Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00250 005364 13078736 na godz. na dobę w sumie
Internet i komunikowanie we wspólnocie lokalnej - ebook/pdf
Internet i komunikowanie we wspólnocie lokalnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1179-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka ma nas przybliżyć do odpowiedzi na pytania, czy i w jakim zakresie oficjalne lokalne strony internetowe przyczyniają się do zmiany wzorów komunikacji w gminie w kierunku wyznaczonym przez model demokracji deliberatywnej. Po pierwsze, należy poddać ocenie, czy witryny samorządowe w stosunku do innych mediów zwiększają dostępność informacji, która może stać się podstawą opinii na temat działań samorządu wobec wspólnoty lokalnej. Po drugie, istotna jest analiza stron internetowych w porównaniu z tradycyjnymi kanałami komunikacji, jako miejsca dialogu między mieszkańcami a przedstawicielami władz. Należy w sposób szczególny zwrócić uwagę na to, czy wymiana informacji ma partnerski charakter. Po trzecie wreszcie, interesującym aspektem wykorzystania nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych jest możliwość włączenia mieszkańców w proces konsultacji. Zasadnicze znaczenie dla powodzenia tego rodzaju inicjatywy w dłuższym okresie ma to, aby zawsze efekt zasięgania opinii publicznej był w sposób czytelny i jednoznaczny podawany do wiadomości w powiązaniu z decyzją podjętą w danej sprawie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

A . P r z y b y l s k a • I n t e r n e t i i i k o m u n k o w a n e w e w s p ó n o c i e l l o k a n e l j Anna Przybylska jest adiunktem w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Otrzy- mała stopień doktora na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych UW. Studia magisterskie ukończyła na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego oraz w Szkole Nauk Humanistycznych i Społecznych Uniwersytetu Amsterdamskiego. Prowadziła badania na uniwersytetach zagranicznych: Uniwersytecie w Tampere (Finlandia), Uniwersyte- cie Sussex (Wielka Brytania) oraz Uniwersytecie Stanfordzkim (Stany Zjednoczone). Zajmuje się problematyką komunikowania społecznego i politycznego, a także partycypacją obywatelską, w tym konsultacjami społecznymi w kontekście demokracji deliberatywnej. Niniejsza książka ma nas przybliżyć do odpowiedzi na pytania, czy i w jakim zakresie oficjalne lo- kalne strony internetowe przyczyniają się do zmiany wzorów komunikacji w gminie w kierunku wyznaczonym przez model demokracji deliberatywnej. Po pierwsze, należy poddać ocenie, czy witryny samorządowe w stosunku do innych mediów zwiększają dostępność informacji, która może stać się podstawą opinii na temat działań samorządu wobec wspólnoty lokalnej. Po drugie, istotna jest analiza stron internetowych w porównaniu z tradycyjnymi kanałami komunikacji, jako miejsca dialogu między mieszkańcami a przedstawicielami władz. Należy w sposób szczególny zwrócić uwagę na to, czy wymiana informacji ma partnerski charakter. Po trzecie wreszcie, inte- resującym aspektem wykorzystania nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych jest możliwość włączenia mieszkańców w proces konsultacji. Zasadnicze znaczenie dla powodzenia tego rodzaju inicjatywy w dłuższym okresie ma to, aby zawsze efekt zasięgania opinii publicznej był w sposób czytelny i jednoznaczny podawany do wiadomości w powiązaniu z decyzją podjętą w danej sprawie. ze Wstępu Anny Przybylskiej „Przedmiotem rozważań Autorki nie jest tzw. wysoka polityka, rozgrywająca się na szczeblu ogólnonarodowym i angażująca centralne instytucje i polityków z górnej półki, lecz raczej poli- tyczność rozumiana jako gotowość udziału mieszkańców w podejmowaniu decyzji dotyczących publicznych problemów wspólnoty lokalnej. Jest to niezmiernie istotne, gdyż to właśnie wspól- noty lokalne są tym miejscem, gdzie kształtuje się obywatelska kultura uczestnictwa”. z recenzji Mirosławy Marody „Praca znakomicie wpisuje się w aktualne zapotrzebowanie społeczne. Jest też ciekawym głosem w toczącej się u nas dyskusji dotyczącej formuły wdrażania w Polsce demokracji deliberatywnej, a zwłaszcza zakresu i form poszerzania uczestnictwa aktorów obywatelskich w procesach stano- wienia prawa, czy szerzej – udziału we władzy”. z recenzji Barbary Lewenstein Cena 38 zł www.wuw.pl Anna Przybylska INTERNET I KOMUNIKOWANIE we wspólnocie lokalnej INTERNET I KOMUNIKOWANIE-4.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2010-12-03 13:35:33 INTERNET I KOMUNIKOWANIE we wspólnocie lokalnej INTERNET I KOMUNIKOWANIE-str tyt1 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2010-10-22 20:26:36 INTERNET I KOMUNIKOWANIE-str tyt2 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2010-10-22 20:26:36 Anna Przybylska INTERNET I KOMUNIKOWANIE we wspólnocie lokalnej INTERNET I KOMUNIKOWANIE-str tyt3 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2010-10-22 20:26:36 Recenzenci Barbara Lewenstein Mirosława Marody Projekt okładki i stron tytułowych Barbara Ćwik Ilustracja na okładce © Daniel Halvorson/iStockphoto.com Redaktor prowadzący Katarzyna Sobolewska Redaktor Rozalia Słodczyk Redakcja techniczna Zofia Kosińska Korekta Ruta Matuszak Skład i łamanie Dariusz Górski Publikacja dofinansowana przez Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010 ISBN 978-83-235-0637-9 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział pierwszy. Społeczność lokalna jako komunikacyjna wspól- nota polityczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1. Demokracja deliberatywna – od problemu do metody . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 1.1. Deficyt demokracji jako wynik zaburzeń komunikacji publicznej . . . . . 22 1.2. Demokracja deliberatywna wobec kryzysu komunikowania . . . . . . . . . . 26 1.3. Sfera publiczna a bezpośrednia i zapośredniczona wymiana informacji 29 1.4. Próby instytucjonalizacji debaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 2. Wspólnota jako obszar polityki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 2.1. Wspólnota w perspektywie teoretycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 2.2. Samorządność jako forma działania komunikacyjnego: od konfliktu do współpracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Rozdział drugi. Media a uczestnictwo w lokalnej sferze pub licznej 50 1. Interaktywność jako wartość i miara skuteczności komunikacji . . . . . . . . . . . 52 2. Media i lokalna sfera publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 2.1. Prasa jako medium społecznej integracji i debaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.2. Lokalne radio i telewizja – jednogłos władzy i wielogłos obywateli . . . . 71 2.3. Internet – od transmisji do dialogu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Rozdział trzeci. Komunikacja internetowa w polityce lokalnej: od idei do praktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 1. Projektowanie, skala i zakres wykorzystania nowych narzędzi komunikacji 94 2. Doświadczenia elektronicznej samorządności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 2.1. Casus Finlandii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 2.2. Casus Wielkiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 2.3. Od eksperymentu do instytucjonalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści Rozdział czwarty. Wzorce komunikowania między samorządem a mieszkańcami w czterech polskich miastach . . . . . . . . . . . . . . . 131 1. Charakterystyka społeczności lokalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 2. Media tradycyjne a lokalna sfera publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 2.1. Lokalny rynek mediów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 2.1.1. Żyrardów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 2.1.2. Mszczonów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 2.1.3. Oleśnica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 2.1.4. Bierutów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 2.2. Zakorzenienie mediów w społeczności lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 2.3. Media obywatela czy media władzy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 3. Obszar i formy komunikacji mieszkańców i przedstawicieli samorządu w sieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 3.1. Miasta w Internecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 3.1.1. Żyrardów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 3.1.2. Mszczonów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 3.1.3. Oleśnica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 3.1.4. Bierutów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 3.2. Skala korzystania z lokalnych serwisów internetowych . . . . . . . . . . . . . 191 3.3. Funkcjonalność oficjalnych stron internetowych miast . . . . . . . . . . . . . . 199 4. Od mediów tradycyjnych do Internetu: komunikacyjne aspekty uczestnictwa w polityce lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Zakończenie. Internet a relacje władzy w społeczności lokalnej . . . 226 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Aneks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Załącznik 1. Kwestionariusz badania ankietowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Załącznik 2. Kwestionariusze wywiadów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 Załacznik 3. Media a uczestnictwo w życiu publicznym: wyniki badania sonda- żowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 Załącznik 4. Archiwalne ilustracje witryn internetowych urzędu miasta w bada- nych miejscowościach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Spis tabel, wykresów i schematów Tabele Tabela 1. Liczba uczestników wywiadu według roli społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Tabela 2. Przykładowe formy instytucji deliberatywnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Tabela 3. Liczba mieszkańców w badanych miejscowościach . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 Tabela 4. Podział populacji ze względu na okres aktywności zawodowej . . . . . . . 132 Tabela 5. Wybrane wskaźniki ekonomiczne wyznaczające poziom życia (2004 r.) 134 Tabela 6. Zadowolenie z samorządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 7 Tabela 7. Zaufanie do samorządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 Tabela 8. Wskaźniki aktywności społeczno-politycznej mieszkańców . . . . . . . . . . . 142 Tabela 9. Zainteresowanie sytuacją w mieście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Tabela 10. Zainteresowanie sytuacją w kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Tabela 11. Liczba tytułów prasowych w pierwszym kwartale 2004 r. . . . . . . . . . . . . 144 Tabela 12. Czytelnictwo poszczególnych tytułów gazet lokalnych w Żyrardowie . . . 146 Tabela 13. Czytelnictwo poszczególnych tytułów gazet lokalnych w Mszczonowie . 148 Tabela 14. Czytelnictwo poszczególnych tytułów gazet lokalnych w Oleśnicy . . . . . 151 Tabela 15. Czytelnictwo poszczególnych tytułów gazet lokalnych w Bierutowie . . . 154 Tabela 16. Czytelnictwo prasy lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Tabela 17. Rozmowy na temat zawartości gazet lokalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 Tabela 18. Częstotliwość rozmów na temat zawartości gazet lokalnych . . . . . . . . . . 181 Tabela 19. Zaufanie do prasy lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Tabela 20. Zadowolenie z prasy lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 Tabela 21. Zadowolenie z radia lokalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 Tabela 22. Zadowolenie z TV powiatowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 Tabela 23. Podstawowe informacje o samorządowych stronach internetowych . . . . . 190 Tabela 24 Miejsce korzystania z Internetu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 Tabela 25. Dostęp do Internetu oraz korzystanie ze stron internetowych urzędu miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Tabela 26. Częstotliwość korzystania ze stron internetowych urzędu miasta . . . . . . 195 Tabela 27. Korzystanie z prywatnych miejskich stron internetowych . . . . . . . . . . . . 196 Tabela 28. Częstotliwość korzystania z prywatnych miejskich stron internetowych . 197 Tabela 29. Funkcjonalność stron internetowych urzędu miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 Tabela 30. Rozmowy na temat zawartości stron internetowych miasta . . . . . . . . . . . 201 Tabela 31. Sposoby komunikowania się z urzędem miasta w sprawach prywatnych i publicznych na przestrzeni roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 Tabela 32. Cel odwiedzin na stronie internetowej urzędu miasta . . . . . . . . . . . . . . . 211 Tabela 33. Cel odwiedzin na prywatnej miejskiej stronie internetowej . . . . . . . . . . . 212 Tabela 34. Zasadnicze źródło informacji o miejscowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 Tabela 35. Rozmowy na temat polityki lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 Tabela 36. Partnerzy rozmów na temat polityki lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 Tabela 37. Poczucie poinformowania o wydarzeniach lokalnych . . . . . . . . . . . . . . . . 218 Tabela 38. Poczucie poinformowania o polityce lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 Tabela 39. Korzystanie z mediów a poczucie poinformowania o polityce lokalnej . . 219 Tabela 40. Poczucie poinformowania o polityce lokalnej a zainteresowanie nią . . . . 220 Tabela 41. Poczucie wpływu na politykę lokalną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 Tabela 42. Poczucie wpływu na politykę krajową . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 Tabela 43. Korzystanie z mediów lokalnych a poczucie wpływu na politykę lokalną 223 Wykresy Wykres 1. Korzystanie z Internetu w 21 krajach europejskich . . . . . . . . . . . . . . . 104 Wykres 2. Korzystanie z rządowych i samorządowych stron WWW w 21 krajach europejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Wykres 3. Czytelnictwo prasy lokalnej ze względu na wiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Wykres 4. Czytelnictwo prasy lokalnej ze względu na wykształcenie . . . . . . . . . . 158 Wykres 5. Czytelnictwo prasy lokalnej ze względu na zatrudnienie . . . . . . . . . . . 159 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis treści Wykres 6. Korzystanie ze stron internetowych urzędu miasta ze względu na wiek . 192 Wykres 7. Korzystanie ze stron internetowych urzędu miasta ze względu na wykształcenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Wykres 8. Korzystanie ze stron internetowych urzędu miasta ze względu na zatrud- nienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Wykres 9. Korzystanie ze stron internetowych urzędu miasta a uczestnictwo w organizacjach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Wykres 10. Korzystanie ze stron internetowych urzędu miasta a czytelnictwo prasy lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Wykres 11. Częstotliwość korzystania ze stron internetowych miasta . . . . . . . . . . . 198 Schematy Schemat 1. Wzory przepływu informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 Schemat 2. Cztery modele interaktywności użytkownik – użytkownik . . . . . . . . . . 56 Schemat 3. Modele demokracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Niezakłócony i, co niezmiernie istotne, dwukierunkowy przepływ informacji pomiędzy lokalnymi ośrodkami władzy a mieszkańcami ma zasadnicze znacze- nie dla jakości demokracji lokalnej. Internet, za pośrednictwem oficjalnych stron WWW, pod względem formalnym i praktycznym stwarza możliwości komuni- kacji idealnie dostosowane do tych potrzeb. Nie tylko daje okazję do poszerze- nia zakresu dostępnej publicznie informacji, lecz także oferuje narzędzia wspo- magające konsultację oraz dialog społeczny. Należałoby więc spodziewać się, że zastosowanie Internetu w omawianym obszarze ma obiecującą przyszłość. Lata 90. XX w. poszerzyły dostęp do dokumentacji badawczej dotyczącej korzystania z sieci, co dało asumpt do wieloaspektowej analizy, a następnie refleksji nad zebranymi doświadczeniami. Zrodzone stąd wnioski skłaniają do ostrożności w formułowaniu jednoznacznych opinii dotyczących społecz- nych konsekwencji upowszechniania się Internetu dla stosunków władzy. Ocena rozważanej relacji powinna mieć na względzie lokalny kontekst spo- łeczny i polityczny. Przesłankę tę starano się uwzględnić w badaniu, którego wyniki zostały przedstawione w niniejszej książce. Jego celem było określenie, czy i  w  jakim zakresie Internet wydaje się prowadzić do zmiany wzorców komunikacji między przedstawicielami samorządu a mieszkańcami w małym i średnim mieście. Podjęta analiza miała przede wszystkim służyć rozważeniu, w jakim stopniu na obecnym etapie wykorzystania nowych technologii w gmi- nie relacja ta nabiera charakteru dialogu. Połączenie zainteresowania technologiami informacji i komunikacji oraz stosunkami władzy na poziomie miasta znajduje uzasadnienie w argumenta- cji czerpiącej siłę zarówno z odwołań do demokratycznego potencjału medium, które pozwala na zdecentralizowaną komunikację wielu uczestników, jak i z faktu, że wspólnota loklana jest miejscem, w którym kształtuje się oby- watelska kultura uczestnictwa. Internet to środek przekazu, którego zasięg nie jest geograficznie uwarunkowany, jednak dostrzeżenie lokalnych aspektów jego zastosowania w pewnych okolicznościach wydaje się szczególnie istotne. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wstęp We wspólnocie lokalnej dostępny jest najszerszy zakres form partycypacji obywatelskiej i tu też, w związku z codziennymi doświadczeniami, najczęściej przejawia się aktywność społeczna oraz polityczna. Decentralizacja systemu władzy w połączeniu z usprawnieniem systemu komunikacji między jej ośrodkami a  elektoratem jest traktowana jak reme- dium na problemy zdiagnozowane w odniesieniu do jakości procesów politycz- nych w państwach o ugruntowanych tradycjach demokratycznych. Lokalność stwarza warunki dogodne do realizacji założeń uczestniczącej demokracji deliberatywnej. Ta zaś przynosi propozycje wzbogacenia istniejących proce- dur demokracji reprezentacyjnej. Warunek powszechnego uczestnictwa nie ma tu zastosowania, nie jest on bowiem do utrzymania poza specyficznymi okolicznościami historycznymi, takimi jak masowe protesty bądź rewolucje. Dialog pomiędzy przedstawicielami samorządu i  mieszkańcami służy wzmocnieniu podstaw demokracji. Wydaje się on nieodzowny, powinien bowiem być rozpatrywany jako element edukacji obejmującej władze oraz obywateli szczególnie w  krajach, w  których demokracja potrzebuje nie tyle wsparcia ze strony instytucji, ile praktyki, zagwarantowania jej stałego miej- sca w kulturze politycznej. Rozwój samorządności w Polsce doczekał się obszer- nej literatury badawczej. Poza oceną funkcjonowania instytucji samorządo- wych rozważane są te cechy wspólnoty, które mogą stanowić o  jej rozwoju społecznym i ekonomicznym. Podejmowana jest więc problematyka kapitału społecznego, który nawiązuje do aktywności stowarzyszeniowej wytwarzającej poziome struktury społeczne sprzyjające zaufaniu, co z  kolei przekłada się na zwiększoną chęć do współpracy. W  teorii demokracji deliberatywnej, która spotyka się obecnie z  coraz szerszym zainteresowaniem również w kraju, odniesienia do działań obywa- telskich i  wyjście poza makropoziom stanowienia polityki służą namysłowi nad warunkami dogodnymi do prowadzenia debaty publicznej. Stowarzyszenia, przez obecność w przestrzeni publicznej, mogą przybliżać problemy społeczne, które trzeba przekonująco zaprezentować, aby zostały podjęte przez ośrodki decyzyjne. Nie wydaje się jednak, by o żywotności sfery publicznej decydo- wała sama intensywność działań zrzeszeniowych. Demokrację lokalną ożywia uczestnictwo w sferze publicznej nie tylko grup, lecz także jednostek. Zwłaszcza że zjawiskiem właściwym współczesności jest zawieranie krótkotrwałych alian- sów mających na celu rozwiązanie konkretnego problemu społecznego. Dwie sfery – rozwój demokracji oraz demokratycznej komunikacji – są nierozłączne, choć bywa, że analizuje się je osobno. Sieć połączeń między mieszkańcami oraz mieszkańcami a przedstawicielami samorządu tworzą media – tradycyjne i nowe. Obok zagadnienia samorządności, czynników jej rozwoju oraz wskaźników oceny jej funkcjonowania, w ostatnich kilkunastu latach cha- rakterystyki doczekały się lokalne środki przekazu, a zwłaszcza prasa, która stanowi w  Polsce ich trzon. Badania nad mediami tradycyjnymi przyjmują ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 11 różną formę – od studiów obrazujących dynamikę zmian ilościowych na rynku lokalnym, poprzez charakterystykę instytucji, aż po analizy przypadków pozwalające ocenić ich funkcjonowanie w  szerszym kontekście społecznym i  politycznym. Razem dostarczają wiedzy o  problemach, od strukturalnych po wolicjonalne, które rzutują na stan komunikacji politycznej w gminie. Prasa, radio i  telewizja w  ograniczonym stopniu bezpośrednio angażują członków społeczności lokalnej w proces komunikacji. Jest to istotna kwestia, jeśli rozpatruje się możliwość zaistnienia strukturalnych połączeń – sforma- lizowanych instytucjonalnych procedur – pomiędzy miejscami komunikacji i  debaty a  procesami podejmowania decyzji. Nie można jednak pominąć doświadczeń związanych z poprzedzającymi Internet środkami przekazu, które również miały służyć zwiększeniu responsywności władzy. Historia mediów i komunikowania podaje przykłady prób pokonania bariery transmisyjności i wprowadzenia elementów interaktywności. Stanowią one kontekst, w ramach którego omawia się zastosowania nowych technologii informacyjnych i komu- nikacyjnych. Ujęcie krytyczne lokalnych systemów komunikacji – doceniające wkład mediów tradycyjnych do demokracji lokalnej, ale też wskazujące problemy, które wynikają z oddziaływania czynników ekonomicznego i politycznego na rolę prasy, radia oraz telewizji – prowadzi do omówienia potencjalnych funkcji Internetu i jego wkładu w rozwój lokalnej sfery publicznej, ze szczególnym uwzględnieniem połączeń między mieszkańcami a  samorządem. To nowe medium posiada atrybuty, które umożliwiają zintegrowanie różnych form wymiany informacji – od transmisji niemal nieograniczonej liczby danych po szerokie możliwości synchronicznego i asynchronicznego uczestnictwa w dys- kusji. Stąd koncepcja, która zakłada, że wraz z upowszechnianiem się Internetu politykę będzie można uczynić bliższą codziennemu doświadczeniu obywateli. Atutem oficjalnych stron internetowych jest stworzenie warunków do wymiany informacji i opinii między lokalnymi ośrodkami władzy a mieszkań- cami bez potrzeby uciekania się do pośrednictwa dziennikarzy. Do korzyści płynących z działania samorządowych stron internetowych, traktowanych jak otwarte kanały komunikacji, można zaliczyć pokonanie efektów sterowania opinią publiczną wynikającego z uprzywilejowanej roli mediów (agenda setting). Komunikacja internetowa stwarza możliwość wpowadzenia do obiegu informacji tematów, które w przeciwnym razie nie miałyby szansy na publiczne zaistnie- nie, a w konsekwencji pozwala przeciwstawić się m.in. zjawisku spirali milcze- nia. Może też inspirować media masowe do zajęcia się pewnymi problemami. Wykorzystanie Internetu do dyskusji o sprawach związanych z polityką stanowi niewielki procent działalności w sieci. Została ona podporządkowana głównie celom komercyjnym. Chociaż na mapie komunikacji internetowej obszar zajmowany przez aktywność społeczną i polityczną jest proporcjonal- nie mniej istotny niż ten przynależny np. handlowi i  rozrywce, to jest on ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wstęp ważny z punktu widzenia przyszłości demokracji. W odniesieniu do dostęp- nych danych ilościowych oraz jakościowych czynione są próby zobrazowania sukcesów, wyzwań i  problemów związanych z  wykorzystaniem Internetu w komunikacji pomiędzy samorządem a członkami społeczności lokalnej. Dostępność Internetu jest czynnikiem warunkującym jego zastosowanie. Problem ten jest przedstawiany na poziomie dyfuzji nowego medium oraz kompetencji w zakresie posługiwania się nim. Ta ostatnia kwestia jest istotna, ponieważ determinuje faktyczny zakres korzystania z  Internetu. Jest ona newralgiczna również, a ze względu na prawa obywatelskie może nawet przede wszystkim, w  obszarze polityki. Jeśli bowiem pojawiają się nowe metody uczestnictwa w sferze publicznej, to brak jednakowego dla wszystkich dostępu do technologii prowadzi do nowych aspektów wykluczenia różnych grup spo- łecznych w ujęciu zarówno lokalnym, jak i globalnym. Zwykle nowe media są stosowane jako narzędzie uczestnictwa politycz- nego przez tych, którzy już są aktywni. Może to prowadzić do pogłębienia się różnicy między aktywnymi a biernymi społecznie i politycznie obywatelami. Rosnące znaczenie Internetu może dawać przewagę niereprezentatywnej mniej- szości obywateli mających dostęp do sieci i korzystających z niej, aby wyrazić własne opinie i interesy. Argument ten, aczkolwiek słuszny, może być też nad- używany przez przedstawicieli władz w celu usprawiedliwienia własnej bierno- ści w zakresie adaptacji Internetu jako narzędzia komunikacji z obywatelami. W badaniach, które powstały z nałożenia się na siebie pól zainteresowań dotyczących nowych technologii informacyjnych i  komunikacyjnych oraz polityki, można spotkać się głównie z  oceną przygotowania stron interne- towych pod kątem wypełnianych przez nie funkcji. Tego rodzaju analiza pozwala określić stopień interaktywności witryn i jednocześnie przyporządko- wać poszczególne narzędzia różnym zakresom ich wykorzystania, np. usługom online (e-administracja) lub uczestnictwu w decyzjach dotyczących wspólnoty (e-demokracja). Nie oddaje ona jednak w pełni ich rzeczywistej funkcjonalno- ści. Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o nią może przyjąć formę badania ilościowego ujmującego problem od strony popytu, dokumentującego dynamikę zmian w zakresie wykorzystania stron oficjalnych z uwzględnieniem częstotli- wości i sposobów posługiwania się dostępnymi narzędziami. Podejmowane są także próby zapoznania się z doświadczeniami związanymi z obsługą witryn samorządowych po drugiej stronie łącza internetowego, a więc wśród urzęd- ników, oraz z ich oceną użyteczności Internetu w kontakcie z mieszkańcami. Trzeba wziąć pod uwagę, że nowe media oraz oczekiwania dotyczące ich wykorzystania stawiają przed przedstawicielami władz szereg wyzwań. Muszą oni odnieść się nie tylko do problemów związanych z nierównościami w dostę- pie do nowych technologii oraz niewystarczającymi kompetencjami w posłu- giwaniu się narzędziami internetowymi przez urzędników i mieszkańców, lecz także do kwestii zarządzania informacją, zapewnienia reprezentatywności ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 opinii obywateli i przełożenia woli wyrażonej w debacie na działania – żeby wymienić tylko najbardziej oczywiste. Niektóre narzędzia, a  szczególnie te, których zaadaptowanie prowadzi do dodatkowego obciążenia systemu, zwłasz- cza w powiązaniu z redefinicją dotychczasowego stosunku do obywatela obej- mującą zmianę procedur, mogą być przyjmowane z rezerwą, a ich zastosowa- nie odroczone w czasie. Bezsprzecznie roli Internetu w tworzeniu obiegu informacji lokalnej nie można rozpatrywać w oderwaniu od zastanych wzorów komunikacji, wyni- kających z czynników, które najogólniej można sprowadzić do stopnia zako- rzenienia instytucji demokratycznych w lokalnej kulturze politycznej. To, czy i  w  jakim zakresie nowe technologie zostaną spożytkowane, zależy od spo- sobu ujmowania przez przedstawicieli władz elementów konstytutywnych dla demokracji samorządowej, jak też od kompetencji obywatelskich członków społeczności lokalnych. Dlatego ważne wydaje się nie poprzestawanie na uka- zaniu skali dyfuzji narzędzi internetowych, lecz rozpatrywanie ich wykorzy- stania w kontekście czynników społecznych i politycznych, które je kształtują. Studia przypadków pozwalają m.in. zrozumieć, co dzieje się na styku pomiędzy ograniczeniami systemowymi a codziennymi potrzebami członków społeczności lokalnej oraz ich doświadczeniami związanymi z polityką lokalną. Istnieje szereg badań, począwszy od eksperymentów z technologiami lat 80., które można podzielić na inicjowane przez samorząd albo partnerów społecz- nych (w tym ośrodki akademickie i organizacje pozarządowe), zorientowane na poszerzenie możliwości wpływu obywateli na politykę albo cele edukacyjne. Potrzeba opracowań, które pozwalają zrozumieć, jakie czynniki oddziałują na tworzenie się dobrej praktyki budowania narzędzi internetowych służących przełamaniu schematu jednostronności przepływu informacji w  kontakcie mieszkańców z samorządem. Potrzeba zwłaszcza studiów osadzonych w kon- tekście całokształtu stosunków społecznych i politycznych, ujmujących różne formy komunikacji, w tym eksperymenty społeczne. Wciąż więcej jest zaab- sorbowania formami elektronicznej administracji niż praktyką podnoszącą jakość demokracji, choć sytuacja ta się zmienia. Interesujących przykładów dostarczają doświadczenia fińskie. Oprócz ini- cjatyw wynikających z  działania samorządu (oficjalne strony internetowe) mają tu miejsce projekty, do których powstania przyczyniły się ośrodki aka- demickie, natomiast przedstawiciele władz lokalnych, jak też partnerzy spo- łeczni, np. media, są ich uczestnikami. Celem jest budowa stron interneto- wych uwzględniających potrzeby mieszkańców traktowanych jako aktywnych w relacji do samorządu członków społeczności. Inicjatywa uniwersytetu zapew- nia innowacyjność działań, wsparcie władz daje natomiast szansę na ich utrwalenie. Mimo że współpraca nie zawsze przebiega bezproblemowo, dostrze- gany jest wpływ eksperymentów na otwartość samorządu oraz na charakter jego relacji z mieszkańcami. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wstęp Co oczywiste uczestnictwo mieszkańców w  sprawach publicznych jest uwarunkowane zarówno poziomem kompetencji obywatelskich, jak i przeko- naniem, że efekty podjętego działania będą odczuwalne w życiu codziennym wspólnoty. Zmiana jakościowa, jaka ma się dokonać za pośrednictwem roz- ważanych projektów, wykorzystujących nowe technologie informacyjne i komu- nikacyjne w  relacji między przedstawicielami samorządu a  mieszkańcami, wymaga wypracowania systemu, który jest nie tylko czuły na aspekty nie- równości i  nie ogranicza się do inicjowania kontaktów, lecz także zakłada ewaluację efektów podejmowanych działań, aby nie miały one charakteru fasadowego. Niniejsza książka ma nas przybliżyć do odpowiedzi na pytania, czy i  w  jakim zakresie oficjalne lokalne strony internetowe przyczyniają się do zmiany wzorów komunikacji w gminie w kierunku wyznaczonym przez model demokracji deliberatywnej. Po pierwsze, należy ocenić, czy witryny samorzą- dowe, w porównaniu z innymi mediami zwiększają dostępność informacji, która może stać się podstawą opinii na temat działań samorządu wobec wspólnoty lokalnej. Po drugie, istotna jest analiza stron internetowych, w  porównaniu z  tradycyjnymi kanałami komunikacji, jako miejsca dialogu między mieszkańcami a przedstawicielami władz. Należy w sposób szczególny zwrócić uwagę na to, czy wymiana informacji ma partnerski charakter. Po trzecie wreszcie, interesującym aspektem wykorzystania nowych technologii informacyjnych i  komunikacyjnych jest możliwość włączenia mieszkańców w proces konsultacji. Zasadnicze znaczenie dla powodzenia tego rodzaju ini- cjatywy w dłuższym okresie ma to, aby zawsze efekt zasięgania opinii publicz- nej był w sposób czytelny i jednoznaczny podawany do wiadomości w powią- zaniu z decyzją podjętą w danej sprawie . Problem badawczy został odniesiony do dwóch par miejscowości. Na każdą składają się około 40-tysięczne miasto powiatowe oraz około 6-tysięczne miasto satelickie. Dwie miejscowości – Żyrardów i Mszczonów – są położone w województwie mazowieckim, dwie pozostałe – Oleśnica i Bierutów – w woje- wództwie dolnośląskim1. Różna wielkość oraz status administracyjny miast, w powiązaniu ze stop- niem rozwoju lokalnego rynku mediów, mogą rzutować na rolę i  funkcje samorządowej strony internetowej. Lokalne media prywatne mają bowiem zazwyczaj swoje siedziby w  stolicach powiatów i  problemami okolicznych miejscowości interesują się okazjonalnie. Dobór miast o zróżnicowanej liczbie mieszkańców może także pozwolić na zaobserwowanie ewentualnych odręb- 1 Na przełomie lat 2002 i 2003 w Mszczonowie i Bierutowie zrealizowałam autorski sce- nariusz wywiadów dotyczący prasy lokalnej w  ramach projektu badawczego nad kapitałem społecznym w małych miastach w Instytucie Socjologii UW pod kierunkiem dr. Cezarego Trut- kowskiego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 ności w oczekiwaniach wobec strategii komunikacyjnych. Wybór miejscowości położonych na Mazowszu oraz na Dolnym Śląsku wzbogaca badanie o róż- nice wynikające z  kontekstu historycznego, jak też społeczno-kulturowego. Dodatkowy aspekt porównawczy wynika z faktu niejednakowej aktywno- ści władz lokalnych w sferze polityki informacyjnej. W badaniu skrajne sytu- acje dotyczą Mszczonowa i  Bierutowa, a  więc dwóch mniejszych miast. W  pierwszej miejscowości urząd miasta próbuje dotrzeć do mieszkańców z informacją za pośrednictwem własnego publikatora, płatnych rubryk w gaze- tach powiatowych oraz rozgłośni radia lokalnego. W Bierutowie żadne z wyżej wymienionych działań nie jest podejmowane. Braku bezpośredniej informacji z samorządu nie równoważy aktywność mediów prywatnych. Tradycja wyda- wania prasy w  mieście, żywa w  okresie, gdy zamieszkiwała je społeczność niemiecka, nie znalazła kontynuacji po zmianie struktury społeczno-ekono- micznej mieszkańców. Aby rozwijać aktywną politykę informacyjną, potrzebne są środki finan- sowe i  związane z  tym zaplecze kadrowe, co niewątpliwie jest atutem Mszczonowa. W  rozważanym kontekście czynnik ekonomiczny jest nie do pominięcia, choć nie należy mu przypisywać roli w pełni wyjaśniającej zacho- dzące różnice. Ze względu na aktywność w mediach i próbę oddziaływania poprzez media Mszczonów wyróżnia się także w  zestawieniu z  miastami powiatowymi. Jego obraz medialny jako „tygrysa Mazowsza” jest niejedno- krotnie przywoływany w kontekście porównań z ościennym Żyrardowem. Studium przypadku, zwłaszcza w aspekcie porównawczym, pozwalającym na uwzględnienie szeregu wyżej wymienionych czynników różnicujących badane miasta, wydaje się najlepiej służyć przybliżeniu odpowiedzi na posta- wione w projekcie pytania. Odniesienie problemu badawczego do szerszego kontekstu społecznego wymagało sięgnięcia w procesie badawczym do wielu źródeł danych oraz zastosowania kilku metod badawczych2. Projekt badawczy został zrealizowany w kadencji samorządu przypadają- cej na lata 2002–2006. Wstępne informacje odnoszące się do charakterystyki badanych miast zostały zaczerpnięte z  Bazy Danych Regionalnych GUS, Państwowej Komisji Wyborczej, Ogólnopolskiej Bazy Organizacji Pozarządowych oraz Katalogu Mediów Polskich. Uzyskaniu informacji o przeprowadzonych dotąd w miejscowościach referendach oraz formach konsultacji prowadzonych przez urzędy miast posłużył skierowany do nich kwestionariusz pytań obej- mujący wymienione zagadnienia. Podobnie kwestionariuszem posłużono się w celu zebrania podstawowych danych dotyczących funkcjonowania redakcji gazet lokalnych. W okresie poprzedzającym badanie terenowe została podjęta analiza zawar- tości prasy lokalnej wydawanej w omawianych miejscowościach w latach 2002– 2 R.K. Yin, Applications of Case Study Research, Sage, London 2003, s. 4. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wstęp 2003, która w głównej mierze służyła pozyskaniu wiedzy o tym, w jakiej for- mie i  w  jakim zakresie prezentowane są na jej łamach opinie mieszkańców w sprawach istotnych dla społeczności lokalnej. W niniejszym opracowaniu zostały wykorzystane również wyniki oceny funkcjonalności oficjalnych stron internetowych jako narzędzi informacji i komunikacji między mieszkańcami a przedstawicielami władz samorządowych. Dodatkowym elementem badania był eksperyment polegający na sprawdzeniu responsywności urzędów miast w odpowiedzi na wiadomość przesłaną za pośrednictwem poczty elektronicznej. Badanie terenowe przeprowadziłam w zasadniczej części w latach 2004– 2005. Sfinansowane zostało ze środków na badania własne Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Obejmowało ono sondaż oraz wywiady pogłębione. Sondaż przede wszystkim dostarcza danych na temat różnych aspektów korzystania z tradycyjnych mediów lokal- nych, a  także prywatnych i  oficjalnych stron internetowych poświęconych badanym miejscowościom. Pozwala również określić charakter oraz inten- sywność kontaktów mieszkańców z przedstawicielami samorządu za pośred- nictwem Internetu. Został on zrealizowany na próbie kwotowej 1921 osób będących mieszkańcami badanych miejscowości i  mających 18 i  więcej lat. Przy konstruowaniu próby wzięto pod uwagę podział miast na okręgi wybor- cze, płeć i wiek respondentów. Badanie przeprowadzono w formie wywiadu bezpośredniego w miejscu zamieszkania respondentów. Tabela 1. Liczba uczestników wywiadów według roli społecznej Typ rozmówcy Liczba wywiadów Liczba uczestników Przedstawiciele władz Przedstawiciele mediów prywatnych Przedstawiciele społeczności lokalnych OGÓŁEM 12 14 41 67 14 17 54 85 Wyniki sondażu uzupełniono wywiadami pogłębionymi, których przed- miotem są doświadczenia i  oczekiwania związane z  przepływem informacji między mieszkańcami a lokalnymi ośrodkami władzy. W sumie zarejestrowano 67 wywiadów pogłębionych z przedstawicielami społeczności lokalnych, w tym osobami opiniotwórczymi reprezentującymi media lokalne, organizacje spo- łeczne i Kościół oraz władze samorządowe. Wywiady były częściowo ustruk- turyzowane i trwały przeciętnie nieco ponad godzinę. Ujęcie jakościowe w kontekście zmian, u których początku jesteśmy, wydaje się szczególnie cenne ze względu na możliwość rekonstrukcji sposobu rozu- mienia komunikacji w  relacji władzy w  gminie przez uczestników badania. Pozwala to niejako wybiec wprzód w  spekulacjach na temat prawdopodob- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 nego kierunku, w którym może podążyć rozwój wykorzystania nowych tech- nologii informacyjnych i komunikacyjnych w samorządzie. W skrajnym uję- ciu może to być kontrola środowiska społecznego przez ośrodki władzy vs. otwarcie na uczestnictwo i zarządzanie miejscowością we współpracy z part- nerami społecznymi. W książce wykorzystano odniesienia do fińskich oraz brytyjskich (szkoc- kich) przykładów wykorzystania stron internetowych, które zostały stwo- rzone z myślą o społecznościach lokalnych. Pod uwagę wzięto doświadczenia wynikające z działania witryn o charakterze oficjalnym, prowadzonych przez urząd miasta, oraz nieoficjalnym, pod warunkiem, że ich funkcją jest poprawa komunikacji między mieszkańcami a samorządem. W obydwu krajach strony urzędowe należą do najlepiej przygotowanych w Europie, jednak Brytyjczycy, w  przeciwieństwie do Finów, korzystają z  nich w  ograniczonym stopniu. Zwłaszcza przykład Finlandii pozwala przybliżyć okoliczności kształtowania stron oficjalnych w kierunku większej otwartości i interaktywności. Celem jest nie tyle przedstawienie uogólnionych wniosków, co naświetlenie najistotniej- szych problemów. Stanowią one doskonały kontekst dla polskich doświadczeń. Wybór Finlandii został podyktowany wyjątkowością tego kraju ze względu na kilka czynników. Po pierwsze, Finlandia jawi się jako swego rodzaju euro- pejski wzorzec rozwoju nowych technologii i wysuwa się na prowadzenie pod względem powszechności korzystania z  nich. Po drugie, w  Finlandii – pań- stwie opiekuńczym – zwraca się szczególną uwagę na wyrównywanie szans w korzystaniu z nowych mediów. Po trzecie, o Finach można powiedzieć, że tworzą społeczeństwo, które ze względu na stopień przynależności do orga- nizacji społecznych, trudny do osiągnięcia przez inne kraje stopień uzwiąz- kowienia oraz poziom czytelnictwa prasy, po Norwegii najwyższy w Europie, można nazwać obywatelskim. Po czwarte, w Finlandii zaglądanie na strony rządowe oraz samorządowe to czwarta pod względem popularności aktywność w sieci3. Ostatnim, ale bardzo istotnym argumentem przesądzającym o wybo- rze Finlandii jest dające się tam zaobserwować niezwykłe zainteresowanie badawcze i praktyczne kwestią zastosowania nowych technologii w aspekcie aktywności społecznej. Również w Wielkiej Brytanii przykłada się znaczną wagę do popularyza- cji nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych wykorzystywanych w kontaktach obywatela z instytucjami politycznymi. Przykład Szkocji wpro- wadza dodatkowy interesujący aspekt. Wymienia się kilka czynników, które współkształtowały zaadaptowanie tam nowych mediów do celów demokracji, w tym politykę decentralizacji w Wielkiej Brytanii przyznającą szerszą auto- nomię regionowi, utworzenie nowego parlamentu i entuzjazm dla programu popularyzacji w kraju nowych technologii. Jeszcze na początku XXI w. Szkocja 3 Finnish Mass Media, Statistics Finland, Joukkoviestimet, Helsinki 2002. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wstęp miała jeden z  najniższych wskaźników dostępu do Internetu w  Wielkiej Brytanii. Na przełomie lat 2002 i  2003 dokonała jednak w  tym zakresie skoku i uplasowała się na poziomie średniej krajowej. Skoro, jak się twierdzi, Szkocja wyróżnia się ze względu na działania oddolne umiejscowione we wspólnotach lokalnych, należałoby oczekiwać szybkiego i sprawnego rozwoju narzędzi, które by je wsparły. Bliższa charakterystyka projektów lokalnych będzie dotyczyć zwłaszcza Tampere (Finlandia) oraz Edynburga i  Aberdeen (Wielka Brytania). Miejscowości te wybrałam, mając na uwadze dającą się w nich zaobserwować intensywność działań w testowaniu nowych mediów jako narzędzi komuni- kacji między samorządem a członkami społeczności lokalnych. W rozdziale trzecim odwołam się do wywiadów, które przeprowadziłam w  2003 r. w Finlandii z twórcami oficjalnych i nieoficjalnych portali internetowych mia- sta Tampere, jak też z badaczką strony poświęconej Oulu. Zarejestrowałam rozmowy z dziesięcioma osobami, w tym badaczami akademickimi, przedsta- wicielem samorządu oraz wolontariuszką – uczestniczką projektu. Osobny wywiad, za pośrednictwem poczty elektronicznej, przeprowadziłam z  koor- dynatorem projektu lokalnego w Górnej Karelii. Przedmiotem moich odnie- sień będzie też pięć wypowiedzi badaczy oraz przedstawicieli władz lokalnych pochodzących ze Szkocji, które uzyskałam drogą elektroniczną. Celem rozdziału pierwszego jest rozważenie przydatności propozycji wysu- wanych przez teoretyków demokracji deliberatywnej do potrzeb społeczności lokalnej pojmowanej jako wspólnota polityczna. Lokalność ujęta zostaje jako miejsce uczestnictwa komunikacyjnego. W obszarze lokalnej sfery publicznej odbywa się debata wynosząca cele wspólnotowe ponad partykularne interesy mieszkańców. Chociaż konsens we współczesnych, złożonych społeczeństwach jest trudny do osiągnięcia, należy założyć, że przy zachowaniu reguł komu- nikacji umożliwiających negocjowanie celów, kompromis w zakresie polityki wydaje się możliwy do osiągnięcia. W procesie dochodzenia do porozumienia zasadnicze znaczenie mają: otwartość systemu, dostępność informacji i zapew- nienie uczciwego przebiegu deliberacji, umożliwiającego wyłonienie najbardziej przekonujących argumentów. Im bardziej zdecentralizowany system władzy, większe kompetencje samorządu i bardziej zakorzenione zasady uczestnictwa w kulturze politycznej, tym, co oczywiste, większa szansa na realizację wyżej przedstawionych postulatów. Istotnym czynnikiem sukcesu tak zarysowanego projektu jest odnalezienie sformalizowanych kanałów komunikacji między sferą publiczną a reprezen- tantami władzy, co czyni bardziej prawdopodobnym dotarcie sygnałów wysy- łanych z  jej obszaru do ośrodków podejmowania decyzji w  gminie. W  roz- dziale drugim istotne jest określenie instytucjonalnych warunków otwartości sfery publicznej na uczestnictwo mieszkańców. Problem ten zostanie przed- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 19 stawiony w nawiązaniu do zagadnień takich jak interaktywność mediów, ich dostępność oraz możliwość wykorzystania jako narzędzi komunikacji i wpływu politycznego. Dokonany zostanie przegląd możliwych form wymiany infor- macji, począwszy od bezpośredniej, mającej charakter mniej lub bardziej sfor- malizowanych spotkań grupy osób, po zapośredniczoną przez prasę, radio, telewizję, jak również Internet. Każda z nich ma pewne zalety, ale też ogra- niczenia, które zostaną pokrótce scharakteryzowane. Komunikacji przez Internet, jeśli nadać jej cechy interaktywności, co nie jest oczywiste, przypi- suje się największe obok komunikacji bezpośredniej znaczenie w uczynieniu relacji władza – obywatel opartą na dialogu. Rozdział trzeci posłuży przedstawieniu Internetu jako nowego medium komunikacji masowej, którego użytkowanie kształtowane jest przez kontekst społeczny. Nacisk zostanie położony na wykorzystanie Internetu dla potrzeb komunikacji w demokracji, a w szczególności w demokracji lokalnej. W ramach tego rozdziału zostaną zaprezentowane możliwe zastosowania narzędzi, jakie oferują nowe media, w zależności od tego, jak teoretyzuje się relacje pomię- dzy obywatelem a  władzą. Następnie, w  odniesieniu do zebranych danych ilościowych oraz jakościowych, zostanie podjęta próba zobrazowania sukce- sów, wyzwań i problemów wykorzystania Internetu w komunikacji pomiędzy samorządem a członkami społeczności lokalnej. Ważne wydaje się nie ograni- czenie analizy do ukazania stopnia i skali adaptacji narzędzi internetowych, lecz rozważenie sposobów ich użytkowania w kontekście czynników społecz- nych i politycznych, które je kształtują. Zobrazowaniu problemów korzystania z nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych w aspekcie zarzą- dzania miejscowością posłużą doświadczenia Finlandii i Wielkiej Brytanii. Rozdział czwarty przedstawia wyniki badania przeprowadzonego w czte- rech miejscowościach. Otwiera go charakterystyka badanych miast ze względu na cechy, które są istotne dla instytucjonalnych podstaw działań komunika- cyjnych między przedstawicielami samorządu a mieszkańcami. W części ana- litycznej zostanie przedstawiona skala i intensywność wykorzystania mediów tradycyjnych w komunikacji publicznej. Uwzględniona zostanie analiza dostęp- ności informacji dotyczących społecznych i  politycznych aspektów życia w badanych miejscowościach. Ustalone będzie także, w jakiej mierze media w  badanych miastach sprzyjają artykulacji spraw istotnych z  perspektywy mieszkańców i stanowią wsparcie dla debaty publicznej. Na tym tle, w dru- giej części rozdziału, analizie zostanie poddana funkcjonalność lokalnych oficjalnych stron internetowych, ze szczególnym zwróceniem uwagi na ich wykorzystanie w komunikacji między mieszkańcami a przedstawicielami władz samorządowych. Wyróżnione będą także problemy wynikające z dotychcza- sowych doświadczeń posługiwania się Internetem jako narzędziem przepływu informacji, konsultacji i partycypacji członków społeczności lokalnych w roz- strzyganiu spraw dotyczących ich miejscowości. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wstęp W podsumowaniu podjętych rozważań, w części końcowej książki, przed- stawiona zostanie próba oceny wykorzystania Internetu w procesie demokra- tyzacji komunikacji politycznej w  społeczności lokalnej. Specyfika polskich doświadczeń nie wynika tylko z mniejszego niż przeciętnie w Europie dostępu do Internetu. Związana jest raczej z okresem transformacji ustrojowej i nie- zakończonym procesem demokratyzacji, zachodzącym zarówno na poziomie funkcjonowania instytucji, jak i świadomościowym, które składają się razem na stosunki władzy w gminie. Sama adaptacja nowych, interaktywnych środ- ków przekazu nie przesądza jeszcze o  jakościowej zmianie w  komunikacji i stosunkach władzy. Dlatego rozważone zostaną okoliczności, które nie tylko prowadzą do zwiększenia wymiany informacji między ośrodkami władz i mieszkańcami, lecz także mogą sprzyjać uwzględnieniu opinii tych drugich w zarządzaniu miastem. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R O Z D Z I A Ł P I E R W S Z Y Społeczność lokalna jako komunikacyjna wspólnota polityczna Wspólnota lokalna przechodzi swój renesans w dyskursie zarówno akademic- kim, jak i politycznym. Paradoksalnie, zyskała ona na znaczeniu wraz z pro- cesem globalizacji, który spowodował umniejszenie roli państwa narodowego. W  odniesieniu do tych okoliczności stawiane są pytania o  przyszłość idei politycznej wspólnoty, jak też o odpowiednie miejsce artykulacji dobra publicz- nego1. Odbywa się to w  atmosferze zaniepokojenia spadkiem tradycyjnych form uczestnictwa obywatelskiego. Wyraz temu daje trwająca przynajmniej od lat 80. XX w. dyskusja dotycząca reformy instytucji demokracji przedsta- wicielskiej, zapoczątkowana w Stanach Zjednoczonych, a następnie podjęta na Starym Kontynencie. David Held pisze, że w obliczu zachodzących zmian w wyłaniającym się nowym porządku sieciowym nakładających się na siebie struktur i procesów o zasięgu zarówno globalnym, jak i lokalnym, znaczenie demokracji oraz jej postulowany model muszą zostać przemyślane. Dostrzega on nadzieję na zbudowanie wielopoziomowego systemu demokracji, którego siłą byłoby odro- dzenie się jej uczestniczącej deliberatywnej formy na poziomie lokalnym2. Z  kolei wspólnota lokalna, jeśli ma być miejscem budowania świadomości politycznej i  tworzenia się wzorców obywatelskości3, musi być otwarta na wyrażenie potrzeb, różne punkty widzenia i debatę, dla której podstawę sta- nowi dostęp do wiarygodnej informacji. Przedmiotem zainteresowania w tym rozdziale jest lokalność, rozumiana jako miejsce uczestnictwa politycznego, oraz komunikacyjne aspekty funk- cjonowania demokracji, nawiązujące do koncepcji sfery publicznej. Podjęte wątki mają służyć rozważeniu przesłanek stojących za opinią o adekwatności propozycji wysuwanych przez teoretyków demokracji deliberatywnej do 1 D. Held, Models of Democracy, Polity, Cambridge 2006, s. 304. 2 Tamże, s. 307–309. 3 J. Kurczewska, Wprowadzenie, [w:] J. Kurczewska (red.), Oblicza lokalności. Tradycja i współ- czesność, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2004, s. XI–XVIII. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Społeczność lokalna jako komunikacyjna wspólnota polityczna potrzeb społeczności lokalnej pojmowanej jako wspólnota polityczna. Celem jest raczej wyeksponowanie połączeń między wyróżnionymi zagadnieniami niż wyczerpująca analiza każdego z nich z osobna. 1. Demokracja deliberatywna – od problemu do metody Robert Dahl pisze: „Milczący obywatel jest nieszczęściem dla demokracji”4. Tymczasem obserwowany współcześnie niski poziom udziału obywateli w pro- cesach decyzyjnych w powiązaniu ze słabą identyfikacją mas z polityką reali- zowaną przez elity mogą być w istotnej mierze traktowane jako kryzys komu- nikowania. Poniżej, po krótkim nawiązaniu do symptomów deficytu demokracji, zostaną rozważone zagadnienia istotne ze względu na reformę instytucji publicznych. 1.1. Deficyt demokracji jako wynik zaburzeń komunikacji publicznej Niemal zawsze istnieje pewien stopień niezadowolenia z instytucji publicznych uzasadniony różnicą między ich postulowaną rolą a wypełnianiem powierzo- nych im zadań. W tym sensie o kryzysie demokracji zapewne mówiono już u  jej początków. Dlatego należałoby zadać pytanie, czy w  ciągu ostatnich dekad wystąpiły zjawiska, które w  szczególny sposób uzasadniałyby twier- dzenie o  pogłębiającym się współcześnie deficycie demokracji. Diagnoza ta znajduje potwierdzenie w spadku zaufania obywateli do zasadniczych instytu- cji demokratycznych5. Robert Dahl ocenia, że ma on miejsce w niepokojącej liczbie dojrzałych demokracji przynajmniej od lat 80. zeszłego wieku6. Mimo że w ostatnich latach trend ten uległ pewnemu zahamowaniu, a w niektórych krajach nawet odwróceniu, wskaźniki zaufania do instytucji nie powróciły do poziomu sprzed 20 lat7. Gdy prócz niskiego poparcia dla działań instytucji 4 R.A. Dahl, What Political Institutions Does Large-Scale Democracy Require, „Political Science Quarterly” 2005, nr 2, s. 196. 5 K. Newton, P. Norris, Confidence in Public Institutions: Faith, Culture or Performance?, [w:]  S.  Pharr, R. Putnam (eds.), Disaffected Democracies: What’s troubling Trilateral Countries?, Princeton University Press, Princeton 2000; R.A. Dahl, A Democratic Paradox?, „Political Science Quarterly” 2000, nr 1, s. 35–40; L. Diamond, L. Morlino, The Quality of Democracy, „Journal of Democracy” 2004, nr 4, s. 20–31; R. Dalton, The Social Transformation of Trust in Government, „International Review of Sociology” 2005, nr 1, s. 133– 154. 6 R.A. Dahl, A Democratic Paradox?, dz. cyt., s. 36. 7 Na podstawie analizy danych pochodzących z  World Values Survey, na które powołuje się część z  wymienionych autorów, można stwierdzić, że między wczesnymi latami 80. a  90. zaufanie do parlamentu spadło w 10 na 14 państw (z uwzględnieniem Belgii, Danii, Finlandii, Francji, Holandii, Hiszpanii, Irlandii, Islandii, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Włoch, Kanady i Sta- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Demokracja deliberatywna – od problemu do metody 23 publicznych daje się zaobserwować społeczne poczucie braku wpływu na rze- czywistość, to nietrudno o obniżenie aktywności obywatelskiej. Jej najprost- szym w  ocenie, a  zarazem najbardziej oczywistym wskaźnikiem jest udział w  wyborach powszechnych. W  stosunku do lat 80. spadł on w  większości państw Europy Zachodniej oraz w Stanach Zjednoczonych. Niemniej widoczne są różnice w poziomie deficytu demokracji w poszczególnych krajach, co można przypisać odmiennej tradycji politycznej i  lokalnej kulturze obywatelskiej8. James Fishkin i Robert Luskin dostrzegają paradoksalny związek między upowszechnieniem prawa do głosowania, a  więc realizacją zasady równości w odniesieniu do praw obywatelskich, a spadkiem aktywności obywatelskiej. Sugerują, że powodem jest przekonanie o relatywnie małym znaczeniu jednego głosu. Niewątpliwie omawiany proces prowadzi do sytuacji, w  której mimo formalnego zrównania obywateli w prawach nie mają oni jednakowego wpływu na rzeczywistość. Po pierwsze, niegłosujący odmawiają sobie całkowicie wpływu na politykę, po drugie, głosujący bez wystarczającej wiedzy o tym, kto może najlepiej ich reprezentować, osłabiają swoją pozycję w walce o własne interesy9. Czy nie jest jednak tak, że frekwencja wyborcza uległa obniżeniu w pań- stwach o różnej wielkości populacji, a ponadto zarówno w stosunku do wybo- rów ogólnokrajowych, jak i lokalnych? Brak poczucia społecznego wpływu na politykę lokalną lub krajową odnosi się nie tylko do problemu skali i zagubie- nia pojedynczego głosu w masie innych. John Deway już w latach 20. XX w. zauważa, w odniesieniu do procesów zachodzących w nowoczesnych, złożo- nych społeczeństwach, że deprecjacja działania demokratycznego jest pochodną władzy ekspertów i ograniczonych możliwości wpływu na rządzących poprzez formowanie opinii publicznej10. David Held potwierdza zarzuty wobec współ- nów Zjednoczonych). Pod koniec lat 90. udało się je odbudować w 6 krajach, niemniej również w  6 pozostaje on na poziomie niższym niż w  latach 80. Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat, czyli od przełomu demokratycznego końca lat 80., wskaźnik zaufania do parlamentu zmniej- szył swoją wartość także w  krajach Europy Środkowej i  Wschodniej (dane porównawcze do- stępne są dla Czech, Słowacji, Polski, Węgier i Słowenii). Źródło: analiza własna na podstawie World Values Survey, http://wvs.isr.umich.edu/ (dostęp: 01.03.2006). 8 Na przykład w ciągu ostatnich dwudziestu pięciu lat zarówno w Finlandii, jak i w Wiel- kiej Brytanii frekwencja w wyborach ogólnokrajowych spadła o kilkanaście procent. Niemniej w pierwszym z omawianych krajów jest ona na poziomie około 70 , czyli o ponad 10 wyższa niż w drugim. Różnica w poziomie aktywności obywateli obydwu państw w wyborach samorzą- dowych jest jeszcze większa. Warto przy tym zauważyć, że w Finlandii w latach 80. zaufanie do parlamentu zmalało aż o 30 . Takiego spadku nie odnotowano wówczas w żadnym państwie europejskim. Mimo to aktywność obywatelska w  tym kraju jest znacznie wyższa niż w  wielu innych państwach. Może to sugerować brak bezpośredniego przełożenia między poziomem zaufania do instytucji a  udziałem w  wyborach. Źródło dotyczące frekwencji wyborczej: Inter- national Institute for Democracy and Electoral Assistance, www.idea.int (dostęp: 01.03.2006). 9 J. Fishkin, R. Luskin, The quest for deliberative democracy, [w:] M. Saward (ed.), Democratic Innovation: Deliberation, Representation and Association, Routledge, London 2000, s. 17–18. 10 J. Dewey, The Public and Its Problems, [w:] J.A. Boydston (ed.), John Dewey: The Later Works, 1925–1953, Volume 2, Southern Illinois University Press, Carbondale and Edwardsville ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Społeczność lokalna jako komunikacyjna wspólnota polityczna czesnej demokracji przedstawicielskiej, która odizolowuje elity polityczne od procesów zachodzących w społeczeństwie, jak również od debaty publicznej11. Może to wpływać na brak motywacji do śledzenia wydarzeń politycznych. Tym bardziej groźna wydaje się sugestia, że de facto polityką kierują son- daże, a na ich wyniki mają wpływ politycy oraz media. Te ostatnie są dla więk- szości jedynym źródłem informacji o sprawach publicznych, stały się też nie- jako oczywistym pośrednikiem w sferze komunikacji pomiędzy wyborcami i ich politycznymi reprezentantami. Na podstawie międzynarodowych badań porów- nawczych można stwierdzić, że codziennie średnio ponad połowa populacji krajów europejskich czerpie z mediów informacje o wydarzeniach politycznych, 30 przyznaje, że robi to przynajmniej raz w tygodniu, a tylko 3 stwierdza, że nie poszukuje tego typu wiadomości w  środkach masowego przekazu12. Środki masowego przekazu, czyli prasa, radio i  telewizja, bywają wska- zywane jako współwinne odsunięcia się obywateli od spraw publicznych. Ocena ta oparta jest na przesłance orzekającej o  kryzysie ich roli. Przełom lat 80. i 90. był okresem liberalizacji prawa wobec mediów elektronicznych, ich prywatyzacji i związanej z tym komercjalizacji treści. Co więcej, na prze- strzeni ostatnich 15 lat odnotowano spadek czytelnictwa oraz upodabnia- nie się prasy prestiżowej, tradycyjnie uznanej za forum debaty publicznej, do prasy bulwarowej13. Procesy te są szeroko komentowane i  niejednokrot- nie krytycznie oceniane ze względu na ich konsekwencje dla komunikacji politycznej14. Lance Bennett i Robert Entman twierdzą na przykład, że pro- 1988 (1927), s. 312–319. Ponadto Dewey odnosi się do prozaicznych przyczyn braku wyso- kiego stopnia zaangażowania w  sprawy publiczne, takich jak zaabsorbowanie codziennością i  wzrost konkurencji dla polityki w  postaci rozrywki. Tamże, s. 321. Pojawia się też sugestia skokowego zainteresowania sprawami publicznymi i  rozbudzenia opinii publicznej w  okresie transformacji społecznej, gdy rozstrzygają się kwestie konstytutywne. Ten wątek znajduje po- twierdzenie w najnowszej historii i opracowaniach do niej się odnoszących. 11 D. Held, dz. cyt., s. 234. 12 Analiza własna na podstawie danych World Value Survey http://www.worldvaluessurvey. org/ (dostęp: 01.01.2006). 13 Analiza sytuacji na rynku prasy drukowanej od połowy lat 90. została przedstawiona w  raporcie dla Komisji Europejskiej „The European Newspaper Market”, Komisja Europejska,
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Internet i komunikowanie we wspólnocie lokalnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: