Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00133 007304 15720029 na godz. na dobę w sumie
Izolacja sprawcy od ofiary. Instrumenty przeciwdziałania przemocy w rodzinie - ebook/pdf
Izolacja sprawcy od ofiary. Instrumenty przeciwdziałania przemocy w rodzinie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 321
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5457-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja przedstawia prawne aspekty przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Autorka, prezentując instytucje prawne służące izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary, koncentruje się na takich środkach, jak:

Analiza przeciwdziałania przemocy w rodzinie prowadzona jest w oparciu o dokumenty źródłowe, w tym rekomendacje organów międzynarodowych, orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, a także obowiązujące akty prawne krajowe i zagraniczne oraz akty prawa międzynarodowego.

Adresaci:
Książka adresowana jest w szczególności do członków gminnych zespołów interdyscyplinarnych i komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, pracowników socjalnych, funkcjonariuszy Policji, prokuratorów, sędziów, a także nauczycieli, lekarzy i kuratorów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

IZOLACJA SPRAWCY OD OFIARY INSTRUMENTY PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE Sylwia Spurek Warszawa 2013 Stan prawny na 1 stycznia 2013 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne Agnieszka Czerwik Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSI(cid:141)(cid:257)KI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN 978-83-264-4183-7 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 15 Rozdział I Przemoc w rodzinie / 23 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. Uwagi wstępne / 23 Definicje pojęcia przemocy w rodzinie / 24 Cykl przemocy w rodzinie / 27 Analiza policyjnych i sądowych statystyk dotyczących przemocy w rodzinie / 31 Skala przemocy w rodzinie w badaniach opinii publicznej / 37 Podsumowanie / 45 Rozdział II Izolacja sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary na tle międzynarodowym i prawnoporównawczym / 47 2.1. 2.2. Uwagi ogólne / 47 System Organizacji Narodów Zjednoczonych / 49 2.2.1. Pakty i konwencje mające charakter ratyfikowanych umów międzynarodowych / 49 Opinie i rekomendacje Komitetu CEDAW / 57 Dokumenty ONZ niemające charakteru ratyfikowanych przez Polskę umów międzynarodowych / 62 2.2.2. 2.2.3. 2.3. Rada Europy / 66 2.3.1. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka / 66 5 Spis treści 2.3.2. 2.3.3. 2.4. 2.5. 2.6. Zalecenia Zgromadzenia Parlamentarnego oraz Komitetu Ministrów Rady Europy / 72 Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej / 75 Unia Europejska / 80 2.4.1. Decyzje organów UE, w tym decyzje w sprawie programu Dafne / 81 Inne dokumenty Unii Europejskiej / 83 2.4.2. Austriacka ustawa o ochronie przed przemocą w rodzinie jako przykład modelowych rozwiązań prawnych / 85 2.5.1. 2.5.2. 2.5.3. Geneza rozwiązań austriackich / 85 Rola i kompetencje policji i sądu / 86 Interdyscyplinarność austriackiego systemu ochrony ofiar przemocy w rodzinie / 88 Penalizacja nękania jako element austriackiego systemu ochrony ofiar przemocy w rodzinie / 90 2.5.4. Podsumowanie / 91 Rozdział III Geneza uchwalenia ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie / 93 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. Uwagi ogólne / 93 Projekt Pełnomocniczki Rządu ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn i prace rządowe / 93 Przebieg prac parlamentarnych / 100 3.3.1. 3.3.2. Podsumowanie / 110 Prace w Sejmie RP / 100 Prace nad ustawą w Senacie RP / 107 4.1. 4.2. Rozdział IV Przepisy ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie / 112 Uwagi ogólne / 112 Zadania i obowiązki wynikające z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie / 113 Uwagi wstępne / 113 4.2.1. Przepisy o charakterze ogólnym / 113 4.2.2. Definicje pojęć w ustawie / 118 4.2.3. Zadania jednostek samorządu terytorialnego / 120 4.2.4. 6 Spis treści 4.2.5. 4.2.6. 4.2.7. Zadania organów administracji rządowej / 123 Współpraca z organizacjami pozarządowymi / 125 Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie / 126 Obowiązek zawiadomienia o przemocy w rodzinie / 129 Nowelizacja ustawy o pomocy społecznej / 133 4.2.8. 4.2.9. Warunkowy dozór Policji / 136 4.3.1. 4.3.2. 4.3.3. 4.3.4. 4.3.5. Uwagi wstępne / 136 Warunkowy dozór Policji a „zwykły” dozór Policji / 138 Przesłanki zastosowania warunkowego dozoru Policji / 139 „Warunek” w warunkowym dozorze Policji / 143 Zakaz kontaktów w ramach warunkowego dozoru Policji / 147 Organ właściwy w sprawie / 149 Ocena instytucji warunkowego dozoru Policji / 150 4.3.6. 4.3.7. Nowelizacja kodeksu karnego / 155 4.4.1. 4.4.2. 4.4.3. Uwagi wstępne / 155 Zmiana art. 41a § 1 k.k. / 156 Warunkowe umorzenie postępowania karnego (art. 67 § 3 k.k.) / 164 Nowe obowiązki przy zawieszeniu wykonania kary / 166 Artykuł 13 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie a nowelizacja kodeksu karnego / 171 4.4.4. 4.4.5. Podsumowanie / 176 4.3. 4.4. 4.5. Rozdział V Geneza ustawy z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw / 178 5.1. 5.2. 5.3. Uwagi ogólne / 178 Nowelizacja kodeksu postępowania karnego z 2009 r. oraz „mała” nowelizacja ustawy z 2010 r. / 179 Projekt nowelizacji ustawy autorstwa Fundacji „Razem Lepiej” / 181 7 Spis treści 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. 5.8. 5.9. 5.10. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw / 184 Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw / 187 Prace nad projektami w komisjach sejmowych / 191 Opinie Biura Analiz Sejmowych / 197 Dyskusje na posiedzeniach plenarnych Sejmu RP / 202 Prace nad ustawą w Senacie RP / 204 Podsumowanie / 208 Rozdział VI Przepisy ustawy z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw / 210 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 8 Uwagi ogólne / 210 Ewolucja rozwiązań w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie / 211 6.2.1. 6.2.2. 6.2.3. Preambuła do ustawy / 211 Zakres zadań administracji publicznej / 212 Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie i sprawozdanie z jego realizacji / 219 Obowiązek denuncjacji / 222 6.2.4. Nowe regulacje / 223 Gminne zespoły interdyscyplinarne / 223 6.3.1. Procedura „Niebieskie Karty” / 228 6.3.2. Odebranie dziecka z rodziny / 230 6.3.3. Zakaz stosowania kar cielesnych / 235 6.3.4. Cywilny nakaz opuszczenia mieszkania / 240 Izolacja sprawcy od ofiary – nowe zadania Policji? / 246 6.5.1. Nowelizacja ustawy o Policji – zatrzymanie porządkowe / 247 Zatrzymanie procesowe w nowelizacji kodeksu postępowania karnego / 249 6.5.2. Zakaz zbliżania się i nakaz opuszczenia lokalu w znowelizowanym kodeksie karnym / 253 6.6.1. Zakaz zbliżania się i nakaz opuszczenia lokalu jako środki karne / 254 Spis treści Środki probacyjne / 258 Inne zmiany w kodeksie karnym / 262 6.6.2. 6.6.3. Nowelizacja kodeksu postępowania karnego / 264 6.7.1. Nowelizacja z 2009 r. – art. 275 kodeksu postępowania karnego / 264 Nakaz opuszczenia lokalu jako nowy środek zapobiegawczy / 270 6.7.2. 6.7. 6.8. 6.9. Przepisy kodeksu karnego wykonawczego / 278 Podsumowanie / 282 Uwagi końcowe / 285 Bibliografia / 291 Akty prawne / 307 Orzecznictwo / 315 Strony internetowe / 317 9 Wykaz skrótów EKPCz k.c. k.k. k.k.w. Konstytucja RP konwencja CEDAW konwencja o prawach dziecka k.p.c. k.p.k. k.r.o. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawo- wych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z dnia 18 grudnia 1979 r. (Dz. U. z 1982 r. Nr 10, poz. 71) Konwencja o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępo- wania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 788) 11 Wykaz skrótów MPPGSiK MPPOiP u.p. u.p.p.r. u.pr. u.p.s. u.ś.f.ś.p. u.w.r.s.p. u.w.t.p.a. zm.u.p.p.r. / nowelizacja z 2010 r. Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169), Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Poli- tycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 287, poz. 1687 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 z późn.zm.) ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecz- nej (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm.) ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu ro- dziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. Nr 149, poz. 887 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowa- niu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1356 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 842) Inne BAS Biuro Analiz Sejmowych 12 Wykaz skrótów CBOS Dz. U. Dz. Urz. KGP M.P. MPiPS NL OBOP OJ ONZ PiP Pr. i Pł. Prok. i Pr. Prz. Sejm. PS St. Praw. UE WHO WPP Centrum Badania Opinii Społecznej Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Komenda Główna Policji Monitor Polski Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Niebieska Linia Ośrodek Badania Opinii Publicznej Official Journal Organizacja Narodów Zjednoczonych Państwo i Prawo Prawo i Płeć Prokuratura i Prawo Przegląd Sejmowy Przegląd Sądowy Studia Prawnicze Unia Europejska Światowa Organizacja Zdrowia Wojskowy Przegląd Prawniczy 13 Wstęp Zjawisko przemocy w rodzinie jest jednym z najpoważniejszych problemów społecznych. Jest przy tym problemem interdyscyplinarnym, a co za tym idzie, skuteczne przeciwdziałanie przemocy w rodzinie powinno obejmować szereg działań i obszarów, poczynając od profilak- tyki, kończąc na ściganiu i karaniu sprawców. Kluczowym aspektem przeciwdziałania tej przemocy – ze względu na jej charakter – jest za- pewnienie przez państwo bezpieczeństwa osobie doświadczającej przemocy w rodzinie, ważne nie tylko dla osiągnięcia celów ewentual- nego postępowania karnego prowadzonego przeciwko sprawcy prze- mocy w rodzinie, lecz przede wszystkim dla realizacji praw człowieka ofiary przemocy. Bezpieczeństwo ofiary przemocy w rodzinie powinno być zapewnione poprzez odizolowanie od niej sprawcy przemocy. Specjaliści zajmujący się przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie od dawna podnoszą w szczególności, że wspólnie zajmowane mieszkanie lub dom powinien opuścić sprawca przemocy w rodzinie, a nie ofiara, która często jest zmuszona szukać schronienia u rodziny, znajomych czy w ośrodkach prowadzonych przez samorząd. Postulują oni wpro- wadzenie szerokich możliwości decydowania przez odpowiednie służby o zakazie kontaktów sprawcy z ofiarą, zakazie zbliżania się przez sprawcę do ofiary oraz nakazie opuszczenia przez sprawcę lokalu. Tych form izolacji sprawcy od ofiary dotyczyć będzie niniejsza monografia. Co istotne, izolacja sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary może dotyczyć różnych etapów postępowania karnego, w tym postępowania przygotowawczego, postępowania toczącego się przed sądem, a także etapu wyrokowania, a zatem sytuacji, gdy sprawca przemocy w rodzinie ma określony w danym postępowaniu status – podejrzanego, oskarżo- nego lub skazanego. Izolacja sprawcy od ofiary może również dotyczyć sytuacji, gdy nie toczy się żadne postępowanie przeciwko sprawcy. Stąd za zasadne uznano użycie w tytule monografii pojęć „sprawca” oraz 15 Wstęp „ofiara”, a także odwołanie się do sformułowania „przemoc w rodzinie”, które nie wskazuje na etap postępowania i konkretną penalizację danego czynu. Jak zostało to przedstawione w monografii, przemoc w rodzinie może bowiem wyczerpywać znamiona różnych przestępstw. Przedmiotowy zakres monografii odwołuje się również do sytuacji, w której nie toczy się żadne postępowanie przeciwko sprawcy, a jego izolacja od ofiary jest konieczna. Należy w tym miejscu podkreślić, że w wielu ustawodawstwach to nie (dopiero) sąd w danym postępowaniu, a policjant – natychmiast, gdy mamy do czynienia z przemocą, bez względu na ewentualne wszczęcie postępowania prowadzonego w sprawie i bez względu na jego etap – decyduje o nałożeniu na sprawcę przemocy w rodzinie zakazu zbliżania się, zakazu kontaktów i nakazu opuszczenia lokalu. Przedstawienie kwestii izolacji sprawcy od ofiary w sprawach o przemoc w rodzinie ograniczone zostało w monografii do zakresu objętego przepisami ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493 z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 842). Poszczególne możliwości izolacji sprawcy od ofiary zostały zatem przeanalizowane na gruncie przepisów u.p.p.r. przyjętej w 2005 r. oraz nowelizacji ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.), której dokonała wówczas u.p.p.r. Pod uwagę wzięłam również regulacje zm.u.p.p.r. (często nazywaną w mo- nografii „nowelizacją z 2010 r.”), tj. przepisów wprowadzonych w 2010 r. w samej u.p.p.r. oraz w szczególności w k.k. oraz ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.). W monografii prezentuję ewolucję rozwiązań prawnych, od mechanizmów szczątkowych wprowadzonych w 2005 r., do instytucji z 2010 r. – pełniejszych i bardziej kompleksowych, choć nadal, w mojej ocenie, niedoskonałych. W tym celu przyjęłam chrono- logiczną strukturę przedstawienia poszczególnych możliwości izolacji sprawcy od ofiary, stopniowo wprowadzanych do polskiego porządku prawnego. Co istotne, w monografii skoncentrowałam się na treści i brzmieniu przepisów i przez analizę tej treści i brzmienia przedstawiłam możliwo- ści, jakie daje polski system prawny w zakresie izolacji sprawcy przemo- cy w rodzinie od ofiary. Kwestię tę analizowałam w oparciu o dokumen- ty źródłowe, w tym o rekomendacje i zalecenia organów międzynaro- 16 Wstęp dowych, orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, opinie i uwagi uczestników procesu ustawodawczego w Polsce, a także projektowane i obowiązujące akty prawne krajowe i zagraniczne oraz akty prawa międzynarodowego. Poszczególne rozdziały monografii zawierają szczegółowe omówie- nie i analizę przepisów wyżej wskazanych ustaw z 2005 i 2010 r. w za- kresie izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary, przy czym kwestia ta została w monografii przedstawiona na szerokim tle innych przepisów tych ustaw. W ten sposób pokazany został kontekst przepisów dotyczących izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary i ich relacja do innych wprowadzonych wówczas regulacji, a także znaczenie innych regulacji prawnych dla przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Ze względu na fakt, iż niniejsza monografia stanowi jedną z pierwszych i nielicznych prac prawniczych dotyczących przemocy w rodzinie, za celowe uznałam także zawarcie w niej obszernych wyjaśnień i omówie- nia zagadnień związanych z jej przedmiotem, a pewne aspekty problemu przemocy w rodzinie przedstawiłam w sposób interdyscyplinarny. Analizę obowiązujących regulacji prawnych poprzedziłam omówie- niem przebiegu procesu legislacyjnego, który doprowadził do uchwale- nia tych przepisów. Miałam okazję osobiście brać udział w tych proce- sach. Dlatego też nie oparłam się pokusie, żeby informacje uzyskane na zasadzie „obserwacji uczestniczącej” przekazać czytelnikowi. Pozwa- lają one nie tylko prześledzić tok procesu legislacyjnego, lecz także od- tworzyć atmosferę prac nad poszczególnymi przepisami oraz wykazać, jaką wagę i znaczenie im wówczas nadawano. W szczególności chodziło o zwrócenie uwagi, na jakie regulacje kładziono nacisk wtedy, w parla- mentarnych debatach, o próbę wyjaśnienia, dlaczego tematyka izolacji sprawcy od ofiary „zginęła” w dyskusji, która skupiała się przede wszystkim na zakazie stosowania kar cielesnych wobec małoletnich i odebraniu dziecka z rodziny przez pracownika socjalnego. Dyskusja ta świadczy o priorytetach polskiego ustawodawcy przy uchwalaniu ustaw w 2005 i 2010 r. Ponadto, niejako przy okazji, wskazuje na niskie usytuowanie praw kobiet w hierarchii społecznie chronionych wartości oraz pokazuje kulturę tworzenia prawa w Polsce. Stąd omówienie w monografii przebiegu prac parlamentarnych. Należy wspomnieć, że w monografii są zamiennie używane pojęcia „przemoc w rodzinie” oraz „przemoc domowa”, to ostatnie jako wierne tłumaczenie angielskiego wyrażenia domestic violence, określającego przemoc w rodzinie, użytego przykładowo w Konwencji Rady Europy 17 Wstęp z 2011 r. o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemo- cy domowej. W rozdziale I monografii zostały omówione zagadnienia dotyczące zjawiska przemocy w rodzinie, w szczególności definicje tego pojęcia oraz tzw. cykl przemocy w rodzinie. Dla zobrazowania skali zjawiska przemocy w rodzinie została dokonana analiza danych statystycznych dotyczących zjawiska, w tym informacji gromadzonych przez Policję i danych sądowych oraz szacunków liczbowych co do rozmiarów zja- wiska przemocy w rodzinie wynikających z badań opinii publicznej. Rozdział I zawiera zatem najbardziej istotne informacje dotyczące charakteru i skali przemocy domowej, uzasadniające potrzebę podej- mowania przez organy państwa specjalnych działań, w szczególności w zakresie izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary. W rozdziale II monografii zostały z kolei przedstawione regulacje dotyczące przeciwdziałania przemocy w rodzinie – ze szczególnym zwróceniem uwagi na kwestię izolacji sprawcy od ofiary – zawarte w aktach prawa międzynarodowego, w tym w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych, a także postanowienia zawarte w innych dokumentach międzynarodowych. Dokumenty te zostały przedstawione z uwzględnieniem podziału na trzy systemy prawne – Organizacji Narodów Zjednoczonych, Rady Europy oraz Unii Europej- skiej. Ponadto dokonana została analiza opinii i rekomendacji wydanych przez organy i ciała nadzorujące przestrzeganie przedmiotowych aktów prawnych, a także orzecznictwo ETPCz w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Przemoc w rodzinie została w ten sposób ukazana jako problem naruszania praw człowieka oraz podstawa do międzyna- rodowej odpowiedzialności władz państwa-strony Konwencji lub Paktu za zaniechania w zakresie jej przeciwdziałania, w szczególności brak izolacji sprawcy od ofiary. Na zakończenie rozdziału II zostało zaprezentowane jedno z zagranicznych ustawodawstw uważanych za wzorcowe w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie i izolacji sprawcy przemocy od ofiary, tj. austriacka ustawa o ochronie przed przemocą w rodzinie. W rozdziale III monografii został omówiony proces legislacyjny w zakresie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, uchwalonej dnia 29 lipca 2005 r., ze szczególnym uwzględnieniem kwestii izolacji sprawy przemocy w rodzinie od ofiary. Przedstawiono prace ustawo- dawcze nad projektem regulacji, poczynając od postulatów organizacji pozarządowych w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa ofierze prze- 18 Wstęp mocy w rodzinie bez względu na etap postępowania w sprawie oraz odpowiadającej na te postulaty koncepcji przepisów, opracowanej przez Pełnomocnika Rządu ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn, przez konsultacje społeczne i uzgodnienia międzyresortowe projektu ustawy prowadzone przez jego wnioskodawcę z członkami rządu, aż do przy- jęcia projektu przez Radę Ministrów. Następnie w rozdziale tym została dokonana analiza kolejnych etapów procesu ustawodawczego, tj. prace nad rządowym projektem u.p.p.r., prowadzone w Sejmie RP, w szcze- gólności w komisjach sejmowych, a także w Senacie RP. W rozdziale zostały uwzględnione również opinie, które opracowano lub zlecono na potrzeby tego procesu ustawodawczego przez sejmowe Biuro Studiów i Ekspertyz lub senackie Biuro Legislacyjne. Analiza przedstawiona w rozdziale została oparta na dokumentach źródłowych, w szczególności na projektach aktów prawnych, a także na opiniach opracowanych w procesie uzgodnień międzyresortowych i konsultacji społecznych, dotyczących tych projektów, jak również na stenogramach z posiedzeń plenarnych Sejmu i Senatu oraz posiedzeń komisji sejmowych i senac- kich. Ta sama metoda badań została zastosowana w przypadku procesu nowelizacji ustawy, rozpoczętego w 2007 r. Rozdział IV monografii zawiera omówienie i ocenę regulacji ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie w brzmieniu uchwalonym w 2005 r. Stosunkowo ogólnie przedstawione zostały przepisy dotyczące zadań i obowiązków administracji ujętych w ustawie, definicje ustawowe oraz preambuła ustawy. Na tle tych regulacji zostały obszernie omówio- ne przepisy dotyczące izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary, których celem miało być zapewnienie ochrony i bezpieczeństwa osobom doświadczającym przemocy w rodzinie. W ten sposób pokazane zostały efekty prac legislacyjnych i ustawodawczych przedstawionych w roz- dziale III niniejszej monografii oraz sposób i poziom realizacji postula- tów środowisk pozarządowych w zakresie ochrony ofiary przemocy domowej przed sprawcą. Kolejny, V rozdział zawiera analizę procesu legislacyjnego w zakre- sie nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, tj. zm.u.p.p.r., ze szczególnym uwzględnieniem kwestii izolacji sprawy przemocy w rodzinie od ofiary. Pokazana została geneza nowelizacji ustawy, „małe” nowelizacje ustawy z 2009 i 2010 r., w tym przeniesienie określonych rozwiązań z u.p.p.r. do k.p.k., następnie projekty – rządowy i poselski – nowelizacji ustawy oraz planowana w 2008 r. inicjatywa obywatelska, czyli projekt autorstwa Fundacji „Razem Lepiej”. Następnie 19 Wstęp w rozdziale tym zostały przedstawione poszczególne etapy procesu ustawodawczego, w sposób analogiczny do metody zastosowanej w rozdziale III. W ostatnim rozdziale monografii dokonano oceny regulacji wprowadzonych do polskiego systemu prawnego w drodze nowelizacji z 2010 r. W rozdziale przedstawiona została ewolucja – od 2005 r. – rozwiązań zawartych w u.p.p.r., a także w innych ustawach, w szczegól- ności w k.k. oraz k.p.k. Przepisy wprowadzone w 2010 r. dotyczące izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary omówiono szeroko, na tle i w kontekście pozostałych przepisów wówczas wprowadzonych lub znowelizowanych, dotyczących w szczególności zadań i obowiązków administracji ujętych w u.p.p.r., definicji ustawowych oraz preambuły do ustawy. Analiza procesu legislacyjnego zmierzającego do uchwalenia w 2005 i 2010 r. przepisów, na których koncentruję się w niniejszej monografii, a także analiza treści norm wprowadzonych do polskiego systemu prawnego została dokonana nie tylko na podstawie dokumentów, lecz także w oparciu, jak wskazałam wcześniej, o moje doświadczenia zawo- dowe. Od 2002 r. pracowałam bowiem w Biurze Pełnomocnika Rządu ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn, współpracując najpierw z panią minister Izabelą Jarugą-Nowacką, a następnie z panią profesor Magda- leną Środą. Miałam w ten sposób unikalną możliwość obserwowania i uczestnictwa w próbie wprowadzenia w 2005 r. do polskiego porządku prawnego instytucji dotyczących izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary. Jak określała to później pani minister Izabela Jaruga-Nowacka, wówczas, w 2005 r., ustawie „wyrwano zęby”. W monografii chcę po- kazać, że w 2010 r., podobnie jak w 2005 r., zabrakło decyzji polskiego ustawodawcy o wprowadzeniu tych szczególnych mechanizmów do systemu prawnego. Mimo że do ustawy oraz innych, powiązanych z nią aktów prawnych, wprowadzono pewne „zęby”, jak nazywała to Izabela Jaruga-Nowacka, czyli instytucje izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary, to nadal są one niedoskonałe i niewystarczające dla skutecznej izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary. *** Niniejsza monografia powstała na podstawie rozprawy doktorskiej, napisanej pod kierunkiem Pani prof. dr hab. Eleonory Zielińskiej, obronionej w Instytucie Prawa Karnego na Wydziale Prawa i Admini- stracji Uniwersytetu Warszawskiego w czerwcu 2012 r. Dlatego też, 20 Wstęp korzystając z okazji, chciałabym podziękować Promotorce mojej roz- prawy – Pani Profesor Eleonorze Zielińskiej – za precyzyjne, meryto- ryczne sugestie i propozycje co do zakresu rozprawy, a także za duże zaufanie i wsparcie, dzięki którym miałam możliwość przeprowadzenia moich badań i sformułowania samodzielnych wniosków rozprawy. Panom Profesorom – Piotrowi Kruszyńskiemu i Ryszardowi A. Stefań- skiemu bardzo dziękuję, że mimo wielu innych zobowiązań podjęli się recenzji oraz tak życzliwie przyjęli moją rozprawę, podnosząc jedno- cześnie pewne uwagi, które mogłam uwzględnić w niniejszej publikacji. Dziękuję ponadto członkom Rady Naukowej Instytutu Prawa Karnego WPiA UW za szeroką, merytoryczną dyskusję podczas mojej obrony. Szczególne podziękowania należą się za inspirujące pytania postawione mi podczas obrony przez Panie Profesorki – prof. dr hab. Ewę Gruzę, prof. dr hab. Małgorzatę Król-Bogomilską, prof. dr hab. Monikę Płatek, prof. dr hab. Marię Rogacką-Rzewnicką, a także przez Krzysztofa Śmiszka, Prezesa Polskiego Towarzystwa Prawa Antydyskryminacyjne- go. Dziękuję również Pani dr Barbarze Namysłowskiej-Gabrysiak z Instytutu Prawa Karnego WPiA UW – bez jej pomocy z pewnością nie napisałabym mojej rozprawy doktorskiej tak szybko. Moja rozprawa nie powstałaby także bez konstruktywnych uwag i kreatywnych podpo- wiedzi Marcina Anaszewicza, który służył mi swoim wsparciem zawsze, gdy go potrzebowałam. 21 Rozdział I Przemoc w rodzinie 1.1. Uwagi wstępne W niniejszym rozdziale zostaną omówione zagadnienia dotyczące zjawiska przemocy w rodzinie, w tym definicje tego pojęcia oraz tzw. cykl przemocy w rodzinie. Dla zobrazowania skali zjawiska prze- mocy w rodzinie zostanie dokonana analiza danych statystycznych dotyczących zjawiska, w tym informacji gromadzonych przez Policję i danych sądowych oraz szacunków liczbowych co do rozmiarów zja- wiska przemocy w rodzinie wynikających z badań opinii publicznej. Wiedza na temat skali i charakteru zjawiska przemocy w rodzinie, w tym cyklu przemocy w rodzinie, oraz na temat sytuacji psychologicz- nej osób jej doświadczających, powinna stanowić podstawę dla tworze- nia i stosowania regulacji prawnych mających na celu zapobieganie temu zjawisku i zwalczanie go. Bez tej wiedzy nie jest możliwa również analiza i ocena regulacji prawnych, tym bardziej, że z przemocą w ro- dzinie wiąże się szereg mitów i stereotypów, z pewnością utrudniających walkę z nią. Poniżej zostaną wskazane najbardziej istotne informacje dotyczące przemocy domowej, uzasadniające potrzebę podejmowania przez organy państwa specjalnych działań, w szczególności w zakresie izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary. 23 Rozdział I. Przemoc w rodzinie 1.2. Definicje pojęcia przemocy w rodzinie Istnieje szereg definicji terminu „przemoc w rodzinie”, zwanej inaczej przemocą domową1. W doktrynie zwraca się uwagę na szerokie i wąskie definicje tego pojęcia, zależne od przyjętych założeń, a także na rozróżnienie definicji formułowanych przez prawników oraz tych formułowanych przez psychologów. Mianowicie, w definicjach prze- mocy w rodzinie opracowanych przez psychologów podkreśla się inten- cję jako kluczowy element przemocy w rodzinie, wskazując, że jest to akt dokonywany z intencją lub postrzegany jako mający taką intencję. Za pewnego rodzaju kompromis między szerokimi i wąskimi definicja- mi przemocy w rodzinie jest uznawana definicja przyjęta przez Radę Europy, zgodnie z którą przemoc domowa to każde działanie jednego z członków rodziny lub zaniedbanie, które zagraża życiu, cielesnej i psychicznej integralności lub wolności innego członka tej samej rodzi- ny bądź poważnie szkodzi rozwojowi jego (jej) osobowości2. Z kolei według definicji przemocy w rodzinie sformułowanej przez Organizację Narodów Zjednoczonych, termin ten określa działania i zaniechania występujące w różnych związkach międzyludzkich. W wąskim znaczeniu jest on używany dla określenia przypadków ataku fizycznego, mogącego przyjąć formę przemocy fizycznej – działań takich jak szturchanie, szczypanie, kłucie, kopanie, uderzanie, bicie pięścią, duszenie, przypa- lanie, pchnięcie nożem, oblanie wrzątkiem lub kwasem, podpalenie; a także przemocy seksualnej. W szerszym znaczeniu termin ten obej- muje każdą formę przemocy w sytuacji, gdy ofiarę lub sprawcę łączy lub łączył związek osobisty. Według ONZ przemoc w rodzinie obejmuje również fizyczne, psychiczne i seksualne maltretowanie dziecka, mal- tretowanie i zaniedbywanie osób starszych, przemoc między rodzeń- stwem, maltretowanie rodziców przez dzieci3. Kluczowe znaczenie dla działań prawnych w zakresie zwalczania zjawiska przemocy domowej w Polsce ma definicja legalna terminu „przemoc w rodzinie” zawarta w art. 2 pkt 2 u.p.p.r. Należy podkreślić, 1 Jak wyjaśniono we wstępie niniejszej monografii, terminy „przemoc w rodzinie” oraz „przemoc domowa” używane są w książce zamiennie. 2 Uwagi do projektu ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie – druk 3639, z dnia 26 stycznia 2005 r., opracowane przez J. Szymańczak, Biuro Studiów i Ekspertyz, Kancelaria Sejmu RP. http://orka.sejm.gov.pl/rexdomk4.nsf/Opwsdr?OpenForm 3639. 3 H.D. Sasal, Przewodnik do procedury interwencji wobec przemocy w rodzinie, Warszawa 2005, s. 19. 24 1.2. Definicje pojęcia przemocy w rodzinie że jest to pierwsza definicja tego terminu określona w przepisach pol- skiego prawa powszechnie obowiązującego. Zgodnie z definicją ujętą w art. 2 pkt 2 u.p.p.r., przemoc w rodzinie stanowi jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, naruszające prawa lub dobra osobiste członków rodziny (w rozumieniu definicji określonej w art. 2 pkt 1 u.p.p.r.), w szczególności narażające te osoby na niebez- pieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność (w tym seksualną), powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą. Opracowując definicję pojęcia „przemoc w rodzinie”, zawartą w ustawie, projektodawcy ustawy wzorowali się na roboczej definicji przyjmowanej przez polskich specjalistów w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie, według której przemoc domowa to zamierzone i wykorzystujące przewagę sił działanie przeciw członkowi rodziny, naruszające prawa i dobra osobiste, powodujące cierpienie i szkody4. Zgodnie z tą roboczą definicją przemoc domowa to działanie dokony- wane w ramach rodziny przez jednego z jej członków przeciwko pozo- stałym, z wykorzystaniem istniejącej lub stworzonej przez okoliczności przewagi sił lub władzy, godzące w ich prawa lub dobra osobiste, a w szczególności w ich życie lub zdrowie (fizyczne i psychiczne), po- wodujące u nich szkody lub cierpienie. Robocza definicja podkreśla, że w przemocy w rodzinie najbardziej istotna jest demonstracja i wyko- rzystanie siły lub władzy w sposób, który jest krzywdzący dla innych członków rodziny5. Przemoc w rodzinie, zgodnie z roboczą definicją, charakteryzuje się więc tym, że jest intencjonalna, a sprawca działa w sposób zamierzony. Po drugie, przemoc ta ma miejsce w sytuacji, gdy siły są nierównomierne, a jedna ze stron ma przewagę nad drugą (ofiara jest słabsza, a sprawca silniejszy). Przemoc narusza prawa i dobra osobiste oraz powoduje cierpienie oraz szkody. Sprawca, wykorzystując przewagę siły, narusza więc prawa ofiary i naraża jej zdrowie na szkody, zaś doświadczanie cierpienia sprawia, że ofiara ma mniejszą zdolność do samoobrony6. 4 S. Spurek, Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie. Komentarz, Warszawa 2012, s. 83. 5 Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, http: // www. parpa. pl/ index. php? option= com_ content task= view id= 77 Itemid= 96. 6 Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”, http: // www. niebieskalinia. pl/ index. php? assign= przemoc. 25 Rozdział I. Przemoc w rodzinie Elementy wyżej wskazanej roboczej definicji przemocy w rodzinie przyjętej przez polskich specjalistów wykorzystano jedynie częściowo w u.p.p.r. Na ustawową definicję przemocy w rodzinie, określoną w art. 2 pkt 2 u.p.p.r., składa się kilka istotnych części. Po pierwsze, przemocą może być nie tylko zachowanie, które się powtarza, lecz także pojedyncze zachowanie. Po drugie, może to być działanie, tj. do- konanie jakiejś czynności lub zaniechanie, czyli niepodjęcie działania, niewykonanie jakiejś czynności. Po trzecie, zachowanie to ma być umyślne. Wątpliwości budzi, czy projektodawcy mieli tu na myśli fakt, że przemoc stanowi zachowanie zamierzone, tj. odnieśli się do elementu wyżej opisanej roboczej definicji przemocy w rodzinie, czy też chodziło o pojęcie winy umyślnej, o którym mowa w art. 9 § 1 k.k. Przepis ten stanowi, że czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, tj. chce go popełnić, albo przewidując możliwość jego popełnienia, godzi się na to. Kolejnym elementem ustawowej definicji przemocy w rodzinie jest kwestia naruszenia praw lub dóbr osobistych osób wymienionych w art. 2 pkt 1 u.p.p.r., w szczególności narażenie tych osób na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszenie ich godności, nietykalności cielesnej, wolności, w tym seksualnej, spowodowanie szkód na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołanie cierpień i krzywd moralnych u osób dotkniętych przemocą7. Należy zwrócić uwagę na fakt, że definicja przemocy w rodzinie, zawarta w art. 2 pkt 2 u.p.p.r., nie odnosi się do zakresu zachowań pe- nalizowanych przez art. 207 k.k., tj. przepis, z którego – o czym będzie mowa niżej – najczęściej kwalifikowane są działania przemocy w rodzi- nie. Artykuł 207 k.k. określa przestępstwo znęcania się, nie zaś prze- stępstwo przemocy w rodzinie, a polski ustawodawca nie wprowadził – na gruncie u.p.p.r. – nowego typu przestępstwa zwanego przemocą w rodzinie, którego znamiona polegałyby na zachowaniach zdefiniowa- nych w art. 2 pkt 2 u.p.p.r. Definicja określona w art. 2 pkt 2 u.p.p.r. nie została stworzona na potrzeby k.k. i nie odnosi się do czynów zabro- nionych, lecz na potrzeby u.p.p.r. Definicja ta ma zatem znaczenie w szczególności w kontekście realizacji określonych zadań w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie przez organy administracji publicznej. Brak powiązania definicji pojęcia przemocy w rodzinie oraz 7 S. Spurek, Przeciwdziałanie przemocy..., s. 84. 26 1.3. Cykl przemocy w rodzinie zachowań penalizowanych przez art. 207 k.k. powoduje niezrozumienie i zamęt terminologiczny8. 1.3. Cykl przemocy w rodzinie Jak wskazano wyżej, przemoc w rodzinie to nie tylko przemoc fi- zyczna, lecz także psychiczna, seksualna lub ekonomiczna. Należy mieć na względzie, że wbrew stereotypom ma ona miejsce nie tylko w rodzi- nach z tzw. marginesu społecznego, lecz także w tych dobrze sytuowa- nych, uważanych za normalne, i występuje we wszystkich grupach społecznych9. Przemoc w rodzinie nie jest zachowaniem incydentalnym i zwykle powtarza się według określonego schematu. Jak wskazują eksperci, analiza związków, w których kobiety były maltretowane, ujawnia, że w pierwszych latach rozwijania się przemocy występuje często specyficzny cykl przemocy składający się z trzech powtarzających się faz10. W fazie pierwszej narasta napięcie i agresywność sprawcy. Każdy drobiazg wywołuje jego irytację, prowokuje kłótnie, a sprawca staje się coraz bardziej niebezpieczny. Ofiara stara się wówczas opano- wać sytuację i oddalić zagrożenie. Często pojawiają się u niej różne dolegliwości fizyczne, bóle żołądka i głowy, bezsenność i utrata apetytu. Wpada w apatię lub ogarnia ją silny niepokój. Druga faza przemocy w rodzinie to gwałtowna przemoc. Z mało istotnych powodów dochodzi do ataku agresji sprawcy i rozładowania przez niego złości. Ofiara do- znaje zranień fizycznych i psychicznych, znajduje się w stanie szoku. Stara się uspokoić sprawcę i ochronić siebie. Odczuwa przerażenie, złość, bezradność i wstyd, traci ochotę do życia. W trzeciej fazie, nazy- wanej fazą miodowego miesiąca, wszystko się zmienia. Gdy partner wyładował już swoją złość i zaczyna sobie zdawać sprawę z tego, co zrobił, nagle staje się inną osobą. Doznaje poczucia winy, okazuje skruchę, przeprasza i obiecuje, że to się już nie powtórzy. Zaczyna okazywać ciepło i miłość. Przynosi kwiaty, prezenty, zachowuje się jakby nigdy nie było żadnej przemocy. Ofiara zaczyna wierzyć, że partner się zmienił i że przemoc była jedynie wyjątkowym incydentem, 8 Tamże, s. 84 i n. 9 Tamże, s. 17. 10 Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, http: // www. parpa. pl/ index. php? option= com_ content task= view id= 77 Itemid= 96. 27 Rozdział I. Przemoc w rodzinie który już nigdy się nie powtórzy. Czuje się znowu kochana, spełniają się jej marzenia o miłości i szczęśliwym związku. Ale faza miodowego miesiąca przemija i wkrótce rozpoczyna się faza narastania napięcia. Wszystko zaczyna się od nowa. Jednak przemoc w następnym cyklu jest na ogół bardziej gwałtowna i dłuższa. Doświadczenia fazy miodo- wego miesiąca demobilizują ofiarę i utrwalają u sprawcy poczucie bez- karności oraz nadzieję, że następnym razem znowu sobie jakoś poradzi i uzyska przebaczenie. Następne fazy miodowego miesiąca są już krótsze i mniej „miodowe”11. W cyklu przemocy wyróżnić można zatem: fazę narastania napięcia, w której zaczyna pojawiać się agresja; fazę ostrej przemocy, w której następuje wybuch tej agresji; oraz fazę miodowego miesiąca, kiedy sprawca przeprasza i obiecuje poprawę. Jak wskazuje H.D. Sasal, naj- częściej to w fazie ostrej przemocy lub zaraz po niej ofiary poszukują pomocy, wzywając policję lub uciekając do schronisk. Natomiast w następnej fazie wycofują się z kontaktu z osobami udzielającymi po- mocy, mając pozorne poczucie odzyskiwania kontroli nad sytuacją12. To wycofywanie, podobnie jak fakt dalszego pozostawania w związku ze sprawcą, może wydawać się niezrozumiałe. Specjaliści, tłumacząc takie zachowanie ofiar, najczęściej odwołują się do syndromu wyuczonej bezradności lub do syndromu stresu pourazowego13. Syndrom wyuczo- nej bezradności w przypadku ofiar przemocy oznacza poddanie się i rezygnację z aktywności, które ofiara podejmowała w celu poprawy sytuacji, a które okazały się nieskuteczne. Ofiara nabiera wówczas przekonania, że nie może nic zrobić, aby zapewnić sobie bezpieczeń- stwo, rezygnuje więc z kolejnych prób zmiany tej sytuacji14. Przy czym 11 Tamże. 12 H.D. Sasal, Przewodnik..., s. 29. 13 Należy wspomnieć, że ta sytuacja psychologiczna ofiar przemocy w rodzinie po- woduje, iż ich udział w ewentualnym postępowaniu mediacyjnym rodzi w doktrynie wątpliwości co do możliwości ich aktywnego udziału w wypracowaniu opartego na zasa- dzie równości konsensusu; zob. w szczególności A. Kowalczuk, Postępowanie mediacyjne w sprawach przemocy domowej, Jurysta. Magazyn Prawniczy 2010, nr 12, s. 14; D. Wójcik Czy należy zakazać stosowania mediacji w sprawach o przemoc rodzinną (partnerską)? (w:) Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga Pa- miątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, red. V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz, Warszawa 2010, s. 1017; E. Bieńkowska, Europejski Trybu- nał Sprawiedliwości o mediacji w sprawach przemocy w rodzinie, Prok. i Pr. 2012, nr 4, s. 65. 14 H.D. Sasal, Przewodnik..., s. 31. 28 1.3. Cykl przemocy w rodzinie ofiary, wbrew dość powszechnemu stereotypowi, podejmują jednak wiele działań w celu poprawy swojej sytuacji. Po pierwsze, podejmują działania adresowane do sprawcy, np. próbują z nim rozmawiać, uni- kają ataku przez wyjście z domu, ukrywają się i – w końcu – uciekają w trakcie ataku. Po drugie, podejmują działania polegające na poszuki- waniu pomocy na zewnątrz, rozmawiając na temat doznawanej prze- mocy z krewnymi, znajomymi, sąsiadami, kontaktując się z policją i organizacjami udzielającymi pomocy ofiarom przemocy15. Najbardziej zaś drastyczną reakcją ofiary jest, jak podkreśla S.D. Herzberger, odwza- jemnienie przemocy i zabicie sprawcy po wielu latach stosowanej przez niego przemocy16. Sytuację ofiary często porównuje się również do sy- tuacji ofiar zamachów terrorystycznych, przy czym ofiara przemocy w rodzinie pozostaje w stanie zagrożenia życia zazwyczaj przez o wiele dłuższy czas, a sprawcą nie jest obcy terrorysta, tylko najbliższy jej człowiek17. Analizując sytuację ofiary, należy wziąć pod uwagę, że zastraszona przez sprawcę, ma ona jednak nadzieję na zmianę jego zachowania. Ponadto często wstydzi się swojej sytuacji, jest zależna ekonomicznie od sprawcy lub zostaje z nim „ze względu na dzieci”18. Ofiary często uważają, że przemoc jest ich prywatnym problemem, a stereotyp ten może być podtrzymywany przez zachowanie przedstawicieli szeroko rozumianych organów państwa. Utwierdza to ofiary w przekonaniu o braku możliwości otrzymania wsparcia i ochrony19. Co za tym idzie, kluczową rolę w przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie odgrywa policja, której funkcjonariusze powinni mieć kompetencje w zakresie natychmiastowej izolacji sprawcy od ofiary. Jak słusznie wskazuje A. Dearing, biorąc pod uwagę wyżej wskazaną sytuację psychologiczną ofiary, nie można oczekiwać od osoby, która przez długi czas pozostawała w stanie zagrożenia zdrowia i doświadczała przemocy, że po przyjeździe policji natychmiast wystąpi – solidarnie 15 Tamże, s. 36. 16 S.D. Herzberger, Przemoc domowa. Perspektywa psychologii społecznej, Warszawa 2002, s. 69; szerzej na temat zabójstw dokonanych przez ofiary przemocy w rodzinie na sprawcach zob. M. Budyn-Kulik, Zabójstwo tyrana domowego. Studium prawnokarne i wiktymologiczne, Lublin 2005; U. Nowakowska, Ofiary i zabójczynie, Pr. i Pł. 2002, nr 1, s. 8 i n. 17 H.D. Sasal, Przewodnik..., s. 35. 18 Tamże, s. 145. 19 S.D. Herzberger, Przemoc domowa..., s. 67. 29 Rozdział I. Przemoc w rodzinie z funkcjonariuszami – przeciwko sprawcy. W ten sposób zachowania i decyzje ofiar mogą wydawać się irracjonalne20. Natomiast sprawcy w sposób bardzo logiczny potrafią tłumaczyć swoje zachowanie, naj- częściej przedstawiając je jako akt słusznego ukarania ofiary, lub kwe- stionują swoją odpowiedzialność. Nie przyznają również, że ich zacho- wanie stanowi nie tylko akt agresji, lecz jest także mechanizmem spra- wowania władzy i kontroli oraz narzędziem całkowitego podporządko- wania ofiary woli sprawcy21. Kobiety i dzieci, najczęściej padające ofia- rami przemocy w rodzinie, o czym będzie mowa niżej, ciągle bowiem jeszcze uznawane są za własność, zaś mężowie i rodzice – za osoby mogące dyscyplinować innych członków rodziny. W szeregu opracowań odnoszących się do przyczyn i źródeł przemocy w rodzinie podkreśla się, że to akceptacja dla hierarchicznej struktury społeczeństwa powo- duje, że w ramach tej struktury funkcjonują osoby, które wierzą, że mają prawo stosować przemoc wobec pozostałych członków swojej rodziny22. Należy wspomnieć, że zgodnie z wynikami badań opinii publicznej nadal część Polaków zgadza się ze stereotypami dotyczącymi przemocy w rodzinie i stwierdza, że jeśli ofiara przemocy sama nie prosi o pomoc, nie należy się wtrącać (16 Polaków). Co drugi respondent (49 ) uważa, że ofiary przemocy w rodzinie akceptują swoją sytuację23. Po- nadto 13 ankietowanych uważa, że istnieją okoliczności, które usprawiedliwiają przemoc w rodzinie, a 24 zgadza się z twierdzeniem, że sprawca przestanie stosować przemoc, gdy trafi na właściwego partnera, który nie będzie go prowokował. 20 A. Dearing, The Austrian Model of Counteracting Domestic Violence, materiał niepublikowany otrzymany od autora. 21 H.D. Sasal, Przewodnik..., s. 38. 22 S.D. Herzberger, Przemoc domowa..., s. 43. 23 Polacy wobec zjawiska przemocy w rodzinie oraz opinie ofiar, sprawców i świadków o występowaniu i okolicznościach występowania przemocy w rodzinie. Wyniki badań TNS OBOP dla Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, październik 2007, http: // www. mpips. gov. pl/ gfx/ mpips/ userfiles/ File/ Przemoc 20w 20rodzinie/ wyniki_ badan_ 13. 11. 07. pdf. 30 1.4. Analiza policyjnych i sądowych statystyk... 1.4. Analiza policyjnych i sądowych statystyk dotyczących przemocy w rodzinie Skalę zjawiska przemocy w rodzinie obrazują przede wszystkim statystyki policyjne i sądowe, odnoszące się do zgłoszonych przypadków oraz postępowań, które zakończono w określonych sprawach24. Dane Policji pochodzą z procedury „Niebieskie Karty”, uregulowa- nej do 2011 r. zarządzeniem nr 162 Komendanta Głównego Policji z dnia 18 lutego 2008 r. w sprawie metod i form wykonywania przez Policję zadań w związku z przemocą w rodzinie w ramach procedury „Niebieskie Karty” (Dz. Urz. KGP z 2008 r. Nr 4, poz. 30)25. Procedura „Niebieskie Karty”, określona w zarządzeniu Komendanta Głównego Policji, stanowiła niejako algorytm postępowania policjantów od mo- mentu uzyskania przez nich informacji o akcie przemocy w rodzinie, poprzez podjęcie określonych działań zaradczych i poinformowanie odpowiednich podmiotów o potrzebie udzielania pomocy rodzinie, aż do skierowania materiałów postępowania do prokuratury26. Dane poli- cyjne przedstawiają liczbę interwencji domowych dotyczących przemocy w rodzinie oraz liczby ofiar i liczby sprawców przemocy domowej. Jak pokazano w tabeli 1.1, obecnie liczba interwencji Policji doty- czących przemocy w rodzinie, zgodnie z danymi pochodzącymi z pro- cedury „Niebieskie Karty”, przekracza rocznie 80 tys. Liczba tych inter- wencji w 2006 r. stanowiła 96 tys., w 2007 r. – zmniejszyła się do nieco 24 Należy jednak mieć na uwadze, że statystyka policyjna i statystyka sądowa to odrębne od siebie systemy, a co za tym idzie, trudno jest ustalić, ilu sprawców czynów, które wskazane są w statystyce policyjnej, zostało osądzonych i jakie orzeczenia zapadły w tych sprawach; B. Gruszczyńska, Przemoc wobec kobiet w Polsce. Aspekty prawnokry- minologiczne, Warszawa 2007, s. 149. Zastanawia przy tym porównanie liczby sprawców przemocy w rodzinie, określonej na podstawie danych zbieranych przez Policję w ramach procedury „Niebieskie Karty”, oraz – czterokrotnie niższej – liczby postępowań prowa- dzonych w sądach w sprawach dotyczących przemocy w rodzinie, tj. w sprawach o przestępstwo znęcania (art. 207 k.k.), o czym dalej w niniejszym rozdziale; S. Spurek, Przeciwdziałanie przemocy..., s. 20. 25 Zarządzenie to zostało uchylone (zarządzenie nr 1313 Komendanta Głównego Policji z dnia 7 grudnia 2011 r. uchylające zarządzenie w sprawie metod i form wykony- wania przez Policję zadań w związku z przemocą w rodzinie w ramach procedury „Nie- bieskie Karty”, Dz. Urz. KGP z 2011 r. Nr 10, poz. 75). Obecnie wydane zostały wytyczne nr 2 Komendanta Głównego Policji z dnia 7 grudnia 2011 r. w sprawie sposobu postępo- wania policjantów podczas realizacji procedury „Niebieskie Karty” (Dz. Urz. KGP z 2011 r. Nr 10, poz. 77). 26 I. Szulc, Niebieskie Karty oczyma Policji, NL 2008, nr 2, s. 17. 31 Rozdział I. Przemoc w rodzinie ponad 80 tys., przy czym zwiększyła się wówczas liczba interwencji domowych ogółem. To spowodowało, że w 2007 r. liczba interwencji Policji dotyczących przemocy w rodzinie stanowiła około 11 ogółu interwencji domowych, podczas gdy w latach poprzednich – około 15 . Natomiast w 2008 r. liczba interwencji Policji dotyczących prze- mocy w rodzinie zwiększyła się (wyniosła ponad 86 tys.) i stanowiła 13 liczby interwencji domowych, w 2009 r. i w 2010 r. – po 14 , zaś w 2011 r. – 12 . Tabela 1.1. Liczba przeprowadzonych interwencji domowych Policji Interwencje domowe ogółem Interwencje domowe dotyczące przemocy w rodzinie 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 608 751 620 662 718 819 658 651 573 834 586 062 584 279 96 773 96 099 81 403 86 455 81 415 83 488 70 867 Źródło: Komenda Główna Policji, http: // statystyka. policja. pl/ portal/ st/ 944/ 50863/ Przemoc_ w_ rodzinie. html. Zgodnie z danymi pochodzącymi z procedury „Niebieskie Karty” w 2007 r. nastąpił również spadek liczby ofiar przemocy, choć w latach poprzednich liczba ta rosła, osiągając w 2006 r. ponad 157 tys., podobnie jak rosła liczba sprawców (ponad 90 tys.). Natomiast w 2008 r. zanoto- wano kilkutysięczny wzrost, w porównaniu do roku 2007, liczby ofiar przemocy domowej. W 2011 r. liczba ofiar przemocy w rodzinie wyno- siła ponad 113 tys. Należy zwrócić uwagę, że ponad połowę ofiar prze- mocy w rodzinie, zgodnie z policyjnymi statystykami, stanowią kobiety (w 2011 r. – 62 ). Drugą pod względem liczebności grupą ofiar prze- mocy w rodzinie są osoby do 18. roku życia (w 2011 r. – 28 ). Pozostałe ofiary – w 2011 r. niespełna 9 – to mężczyźni (tabela 1.2). Tabela 1.2. Liczba ofiar przemocy w rodzinie 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Liczba ofiar przemo- cy w rodzinie w tym kobiety w tym mężczyźni 156 788 157 854 130 682 139 747 132 796 134 866 113 546 91 374 10 387 91 032 10 313 76 162 8 556 81 985 10 664 79 811 11 728 82 102 12 651 70 730 10 718 32
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Izolacja sprawcy od ofiary. Instrumenty przeciwdziałania przemocy w rodzinie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: