Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00055 003416 18772998 na godz. na dobę w sumie
Islamska Republika Iranu na arenie międzynarodowej. Motywacje i kierunki polityki - ebook/pdf
Islamska Republika Iranu na arenie międzynarodowej. Motywacje i kierunki polityki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 628
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-452-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Autorami są polscy i zagraniczni badacze współczesnego Iranu, w tym spora ich część pochodzi z Iranu. W ten sposób udało się stworzyć nietuzinkowy, różnorodny oraz w dużej mierze holistyczny obraz tego państwa. Artykuły są bowiem często opisem nie tyle z zewnątrz - badacza, który przygląda się państwu i nakłada na nie swoją optykę - ile od wewnątrz, a zatem autorów mieszkających w Iranie lub się z niego wywodzących.

Z recenzji dr hab. Katarzyny Górak-Sosnowskiej
Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Jakie są dążenia Iranu? Co chce osiągnąć Republika Islamska w regionie? Jakie są jej motywacje, szanse i oczekiwania? Skąd wynika często diametralnie odmienna ocena zasadniczych kwestii przez irańskich decydentów i Zachód? Próba odpowiedzi na przynajmniej część z tych pytań stanowi aspirację prezentowanej książki. W tym celu poproszono wybitnych ekspertów od Iranu, by zmierzyli się z najbardziej palącymi tematami.

dr Robert Czulda
Uniwersytet Łódzki

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

S  Ali Ansari, Słowo wstępne ...................................................................................... 7 Robert Czulda, Wprowadzenie .............................................................................. 9 CZĘŚĆ I UWARUNKOWANIA WEWNĘTRZNE Ahmed Salah Hashim, „Rząd wojskowych w Iranie to dziecinne marzenie”. Relacje cywilno-wojskowe w Islamskiej Republice Iranu ................................ 15 Nima Baghdadi, Irańska kultura strategiczna a negocjacje nad porozumie- niem jądrowym JCPOA ......................................................................................... 47 Radosław Fiedler, Dwugłos czy dualizm w polityce zagranicznej Islamskiej Republiki Iranu? ...................................................................................................... 69 Hosejn Mohammadi Sirat (Hossein Mohammadi Sirat), Rola ideologii muzułmańskiej w interesie narodowym, polityce zagranicznej i bezpie- czeństwa Iranu – studium poglądów imama Chomejniego ........................... 87 Sadżdżad Talebi (Sajjad Talebi), Strategiczne kalkulacje Iranu w wymiarze polityki bezpieczeństwa i polityki zagranicznej ............................................. 113 Przemysław Osiewicz, Ideologia a polityka zagraniczna Islamskiej Repu- bliki Iranu. W stronę pragmatyzmu czy idealizmu? ...................................... 133 Robert Czulda, Znaczenie Zatoki Perskiej z perspektywy Iranu ................. 153 Mehran Haghirian, Cele i uwarunkowania polityki zagranicznej Islam- skiej Republiki Iranu ............................................................................................ 171 CZĘŚĆ II RELACJE ZE ŚWIATEM Marcin Rzepka, Rekonceptualizacja irańskiej dyplomacji religijnej. Iran i świat chrześcijański ........................................................................................... 199 Hamed Kazemzade (Hamed Kazemzadeh), Polityka Iranu wobec Kaukazu po umowie nuklearnej 2015 roku ........................................................................ 221 Jakub Gajda, Polityka Islamskiej Republiki Iranu wobec Afganistanu po 2001 roku ........................................................................................................... 239 Rafał Ożarowski, Liban w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa Iranu .... 267 6 Nader Entessar, Irańsko-saudyjska łamigłówka ............................................ 285 Aleksander Głogowski, Strategiczna współpraca Pakistanu z Iranem ..... 311 Mandana Tiszejar (Mandana Tishehyar), Neoregionalizm i element kultu- rowy w polityce zagranicznej Iranu na obszarze Eurazji Środkowej ........... 339 Elahe Kulaji (Elaheh Koolaee), Mehdi Hosejni Taghiabad (Mehdi Hosseini Taghiabad), Dyplomacja naukowa Islamskiej Republiki Iranu na Kaukazie Południowym ......................................................................................................... 351 Piotr Baranowski, Rywalizacja irańsko-saudyjska i zmiana w globalnym systemie politycznym ........................................................................................... 373 Szahram Akbarzade (Shahram Akbarzadeh), Iran i Da’isz. Szyicka potęga z przymusu ............................................................................................................ 397 CZĘŚĆ III WYMIAR STRATEGICZNY Trita Parsi, Arabowie, którzy zbliżyli Iran i Stany Zjednoczone ................. 417 Nikołaj Kożanow (Nikolay Kozhanov), Współpraca Rosji z Iranem w Syrii: rzeczywistość czy  kcja? .................................................................................... 445 Luciano Zaccara, Poszukiwanie przez Iran statusu potęgi regionalnej ...... 467 Amir M. Hadżi-Juse (Amir M. Haji-Youse ), Polityka Iranu w syryjskiej wojnie domowej – od liberalnego pacy zmu do liberalnego interwencjo- nizmu ...................................................................................................................... 497 Katarzyna Czornik, Islamska Republika Iranu w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych. Elementy ciągłości i zmiany .................................... 521 Manuczehr Dorradż (Manochehr Dorraj), Relacje Chin z Iranem i Arabią Saudyjską – ostrożne balansowanie .................................................................. 551 Pouria Askari (Pouria Askary), Amir Said Wakil (Amir Saed Vakil), Iran i międzynarodowe prawa człowieka. Uwagi historyczne i prawne ............. 569 Mahdi Zolfaghari, Wpływ so power Islamskiej Republiki Iranu na falę arabskich rewolucji .............................................................................................. 585 Mahnaz Zahirineżad (Mahnaz Zahirinejad), Strategia energetyczna Iranu w relacjach z Chinami po zimnej wojnie .......................................................... 595 Biogramy ............................................................................................................... 611 Indeks osobowy ................................................................................................... 623 S  Słowa Winstona Churchilla o Rosji, którą określił mianem „zagadki owianej tajemnicą z enigmą w środku”, z powodzeniem można odnieść także do Islamskiej Republiki Iranu. Niewiele państw wywołuje tak wiele frustracji wśród analityków stosunków międzynarodowych, jak właśnie Iran. Powoduje to tworzenie coraz bardziej kompleksowych ram poję- ciowych i konstrukcji intelektualnych, które mają pomóc rozszyfrować politykę tego państwa, determinanty oraz czynniki napędzające jego nie- przejrzysty system polityczny. Trudności te stanowią nie tylko efekt ce- lowych zamierzeń „zaciemniających” ze strony irańskich elit, które wolą pozostać niezrozumiałe, ale są też rezultatem prawdziwie bizantyjskiej złożoności irańskiej polityki. Kompleksowość ta, czy też „chaos kontrolo- wany”, jest faktycznym wytworem systemu politycznego, którego racjo- nalność co jakiś czas wymyka się praktykom. Niezależnie od determinacji irańskich polityków, chcących uwypuklić jakościową odmienność swoich działań i koncepcji, można dostrzec wiele ciągłości łączących ich z poprzednikami – jest ich dużo więcej, niż wyni- kałoby z pobieżnej analizy. Pozytywnym przykładem ciągłości politycznej jest kontynuacja programu nuklearnego – Republika Islamska wskazuje jego legitymację poprzez odwoływanie się do wcześniejszego przyjęcia tego programu przez monarchię, którą obaliła. Ciągłość jednak znacznie wykracza poza celowe i świadome nawiązania. Republika Islamska ma bowiem taki sam bagaż geopolityczny i historyczny jak jej poprzedni- czka. To właśnie te dwa elementy – geogra a i historia – stanowią punkt wyjściowy kształtujący irańską politykę zagraniczną i bezpieczeństwa. Uwarunkowania geogra czne zdają się oczywiste. Jak stwierdził swe- go czasu jeden z wybitnych amerykańskich analityków, znaczenie Iranu wynika z faktu, że państwo to zajmuje „naczelne miejsce” – nie tylko jako dominująca siła w Zatoce Perskiej, będącej krytycznym kanałem tranzytowym dla większości surowców energetycznych świata, ale tak- że jako łącznik pomiędzy regionami, w tym bogatym w surowce ener- getyczne wybrzeżem nadkaspijskim i Azją Środkową, a także pomiędzy 8 Słowo wstępne Azją Południową i traktowanym szeroko Bliskim Wschodem. Geogra a i związana z nią polityka została w decydujący sposób ukształtowana poprzez doświadczenia historyczne i będący jej owocem bagaż. Z perspektywy historycznej państwa, które dominowały nad Wyżyną Irańską, rozciągały swoje wpływy na bogate i żyzne równiny Mezopotamii i Azji Środkowej. Aż do XVIII wieku projekcja siły Iranu oraz analizy bez- pieczeństwa odnosiły się do osi wschodnio-zachodniej – z jednej stro- ny była to potęga osmańska, z drugiej – indyjskie imperium Wielkich Mogołów. Jednak wraz z pojawieniem się mocarstw europejskich oś ta przybrała charakter północno-południowy. Za sprawą ekspansji rosyj- skiej na północy oraz brytyjskiej w Indiach zasięg irańskiego imperium oraz jego zdolność oddziaływania, co tworzyło tak zwany „świat per- ski”, były systematycznie ograniczane i powstrzymywane. Przez więk- szość dwóch ostatnich stuleci Iran tworzył krytyczną „strefę graniczną” pomiędzy rywalizującymi mocarstwami – Rosją (a później Związkiem Sowieckim) i Wielką Brytanią, a następnie Stanami Zjednoczonymi, któ- re z czasem przystąpiły do walki o wpływy i kontrolę polityczną. Takie, a nie inne realia geopolityczne systematycznie ograniczały zdolność Iranu do manewru w regionie. Miały one również niebagatelny wpływ na percepcję irańskich decydentów politycznych, którzy począwszy od XIX wieku próbowali zrzucić z siebie imperialne jarzmo i odzyskać regionalną pozycję. Dopiero zmiana w dwubiegunowych realiach geopolitycznych da- ła Iranowi nowe nadzieje i szansę na zrealizowanie marzeń o powro- cie do złotej epoki. Upadek Związku Sowieckiego w 1991 roku otworzył region Azji Środkowej i Kaukazu Południowego na nową „Wielką Grę”, w której Iran stał się aktywnym, a nie biernym, uczestnikiem. Osławiona „Globalna Wojna z Terrorem”, najpierw uruchomiona w Afganistanie w 2001 roku, a następnie w Iraku w 2003 roku, w znaczącym stopniu wpłynęła na regionalną architekturę sił. Na dwóch osiach, to jest pół- noc-południe i wschód-zachód, Iran był w stanie wykorzystać odwrót tradycyjnych struktur siły i zająć tam pozycję, która nie miała sobie rów- nych od XVIII wieku. Republika Islamska, w nie mniejszym stopniu niż poprzedzające ją monarchie, liczyła na utrzymanie swoich wpływów w regionie. Bez wątpienia „imperialna spuścizna” stanowi ważny element myślenia irańskich decydentów, zarówno prześladując, jak i inspirując ich ambicje. Ali M. Ansari University of St Andrews W Gdyby chcieć wskazać jednego z najważniejszych aktorów na Bliskim Wschodzie, a jednocześnie jedno z najsłabiej opisanych państw regionu – przynajmniej w polskiej literaturze z zakresu nauk politycznych i sto- sunków międzynarodowych – byłaby to bez wątpienia Republika Islamska. Trudno bowiem nie dostrzec, że Iran to współcześnie jeden z czołowych demiurgów w regionie, i to mimo przeszło 30 lat między- narodowych sankcji, wzmocnionych w ostatniej dekadzie, co stanowiło odpowiedź na kontrowersyjny program nuklearny tego państwa. Efektem napięć i kryzysów było zawarcie w 2015 roku porozumienia (JCPOA) pomiędzy Iranem i tak zwaną grupą P5+1, a więc Stanami Zjednoczonymi, Rosją, Chinami, Francją, Wielką Brytanią oraz pozostającymi poza Radą Bezpieczeństwa ONZ Niemcami. Oczekiwano, że porozumienie P5+1 otworzy nowy rozdział w relacjach Iranu ze światem. Państwo to miało powrócić na łono „społeczności mię- dzynarodowej”, a ta – zainwestować w gospodarkę Iranu. Tak się jednak nie stało. Iran, z jednej strony, zawiesił najbardziej niepokojące elementy swojego programu jądrowego, zgodnie z umową, ale z drugiej – zwiększył swoją aktywność w regionie, przede wszystkim w Syrii. Doprowadziło to ostatecznie do ponownego zwiększenia napięcia, a w 2018 roku do jednostronnego wycofania się Stanów Zjednoczonych z JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action). Według prezydenta Donalda Trumpa poro- zumienie z Iranem jest dla Zachodu niekorzystne – pozwala Teheranowi kontynuować swoje ekspansywne, zdaniem Amerykanów, działania w re- gionie, a także w dalszym ciągu rozwijać program rakiet balistycznych. Decyzja Amerykanów uzmysławia Iranowi, że Waszyngton będzie prowa- dzić politykę presji wymierzonej w to państwo. Jednak z racji na względnie ograniczony potencjał gospodarczy i polityczny, co przejawia się niewielką liczbą państw przyjaznych Iranowi, przeciwdziałanie amerykańskiej polity- ce będzie niezwykle trudne. 10 Wprowadzenie Chociaż obecnie porozumienie JCPOA nadal istnieje, w formie umo- wy pomiędzy Iranem i P4+1, to zarówno przyszłość jego, jak i samej Republiki Islamskiej pozostaje wielką niewiadomą. Inwestycje, na które liczył prezydent Iranu Hasan Rouhani nie napłynęły – on sam musi oba- wiać się o swoją polityczną przyszłość, podobnie jak obóz reformistów, dla których problemy z JCPOA to gigantyczna klęska ich koncepcji poli- tycznej. Niektórzy irańscy komentatorzy i politycy z kręgów konserwa- tywnych już zapowiedzieli szybki powrót do wzbogacania uranu, a także zwiększenia liczby wirówek. Wątpliwości wokół Iranu jest więcej – naj- wyższy przywódca ma już swoje lata i przesilenie polityczne związane z walką o władzę po jego nieuchronnym odejściu jest jedynie kwestią czasu. Przyszłość syryjskiego prezydenta Baszszara al-Asada i pozycja Iranu w Syrii również daleka jest od poznania, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę dynamikę relacji rosyjsko-izraelskich. Pewne pęknięcia w relacjach na linii Moskwa– Teheran już można dostrzec. Co więcej, decyzja prezydenta Trumpa stanowiła poważny cios wy- mierzony w gospodarkę Iranu, która w 2018 roku zatrzęsła się w posa- dach – największy kryzys ekonomiczny od czasów prezydenta Mahmuda Ahmadineżada stał się faktem. Próba gospodarczego zbliżenia się Iranu do Azji, którą w grudniu 2016 roku podjął rozmawiający z przedstawi- cielami Chin, Indii i Japonii minister spraw zagranicznych Mohammad Dżawad Zarif, jak na razie, nie przyniosła oczekiwanych korzyści, chociaż Iran zwiększył dzięki JCPOA eksport ropy na owej na tamtejsze rynki. Od końca 2017 roku musi on borykać się z narastającymi niepokojami spo- łecznymi, które w nadchodzącej przyszłości raczej ulegną intensy kacji. Na rychłą poprawę raczej się nie zapowiada – irański rząd nie ma po- mysłu, jak rozwiązać problemy makroenomiczne, strukturalne, a różne państwa – nie tylko Stany Zjednoczone, ale także Izrael, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie – liczą, że kryzys gospodarczy doprowa- dzi do ostatecznego upadku Republiki Islamskiej. Tego z kolei boją się sami Irańczycy – nawet jeśli nie popierają rządów religijnych, to mają świadomość, że ich kraj może stoczyć się w przepaść i stać się drugą Syrią – pogrążoną w wojnie domowej i przemocy, na czym skorzystają jedynie obce mocarstwa. Do tego dochodzą inne wyzwania, przed którymi stoi Republika Islamska, w tym przede wszystkim narastający kryzys wodny. Bez wątpienia stanowić on będzie jeden z głównych wątków analiz na te- mat Iranu w nadchodzących latach. Jakie są jednak aspiracje Iranu? Co chce osiągnąć Republika Islamska w regionie? Jakie są wyzwania, szanse i oczekiwania? Skąd wynika czę- Wprowadzenie 11 sto diametralnie odmienna ocena zasadniczych kwestii pomiędzy irański- mi decydentami a Zachodem? Próba odpowiedzi na przynajmniej część z tych pytań stanowi aspirację niniejszej książki. W tym celu zebrano gru- pę wybitnych ekspertów do spraw Iranu, których następnie poproszono, by zmierzyli się z najbardziej palącymi tematami. Wśród osób publiku- jących swoje artykuły na niniejszych łamach są autorzy z wielu państw, w tym także z Iranu, co ma pozwolić zaprezentować irański punkt widze- nia. Nie ma wątpliwości, że niektóre opinie i interpretacje faktów mogą wydawać się kontrowersyjne, ale taki był naczelny cel pracy – przedsta- wić świat i jego dynamikę z perspektywy Islamskiej Republiki Iranu. By ułatwić Czytelnikowi lekturę, zastosowano tłumaczenie tytułów prac w językach obcych (z wyjątkiem angielskiego) – dotyczy to szcze- gólnie tytułów, zarówno opracowań naukowych, jak i artykułów praso- wych, w języku perskim. W tym celu posłużono się uproszczoną trans- literacją i transkrypcją języka perskiego. Za ten element książki pragnę podziękować Jakubowi Gajdzie. *** Książka nie powstałaby bez cennych, często krytycznych wskazó- wek uznanych badaczy, którzy merytorycznie wspierali prace na kolej- nych etapach redakcyjnych. Słowa podziękowania kieruję do Pani prof. dr hab. Justyny Zając (Uniwersytet Warszawski), Pana prof. dr. hab. Andrzeja Makowskiego (Akademia Marynarki Wojennej im. Boha- terów Westerpla e w Gdyni), Pana prof. dr. hab. Daniela Boćkow- skiego (Uniwersytet w Białymstoku), Pana prof. dr. hab. Ryszarda Mach- nikowskiego (Uniwersytet Łódzki), Pana dr. Wojciecha Grabowskiego (Uniwersytet Gdański), Pana dr. Michała Słowikowskiego (Uniwersytet Łódzki), Pana dr. Mariusza Ruszela (Politechnika Rzeszowska), Pana prof. dr. hab. Przemysława Osiewicza (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) oraz Pana prof. dr. hab. Rafała Ożarowskiego (Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni). Robert Czulda Łódź, marzec 2019 roku e i n d e i s ą s e j a r k i u n a r I a k i l b u p e R a k s m a l s I z c i w e i k z r w a W r t o i P . s y R CZĘŚĆ I UWARUNKOWANIA WEWNĘTRZNE Ahmed Salah Hashim S. Rajaratnam School of International Studies – Singapur Nanyang Technological University – Singapur „R   I   ” R   I R I Wprowadzenie Od samego początku rewolucji islamskiej, a następnie zwycięstwa jej twórców, przywódcy Islamskiej Republiki Iranu mieli świadomość znaczenia relacji cywilno-wojskowych. Wiele lat temu w tym pań- stwie, wówczas w relatywnie młodej republice, przeprowadzono de- batę na temat owej kwestii. W jednym z opiniotwórczych dzienników zamieszczono wówczas artykuł pod tytułem Rząd wojskowych w Iranie to dziecinne marzenie. Czy jest tak faktycznie? Można się zastanawiać, czy wizja rządu wojskowego jest aż tak niewyobrażalna – zwłaszcza biorąc pod uwagę dramatyczne wydarzenia, jakich Iran doświadczył w ostatnim czasie, zarówno na płaszczyźnie wewnętrznej, jak i międzynarodowej. W ostatnich kilkunastu latach znaczącemu wzrostowi uległ polityczny i gospodarczy wpływ niektórych elementów szerokiego i wielopozio- mowego wojska. Doszło także do zwiększenia napięć pomiędzy rządem a strukturami wojska. Niestabilne środowisko międzynarodowe oraz pre- sja ze strony innych potęg, z którą Republika Islamska musi sobie radzić, dała wojskowemu establishmentowi nadnaturalną siłę w zakresie kształ- towania i realizowania polityki bezpieczeństwa. Problemy społeczno- -gospodarcze Iranu przyczyniły się do nieoczekiwanego wybuchu pro- testów w grudniu 2017 i styczniu 2018 roku. Zaalarmowało to zarówno rząd, jak i struktury wojskowe. Niniejszy artykuł, będący elementem większego projektu na temat relacji cywilno-wojskowych w Iranie, ma na celu przedstawienie krótkiej i zwięzłej historii irańskich stosunków cywilno-wojskowych, a dokładniej ewolucji relacji między wojskiem i pro- cesem politycznym w Islamskiej Republice Iranu w latach 1979–2018. Relacje cywilno-wojskowe odnoszą się do interakcji pomiędzy struktu- rami wojska i rządzącym systemem politycznym. Ich dynamika i charakter 16 Ahmed Salah Hashim stanowią trwały problem polityczny. Państwa i ich przywódcy two- rzą siły zbrojne, by chroniły one ich oraz obywateli – zarówno przed wrogami zewnętrznymi, jak i wewnętrznymi. Jednocześnie państwa muszą funkcjonować z obawą przed instrumentami przemocy, które sa- me stworzyły i na które przeznaczają duże środki  nansowe. Wojsko mo- że stać się zagrożeniem dla państwa i jego władzy – niezależnie od syste- mu politycznego w danym państwie. Wielu badaczy poświęca dużo energii na studia dotyczące Iranu. Historycy, politolodzy i socjologowie wykorzystują swoją wiedzę, by cho- ciaż w części zrozumieć logikę kierującą monarchią Pahlawich, przełomo- wą rewolucję irańską 1979 roku i oczywiście kierunek działań Islamskiej Republiki Iranu. Pomimo tego kwestia roli, jaką siły zbrojne odgrywają w irańskiej polityce, pozostawała praktycznie niezbadana – szczególnie, jeśli porówna się ją z ogromem dorobku ostatnich sześciu dekad w zakresie badania relacji cywilno-wojskowych w państwach Globalnego Południa, na które składają się liczne i często odmienne przykłady, takie jak Argen- tyna czy Zimbabwe. Iran nigdy nie doświadczył interwencji czy też bezpośrednich rządów wojskowych, co po II wojnie światowej występowało w wielu państwach rozwijających się. Pozostaje on w jaskrawym kontraście ze swoimi sąsia- dami – Turcją, Pakistanem i Irakiem, gdzie establishment wojskowy co jakiś czas interweniował, często krwawo, w proces polityczny. Dyskusja na temat roli wojska w rewolucji islamskiej, a właściwie jej braku, jest zauważalna1. Niewielu badaczy dostrzegło jednak konieczność odnie- sienia się do socjopolitycznej roli irańskiego wojska w czasie rewolucji. To niezwykła sprawa, biorąc pod uwagę fakt, że siły zbrojne ancien régime – to, co zrobiły, i to, czego nie zrobiły – były kluczowym elementem re- wolucji i jej ostatecznego rozstrzygnięcia. Lenin, będący archetypem rewolucji, powiedział, że „żadna rewolucja ludowa nie może triumfować bez pomocy części wojska, na barkach którego trwa stary reżim”2. W owych rewolucyjnych relacjach, a nawet w polityce wewnętrznej, charakteryzującej się takimi zawirowaniami, jak wojna czy walki frak- cyjne, wojsko odgrywa rolę kluczową – być może często faktycznie jest decydującą siłą, wpływającą na rozstrzygnięcie procesu politycznego. 1  Ciekawa analiza relacji cywilno-wojskowych podczas irańskiej rewolucji znajduje się w: S.A. Arjomand,  e Turban for the Crown:  e Islamic Revolution in Iran, Oxford Uni- versity Press, New York 1988, s. 119–128. 2  Cyt. za: A.J. Joes, From the Barrel of a Gun: Armies and Revolution, Pergamon-Brassey’s, McLean, VA 1986, s. xi. „Rząd wojskowych w Iranie to dziecinne marzenie”… 17 Politolog, ekspert w dziedzinie polityki wojskowej Ameryki Łacińskiej, Alfred Stepan zauważył w swej analizie brazylijskiego wojska, że reakcja żołnierzy na kon ikt w podzielonym społeczeństwie „w dużym stopniu daje odpowiedź na pytanie, kto ostatecznie wygra, a kto przegra, kto ma władzę, a kto nie”3. Takie stwierdzenie jest prawdziwe także w odniesieniu do Iranu – niezależnie czy w czasach imperialnych, czy republikańskich. Co więcej, nawet podczas okresu „normalności” i relatywnie krótkich rzą- dów dynastii Pahlawich, a także Republiki Islamskiej wojsko odgrywało nadrzędną rolę w procesach politycznych i społeczno-gospodarczych. Tło historyczne Iran to starożytne państwo z godnymi szacunku tradycjami wojsko- wymi, sięgającymi wielu stuleci4. W pierwszym okresie, od czasów sta- rożytnych (przedmuzułmańskich) do pierwszych nowożytnych dynastii islamskich, irańskie relacje cywilno-wojskowe były poddawane wpły- wom różnych kultur militarnych, a rozróżnienie pomiędzy sferą cywilną i wojskową – zatarte. Książęta lub członkowie arystokracji, będący blisko monarchii, często otrzymywali oddziały wojskowe, którymi mogli dowo- dzić. Wodzowie plemienni natomiast dowodzili regionalnymi lub lokal- nymi siłami, które równie często okazywały się zarówno zagrożeniem, jak i wsparciem dla monarchii. Owi prowincjonalni przywódcy skupiali w swoich rękach sporą siłę militarną, która nierzadko miała znaczny wpływ na polityczną stabilność centrum – stolicy. W starożytności, kiedy to władca był naczelnym dowódcą wojska, kontrola operacyjna często znajdowała się w rękach wysokiego rangą o cera (Iransepahbad), który pełnił także funkcję ministra wojny i naj- ważniejszego dyplomaty, mogącego w imieniu monarchy negocjować porozumienia pokojowe. O cer ten, członek arystokracji czy nawet ro- dziny królewskiej, składał sprawozdania bezpośrednio przed władzą. Ze względu na swoją pozycję znajdował się w wąskim kręgu królewskich doradców. Mając świadomość zagrożeń, jakie powstają, gdy zbyt wiele władzy wojskowej znajduje się w rękach jednego o cera, jeden z monar- chów zdecentralizował struktury wojskowe i zdywersy kował dowód- ców, z których każdy dowodził jednym korpusem – na północy, południu, wschodzie i zachodzie. O ile pozwoliło to rozwiązać problem koncentracji 3 A. Stepan,  e Military in Politics: Changing Pa erns in Brazil, Princeton University Press, Princeton, NJ 1971, s. 7. 4 A. Christensen, L’Iran sous les Sassanides, Ejnar Munksgaard, Copenhagen 1944, s. 130–132. 18 Ahmed Salah Hashim siły w jednych rękach, o tyle jednocześnie generowało inne problemy. Monarcha musiał teraz kontrolować czterech dowódców rozmieszczo- nych na krańcach imperium, wśród których z czasem rosła zdolność samodzielnego działania bez wiedzy centralnego ośrodka decyzyjnego. Monarchowie zostali więc zmuszeni rozgrywać dowódców między so- bą, aby w ten sposób uniemożliwić im ewentualne zawiązanie koalicji wymierzonej we władcę. W odróżnieniu od wielu swoich sąsiadów, ani Iran starożytny, ani współczesny nie odniósł sukcesu przy próbie stworzenia i utrzymania jednego, połączonego i narodowego systemu wojskowego pod kontro- lą państwa. Brak armii narodowej był szczególnie widoczny, począwszy od XVII aż do wczesnego okresu XX wieku. Władcy irańscy – od Safa- widów po Kadżarów – opierali się na małych i nieefektywnych quasi- -regularnych siłach, które często w niezorganizowany sposób szkolili europejscy o cerowie. Drugim elementem tego wojska były nie zawsze solidne i rzetelne siły plemienne, kontrolowane przez przywódców tych- że plemion, a nie przez rząd. Seria porażek poniesionych z rąk sąsiedzkich imperiów, takich jak Osmanowie i carska Rosja, przekonała irańskich monarchów w XIX wieku, by spróbować stworzyć nowoczesne instytu- cje wojskowe, będące pod kontrolą rządu centralnego5. Próby podjęte przez Kadżarów w XIX i na początku XX wieku w du- żym stopniu były nieudane. W pierwszych latach ubiegłego stulecia w Iranie doszło nawet do powstania wielu quasi-samodzielnych sił woj- skowych, szkolonych i do pewnego stopnia inspirowanych przez różne potęgi europejskie. Dość wymienić tu brygadę Kozaków, w której do- wódcami byli Rosjanie. To także żandarmeria, którą kierowali Szwedzi i Niemcy, podczas gdy South Persia Ri es pozostawała dowodzona przez brytyjskich o cerów. Dwie pierwsze formacje rywalizowały ze sobą o wpływy i kontrolę procesu politycznego w Teheranie6. Na początku XX stulecia wielu irańskich nacjonalistów zaczęło wy- stępować przeciwko gwałtownemu spadkowi politycznej pozycji ich państwa. W szczególności nie podobało się im, że wiele obcych sił ma istotny wpływ na dworze w Teheranie, co często wynikało z faktu, iż kontrolowały one quasi-samodzielne siły wojskowe. Stan ten najlepiej uwydatniał polityczną i militarną słabość irańskiego rządu. Momentem 5  Szerzej zob. R. McDaniel,  e Shuster Mission and the Persian Constitutional Revolution, Bibliotheca Islamica, Minneapolis, MN 1974, s. 22. 6  H. Sadri, Iran, [in:]  e Political Role of the Military: An International Handbook, eds. C.P. Danopoulos, C. Watson, Greenwood Press, Westport, CT 1996, s. 207–208. „Rząd wojskowych w Iranie to dziecinne marzenie”… 19 niezwykle ważnym była rewolucja konstytucyjna w 1906 roku, której ha- sła odnosiły się do eliminacji rządów tyranii oraz wyrugowania obcych wpływów z Iranu, a także żądania ustanowienia rządów prawa i utworze- nia nowoczesnej armii. Oczekiwania te nie zostały powszechnie przyjęte, co doprowadziło do wybuchu długotrwałego kon iktu pomiędzy reakcyj- nymi siłami konserwatywnymi, skupionymi wokół monarchii, a oświe- conymi siłami liberałów. Ten pierwszy ośrodek próbował użyć będących do dyspozycji rządu centralnego oddziałów wojskowych, by bezskutecznie represjonować konstytucjonalistów, których z kolei poparła część formacji. Po I wojnie światowej Iran pogrążył się w chaosie politycznej anar- chii, pogłębianej przez wyniszczające problemy społeczno-gospodarcze. Stworzyło to doskonałą okazję dla ambitnego, ale na wpół niepiśmienne- go o cera, pułkownika Rezy Chana z brygady Kozaków. W dniu 21 lutego 1921 roku pułkownik dokonał pierwszego przewrotu w najnowszej histo- rii Iranu – celem byli skorumpowani politycy w Teheranie, a nie chęć oba- lenia panującego wówczas szacha. Reza Chan pomógł cywilowi i politycz- nemu reformatorowi – Sajjidowi Zii Tabatabajowi – uzyskać stanowisko premiera. Zia obiecał wiele reform, jednak ostatecznie jego działalność doprowadziła do jego izolacji. Odsunął się od niego także ten, który dał mu władzę – Reza Chan. Po usunięciu Zii w maju 1921 roku Reza Chan ogłosił się ministrem wojny. Wykorzystał stanowisko do scementowania władzy nad różnymi formacjami wojskowymi. Uczynił to poprzez ich połączenie w jedną, narodową armię, którą następnie wykorzystał do rozbicia kilku opozycyjnych i separatystycznych ruchów na terenie całego kraju. W kolejnym okresie Reza Chan systematycznie zwiększał swoją wła- dzę. Pięć lat po puczu obalił konającą dynastię Kadżarów i w drugiej poło- wie 1926 roku koronował się jako Reza Szah z dynastii Pahlawich. Armia stała się kluczowym elementem nowej dynastii. Reza Szah niemal w cało- ści opierał się na wojsku, aby zachować władzę i zwiększyć swoją legity- mację. Zabiegał, by o cerowie jego armii trzymali się z dala od polityki, choć sam w czasach, gdy dowodził brygadą Kozaków, a później irańską armią jako minister wojny, czynił dokładnie odwrotnie. Teraz jednak stał się cywilnym zwierzchnikiem i jakakolwiek próba wpływania przez woj- sko na proces polityczny, w którym to on – monarcha – dominował, by- ła nie do przyjęcia7. By utrzymać lojalność armii, Reza Szah przeznaczał 7 Niniejszy fragment w dużym stopniu powstał w oparciu o następujące prace: R. Ste- wart, Sunrise at Abadan:  e British and Soviet Invasion of Iran, 1941, Praeger, New York 1988; H. Arfa, Under Five Shahs, Jon Murray, London 1964; S. Cronin, A. Mehrad, Iran unter der Her- rscha Reza Schahs, Campus Verlag, Frankfurt 1977, s. 91–133. 20 Ahmed Salah Hashim na jej potrzeby znaczne sumy pieniędzy. Szczególne znaczenie przykładał do wysokich rangą o cerów, których utrzymywał przy sobie za sprawą awansów i osobistych korzyści. Reza Szah usuwał lub przesuwał na inne stanowiska tych, których uznawał albo za zbyt samodzielnych, albo też będących zagrożeniem dla młodej dynastii. W pierwszym okresie II wojny światowej Iran prowadził politykę neutralności, choć jednocześnie był proniemiecki, co spotkało się z nie- zadowoleniem zarówno Wielkiej Brytanii, jak i Związku Sowieckiego. Był jednocześnie ważnym producentem ropy na owej i mostem tranzy- towym, ułatwiającym przerzut zaopatrzenia do Związku Sowieckiego. Doprowadziło to do brytyjskiej i sowieckiej inwazji na Iran oraz będącej jej efektem okupacji kraju. Rezę Szaha zmuszono do abdykacji, a 16 wrze- śnia 1941 roku na tronie zainstalowano jego syna, Mohammada Rezę, któ- ry, by przetrwać, musiał odbudować legitymację dynastii. By to uczynić, konieczne stało się odtworzenie rozbitej armii. Władca przekonał do tego nowego gracza na Bliskim Wschodzie – Amerykanów, którzy początko- wo wyrażali pewną niechęć wobec włączenia się zarówno w odbudowę, jak i modernizację irańskiej armii. Relacje cywilno-wojskowe w pierwszych latach władania Iranem przez Mohammada Rezę Szaha były niestabilne. Na początku lat 50. nacjonali- styczny premier Mohammad Mossadegh postanowił sprzeciwić się mo- narsze i przejął władzę – wojskową i cywilną. Złożył wojsku wiele propo- zycji, ale nie był w stanie uzyskać poparcia korpusu o cerów. Ostatecznie Wielka Brytania i Stany Zjednoczone „pomogły” szachowi odsunąć Mossadegha od władzy na drodze przewrotu, którego dokonali o cero- wie wierni monarchii. W latach 1953–1963 władza szacha nad armią by- ła kilkakrotnie kwestionowana, co za każdym razem miało silny wpływ na stabilność relacji cywilno-wojskowych. Kryzysy te pokazały szachowi, jak niezwykle nadrzędną rolę w irań- skim życiu politycznym zajmują siły zbrojne. Monarcha doszedł do wnio- sku, że armia musi pozostawać pod ścisłą kontrolą, nie może ingerować w życie polityczne, a także należy ją dokładnie monitorować na wypa- dek prób prowadzenia przez nią jakichkolwiek inicjatyw politycznych. Szach traktował stanowisko naczelnego wodza bardzo poważnie. Jak sam stwierdził, „w tym kraju wszystko się może zdarzyć, jeśli król nie jest głównodowodzącym sił zbrojnych”8. W drugiej połowie lat 60. udało się 8  Cyt. za: A. Avenido,  e Role of the Iranian Armed Forces in the Fall of the Shah, M.A., Military Art and Sciences, U.S. Army Command and General Staff College, Fort Leaven- worth, KS, 1984, s. 82. „Rząd wojskowych w Iranie to dziecinne marzenie”… 21 mu przejąć pełną kontrolę nad wojskiem. Powstała szeroka sieć służb i agentów szpiegujących siły zbrojne oraz znaczną część społeczeń- stwa. Oprócz SAWAK-u (Sazeman-e Amnijat wa E ela’at-e Keszwar, Organizacja Bezpieczeństwa i Wywiadu Narodowego), był to Wywiad Wojskowy i Specjalne Biuro Wywiadu. Szach sumiennie włączył się rów- nież w rutynowe działania administracji wojskowej, takie jak decydowa- nie o awansach o cerów powyżej stopnia majora. Prowokował o cerów do rywalizacji i zabiegał, aby korpus o cerski nie był spójny. O cerowie z różnych rodzajów sił zbrojnych praktycznie nie spotykali się ze sobą – chyba że w obecności Jego Imperialnej Wysokości. Imperialne siły zbrojne a rewolucja islamska, 1978–1979 Rola sił zbrojnych w rewolucji irańskiej była fundamentalna, ale jedno- cześnie niedostrzeżona. Natura relacji cywilno-militarnych w imperial- nym Iranie miała niebagatelny wpływ na przebieg rewolucji. Historyczne przykłady pokazują, że rewolucje nie mogą się udać w obliczu zdetermi- nowanego i zjednoczonego wojska, które pozostaje pod kontrolą rządu. Gdy jednak decydenci są podzieleni lub słabi, zin ltrowani przez wro- gą ideologię lub dochodzi do rozłamu na frakcje, wówczas wojsko raczej nie będzie występować jako ostrze skutecznie duszące rewolucjonistów. Do 1977 roku Iran pod rządami Mohammada Rezy Szaha, arjamehr, czyli „światła Ariów”, wydawał się skutecznie podążać w stronę Tamad- don-e Bozorg, a więc „Wspaniałej Cywilizacji”. W rzeczywistości tak jed- nak nie było. Chociaż Mohammad Reza Szah zmodernizował państwo, powiększył biurokrację i armię, wzmocnił gospodarkę, Iran borykał się z narastającymi napięciami politycznymi i społeczno-gospodarczymi, a także polaryzacją. System polityczny nie był do końca rozwinięty i zdol- ny reagować na oczekiwania obywateli oraz na głębokie zmiany, jakie zaszły w społeczeństwie. Stworzyło to żyzny grunt dla rewolucji, któ- ra w 1979 roku obaliła monarchię i doprowadziła do proklamowania Islamskiej Republiki Iranu. W Iranie zrodziła się niestabilna koalicja, w skład której weszły nie- mal wszystkie grupy irańskiego społeczeństwa – od klasy średniej do pracującej, ludzie o różnych ideologiach – nacjonaliści, marksiści i inni zwolennicy lewicy, a także kręgi religijne. Wszyscy oni wymówi- li posłuszeństwo reżimowi szacha w 1978 roku. Szybko okazało się, że najbardziej zdeterminowane i wewnętrznie spójne siły rewolucyjne sku- pione są wokół duchowieństwa, które szach od początku lat 60. uznawał 22 Ahmed Salah Hashim za niegroźne i spacy kowane. Ku zdziwieniu zarówno rewolucjoni- stów, jak i kontrrewolucjonistów relatywnie mało znany starszy du- chowny ajatollah Ruhollah Chomejni stał się przywódcą rewolucji. Stanowczy wróg Pahlawich, od początku lat 60. przebywał na wygnaniu w irackim Nadża e – to właśnie poza Iranem opracował ideologiczne uzasadnienie islamskiego systemu rządów, w którym to grupa duchow- nych sprawuje władzę nad krajem, a przywódca państwa islamskiego sta- je się wali-je faqih – uczonym i najważniejszym muzułmańskim jurystą. Ajatollah Chomejni zajął owo stanowisko jako najwyższy przywódca. Na wstępnym etapie kryzysu rewolucyjnego szach próbował uspokoić samego siebie. W marcu 1978 roku, tuż przed wybuchem masowych zamieszek, stwierdził: „Nikt mnie nie może obalić. Stoi za mną 70 tysięcy żołnierzy, wszyscy robotnicy i większość społeczeństwa. To ja mam wła- dzę”9. Rzeczywistość była jednak inna, niż wynikałoby to z jego deklaracji. Relacje cywilno-militarne w ostatnich latach trwania dynastii Pahlawich charakteryzowały się głębokimi problemami, których źródeł należy upa- trywać w kwestiach zarówno personalnych, jak i strukturalnych. Po pierwsze, szach był osobą słabą, z awersją do używania siły, by rea- lizować swoją wolę. Nie wiemy, czy wynikało to z jego charakteru, cho- roby (nowotwór), czy też ze szczerego, wewnętrznego humanitaryzmu. Niemniej jednak sam powiedział, że „suweren nie może zachować tro- nu, rozlewając krew rodaków”10. Zapewne wpływ miały tu wszystkie ele- menty – oprócz słabości charakteru pewną rolę odegrał szok, gdy szach dowiedział się, że poddani wcale go nie kochają i nie są mu wdzięczni za to, co „dla nich uczynił”. Co ważniejsze, w tym okresie był już chory. Po drugie, niewielu o cerów zdawało sobie sprawę z natury kryzysu, z jakim przyszło się zmierzyć monarchii, którą przysięgli bronić. Zbyt wielu z nich było przekonanych, że za niepokojami stoją „komuniści” i środowiska lewicowe, wspierane przez obce siły. SAWAK i wojskowe służby specjalne w swych raportach koncentrowały się na działalności or- ganizacji lewicowych oraz partyzanckich/terrorystycznych. Jedną z osób, które od początku rozumiały charakter kryzysu, jaki dotknął szacha, był młody i dynamiczny generał Naser Moghadam. Wiosną 1978 roku zro- bił on coś, co było nietypowe dla o cera starszego stopniem. Z własnej inicjatywy pominął o cjalne kanały komunikacji i wysłał bezpośrednio do szacha tajny raport, w którym ostrzegł, że rewolucja jest nieuchron-   „Washington Post”, 6.03.1978. 10  Cyt. za: A.J. Joes, op. cit., s. 87. „Rząd wojskowych w Iranie to dziecinne marzenie”… 23 na – chyba że wprowadzi się prawdziwe i głębokie reformy. Szach dał się przekonać, zaś Moghadama mianowano szefem SAWAK11. Po trzecie, korpus o cerski okazał się niezdolny do stanowczych dzia- łań jako zjednoczona i spójna grupa. Wynikało to częściowo ze wspo- mnianego systemu kontroli, który stworzył szach, a po części stanowiło efekt rywalizacji w rodzajach sił zbrojnych i pomiędzy nimi. Monarcha starannie dbał o to, by o cerowie bez jego zgody nie wchodzili ze sobą w interakcje. Jakakolwiek bardziej intensywna wymiana koresponden- cji pomiędzy rodzajami wojsk była zakazana (przykładowo, o cerowie sił powietrznych nie mogli odwiedzać baz wojsk lądowych i odwrotnie). Słowa amerykańskiego generała Roberta Husyera, naocznego świad- ka paraliżu, jaki dotknął kadrę o cerską, stanowią akt oskarżycielski wobec modus operandi szacha: „To szach podejmuje wszelkie decyzje, niezależnie od tego, jak banalne by były. Nawet te, które w większości sił zbrojnych podejmowaliby podpułkownicy i pułkownicy”12. Metody szacha dotyczące zapewnienia sobie lojalności sprawiły, że starsi rangą o cerowie całkowicie uzależnili się od niego w podejmowa- niu decyzji. Gdy szach nie mógł zadecydować, nie mogli tego zrobić rów- nież oni. Gdy korpus o cerski spotkał się ostatecznie sam, bez monarchy, by poradzić sobie z kryzysem, który dotknął ich kraj, większość o cerów nie miała pojęcia, jak rozmawiać z innymi o cerami w tak dużej grupie13. Niezdolność do stanowczego działania i przejmowania inicjatywy często była wzmacniana przez silne animozje personalne oraz istnienie dwóch poglądów na temat tego, jak radzić sobie z rewolucją. O ile pewien sto- pień współzawodnictwa można odnaleźć w korpusach o cerskich wielu armii, co bardzo często jest zdrowe (jeśli nie wpływa na militarną efek- tywność organizacji), o tyle w tym przypadku miało to niszczycielskie konsekwencje, bo stanowiło efekt celowych działań z zewnątrz, moty- wowanych politycznie. Należy podkreślić, że szach w dużym stopniu odpowiadał za zinstytucjonalizowanie zazdrości i rywalizacji pomiędzy starszymi o cerami. Nie budzi więc zaskoczenia fakt, że gdy rewolucja przybrała na sile, animozje i rywalizacja wybuchły z pełną mocą. Jak zostało już nadmienione, w siłach zbrojnych Iranu wykrystalizo- wały się wówczas dwa obozy, z których każdy inaczej widział możliwość 11  Generał Moghadam był ostatnim szefem SAWAK-u. Władze rewolucyjne skazały go na śmierć. Wyrok wykonano 11 kwietnia 1979 roku (przyp. tłumacza). 12 R. Huyser, Mission to Tehran, Harper and Row, New York 1986, s. 27. 13 Por.: M. Roberts, Khomeini’s Incorporation of the Iranian Military, McNair Paper No. 48, Institute for National Strategic Studies, National Defense University, Washington, D.C. 1996, s. 7–8. 24 Ahmed Salah Hashim rozwiązania kryzysu. W jednej z grup znajdowali się ci, którzy uważali, że jedynie polityka „żelaznej pięści” może przynieść oczekiwane efekty. Byli to, na przykład, dowódca wojsk lądowych oraz wojskowy guberna- tor Teheranu generał Gholam Ali Owejsi czy dowódca sił powietrznych generał Amir Husajn Rabii, który spotkał się nawet z szachem i poprosił monarchę, by zdecydował się on na stanowcze działania, bo inaczej nie mógł zagwarantować mu lojalności lotnictwa. Po drugiej stronie było na- tomiast wielu o cerów, którzy uważali, że polityka „żelaznej pięści” niczego nie rozwiąże. Co więcej, wśród tej grupy szybko rósł pesymizm co do lojalności żołnierzy. Powołany w listopadzie 1978 roku na polecenie szacha wojskowy rząd generała Gholama Rezy Azhariego borykał się z podziałem na dwa wspomniane obozy. Minister wojny generał Reza Azimi był przeciw- ny wprowadzeniu stanu wojennego. Gdy jednak sytuacja w kraju ule- gała pogorszeniu, zwolennicy twardych środków rośli w siłę, naciskając na pacy kację. Niektórzy generałowie, jak generał Owejsi czy dowódca ka- walerii powietrznej i wojsk specjalnych generał Manuczehr Chosrowdad, opowiadali się za masowym użyciem siły podczas demonstracji w trakcie Muharram14. Obóz ten nie był jednak ani gotowy, ani zdolny, by zarzą- dzić brutalne rozprawienie się z protestującymi – nie z własnej inicjatywy i nie bez zgody szacha. Ich psychologiczne uzależnienie od monarchy spra- wiło, że nie byli zdolni działać sami. Gdy szach ostatecznie opuścił Iran w styczniu 1979 roku, różnice pomiędzy twardogłowymi a umiarkowanymi nie miały już znaczenia. Godząc się z nieuchronnym, wielu o cerów chcia- ło porozumieć się z opozycją, inni zaś zbiegli z kraju15. Relacje cywilno-wojskowe w Islamskiej Republice Iranu Rewolucyjną koalicję, która triumfalnie występowała przeciwko szachowi, spajała tylko jedna kwestia – chęć pozbycia się monarchy. W rzeczywistości była ona konglomeratem rywalizujących ze sobą opinii 14  Pierwszy miesiąc kalendarza muzułmańskiego, w jego trakcie przypada szyickie święto Aszura. 15  Nie wszystkie z wymienionych osób doczekały Republiki Islamskiej. Generał Cho- srodad został zamordowany 16 lutego 1979 roku, a generał Rabii 9 kwietnia. Owejsi uciekł do Francji tuż przed upadkiem starego reżimu. Rewolucjoniści zaocznie skazali go na śmierć. Wyrok wykonano w 1984 roku, kiedy został wraz ze swym bratem zastrzelony na ulicy. Więcej szczęścia miał premier Gholam Reza Azhari, który zrezygnował ze stano- wiska jeszcze w grudniu 1978 roku, po tym, jak miał rozległy zawał serca. Paradoksalnie to go uratowało, bo o cer przeszedł operację w Stanach Zjednoczonych, skąd już nie wró- cił do Iranu. Pomimo tego został zaocznie skazany na karę śmierci przez irański trybunał rewolucyjny. Zmarł na raka w Stanach Zjednoczonych w 2001 roku (przyp. tłumacza).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Islamska Republika Iranu na arenie międzynarodowej. Motywacje i kierunki polityki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: