Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00067 005601 13260261 na godz. na dobę w sumie
JEST CZŁOWIEK Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ - POLA REFLEKSJI - ebook/pdf
JEST CZŁOWIEK Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ - POLA REFLEKSJI - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 255
Wydawca: Silva Rerum Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-65697-15-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W świecie współczesnym nastaje coraz większe zrozumienie problemów człowieka z niepełnosprawnością. Coraz większy postęp w zakresie wiedzy humanistycznej i wiedzy medycznej przyczynia się do poznawania człowieka z niepełnosprawnością i uwzględniania jego realnych i rzeczywistych potrzeb, możliwości i ograniczeń. Zygmunt Bauman w swoich rozważaniach podkreśla, iż obecność „obcych ponowoczesnych” nie jest już dziś problemem. Chodzi więc o to, aby nie dążyć do wyeliminowania człowieka niepełnosprawnego, ale żeby nauczyć się z nim żyć i aby jakość wspólnego życia była satysfakcjonująca tak dla osób doświadczonych niepełnosprawnością, jak i zdrowych. W obliczu trudnej i złożonej codzienności osób z niepełnosprawnością pragniemy zaprezentować Czytelnikowi publikację, która z jednej strony ukaże różne perspektywy doświadczania niepełnosprawności, przybliżając zmagania z nią, z drugiej zaś wskaże praktyczne rozwiązania (szczególnie w sferze edukacji i rehabilitacji) ułatwiające wejście i bycie w społeczeństwie. Zebrane teksty dotyczą zarówno problematyki dorosłych osób z niepełnosprawnością, jak również i dzieci.

I. Myśliwczyk, B. Antoszewska

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

JEST CZŁOWIEK Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ POLA REFLEKSJI JEST CZŁOWIEK Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ POLA REFLEKSJI Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM Poznań-Olsztyn 2017 Recenzent: dr hab. Marcin Wlazło, prof. US Redakcja naukowa: Beata Antoszewska, Iwona Myśliwczyk Szkic na okładce: Artur Antoszewski © 2017 by Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM All rights reserved Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie ISBN 978-83-65697-14-1 /druk/ 978-83-65697-15-8 /e-book/ Wydanie I: Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM www.wydawnictwo-silvarerum.eu Poznań 2017 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś i Łuczak spółka jawna ul. Piwna 1, 61-065 Poznań tel./fax 61 6337165 www.mos.pl Spis treści Wprowadzenie ........................................................................................ 7 CZĘŚĆ I SPOŁECZNY KONTEKST NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI Marzenna Zaorska Pozainstytucjonalne, oddolne formy wspomagania osób niepełnosprawnych i ich rodzin (perspektywa indywidualnej oraz grupowej aktywności społecznej) .............................................. Marzenna Zaorska Osoba z niepełnosprawnością na/w drodze aktywizacji zawodowej – wybrane problemy a realia współczesnej rzeczywistości społecznej (na przykładzie województwa warmińsko-mazurskiego) .................................................................... Iwona Staszkiewicz-Grabarczyk (Nie)pełnosprawność społeczna a zjawisko bezdomności .............. Dorota Tomczyszyn Czas wolny rodziców i dzieci z niepełnosprawnością intelektualną w opinii rodziców ........................................................... Aleksandra Szczesiul Wsparcie osób z niepełnosprawnością na uniwersytecie w świetle doświadczeń asystenta i studentów z niepełnosprawnością ........... 17 37 49 63 81 Elżbieta M. Minczakiewicz Czy starość jest karą za grzechy młodości, czy też jednym z naturalnych etapów w biegu życia człowieka? ............................... 101 6 CZĘŚĆ II KONSTRUOWANIE PRZESTRZENI EDUKACJI DZIECKA Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ Ewa M. Kulesza Spis treści Prospołeczne zachowania wobec rówieśników z niepełnosprawnością w rysunkach pełnosprawnych uczniów pierwszej klasy ....................... 125 Iwona Konieczna, Barbara Marcinkowska, Katarzyna Smolińska Od etykietowania do zrozumienia – komunikowanie się dziecka z zespołem Aspergera w środowisku szkolnym ................................ 145 Zdenka Šándorová Inkluzivní edukace v kontextu sociální služby „raná péĉe“ v Ĉeské Republice .................................................................................. 159 Mirosław Rutkowski, Karol Bidziński Nauczyciele szkoły ogólnodostępnej – realizatorzy idei edukacji włączającej – w poszukiwaniu źródeł zawodowego wsparcia ......... 167 Anna Ozga Rodzic wobec zadań związanych z realizacją indywidualnych potrzeb dziecka wynikających z niepełnosprawności ....................... 187 CZĘŚĆ III PRZESTRZEŃ REHABILITACJI ISTOTNYM OBSZAREM ŻYCIA DZIECI Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ Małgorzata Paplińska Edukacja graficzna uczniów z niepełnosprawnością wzroku odzwierciedlona w IPET-ach – ważny czy pomijany obszar wsparcia? ................................................................................................. 205 Małgorzata Walkiewicz-Krutak Niepełnosprawność wzroku współwystępująca z mózgowym porażeniem dziecięcym – wybrane aspekty oceny widzenia funkcjonalnego małych dzieci .............................................................. 231 Spis tabel .................................................................................................. 253 Spis rysunków ......................................................................................... 255 Wprowadzenie „Twoje życie jest twoim najświętszym skarbem”1 Życie każdego człowieka przebiega w ściśle określonych ramach czaso- wych. Posiada wyraźnie zaznaczony początek i określony koniec. Jednak za- równo pierwsze, jak i drugie wydarzenie nie są do końca człowiekowi znane. Nie może on poznać czy przewidzieć, kiedy i w jaki sposób nastaną. Może jednak próbować to życie kreować, tworzyć i zmieniać. Choć zapewne i tu wiele niewiadomych. Każdy napotyka bariery architektoniczne, przeszkody mentalne, a także te tkwiące w nas samych, będące wynikiem choroby czy niepełnosprawności, a nawet relacji z innymi (np. ból, cierpienie i smutek). Wydają się nie do pokonania. Nic bardziej złudnego! Prawdą jest jednak, że w życiu pomocny jest drugi człowiek (sprawny bądź niepełnosprawny). Niepełnosprawny Henry Viscardi pisał: „(…) Nie poddawaj się. Nie ty zde- cydowałeś o swoim pobycie na Ziemi”2. Rozpoczęte życie obliguje każdego człowieka zarówno pełnosprawnego, jak i niepełnosprawnego do ciągłego wysiłku, by dbać o jego jakość. Najbar- dziej jednak znaczące jest podejście do napotkanej trudności. „Im bardziej uczciwie, obiektywnie i naturalnie potraktujemy ograniczenia (…)”3, tym większe zyskamy szanse na konstruowanie możliwości sprzyjających ich po- konaniu lub zminimalizowaniu. W dbaniu o jakość życia nie należy ograniczać się wyłącznie do samego siebie, ale obdarzać troską także innych. Poznawać, rozważać i wzbogacać punkt widzenia o kategorie miłości, dobra i odpowiedzialności. „Najgłęb- 1 H. Viscardi, List do Jima, Warszawa 1973, s. 12. 2 Ibidem, s. 45. 3 Ibidem. 8 szym prawem, które człowiek odkrywa w sobie, jest prawo do bycia z inny- mi i dla innych”, zauważył Jan Paweł II. Wprowadzenie W świecie współczesnym nastaje coraz większe zrozumienie problemów człowieka z niepełnosprawnością. Coraz większy postęp w zakresie wiedzy humanistycznej i wiedzy medycznej przyczynia się do poznawania człowieka z niepełnosprawnością i uwzględniania jego realnych i rzeczywistych potrzeb, możliwości i ograniczeń. Zygmunt Bauman4 w swoich rozważaniach podkre- śla, iż obecność „obcych ponowoczesnych” nie jest już dziś problemem. Cho- dzi więc o to, aby nie dążyć do wyeliminowania człowieka niepełnosprawne- go, ale żeby nauczyć się z nim żyć i aby jakość wspólnego życia była satysfak- cjonująca tak dla osób doświadczonych niepełnosprawnością, jak i zdrowych. W obliczu trudnej i złożonej codzienności osób z niepełnosprawnością pragniemy zaprezentować Czytelnikowi publikację, która z  jednej strony ukaże różne perspektywy doświadczania niepełnosprawności, przybliżając zmagania z nią, z drugiej zaś wskaże praktyczne rozwiązania (szczególnie w sferze edukacji i rehabilitacji) ułatwiające wejście i bycie w społeczeństwie. Zebrane teksty dotyczą zarówno problematyki dorosłych osób z niepełno- sprawnością, jak również i dzieci. Zostały one zgrupowane w trzy części. Pierwsza część opracowania zatytułowana Społeczny kontekst niepeł- nosprawności obejmuje sześć tekstów. Artykuły oscylują wokół zagadnień społecznego funkcjonowania człowieka o  niepełnej sprawności i  dotyka- ją różnych płaszczyzn tej egzystencji. Bycie człowieka niepełnosprawnego w  społeczeństwie zawsze powinno być obwarowane wsparciem. Powinno ono doprowadzać do maksymalnego – na miarę możliwości – uczestnictwa społecznego i normalizowania życia osób z niepełnosprawnością. Pierwszy z  artykułów tej części dotyczy pozainstytucjonalnych, od- dolnych form wspomagania osób niepełnosprawnych i ich rodzin w per- spektywie indywidualnej oraz grupowej aktywności społecznej autorstwa Marzenny Zaorskiej. Autorka sygnalizuje wybrane rodzaje i zakresy poza- instytucjonalnego wsparcia obejmującego osoby z niepełnosprawnościami i schorzeniami działające w obrębie kraju. Na początku przygotowanego tek- stu odczytujemy analizy teoretyczne związane z postawami wobec osób nie- pełnosprawnych, jak i prowadzone w tym zakresie badania naukowe. Tekst kończą interesujące konkluzje oraz postawione pytanie związane z motywa- 4 Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa 2000, s. 59. Wprowadzenie 9 mi podejmowania przez osoby pełnosprawne różnorodnych form wspoma- gania nakierowanych na osoby z niepełnosprawnością. Motywów jest wiele i zapewne są zróżnicowane. Innym ważnym zagadnieniem zajęła się Dorota Tomczyszyn, porusza- jąc problematykę spędzania czasu wolnego przez osoby z niepełnospraw- nością intelektualną. Autorka prezentuje teoretyczne ujęcia wskazujące na Kolejny tekst również autorstwa Marzenny Zaorskiej usytuowany jest w obszarze rehabilitacji zawodowej, która obecnie stała się ważnym przed- miotem dyskursu publicznego. Artykuł podejmuje analizę sytuacji osób niepełnosprawnych na rynku pracy w  województwie warmińsko-mazur- skim. W rozważaniach wyszczególniono dane dotyczące wieku, płci, rodza- ju niepełnosprawności, poziomu wykształcenia czy miejsca zamieszkania. Interesujące są w tym kontekście dane odnoszące się do uczestnictwa osób niepełnosprawnych w  różnych formach aktywizacji zawodowej. Ponadto analizy Autorki uwypuklając specyficzną sytuację osób niepełnosprawnych na rynku pracy, wskazują kilka jej uwarunkowań, pośród których istotne miejsce przypada następującym obszarom: obszar uwarunkowań historycz- no-kulturowych, obszar powiązany ze specyfiką rozwoju współczesnej cy- wilizacji, jak też obszar związany ze specyfiką aktualnych społeczno-poli- tycznych działań na rzecz osób niepełnosprawnych, czy w końcu obszary związane z samą osobą niepełnosprawną, jak i osobami pełnosprawnymi. Reasumując prezentowane analizy, Autorka wysuwa budujący wniosek, iż pomimo wielu wyzwań, które stawia współczesna rzeczywistość zarówno przed pełnosprawnym, jak i niepełnosprawnym człowiekiem, są one do po- konania. Uda się je zrealizować przy skonsolidowanych i specjalistycznych działaniach wielu zainteresowanych i życzliwych osób. Następny tekst zatytułowany (Nie)pełnosprawność społeczna a zjawisko bezdomności traktuje o relacji jednostki ze społeczeństwem, czyli o niepeł- nosprawności społecznej. Iwona Staszkiewicz-Grabarczyk ten rodzaj niepeł- nosprawności odnosi do dotkliwych zjawisk społecznych, m.in. złej sytuacji ludzi starych, nierówności społecznej, kryzysu rodziny, uzależnień, ubóstwa, bezrobocia oraz bezdomności. Autorka opisuje uwarunkowania procesu bezdomności i ludzi bezdomnych, przytaczając także następstwa tej społecz- nej marginalizacji, a także ukazując stanowiska w tej kwestii przedstawicieli wielu nauk. Zakończenie rozważań nie jest optymistyczne, bowiem rozmia- ry zjawiska bezdomności sprawiają trudności w rzetelnym oszacowaniu. Wprowadzenie 10 różnice z nim związane dotyczące osób pełno- i niepełnosprawnych. W tej drugiej grupie przeznaczony jest on głównie na istotną dla funkcjonowania rewalidację i rehabilitację. W przygotowanym tekście zawarta jest prezenta- cja podejmowanych w literaturze przedmiotu badań dotyczących różnych aspektów czasu wolnego omawianej grupy osób, jak również wyników ba- dań własnych. Analizy skoncentrowane są wokół rozpoznania sposobów spędzania czasu wolnego w dwóch grupach (rodziców dzieci z niepełno- sprawnością oraz rodziców dzieci pełnosprawnych). D. Tomczyszyn wska- zuje, iż częściej czas wolny z dziećmi spędzają matki, a najpopularniejszymi formami są rozmowy i wspólne oglądanie telewizji. Reasumując, Autorka podkreśla, iż organizacja czasu wolnego dzieciom niepełnosprawnym wy- maga zmian i wsparcia zwłaszcza w obszarze przygotowania bardziej anga- żujących fizycznie form aktywności (sport, rekreacja i kultura). Proponuje, by w powyższe działania zaangażować studentów, którzy pomagając rodzi- nom, z pewnością doświadczą gratyfikacji na wielu płaszczyznach własnego funkcjonowania. Wsparcie osób z niepełnosprawnością to ważny aspekt funkcjonowania tej grupy osób, bez którego ich życie może być bardzo utrudnione. Niekie- dy bez wsparcia osoby te w ogóle nie mogłyby uczestniczyć w niektórych sferach życia społecznego. Pisze o tym Aleksandra Szczesiul w tekście zaty- tułowanym Wsparcie osób z niepełnosprawnością na uniwersytecie w świetle doświadczeń asystenta i studentów z niepełnosprawnością. Autorka porusza zagadnienia wsparcia udzielanego studentom z niepełnosprawnością z ra- mienia Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w zakresie rozwiązań praw- nych. Uregulowania legislacyjne przyczyniają się do zwiększenia liczby osób studiujących na uczelniach wyższych. Wsparcie osób niepełnosprawnych na polu edukacji jest znaczące i stwarza możliwość do podjęcia studiów i ich realizacji. Jednak sama Autorka występując w roli asystenta studenta z nie- pełnosprawnością, doświadczała wielu barier. Przeszkody te implikowane są zarówno postawami osób prowadzących zajęcia, pracowników uczelni, jak i kolegów czy koleżanek z grupy. Podsumowując przeprowadzone badania własne, Autorka stwierdza, iż postawa otoczenia akademickiego blokuje na- turalność osób z niepełnosprawnością i nie pozwala tym osobom na przeży- wanie siebie w sposób dla nich dostępny i przez nie pożądany. O swoich doświadczeniach opowiedziała także Autorka kolejnego tek- stu, Elżbieta M. Minczakiewicz, która podjęła rozważania wokół natury sta- Wprowadzenie 11 rości. Autorka formułuje pytanie, czy starość stanowi karę za grzechy mło- dości, czy też należy do naturalnych etapów w biegu życia? Tekst ujmuje za- gadnienie starości w dwóch perspektywach: teoretycznej oraz empirycznej. Znajdujemy w pierwszej analizę pojęcia starości, jej naturalne następstwa, jak również społeczne zjawiska niesprzyjające funkcjonowaniu osób sta- rych. W drugiej natomiast prócz podstaw teoretycznych przeprowadzonych badań odsłonięta zostaje analiza wyników. Zakończenie tekstu stanowi szkic koncepcji programu społecznego, który mocno podkreśla istotną w nauce i codziennym życiu godność osoby. Ponadto analiza zgromadzonego mate- riału empirycznego wzbogacona została bogatymi doświadczeniami Autor- ki z pracy wolontariackiej w gronie osób starszych. Na drugą część zatytułowaną Konstruowanie wymiaru edukacji dziec- ka z niepełnosprawnością składa się pięć opracowań. Podjęte rozważania są istotne, bowiem wskazują możliwości zmiany klimatu edukacji. Nie są to propozycje radykalnie wskazujące rozwiązania, jednak stanowią pewnego rodzaju podpowiedzi, by jej przestrzeń zmieniała się na bardziej przyjazną dla dziecka z niepełnosprawnością. Pierwszym tekstem w tej części jest ar- tykuł Ewy M. Kuleszy. Autorka podjęła się badania dotyczącego poznania zachowań uczniów klas pierwszych (ze szkół: ogólnodostępnej i integra- cyjnej) wobec niepełnosprawnych kolegów i  koleżanek. Przeprowadzone badania dowodzą, że niepełnosprawnych rówieśników koledzy i koleżanki postrzegali przede wszystkim jako osobę siedzącą na wózku inwalidzkim. Większość pełnosprawnych rówieśników wyrażała gotowość do nawiązania interakcji z  niepełnosprawnym kolegą czy koleżanką. Prowadzone bada- nia wskazują na różnice zachodzące w obrębie badanych dotyczące wiedzy o  niepełnosprawności, emocjonalnego tła interakcji czy postaw prospo- łecznych. Kolejny tekst przygotowany został w  zespole przez Iwonę Konieczną, Barbarę Marcinkowską oraz Katarzynę Smolińską. Dotyczy on komuniko- wania się dzieci z zespołem Aspergera w kontekście środowiska szkolnego. Autorki dzielą wyraźnie prezentowane analizy na dwie części. W jednej opi- sują cechy charakterystyczne dla komunikacji uczniów z zespołem Asper- gera, podają kryteria diagnostyczne spotykane w literaturze. W drugiej zaś akcentują istotne działania wspierające rozwój komunikacji w środowisku szkolnym omawianej grupy dzieci. Podstawą wspierania, zdaniem Autorek, jest „perspektywa rozumiejąca”, pozwalająca na dokonanie funkcjonalnej 12 oceny komunikacji oraz drobiazgowa analiza indywidualnych, społecznych uwarunkowań aktualnego jej poziomu, jak również określenie możliwości rozwoju tychże umiejętności. Wprowadzenie Zdenka Šándorová przedstawia w swoim artykule zagadnienie wczesnej interwencji realizowanej na terenie Republiki Czeskiej. Autorka w począt- kowych rozważaniach wspomina o wczesnej interwencji na terenie Europy. Późniejsza część tekstu poświęcona została zarówno prezentacji poszcze- gólnych etapów historycznego wdrażania wczesnej interwencji w Czechach oraz opisowi obecnego stanu jej funkcjonowania. Wczesna interwencja, jak zauważa Autorka, stanowi istotny element wyrównywania szans dziecka za- grożonego niepełnosprawnością umożliwiający mu podjęcie nauki w pla- cówce integracyjnej. Sukces jednak uzależniony jest od skoordynowanej współpracy wielu specjalistów i niepełnosprawności dziecka. Artykuł Mirosława Rutkowskiego i Karola Bidzińskiego traktuje o edu- kacji włączającej w polskim szkolnictwie, kładąc duży nacisk na osobę na- uczyciela w tym zakresie. Autorzy podkreślają wagę kompetencji pedagoga w zakresie zaspokajania potrzeb ucznia o specyficznych potrzebach eduka- cyjnych w  szkole ogólnodostępnej. Celem ukazania powodzenia edukacji włączającej zostały podane w artykule przykłady dobrych praktyk w tym zakresie, które poza obowiązującym prawem oświatowym mogłyby stać się wskazówką do tworzenia szkoły przyjaznej uczniowi z niepełnosprawnością. W podsumowaniu Autorzy zwracają uwagę, iż idea edukacji włączającej nie jest realizowana w polskich szkołach w takim zakresie, który przyczyniłby się do uwzględniania potrzeb dzieci o specyficznych potrzebach edukacyj- nych. Nauczyciele w szkołach ogólnodostępnych powinni widzieć potrzebę tak podnoszenia swoich kompetencji w zakresie pracy z takimi dziećmi, jak i korzystania ze wsparcia pedagoga specjalnego. Tylko wówczas te specy- ficzne potrzeby dzieci mogą zostać uwzględnione, przez co ich uczestnictwo w przestrzeni edukacyjnej nabierze innego znaczenia. Zagadnienie indywidualnych potrzeb dziecka z  niepełnosprawnością podjęła także Anna Ozga, która usytuowała je w środowisku rodzinnym, a  odpowiedzialnymi za ich realizację uczyniła rodziców. Bycie rodzicem dziecka niepełnosprawnego to wyzwanie, które niekiedy przerasta rodziców, ale często także zmienia ich życie i pozwala na nowo odnaleźć jego sens. Autorka w sposób homocentryczny zaprezentowała zadania rodziców wy- chowujących dziecko z niepełnosprawnością. Cztery obszary ujmują zróż- Ostatnia część została zatytułowana Rehabilitacja jako istotny obszar życia dzieci z niepełnosprawnością. Odnosi się ona do doświadczeń przede wszystkim praktycznych (choć nie brak także ujęcia teoretycznego). Teksty świadczą o istotności wiązania teorii i praktyki służącej rozwojowi pedago- giki specjalnej. Wskazują również na znaczenie ważności człowieka, którym ona się zajmuje, jak też skoordynowanych, zaplanowanych i rzetelnie reali- zowanych wobec niego działań. Nawiązanie do własnych doświadczeń na polu rehabilitacji zaprezen- towała w  kolejnym tekście Małgorzata Paplińska, która podjęła tematykę ucznia z niepełnosprawnością wzrokową. Autorka podkreśla wagę edukacji graficznej w pracy z takim podopiecznym i przedstawia fragment wyników przeprowadzonych badań dotyczący edukacji graficznej uczniów niewido- mych i słabowidzących z gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych. Badania ukazują braki nauczycieli w zakresie wykorzystywania materiałów graficz- nych zaadaptowanych do potrzeb wychowanków niewidomych i słabowi- dzących. Edukacja graficzna osób z  niepełnosprawnością wzroku nie jest elementem regularnego wsparcia dzieci i młodzieży o specjalnych potrze- bach edukacyjnych. Utrudnia im naukę, jak i komunikację z pełnosprawny- mi rówieśnikami oraz pokazuje zaniedbania w tym zakresie. Wprowadzenie 13 nicowane płaszczyzny problemów, ale i konstruktywnych działań, które po- zwalają nie tylko pokonać kryzysy implikowane przez niepełnosprawność, lecz także cieszyć się z realizowanej roli matki/ojca. Całość opracowania zamyka tekst Małgorzaty Walkiewicz-Krutak, która poprzez pilotażowe badania starała się określić rodzaje i specyfikę proble- mów w zakresie funkcjonowania wzrokowego małych dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym. Ocena możliwości wzrokowych dziecka w okresie niemowlęcym i poniemowlęcym stanowi duże wyzwanie dla osób stawiają- cych diagnozę, toteż zaprezentowane przez Autorkę badania mają znaczenie dla praktyki diagnostyczno-terapeutycznej, a zarówno podejście teoretycz- ne, jak i empiryczne ukazują konieczność kompleksowej diagnozy w zakre- sie możliwości wzrokowych. Występowanie wad wzroku implikuje koniecz- ność korekcji i usprawnienia możliwości wzrokowych. Niepokojącym jest jednak fakt – zaznacza Autorka – iż rodzicom brakuje „wiedzy na temat po- ważnych konsekwencji w zakresie funkcjonowania wzrokowego, jakie może nieść dysfunkcja mózgu u małego dziecka, jak również o tym, że może jej towarzyszyć schorzenie okulistyczne”. 14 Wprowadzenie Oddając zgromadzony materiał – za który dziękujemy Autorom tek- stów – mamy nadzieję, że okaże się on istotny dla Czytelników i posłuży do refleksji łączącej teorię i praktykę. Lepsze zrozumienie ludzkich zachowań zarówno dotyczących pełnosprawnych, jak i niepełnosprawnych przyczynia się do poprawy jakości opieki, rehabilitacji czy edukacji, ale przede wszyst- kim wspólnego życia. Słowa podziękowania za merytoryczne wsparcie kierujemy do recenzen- ta pracy – dr hab. Marcina Wlazło, prof. US. Beata Antoszewska, Iwona Myśliwczyk CZĘŚĆ I SPOŁECZNY KONTEKST NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI Marzenna Zaorska Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Pozainstytucjonalne, oddolne formy wspomagania osób niepełnosprawnych i ich rodzin (perspektywa indywidualnej oraz grupowej aktywności społecznej) Non-institutional, grassroots forms of support for persons with disabilities and their families (perspective of individual and group social activity) Wprowadzenie Od początku dziejów ludzkości osoby z niepełnosprawnościami wywoły- wały zróżnicowane oraz niejednoznaczne zainteresowanie pełnosprawnych członków społeczeństwa. Zainteresowanie problematyką niepełnosprawno- ści egzemplifikowało się nie tylko w percepcji możliwości osób niepełno- sprawnych, ich miejsca i roli w społeczeństwie, wpływu na rozwój cywiliza- cji, ale zasadniczo w postawach prezentowanych wobec tej grupy ludzkiej. Postawy społeczne z kolei definiowały oraz ukierunkowywały działania na rzecz rehabilitacji, edukacji, wspomagania rozwoju osób niepełnospraw- nych, jak również determinowały akceptację dla/i ich miejsca w historycz- no-kulturowej wizji ludzkości. Generalnie zagadnienie niepełnosprawności było (i jest) identyfikowane w kilku przeciwstawnych trajektoriach: a) zdro- wie – choroba, b) norma – patologia, c) pomoc społeczna – specjalna pomoc społeczna, d) wsparcie społeczne – specjalne wparcie społeczne, e) potrzeba określonych nakładów społecznych-potrzeba specjalnych nakładów spo- łecznych (w tym finansowych), f) przydatność dla społeczeństwa – ograni- czona przydatność dla społeczeństwa, g) wkład w rozwój ludzkości – ogra- niczony wkład w rozwój ludzkości, h) pełne prawa człowieka – ograniczone prawa człowieka. 18 Marzenna Zaorska W ujęciu Wincentego Okonia „postawa, to jedno z podstawowych pojęć psychologii społecznej i socjologii, używane w różnych znaczeniach. Jedni rozumieją postawę jako względnie trwałą dyspozycję przejawiającą się w za- chowaniach, których cechą jest pozytywny lub negatywny stosunek emo- cjonalny do jakiegoś przedmiotu, osób, sytuacji. Inni autorzy utożsamiają postawę z przekonaniem, traktując ją jako strukturę złożoną z elementów, które są rezultatem poznania danego przedmiotu, stosunku emocjonalnego doń oraz motywacji do określonego zachowania względem niego”1. Omawiając kwestię postaw społecznych wobec osób z niepełnospraw- nościami, za Zdzisławem Kazanowskim można zauważyć, że „jest to jeden z najczęstszych analizowanych przez nauki społeczne obszarów relacji in- terpersonalnych”2. W opinii autora „fakt, iż postawy wobec osób niepełno- sprawnych mogą np. ukazywać napiętnowanie, dyskryminację bądź nega- tywne postrzeganie przez społeczeństwo sprawia, że dla pedagoga ważne jest sprawowanie kontroli nad czynnikami, które o tym decydują”3. Agnieszka Lachowicz, cytując dychotomiczną propozycję klasyfikacji postaw społecznych wobec osób z niepełnosprawnością Heleny Larkowej4, wymienia postawy skrajne: pozytywne – akceptujące i negatywne – odtrą- cające oraz postawę ambiwalentną. Zdaniem A. Lachowicz można wyróżnić trzy dominujące rodzaje postaw wobec osób niepełnosprawnych. Pierwsza postawa – pozytywna: przejawia się w akceptacji osoby niepełnosprawnej oraz chęci niesienia pomocy. Osoby prezentujące taką postawę aprobu- ją kontakty z  osobą niepełnosprawną, dostrzegają jej godność, wykazują życzliwość oraz szacunek wobec ludzi z niepełnosprawnościami. Postawy negatywne cechują się niechęcią, brakiem życzliwości i akceptacji, ignoran- cją osoby niepełnosprawnej. Osoby reprezentujące postawę ambiwalentną mogą okazywać wobec ludzi z niepełnosprawnościami zarówno obojętność, wrogość, jak i przesadną litość oraz współczucie5. 1 W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa 2007, s. 220. 2 Z. Kaznowski, Przemiany pokoleniowe postaw wobec osób upośledzonych umysłowo, Lublin 2011, s. 91. 3 Ibidem. 4 H. Larkowa, Postawy otoczenia wobec inwalidów, Warszawa 1970. 5 A. Lachowicz, Stosunek społeczeństwa do osób niepełnosprawnych w  odbiorze uczniów lekko upośledzonych umysłowo, [w:] E. Górniewicz, A. Krause (red.), Dyskursy pedagogiki specjalnej. Od tradycjonalizmu do ponowoczesności, Olsztyn 2002, s. 111. Pozainstytucjonalne, oddolne formy wspomagania osób niepełnosprawnych... 19 Ryszard Kościelak6 posiłkując się propozycją typologizacji postaw spo- łecznych wobec osób niepełnosprawnych H. Larkowej7, podaje własne sta- nowisko wobec niniejszej tematyki. Wymienia: a) postawy przychylne „za”, b) postawy nieprzychylne „przeciw”, c) postawy neutralne, d) postawy po- średnie (niezdecydowane)”8. Maria Chodkowska i Beata Szabała piszą natomiast, że „jednym z ro- dzajów postaw wobec osób niepełnosprawnych są uprzedzenia. Uprzedze- nia cechują się trójwarstwową strukturą. Komponenty emocjonalne gene- rują najczęściej emocje negatywne, takie jak złość czy wrogość. Elementy poznawcze to wiedza i przekonania dotyczące przedmiotu uprzedzeń. Ele- menty behawioralne obejmują określone działania kierowane wobec osoby czy grupy, co do której podmiot żywi uprzedzenia. Uprzedzenia są więc ro- dzajem postaw z wyraźną dominacją nastawień negatywnych i ukierunko- waniem na działanie destruktywne”9. Zdaniem autorek charakterystyczne dla uprzedzeń są lęki, niechęć, awersja, unikanie kontaktów i przekonanie o własnej wyższości. Tego „rodzaju emocje i nastawienia kierowane były „od zawsze” wobec osób z ograniczeniami sprawności w stopniu znacznie utrud- niającym możliwości ich społecznego funkcjonowania oraz nawiązywania i utrzymywania relacji interpersonalnych typowych dla wieku i pozycji”10. W ujęciu Zofii Sękowskiej11 w literaturze dotyczącej dyskutowanej pro- blematyki podkreśla się najczęściej negatywne aspekty postaw osób pełno- sprawnych wobec niepełnosprawnych. Wielu autorów, wykorzystując wyniki zrealizowanych badań empirycznych oraz doświadczenia własne, analizuje zagadnienie postaw uwzględniając nie tylko elementy negatywne, ale także pozytywne w stosunku osób pełnosprawnych do niepełnosprawnych12. Be- 6 R. Kościelak, Funkcjonowanie psychospołeczne osób niepełnosprawnych umysłowo, Warszawa 1996. 7 H. Larkowa, Postawy otoczenia wobec inwalidów, Warszawa 1970. 8 R. Kościelak, Funkcjonowanie psychospołeczne..., op.cit., s. 22. 9 M. Chodkowska, B. Szabała, Osoby z upośledzeniem umysłowym w stereotypowym postrzeganiu społecznym, Lublin 2012, s. 69. 10 Ibidem. 11 Z. Sękowska, Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej, Warszawa 2001. 12 P. Kopkowska, Postawy wobec dzieci niepełnosprawnych intelektualnie – w opinii ich rodziców należących do Stowarzyszenia Pomocy Dzieciom Specjalnej Troski działającego przy Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Nowym Mieście Lubawskim, Toruń 2013 (nieopublikowana praca licencjacka). Marzenna Zaorska 20 atrice Ann Wright13 pisze, że często postawa negatywna wobec osoby niepeł- nosprawnej wyraża się w stwierdzeniu: jesteś kimś gorszym, kimś mniej war- tościowym ze względu na upośledzenie. Może manifestować się ona także sto- sunkiem protekcjonalnym poprzez podkreślanie zależności osoby niepełno- sprawnej i lekceważenie jej. Negatywna jest również postawa deprecjonująca osobę niepełnosprawną, wyrażająca się w słowach: „jestem szczęśliwy, że nie jestem podobny do ciebie”. Autorka podkreśla, że „niechęć do osoby niepełno- sprawnej nasila się szczególnie wtedy, gdy nie można uniknąć z nią kontaktu. Postawa odtrącenia może wyrażać się wówczas nie tylko w niechęci, lecz także w działaniu przeciw osobie niepełnosprawnej w formie maltretowania jej bądź wyłączenia z rodziny poprzez umieszczenie w zakładzie opieki społecznej czy też z zakładu pracy przez odesłanie jej na rentę”14. Zdaniem Jana Śledzianowskiego15, potrzebną postawą społeczną wobec osób niepełnosprawnych jest postawa bezinteresowności. Według autora najlepiej istotę takiej postawy ilustrują słowa Józefa Kozieleckiego16:„Ludzie mogą się zachowywać altruistycznie nie dlatego, aby osiągnąć konsump- cyjne korzyści czy zdobyć autorytet moralny, ale dlatego, że uczucia soli- darności i poświęcenia, gotowość do pomocy i braterstwa są zgodne z ich wewnętrznymi przekonaniami, z systemem ich wartości moralnych. Dzia- łania na rzecz innych są rodzajem samo potwierdzenia i próbą odnalezienia siebie. Jednocześnie wyrzeczenie się ich przynosi człowiekowi ujmę i wy- wołuje poczucie winy. (...) Pracując dla innych, jednostka nic nie oczekuje od świata”17. J. Śledzianowski wyróżnia również postawę akceptacji, która jest pod- stawowym warunkiem prawidłowych relacji z osobami niepełnosprawnymi: „akceptacja drugiego człowieka jest pierwszym etapem uznania jego osobo- wej niezależności, której granice wyznacza godność człowieka. Akceptacja ta nie ma w sobie wystarczających pobudek do tego, by zachwycić się drugim człowiekiem. Jest zaledwie aprobowaniem stanu zdrowia lub choroby, spraw- ności lub niepełnosprawności, doskonałości i niedoskonałości ludzkich”18. 13 B. A. Wright, Physical disability – a psychosocial approach, New York 1983. 14 Ibidem, s. 267. 15 J. Śledzianowski, Niepełnosprawni i „pełnosprawni”, Kielce 2012. 16 J. Kozielecki, O godność człowieka, Warszawa 1997. 17 Ibidem, s. 35; J. Śledzianowski, Niepełnosprawni..., op. cit, s. 56. 18 J. Śledzianowski, Niepełnosprawni…, op. cit., s. 55. Pozainstytucjonalne, oddolne formy wspomagania osób niepełnosprawnych... 21 Nieco inaczej postawę akceptacji postrzega Zofia Sękowska19. Uważa, że postawa ta nakazuje szacunek i życzliwość. Wyraża się we współdziałaniu, przyjaznym zachowaniu, w  podziwie, szacunku, w  zaufaniu, współczuciu i afiliacji20. Śledzianowski wskazuje ponadto na obecność podejścia personalistycz- nego w relacjach z osobami niepełnosprawnymi. Przytacza słowa Mieczysła- wa Gogacza21 , które ilustrują takie podejście: „Gdy odnosimy się do kogoś, jako wytwarzającego rzeczy, to jego niepełnosprawność uważamy za nie- przydatność. Gdy jednak odnosimy się do osób niepełnosprawnych jako do osób, to zanika problem nieprzydatności”22. Analizując zagadnienie postaw społecznych wobec osób z  niepełno- sprawnościami, Andrzej Twardowski23 przywołuje podejście Aleksandry Maciarz24 sygnalizujące, że stosunek do osób niepełnosprawnych wyznacza- ły dominujące na danym etapie historyczno-kulturowego rozwoju ludzkości poglądy filozoficzne i społeczne, wierzenia religijne, systemy wartości, a tak- że zwyczaje i obyczaje. Wymienia następujące postawy społeczne wobec lu- dzi niepełnosprawnych: dyskryminacji i wyniszczania, izolacji i opieki, se- gregacji, integracji25. Postawa dyskryminacji i wyniszczania dominowała w okresie starożyt- ności (była też obecna w okresie średniowiecza) i cechowała się postrzega- niem obecności niepełnosprawności jako rezultatu działania sił nadprzy- rodzonych, pozbawianiem osób niepełnosprawnych życia, nawet skazywa- niem na śmierć lub ewentualnie na życie pozbawione jakichkolwiek praw, w poniżeniu, ubóstwie, wypełnianiu ról w pełni podporządkowanych woli i decyzjom pełnosprawnych i mających pełnię praw właścicieli takich osób. 19 Z. Sękowska, Wprowadzenie…, op. cit. 20 Ibidem. 21 M. Gogacz, Rekolekcje z niepełnosprawnymi, [w:] M. Gogacz, A. Andrzejuk (red.), Niepełnosprawność (aspekty teologiczne), Warszawa 2009, http://www.katedra.uksw.edu. pl/gogacz/ksiazki/niepelnosprawnosc.htm, (dostęp: 24.12.2015). 22 Ibidem; J. Śledzianowski, Niepełnosprawni…, op. cit. 23 A. Twardowski, Rodzina a  dziecko niepełnosprawne, [w:] I. Obuchowska (red.), Dziecko niepełnosprawne w rodzinie, Warszawa 1999, s. 35. 24 A. Maciarz, Wybrane zagadnienia rewalidacji dzieci, Zielona Góra 1984. 25 A. Twardowski, Rodzina a dziecko niepełnosprawne…, op. cit., s. 35-39. 22 Marzenna Zaorska Postawa izolacji i opieki pojawiła się w średniowieczu i przejawiała w or- ganizacji pierwszych przytułków dla osób z niepełnosprawnościami, chociaż była postawą dominującą w okresie odrodzenia i oświecenia. Osoby niepeł- nosprawne umieszczano w przytułkach i zakładach ulokowanych poza lub na marginesie istniejących miast i  osad. Niepełnosprawność dziecka była postrzegana jako rezultat kary za grzechy rodziców lub bardziej odległych przodków. Postawa segregacji dominowała w XIX oraz pierwszej połowie XX w., pojawiła się pod wpływem rozwoju cywilizacyjnego, społecznego, nauki, przemysłu, techniki. Przejawiała w organizacji specjalnego kształcenia w in- stytucjach adresowanych do osób z niepełnosprawnościami. Również w or- ganizacji życia w dorosłości i zatrudnienia w formie (wy)izolowanej, zawę- żonej do przebywania w grupie ludzi sobie podobnych. Postawa integracji zaistniała w drugiej połowie XX w. i trwa do chwili obecnej. Charakteryzuje się organizacją rehabilitacji i edukacji w natural- nym środowisku społecznym, w  systemie szkolnictwa ogólnodostępnego. Również poszanowaniem prawa do satysfakcjonującego i możliwie autono- micznego życia w dorosłości, spełniania siebie w różnych rolach społecz- nych i zatrudnieniem na otwartym rynku pracy. Katarzyna Kowal26 w  2002 r. zrealizowała badania naukowe, których celem było poznanie postaw rodziców dzieci pełnosprawnych wobec nie- pełnosprawności, poziomu wiedzy rodziców na temat osób niepełno- sprawnych, postaw rodziców wobec osób niepełnosprawnych oraz różnic między postawami ojców a postawami matek wobec osób niepełnospraw- nych27. W badaniach uczestniczyło 84 losowo wybranych rodziców (42 mat- ki i 42 ojców), uczniów klas drugich gimnazjum. „Charakterystyki grupy rodziców dokonano pod względem wieku, wykształcenia, sytuacji ekono- micznej rodziny. Przy badaniu postaw koncentrowano się na komponencie intelektualno-poznawczym, emocjonalno-oceniającym i  behawioralnym. W celu dokonania opisu postaw rodziców wobec osób niepełnosprawnych badanych grupowano według kryterium płci (…)”28. Wyniki badań dowio- 26 K. Kowal, Postawy rodziców dzieci pełnosprawnych wobec osób z niepełnosprawno- ścią, [w:] G. Kwaśniewska, A. Wojnarska (red.), Aktualne problemy wsparcia społecznego osób niepełnosprawnych, Lublin 2004. 27 Ibidem, s. 105-108. 28 Ibidem. Pozainstytucjonalne, oddolne formy wspomagania osób niepełnosprawnych... 23 dły, że rodzice uczniów klas drugich gimnazjum prezentują bardzo pozy- tywne postawy wobec osób niepełnosprawnych. Ponadto matki uczniów gimnazjum cechują się bardzo dodatnim nastawieniem do ludzi z niepełno- sprawnością w porównaniu z ojcami. Częściej zauważają możliwości osób niepełnosprawnych niż ich ograniczenia i braki29. W postawie intelektual- no-poznawczej nieznacznie wyższe wyniki osiągali ojcowie. Matki wyższe wyniki osiągnęły w postawie emocjonalnej i behawioralnej. Przejawiają one mniejszy dystans emocjonalny w stosunku do osób niepełnosprawnych oraz chętniej nawiązują z nimi kontakty30. Stwierdzono, że „badani rodzice najbardziej pozytywny stosunek emo- cjonalny mają wobec osób z niepełnosprawnościami sensorycznymi i nie- pełnosprawnych ruchowo. Największy dystans emocjonalny mają rodzice wobec osób niepełnosprawnych intelektualnie”31. Zdaniem autorki „wyniki te świadczą o tym, że mimo prowadzonej ostatnio wśród społeczeństwa akcji „przełamywania barier” oraz wskazywanej przez CBOS w 2000 r. badaniach poprawy stosunku społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych nadal istnieją stereotypy i błędne przekonania na temat osób niepełnosprawnych intelektualnie”32. Stwierdzono także, że „większość badanych rodziców wolałaby unik- nąć kontaktu z niepełnosprawnymi. Odczuwają przed nimi lęk, przypisują im negatywne zachowania oraz takie uczucia, jak: żal, złość, smutek, strach przed kontaktami z innymi, skłonności do zamykania się w sobie”33. Zdaniem K. Kowal, „zaobserwowane zjawiska skłaniają do refleksji na te- mat roli rodziców w kształtowaniu postaw młodego pokolenia wobec osób niepełnosprawnych oraz w powodzeniu procesu integracji”. W opinii badaczy „na podstawie dokonanych analiz można stwierdzić, że rodzice mogą mieć raczej pozytywny wpływ na postawy ich dzieci wobec niepełnosprawnych ró- wieśników. Zdaniem autorki można również oczekiwać, że rodzice nie będą mieli negatywnych postaw wobec nauki ich dzieci razem z dziećmi o różnym typie i stopniu niepełnosprawności w szkołach ogólnodostępnych”34. 29 Ibidem, s. 113. 30 Ibidem. 31 Ibidem. 32 Ibidem, s. 114. 33 Ibidem. 34 Ibidem. 24 Marzenna Zaorska Celem badań Danuty Osik-Chudowolskiej35 przeprowadzonych w 2006 r. w jednym z lubelskich gimnazjów z oddziałami integracyjnymi było uzyska- nie odpowiedzi na następujące pytania: „1. Jakie jest emocjonalne nastawienie badanych gimnazjalistów w szkole z oddziałami integracyjnymi wobec niepełnosprawnych rówieśników? 2. Jaki jest stosunek badanych osób do własnego zachowania wobec uczniów niepełnosprawnych? 3. Jakie jest ustosunkowanie się badanych uczniów do wspólnej nauki z niepełnosprawnymi rówieśnikami?”36. Badaniom zostały poddane trzy wybrane losowo klasy i nie były to klasy integracyjne. Przebadano 75 uczniów37. Analiza wyników ujawniła, że „dla wszystkich badanych gimnazjalistów osoby niepełnosprawne są ludźmi wartościowymi bez względu na rodzaj ich niepełnosprawności. Większość z  nich nie boi się osób odbiegających od normy psychofizycznej, jednakże w nielicznych uczniach z klasy I i III każda niepełnosprawność budzi niechęć i strach. Wielu badanych miało w tej kwe- stii wątpliwości i nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Badania ujawniają, że uczniowie gimnazjum z oddziałami integracyjnymi wykazują pozytywny stosunek do wszystkich rodzajów niepełnosprawności swoich kolegów, wła- ściwego wobec nich zachowania i możliwości wspólnej z nimi nauki. Nie- mniej jednak dostrzega się stereotypowe myślenie badanych uczniów, oparte na błędnych informacjach i uprzedzeniach wobec osób niepełnosprawnych. Ponadto wyniki badań starszych klas wykazują, że kontakt z niepełnospraw- nymi kolegami wpływa na pozytywne ustosunkowanie się emocjonalne do większości grup niepełnosprawności, chęć niesienia im pomocy i możliwość wspólnej nauki”38. Badania autorki pokazują również, że „obecność uczniów niepełno- sprawnych w szkole z oddziałami integracyjnymi może pozytywnie wpły- wać na emocjonalne ustosunkowanie się pełnosprawnych gimnazjalistów do 35 D. Osik-Chudowolska, Emocjonalne ustosunkowania uczniów gimnazjum do nie- pełnosprawnych kolegów – w  poszukiwaniu konsekwencji stereotypowego myślenia, [w:] M. Chodkowska, S. Byra, Z. Kazanowski, D. Osik-Chudowolska, M. Parchomiuk, B. Szabała, Stereotypy niepełnosprawności. Między wykluczaniem a integracją, Lublin 2010. 36 Ibidem, s. 124. 37 Ibidem, s. 125. 38 Ibidem, s. 128.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

JEST CZŁOWIEK Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ - POLA REFLEKSJI
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: