, ale rzeczywisty i realny spo- sób procesy internacjonalizacji przedsiębiorstw. Ta odmienność polega przede wszystkim na podejściu do rozumienia procesu internacjonalizacji jako do każ- dej aktywności przedsiębiorstw z firmami zagranicznymi na własnym rynku i poza granicami kraju macierzystego. Odmienność dotyczy też wyraźnego roz- graniczenia form od strategii i form od modeli internacjonalizacji. Podstawową przesłanką podjęcia przedstawionej tematyki i wykonania badań stała się nauko- wa chęć nawiązania do problematyki uwarunkowań i sposobów internacjonali- zacji przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem rynku polskiego i ukra- ińskiego. Podsumowując powyższe rozważania, można stwierdzić, że w obszarze proce- sów internacjonalizacji przedsiębiorstw na pierwszy plan wysuwa się kilka zagad- nień, które w Polsce i na Ukrainie nie posiadają satysfakcjonujących analiz teo- retycznych, metodycznych i empirycznych. Istotne wydaje się zatem stworzenie podstaw teoretycznych i metodycznych sposobów internacjonalizacji przedsię- biorstw w kontekście istniejących współcześnie warunków otoczenia. Ważne jest też zidentyfikowanie stanu współczesnych przedsiębiorstw podlegających pro- cesom internacjonalizacji, uwzględniając ich specyfikę, kompetencje menedże- rów, branżę, sektor, wielkość. W tym ostatnim obszarze, zdaniem autorki, istnie- ją wyraźne różnice w sposobach internacjonalizacji i z tego względu w badaniach uwzględnione są dwa sektory: mikro- i małych oraz średnich i dużych przedsię- biorstw. Dostrzeżona przez autorkę luka teoretyczno-metodyczna stała się prze- słanką do podjęcia badań dotyczących procesów internacjonalizacji przedsię- biorstw polskich i ukraińskich. Przez te badania autorka starała się zrealizować trzy zasadnicze funkcje: Wstęp 9 • teoretyczną, polegającą na konfrontowaniu istniejących teorii, ich korygo- waniu, rozszerzaniu i dążeniu do budowania na ich podstawie nowych, uza- sadnionych naukowo teorii i praw naukowych w stosunku do sposobów in- ternacjonalizacji przedsiębiorstw i procesów im towarzyszących; • metodologiczną, polegającą na rozwijaniu przez konstruowanie nowego in- strumentarium badawczego; • praktyczną, polegającą na weryfikacji sformułowanych hipotez (H1–H5), na budowie zarysów (koncepcji) modeli i ich wdrażaniu do praktyki zarzą- dzania2. Część teoretyczna pracy to studium dorobku literatury (polskiej i światowej) w zakresie internacjonalizacji, wzbogacone o własne analizy i wnioski (to rezul- tat pierwszego etapu działalności naukowo-badawczej). Następnie w pracy scha- rakteryzowana jest metodyka badawcza dotycząca przeprowadzonych w Polsce i Ukrainie badań empirycznych. W tym celu w części metodycznej omówiono kryteria doboru próby badawczej, cele pracy oraz użyte metody, techniki i narzę- dzia badań. Część badawcza pracy opiera się na własnych badaniach empirycznych i dotyczy specyfiki internacjonalizacji przedsiębiorstw w Polsce i na Ukrainie. Podjęto w niej próbę zbudowania koncepcji modelu sposobów (dróg) internacjo- nalizacji polskich i ukraińskich przedsiębiorstw. Ta część pracy podzielona zosta- ła na sześć badawczych etapów empirycznych: trzy odnoszące się do badań pol- skich przedsiębiorstw i ich sposobów internacjonalizacji i trzy do ukraińskich. Ostatnia część opracowania to praktyczna ocena sposobów internacjonalizacji, odniesiona do realiów rynku oraz zidentyfikowanie sposobów i kierunków inter- nacjonalizacji. Podsumowanie zakończone jest wnioskami dotyczącymi sposo- bów internacjonalizacji przedsiębiorstw polskich i ukraińskich, ich analizą i oce- ną, wyjaśnieniem istoty internacjonalizacji współczesnych polskich i ukraińskich organizacji oraz zaproponowaniem sposobów ich internacjonalizacji. Przeprowadzona analiza literatury przedmiotu pozwoliła na zidentyfikowanie węzłowych problemów dotyczących sposobów internacjonalizacji przedsiębiorstw. Na tej podstawie postawiono następującą tezę i sformułowano hipotezy badawcze: Teza: Internacjonalizacja polskich i ukraińskich przedsiębiorstw jest spe- cyficzna. Sposób wejścia na rynek zagraniczny jest zdeterminowany wieloma czynnikami, spośród których na plan pierwszy wysuwa się stan gospodarki da- nego kraju i społeczno-prawno-ekonomiczne uwarunkowania rynków: macie- rzystego i goszczącego. Hipoteza 1: Można przypuszczać, że wejście na rynek zagraniczny wyma- ga zróżnicowanych sposobów i metod w związku z osiągniętym poziomem 2 Według metodyki zaproponowanej przez J. Apanowicza. 10 Wstęp techniczno-ekonomicznym danego przedsiębiorstwa, jego pozycją na rynku i oko- licznościami związanymi z otoczeniem danego kraju. Hipoteza 2: Wsparcie państwa nie jest główną i jedyną determinantą interna- cjonalizacji przedsiębiorstw. Hipoteza 3: Proces internacjonalizacji zależy przede wszystkim od przedsię- biorczości menedżerów, od istnienia okazji i od uwarunkowań panujących na te- renie kraju goszczącego. Hipoteza 4: Istnieje zasadnicza różnica w sposobach internacjonalizacji mi- kro- i małych oraz średnich i dużych przedsiębiorstw. Hipoteza 5: Sposoby internacjonalizacji polskich i ukraińskich przedsię- biorstw różnią się od siebie. czego, to: Cele poznawcze pracy, warunkujące jednocześnie zarys postępowania badaw- • analiza genezy i struktury znaczeniowej pojęcia „internacjonalizacja”; • identyfikacja i analiza motywów oraz barier procesu internacjonalizacji; • przegląd form, modeli (dróg) i strategii internacjonalizacji; • identyfikacja cech współczesnego menedżera, który zarządza przedsiębior- stwem działającym na rynkach zagranicznych; • identyfikacja wybranych czynników warunkujących możliwości i sposoby internacjonalizacji organizacji – metodyki internacjonalizacji; • identyfikacja stanu wsparcia państwa w zakresie pomocy dla przedsię- biorstw chcących wychodzić poza rynki własnego kraju. Autorka postawiła trzy zasadnicze cele główne: • zgromadzenie, przeanalizowanie i usystematyzowanie wiedzy na temat spo- sobów internacjonalizacji przedsiębiorstw i procesów jej towarzyszących; • opracowanie koncepcji modeli procesu internacjonalizacji przedsiębiorstw w Polsce i na Ukrainie na podstawie przeprowadzonych badań empirycznych; • wzbogacenie współczesnej polskiej nauki o zarządzaniu o teoretyczno-meto- dyczno-praktyczne aspekty sposobów internacjonalizacji polskich i ukraiń- skich przedsiębiorstw. Cele cząstkowe zostały opracowane dla realizacji celu głównego i są nimi: • ustalenie czynników warunkujących możliwości i sposoby internacjonaliza- cji organizacji w Polsce i na Ukrainie – metodyka internacjonalizacji; • ukazanie, że internacjonalizacja przedsiębiorstw w Polsce i na Ukrainie ma swoją specyfikę i wynika z odmiennych uwarunkowań o charakterze prawnym, politycznym, historycznym, rynkowym itp. Celem empirycznym pracy jest zdiagnozowanie sposobów internacjonalizacji przedsiębiorstw w Polsce i na Ukrainie w celowo wybranych przedsiębiorstwach i organizacjach naukowych i samorządowych, z wykorzystaniem autorskiej Wstęp 11 metodyki, obejmującej zarówno narzędzia pomiaru, jak i narzędzia badania pro- cesów internacjonalizacji i czynników kształtujących sposoby internacjonalizacji polskich i ukraińskich przedsiębiorstw. Chęć poznania, zrozumienia i wyjaśnienia istoty oraz uwarunkowań inter- nacjonalizacji przedsiębiorstw zdeterminowała wybór metody badań. W celu przeprowadzenia badań i weryfikacji przyjętych założeń teoretycznych zastoso- wane zostały metody badań jakościowych i ilościowych. W badaniach jakościo- wych jako narzędzie wykorzystano przede wszystkim kwestionariusz wywiadu, natomiast w badaniach ilościowych głównie kwestionariusz ankiety. Za najbar- dziej właściwe uznano: ankietę, wywiad, analizę literatury, analizę adekwat‑ nych raportów i dokumentów (dotyczących wybranych zagadnień). Podmioty gospodarcze, naukowe, rządowe i samorządowe w Polsce i na Ukrainie dobra- ne zostały celowo, według listy cech wybranych pod kątem analizowanego za- gadnienia (wiedzy na temat internacjonalizacji przedsiębiorstw, potwierdzenia związku z uczestnictwem – pośrednim i bezpośrednim – w procesach interna- cjonalizacji przedsiębiorstw, znajomości programów wsparcia itp., posiadaniem ważnych dla analizowanego zagadnienia raportów i statystyk) i wyrażenia chę- ci uczestniczenia w badaniach. Metoda monograficzna, a w tym szczególny jej rodzaj – studium przypadku, pozwoliła na zbadanie organizacji w ich natural- nym środowisku, przy uwzględnieniu wszystkich zjawisk, relacji, prawidłowości i specyficznych cech, jakie tam zachodziły, także dokumentacji i raportów zwią- zanych z procesami internacjonalizacji. Jako podstawową technikę w badaniach empirycznych przyjęto ankietę, a następnie wywiad pogłębiony skategoryzowany, uzupełniony o wywiad swobodny. Badania ankietowe przeprowadzono łącznie na próbie stu pięciu mikro- i małych oraz szesnastu średnich i dużych przedsię- biorstw w Polsce oraz dwunastu mikro- i małych oraz sześciu średnich i dużych przedsiębiorstw na Ukrainie. Poza tym przeprowadzono też wywiady z przedsta- wicielami centrów naukowych i organizacji samorządowych na Ukrainie. Bada- nia przeprowadzone zostały osobiście. Mimo iż autorka zdaje sobie sprawę z nie- wielkiej próby badanych podmiotów, to jednak uważa, że na ich podstawie można wyciągnąć pewne uogólnione wnioski. Zawarto je w zakończeniu opracowania. Do weryfikacji sformułowanych w opracowaniu hipotez posłużono się autorskim kwestionariuszem ankiety, który jest głównym narzędziem badawczym w prze- prowadzonych badaniach empirycznych. Kwestionariusz ten zastosowano ade- kwatnie w językach: polskim, rosyjskim i ukraińskim (stanowią one załączniki 4, 5 i 6 niniejszej pracy). Badania empiryczne przeprowadzono w latach 2013–2017 z kadrą kierowniczą, przedsiębiorcami i decydentami badanych jednostek orga- nizacyjnych w Polsce i na Ukrainie. Dobór przedsiębiorstw do badań był celowy. Kryteria doboru to: lokalizacja (województwo łódzkie), wielkość (mikro- i małe 12 Wstęp oraz średnie i duże), zróżnicowane branże, zróżnicowane zakresy działalności, zdeklarowanie się jako firmy podlegające procesom internacjonalizacji i wyraże- nie chęci wzięcia udziału w badaniach. Struktura pracy jest następująca: rozdziały pierwszy, drugi i trzeci stano- wią analizę teoretyczną zagadnień związanych bezpośrednio z tematem: istoty i uwarunkowań procesu internacjonalizacji, motywów i barier oraz genezy tego procesu. Skoncentrowano się w nich na analizie teoretycznej: strategii, form, modeli i metodyki procesu internacjonalizacji, a także roli menedżerów w zarzą- dzaniu procesami internacjonalizacji organizacji. Umieszczenie tych zagadnień na początku pracy było konieczne z uwagi na późniejszą praktyczną weryfika- cję wykonanych badań empirycznych, a także zestawienie uzyskanych wyników z zawartymi w literaturze sposobami internacjonalizacji. Dało to możliwość porównania istniejących w literaturze opracowań dotyczących kompetencji menedżerskich w procesie internacjonalizacji z tymi, które w wyniku przepro- wadzonych badań zostały uznane za najważniejsze. Rozdział czwarty poświę- cony został charakterystyce metodyki badań własnych, uwzględniając osobno badania wykonane w Polsce i na Ukrainie. Rozważania rozpoczęto od przed- stawienia celu badań, charakterystyki użytych metod, technik i narzędzi oraz postępowania badawczego w Polsce i na Ukrainie. Przedstawiono także hipote- zy badawcze, kryteria wyboru podmiotów do badań, cel i plan badań oraz wy- korzystane źródła danych. Rozdział piąty dotyczy prezentacji wyników badań wykonanych w Polsce. Logiczną jego kontynuacją jest rozdział szósty, w któ- rym – w wyniku dokonanych analiz i porównań – zaproponowano koncepcje sposobów internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw, z podziałem na mikro- i małe oraz średnie i duże. Uzasadnieniem dla takiego podziału jest wyraźne zróżnicowanie uwarunkowań funkcjonowania i internacjonalizacji dla mikro- i małych przedsiębiorstw w porównaniu ze średnimi i dużymi. Rozdział siódmy dotyczy badań wykonanych na Ukrainie. W rozdziale ósmym przedstawiona została propozycja sposobów internacjonalizacji ukraińskich przedsiębiorstw. Koncepcja i budowa rozdziałów siódmego i ósmego jest analogiczna do badań wykonanych w Polsce (rozdziały piąty i szósty). W zakończeniu pracy przedsta- wiono reasumpcję, będącą wynikiem nie tylko wykonanych badań literaturo- wych, ale także praktycznej ich egzemplifikacji, co umożliwiły przeprowadzone badania empiryczne. Autorka zdaje sobie sprawę, że niektóre reasumpcje mogą różnić się od wcześniejszych podejść, z uwagi na specyfikę współczesnych rea- liów prowadzenia biznesu międzynarodowego. Autorka jest także świadoma, że proces internacjonalizacji jest złożony, wieloaspektowy, wieloczynnikowy, dynamiczny i podlega zróżnicowanym i specyficznym dla konkretnego kraju czynnikom. Wstęp 13 Podczas badań napotkano wiele przeszkód natury formalnej, prawnej oraz wy- nikającej z niechęci uczestniczenia w badaniach, zwłaszcza na Ukrainie. Dołożo- no jednak starań, aby z należytą starannością zanalizować wiele zidentyfikowa- nych i opisanych w rozdziałach badawczych podmiotów, przyczyniając się tym samym do zbadania możliwie szerokiego spektrum przedsiębiorstw i instytucji, a także do obiektywizacji wyników. Bogactwo istniejących w literaturze przed- miotu badań i podejmowanych problemów oraz możliwych rozwiązań i wnio- sków w zakresie internacjonalizacji przedsiębiorstw sprawiło, że autorka, mimo dość ambitnie postawionego celu, zdaje sobie sprawę, że swoją pracą tylko częś- ciowo może wypełnić istniejącą w literaturze przedmiotu lukę badawczą. Autorka ma nadzieję, że przez wykonane badania przyczyni się do teoretyczno-metodolo- gicznego i praktycznego wzbogacenia wielu zagadnień związanych ze sposobami internacjonalizacji przedsiębiorstw oraz że literatura tego opracowania zainspi- ruje innych do dalszych badań i analiz problematyki internacjonalizacji przedsię- biorstw, zarówno na Ukrainie, jak i w Polsce. Rozdział 1 Teoretyczne przesłanki internacjonalizacji przedsiębiorstw W rozdziale pierwszym przybliżono zagadnienia związane z istotą, definicjami, genezą i geograficznymi kierunkami procesu internacjonalizacji. Scharakteryzo- wano pojęcia „globalizacja” i „internacjonalizacja”. Jest to podstawą do zrozumie- nia procesów i zjawisk związanych z analizowanymi zagadnieniami i procesami tym zagadnieniom towarzyszącym. Rozdział oparty jest na analizie polskiej i za- granicznej literatury przedmiotu. Na tej podstawie dokonano krytycznej analizy poruszanych zagadnień. Każdy z podrozdziałów zakończony jest reasumpcją, od- niesieniem do całości charakteryzowanych i analizowanych treści, przedstawie- niem własnego (autorskiego) stanowiska wynikającego z przeprowadzonej anali- zy teoretycznej publikacji i danych stanowiących źródła wtórne. 1.1. Istota procesu internacjonalizacji Przy analizie literatury przedmiotu z zakresu internacjonalizacji, globaliza- cji i zarządzania międzynarodowego nasuwa się spostrzeżenie, że pojęcie „in- ternacjonalizacja” jest często zamiennie używane ze słowami „umiędzynaro- dowienie” i „globalizacja”. Dokonując próby uporządkowania przytoczonych pojęć, odniesiono się do istniejących w bibliografii zapisów. Według Słowni‑ ka języka polskiego internacjonalizacja jest „umiędzynarodowieniem, uzna- niem czegoś za międzynarodowe”1. Oba te pojęcia są w zasadzie tożsame, stąd w teorii i praktyce istnieje uzasadnienie i przyzwolenie dla ich zamien- nego stosowania2. Globalizacja natomiast jest pewnym elementem składowym 1 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, t. 1, PWN, Warszawa 1978, s. 801. 2 Autorka jednakże konsekwentnie w całej pracy stosuje określenie „internacjonalizacja”. 16 Teoretyczne przesłanki internacjonalizacji przedsiębiorstw (etapem) umiędzynarodowienia działalności3; pewną przestrzenią dla „integra- cji działań między przedsiębiorstwami różnego typu i na różnych poziomach ich działalności”4. Analizując pojęcie „globalizacji” i „internacjonalizacji” z per- spektywy czasu, można zauważyć, że internacjonalizacja jest procesem wcześ- niejszym od globalizacji, która jest z kolei procesem szerszym, zawierającym w sobie internacjonalizację, a której najbardziej popularną, jak dotąd, formą jest eksport i import. Jeśli natomiast zanalizuje się oba pojęcia pod kątem powszech- ności, to daje się zauważyć, że globalizacja jest procesem powszechnym i nie- wymuszonym, natomiast o internacjonalizacji organizacji zwykle podejmuje się racjonalną decyzję. Globalizacja zdominowała sposób działania organizacji, po- nieważ biznes przekroczył granice własnego kraju i podjął wyzwania „nowej”, światowej gospodarki5. Oznacza to, że współczesne przedsiębiorstwo musi funk- cjonować i umieć poruszać się w czterech środowiskach: krajowym, zagranicz- nym (w kraju ekspansji), międzynarodowym i globalnym6. Rozszerzenie współpracy o nowe rynki, w nowej, nieznanej i niespotykanej wcześniej skali, inaczej niż dotąd rozumiana polityka innowacyjna i inwesty- cyjna, poszukiwanie nowych szans i czynników przewagi konkurencyjnej spra- wiły, że mamy do czynienia z „nowym” modelem biznesu i „nowym” podej- ściem do zarządzania7. Współcześnie słowa „tradycyjny biznes” odnoszą się bardziej do funkcjonowania przedsiębiorstwa na rynku krajowym, w oparciu o tradycyjne, często przestarzałe technologie, produkującego produkty stan- dardowe, o powtarzalnym charakterze, niż do przedsiębiorstwa innowacyj- nego, często zmieniającego swoje produkty i usługi. Koncepcja współczesnego przedsiębiorstwa odnosi się głównie do gotowości do tworzenia sieci współpra- cy, wchodzenia w rozmaite interakcje, elastyczności i oparcia procesów wytwa- rzania na nowych technologiach. Zestawienie cech przedsiębiorstwa tradycyj- nego i współczesnego zawarto w tabeli 1. 3 M. Rozkwitalska, Zarządzanie międzynarodowe, Difin, Warszawa 2007, s. 121. 4 B. Kaczmarek, B. Glinkowska, Tworzenie grup kapitałowych i aliansów strategicznych, Wy‑ dawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012, s. 6. G. Stonehouse, J. Hamill, D. Campbell, T. Purdie, Globalizacja. Strategia i zarządzanie, Fel‑ berg SJA, Warszawa 2001, s. 3. D. A. Ball, W. H. McCulloch, International Business. Introduction and Essentials, BPI Irwin, Homewood 1990, s. 13–14, cyt. za: M. Gorynia, Strategie zagranicznej ekspansji przedsię‑ biorstw, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s. 20. Z. Malara, Przedsiębiorstwo w globalnej gospodarce, Wydawnictwo Naukowe PWN, War‑ szawa 2006, s. 16. 5 6 7 Kryterium Czynnik czasu Czynniki wzrostu Rynek, produkty, technologia Charakter produkcji Specyfika procesu produkcji Konkurencja Źródła przewagi konkurencyjnej Struktura organizacyjna i charakter funkcjonowania Istota procesu internacjonalizacji 17 Tabela 1. Porównanie wybranych cech tradycyjnego i współczesnego modelu działalności gospodarczej Tradycyjny model Współczesny model Era przemysłowa Kapitał finansowy (surowce, energia) Kapitał ludzki (wiedza, Era innowacji • Główna wartość to materialne • Główna wartość to niematerialne • Rynek masowej konsumpcji i określony przez dostawców • Niewielka zmienność rynku • Produkty wystandaryzowane • Długi cykl życia produktu i technologii • Produkcja energo‑ i materiałochłonna czynniki produkcji • Standaryzacja procesów i podział zadań • Mechanizacja i automatyzacja • Okresowy charakter procesu innowacji – gdy jest konieczność • Cenowa • Raczej lokalna • Istotna wielkość firmy • Cięcie kosztów • Cenowa strategia konkurencji • Korzyści skali • Struktury scentralizowane i hierarchiczne • Biurokracja • Brak elastyczności kanałów komunikacyjnych • Decyzje podejmowane przez centralę • Brak związków kooperacyjnych między firmami • Dążenie do stabilizacji • Przewaga dużych firm przemysłowych innowacyjność, kreatywność, zdolność do zmian) • Segmentacja rynku • Rynek zmienny i dynamiczny, kształtowany przez klientów • Krótki cykl życia produktów i technologii • Produkcja energo‑ i materiałooszczędna czynniki produkcji • Elastyczność i adaptacyjność • Informatyzacja, robotyzacja, elektronizacja • Proces innowacyjności ciągły, wpisany w kulturę organizacyjną firmy • Pozacenowa • Globalna • Istotna szybkość działania • Unikalne zasoby i zdolności • Strategia dywersyfikacji • Struktury sieciowe, elastyczne • Decentralizacja, duża autonomia wielozadaniowych jednostek • Model horyzontalny podejmowania decyzji • Zarządzanie zmianą • Kooperacja z innymi organizacjami (nawet konkurencyjnymi) • Przewaga firm innowacyjnych, opartych na wiedzy Miernik sukcesu Zysk Wartość rynkowa firmy (kapitalizacja) 18 Teoretyczne przesłanki internacjonalizacji przedsiębiorstw Tabela 1. (cd.) Kryterium Pracownicy Tradycyjny model • Duży udział pracowników o przeciętnych kwalifikacjach • Pracownicy postrzegani jako koszt zmienny (pasywa firmy) • Szkolenia jako konieczność • Wąska specjalizacja • Dopasowanie kwalifikacji pracownika do stanowiska • Dyscyplina jako wyznacznik jakości • Relacje z kierownictwem oparte na konfrontacji • Stabilność zatrudnienia Współczesny model • Duży udział pracowników o wysokich kwalifikacjach • Pracownicy postrzegani jako kapitał ludzki (aktywa firmy) • Szkolenia jako inwestycja (ustawiczne uczenie się) • Adaptacyjność pracowników do zróżnicowanych stanowisk • Motywacja, współpraca i inicjatywa jako wyznacznik jakości • Współpraca kierownictwa z pracownikami, relacje poziome • „Przechodniość stanowisk”, ryzyko utraty pracy, ale i szansa awansu Źródło: T. Sporek, S. Talar (red.), Internacjonalizacja i konkurencyjność współczesnych podmiotów gospodarczych, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Katowice 2011, s. 15–16, za: J. Jennings, L. Haughton, It’s Not the Big That Eat the Small… It’s The Fast Eat the Slow: How to Use Speed as a Competitive Tool in Business, Harper Business, New York 2001; C. Perez, Technological Revolutions, Paradigm Shift and Socio‑institutional Changes, [w:] E. Reinert, E. Elgar (eds.) Globalization, Economic Development and Inequality, an Alternative Perspective, Edward Elgar Publishing, Inc., Cheltenham 2004, s. 217–242; J. McGee, H. Thomas, D. Wilson, Strategy Analysis and Practice, McGraw‑Hill Education, New York 2005, s. 460–463. Z analizy informacji przytoczonych w tabeli 1 można wysnuć wniosek, że współ- czesne przedsiębiorstwo odbiega znacząco swoim charakterem od pojmowanego tradycyjnie. Zgodzić należy się z T. Sporkiem, że „innowacyjność staje się powszech- ną cechą wszelkich zachowań i działań rynkowych”, a doświadczenie „postrzega- ne jest jak coś, co utrudnia zmianę i innowacyjność”8. W tym kontekście pomocne dla prowadzenia działalności gospodarczej jest wyzbywanie się starych nawyków i wzorców, sprzyja to bowiem szeroko rozumianej kreatywności przedsiębiorstw. Z rozwagą zaś należy odnieść się do podejścia P. Druckera, że zasadą funkcjonowa- nia przedsiębiorstw staje się uświadomienie zmian i adaptacja do nich9, gdyż adap- towanie się do zmian może być przeszkodą w wyprzedzaniu zmian, w ich przewidy- waniu, co może wpływać na mniejszą zdolność przedsiębiorstwa do konkurowania, a w konsekwencji na niemożność osiągnięcia pozycji lidera. Współczesne firmy międzynarodowe wchodzą w sieć zintegrowanych poziomo po- wiązań o charakterze produkcyjnym i handlowym. Zanikają powoli takie strategie, jak przywództwo kosztowe czy przywództwo cenowe – w realiach współczesnego rynku T. Sporek, S. Talar (red.), Internacjonalizacja i konkurencyjność współczesnych podmiotów 8 gospodarczych, Wydawnictwo UE w Katowicach, Katowice 2011, s. 16–17. P. Drucker, Myśli przewodnie Druckera, MT Biznes, Warszawa 2002, s. 144. 9 Istota procesu internacjonalizacji 19 nie są już one zasadniczymi strategiami działania. Zdezaktualizowały się tradycyjne czynniki przewagi przedsiębiorstwa, co spowodowało wyłonienie się nowych determi- nant konkurowania, opartych na trudnych do powielenia zasobach i zdolnościach. Obszerny zespół procesów towarzyszących globalizacji prowadzi wciąż do inten- syfikowania ekonomicznych, politycznych i kulturowych stosunków „poprzez gra- nice państw”10. Ten wzrost powiązań między organizacjami i krajami wynika prze- de wszystkim z różnorodności i ilości przepływów: usług, towarów, zasobów oraz dyfuzji wiedzy i technologii. A. Zorska trafnie podkreśla, że tworzy się wielopłasz- czyznowy, współzależny system ekonomiczny w skali świata11. Rośnie też w siłę i w ilość konkurencja globalna, co jest wynikiem coraz większej złożoności otocze- nia krajowego i międzynarodowego oraz ciągłej zmienności i wzrastającej współ- zależności między organizacjami. Niektórzy badacze uważają, że wzrost złożono- ści otoczenia i zależności podmiotów oraz dyfuzja wszelkich zasobów przyczyniają się do internacjonalizacji działalności, stanowiąc nowe wyzwanie dla przedsiębior- ców12. Oznacza to, że złożoność sytuacji i otoczenia oraz tworzenie możliwości wyjścia na inne rynki wynika wprost z procesu globalizacji. Przeciwnego zdania są L. S. Welch i R. Luostarinen, którzy uważają, że internacjonalizacja prowadzi do globalizacji13. Analiza genezy tych procesów nie pozbawia racji jednego i drugie- go podejścia, jednakże podkreślić należy, że internacjonalizacja jest pojęciem o wie- le węższym i wynika z możliwości, jakie niesie globalizacja w ogóle, stąd należy zgo- dzić się z podejściami, które dowodzą w tym sporze wtórnego charakteru procesu internacjonalizacji względem globalizacji. W konsekwencji stwierdzenie A. K. Koź- mińskiego, że w przypadku internacjonalizacji zasięg działania obejmuje kilka kra- jów, a w przypadku globalizacji cały rynek światowy14, nie jest precyzyjne i wy- maga dodatkowych wyjaśnień, ponieważ – zdaniem autorki – internacjonalizacja przedsiębiorstwa też może opierać się na jego globalnej obecności, mimo że sytu- acja przedstawiona przez A. K. Koźmińskiego występuje oczywiście najczęściej. 10 P. Streeten, Globalization and Competitiveness. Implications for Development Thinking, cyt. za: B. Liberska, Współczesne procesy globalizacji gospodarki światowej, [w:] B. Liberska (red.), Globalizacja. Mechanizmy i wyzwania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warsza‑ wa 2002, s. 17. 11 A. Zorska, Ku globalizacji? Przemiany w korporacjach transnarodowych i w gospodarce świa‑ towej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 20. 12 Zob. m.in. J. Penc, Zarządzanie w procesach globalizacji, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2003, s. 129. 13 L. S. Welch, R. Luostarinen, Internationalization: Evolution of a Concept, „Journal of Gene‑ ral Management” 1988, vol. 14, issue 2, s. 34–55, cyt. za: N. Dyszkiewicz, Internacjonalizacja małych i średnich przedsiębiorstw, Wydawnictwo Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 2003, s. 15. 14 A. K. Koźmiński, Zarządzanie międzynarodowe, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, War‑ szawa 1999, s. 23. 20 Teoretyczne przesłanki internacjonalizacji przedsiębiorstw Przechodząc do wyjaśnienia istoty internacjonalizacji, które w opinii J. Ku- kułki funkcjonuje powszechnie od drugiej połowy lat osiemdziesiątych XX wie- ku15, w kontekście istoty globalizacji, posłużono się zestawieniem tabelarycznym, umieszczając w nim wybrane poglądy na ten temat (tabela 2). Tabela 2. Wybrane podejścia do istoty internacjonalizacji Autor K. Przybylska (2013) K. Fonfara (red.) (2009) Definicja/podejście Synonim geograficznego rozproszenia ekonomicznych operacji przedsiębiorstwa ponad granicami kraju. Zjawisko oznaczające proces ekspansji na rynki zagraniczne. L. S. Welch, R. Luostarinen (1988) Rosnące zaangażowanie w międzynarodowe działanie. J. Johanson, J.‑E. Vahlne (1977) A. K. Koźmiński (1999) M. K. Nowakowski (1999) J. Misala (2005) J. Rymarczyk (2004) B. Liberska (1995) Źródło: opracowanie własne. Stopień zaangażowania gospodarki narodowej (sektora, firmy) w działalność międzynarodową. Przy internacjonalizacji zasięg działania obejmuje kilka krajów, a w przypadku globalizacji cały rynek światowy. W przypadku internacjonalizacji przedsiębiorstwo prowadzi działalność na rynku zagranicznym, ale wywodzi się z rynku krajowego i traktuje go jako podstawowy obszar aktywności, a dla globalizacji rynek światowy jest główną areną działania. Przechodzenie z rynku krajowego na coraz większą liczbę rynków zagranicznych. Każdy rodzaj aktywności podejmowanej przez organizację poza granicami kraju macierzystego. Internacjonalizacja to proces ilościowy, odnoszący się do handlu zagranicznego i przepływu kapitału, a globalizacja to proces jakościowy, odnoszący się do międzynarodowych stosunków gospodarczych i do współzależności oraz przechodzenia od pośrednich do bezpośrednich form powiązań. Z procesami internacjonalizacji i globalizacji wiążą się przepływy informacji, know‑how i pomysłów oraz zasobów: ludzkich, rzeczowych i finansowych. Postę- pująca globalizacja powoduje zmiany w otoczeniu o charakterze technologicznym, ekonomicznym, organizacyjnym, politycznym i kulturowym. Jest to dynamiczny proces, podlegający notorycznym zmianom i rozwojowi. Zmiany mające miejsce na rynku wymuszają zmiany w przedsiębiorstwach. Działalność na międzyna- rodowych rynkach wymaga nowego podejścia do metod zarządzania i stosowa- nia tych metod w procesie zarządzania międzynarodowego. Internacjonalizację 15 J. Kukułka, Teoria stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, War‑ szawa 2000, s. 179. Istota procesu internacjonalizacji 21 można rozpatrywać w perspektywie całej gospodarki albo pojedynczych przed- siębiorstw. Ta druga perspektywa znajduje odniesienie w tym opracowaniu. Zdaniem J. Misali teorie internacjonalizacji firm są elementem składowym szerzej rozumianej teorii międzynarodowej wymiany gospodarczej, która obej- muje teorie handlu międzynarodowego i teorie międzynarodowej migracji czyn- ników wytwórczych16. Istotą internacjonalizacji zdaje się być wykorzystanie zewnętrznych możliwo- ści – znajdujących się na rynkach innych krajów – dzięki poszerzaniu geogra- ficznego zasięgu działania przedsiębiorstwa. Jest ona interpretowana jako proces rozwoju firmy i jako zmiana sfery działalności17, a także jako źródło różnorod- nych korzyści i poprawy sytuacji ekonomicznej podmiotów gospodarczych. Dzięki działaniu firmy poza granicami kraju i „stykaniu się” z różnymi czynnikami oto- czenia, takimi jak kultura, polityka, prawo, ekonomia, internacjonalizacja może mieć charakter kulturowy, socjologiczny, politologiczny, prawny, ekonomiczny itp. Jest zatem procesem i zjawiskiem interdyscyplinarnym, dzięki czemu rośnie liczba wzajemnych powiązań między poszczególnymi organizacjami i krajami. Obser- wuje się wzrost liczby i różnorodności więzi materialnych i niematerialnych w ska- li lokalnej, regionalnej, krajowej, międzynarodowej i światowej. Słusznie zauważa K. Szopik-Depczyńska, że wraz z przemieszczaniem się zasobów materialnych do- konuje się też przemieszczanie wzorów kulturowych, cywilizacyjnych18. Proces internacjonalizacji – podobnie jak proces globalizacji – ułatwia prze- pływy zasobów materialnych i niematerialnych, przyspiesza je, sprzyja wymianie poglądów i zwyczajów, stąd często te dwa pojęcia w literaturze przedmiotu poja- wiają się zamiennie. Istota internacjonalizacji w kontekście funkcjonowania orga- nizacji wydaje się być jednak inna niż globalizacji. Istotą globalizacji jest tu swo- boda przepływów, natomiast istotą internacjonalizacji jest wyszukiwanie szans i możliwości oraz unikanie barier i ograniczeń rynku w kraju macierzystym. Analizując literaturę przedmiotu dotyczącą procesów globalizacji i interna- cjonalizacji, można jednak dostrzec ścisłą zależność między nimi, co podkre- śla między innymi B. Liberska19. Autorka ta jest zdania, że w wyniku procesu 16 J. Misala, Teorie biznesu międzynarodowego, [w:] M. K. Nowakowski (red.), Biznes międzynaro‑ dowy. Od internacjonalizacji do globalizacji, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2005, s. 43. 17 M. Nowakowski (red.), Biznes międzynarodowy. Od internacjonalizacji do globalizacji, Oficy‑ na Wydawnicza SGH, Warszawa 2004, s. 19. 18 K. Szopik‑Depczyńska, Strategie rozwoju i umiędzynarodowienia przedsiębiorstw, [w:] K. Ja‑ nasz i in. (red.), Zarządzanie strategiczne. Koncepcje. Metody. Strategie, Difin, Warszawa 2010, s. 295. 19 B. Liberska, Nowe wyzwania integracyjne. NAFTA i inne regionalne inicjatywy na kontynen‑ cie amerykańskim, seria „Studia Ekonomiczne PAN”, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 1995, s. 18–19. 22 Teoretyczne przesłanki internacjonalizacji przedsiębiorstw globalizacji zacierają się różnice między rynkami macierzystymi a globalnymi20, z czym nie do końca należy się zgodzić, istniejące zwyczaje i kultury lokalne nie pozwolą bowiem na całkowitą ich dyfuzję. Rację natomiast należy przyznać po- dejściu mówiącemu, że przyspieszenie globalizacji wymusza internacjonalizację działalności wszystkich organizacji21. Jeśli chodzi o globalizację, to G. Kołodko trafnie określa ją jako „grę ekono- miczną, w której pojawiają się dodatkowe szanse i dodatkowe zagrożenia” wyni- kające z tego, że „otwieramy się coraz szerzej na handlowe, finansowe, inwestycyj- ne, kooperacyjne, polityczne i kulturowe związki z zagranicą”. Analizując proces globalizacji z ekonomicznego punktu widzenia autor ten zauważa, że jest on po- przedzony liberalizacją rynków, a następnie ich integracją (rynku kapitałowego, towarowego, siły roboczej) w jeden wspólny rynek światowy22. Niektórzy autorzy są zdania, że globalizacja jest procesem daleko posuniętym (czasami nawet zbyt daleko), gdyż „zaczęła ingerować we wszystkie dziedziny życia ludzkiego”23. Na- leży jednak zauważyć, że w większości analizowanych w tym opracowaniu źródeł literaturowych jest zarówno odniesienie do szerokiego spektrum pozytywnych efektów związanych z globalizacją, jak i do efektów negatywnych. Tabela 3. Zestawienie różnic między procesem globalizacji i internacjonalizacji Czynnik Istota Cel Tło Przepływy Kierunek Model biznesu Globalizacja Proces niewymuszony, spontaniczny, samoczynny Brak Stwarza warunki, możliwości Pojmowane szeroko, w nieograniczony sposób Nieokreślony Każdy, niewyraźny Internacjonalizacja Proces racjonalny, przemyślany Wyraźny Korzysta z warunków, możliwości Czynników produkcji dla konkretnych celów Określony „Nowy”, elastyczny Źródło: opracowanie własne. 20 Tamże, s. 19. 21 P. Dominiak, N. Daszkiewicz, J. Wasilczuk, The Adjustment Process of SME in Poland and the Czech Republic to the Single European Market, Research Output, ACE P‑97–8178R, Gdańsk 2000. 22 G. W. Kołodko, Blaski i cienie globalizacji, http://www.tiger.edu.pl/kolodko/artykuly/blaski. pdf (dostęp: 20.08.2015) – autoryzowany stenogram; artykuł opracowany został na pod‑ stawie specjalnego wykładu wygłoszonego na Kolegium Myśli Otwartej Ogólnopolskiej Komisji Historycznej ZSP 17 marca 2005 r. 23 Zob. D. Rodrik, Has Globalization Gone Too Far?, Institute for International Economics, Washington 1997.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Internacjonalizacja polskich i ukraińskich przedsiębiorstw
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: