Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00533 010069 11029960 na godz. na dobę w sumie
Jak być asertywnym? Trening - książka
Jak być asertywnym? Trening - książka
Autor: Liczba stron: 312
Wydawca: Sensus Język publikacji: polski
ISBN: 83-246-0691-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> rozwiązywanie problemów
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Uważasz, że życie to ciągła rywalizacja? Zmęczony trwającym wyścigiem z rozkoszą chowasz się w swojej skorupie? Wolisz pozostać przezroczysty dla otoczenia, tracąc przy tym możliwość osiągnięcia zawodowej satysfakcji, osobistego spełnienia czy choćby zabrania głosu w dyskusji?

W takim przypadku jesteś tylko biernym widzem, zza szyby przyglądającym się prawdziwemu światu. Znajdź wreszcie sposób na zwiększenie pewności siebie, budowanie szacunku, odzyskanie kontroli nad własnym życiem i ograniczanie konfliktów. Jeśli chcesz wyjść z cienia, a asertywność uczynić jednym ze swoich priorytetów, ten poradnik jest właśnie dla Ciebie.

Asertywność co coś więcej niż metoda komunikacji. To aktywna postawa, za sprawą której przestaniesz ukrywać swoje pomysły i pragnienia, wyzbędziesz się chęci zadowalania innych i wtapiania w tło, zaczniesz otwarcie wygłaszać swoje opinie i zaznaczać własną obecność. Bądź sobą, nie bój się eksponować swojej indywidualności i naucz się wyznaczać granice. Niech ludzie, którzy stają na Twojej drodze, nie będą dla Ciebie przeszkodą, tylko inspiracją.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jak byæ asertywnym? Trening Autor: Randy J. Paterson T³umaczenie: Ewa Borówka ISBN: 978-83-246-0691-7 Tytu³ orygina³u: The Assertiveness Workbook Format: B5, stron: 312 S¹ tacy ludzie, którzy zdaj¹ siê niczym nie przejmowaæ. Stresogenne sytuacje bardziej ich bawi¹, ni¿ martwi¹. Nic nie mo¿e zachwiaæ ich dobrym samopoczuciem i buduj¹c¹ radoœci¹. Inni chcieliby reagowaæ tak samo, ale nie potrafi¹ — przemawia przez nich zw¹tpienie we w³asne si³y. Samozw¹tpienie i niska samoocena to wyj¹tkowo toksyczne trucizny. Osoby niepewne swoich si³ s¹ skryte, podejrzliwe i przesadnie troszcz¹ siê o swój status spo³eczny. Koncentruj¹ siê na tym, co je ogranicza, a problemy wydaj¹ im siê wiêksze, ni¿ s¹ w rzeczywistoœci. Zachwianie poczucia w³asnej wartoœci mo¿e dotkn¹æ ka¿dego z nas, ale zdecydowanie nie ka¿dy mo¿e siê z tego wyzwoliæ o w³asnych si³ach. Ksi¹¿ka doktora Glenna Schiraldiego to pomocna d³oñ wyci¹gniêta w stronê wszystkich w¹tpi¹cych. Spis treści Podziękowania Wprowadzenie CZĘŚĆ I POJĘCIE ASERTYWNOŚCI Rozdział 1. Czym jest asertywność? Rozdział 2. Pokonywanie bariery w postaci stresu Rozdział 3. Pokonywanie bariery społecznej Rozdział 4. Pokonywanie bariery przekonań Rozdział 5. Związek z rzeczywistością Rozdział 6. Za pięć dwunasta — przygotowanie do zmian 7 9 23 51 69 83 97 111 6 Jak być asertywnym? Trening CZĘŚĆ II POGŁĘBIANIE ASERTYWNOŚCI Rozdział 7. Wyjść z cienia — zachowanie niewerbalne Rozdział 8. Być obecnym — wyrażanie swojego zdania Rozdział 9. Dobre słowo — przyjmowanie pozytywnej informacji zwrotnej Rozdział 10. Udzielanie pozytywnej informacji zwrotnej Rozdział 11. Oddzielić ziarno od plew — otrzymywanie negatywnej informacji zwrotnej Rozdział 12. Konstruktywnie, a nie krytycznie — udzielanie korygującej informacji zwrotnej Rozdział 13. Asertywna odmowa Rozdział 14. Formułowanie prośby bez próby przejęcia kontroli Rozdział 15. Odliczanie przed konfrontacją Rozdział 16. Konstruktywna konfrontacja Posłowie DODATKI Wykaz źródeł Arkusze oceny asertywności 127 147 159 171 183 207 225 239 255 273 297 303 305 1 Czym jest asertywność? Człowiek to istota społeczna. Każdy z nas nieustannie porozu- miewa się z innymi: aby dowiedzieć się, jak trafić do najbliższego sklepu spożywczego, umówić się na randkę, wyrazić niezadowole- nie, powiedzieć komplement, rozwiązać spór, odrzucić prośbę, czy też na nią przystać. Asertywność to styl komunikacji, którym można posłużyć się w każdej z wyżej wymienionych sytuacji. Jest to jednak tylko jeden z czterech takich sty- lów. Do pozostałych należą: styl bierny, styl agresywny i styl bierno-agresywny. Istnieje wiele powodów, dla których korzystamy z każdego z tych stylów. W większości sytuacji najbardziej efektywny jest styl asertywny. Niestety, więk- szość z nas nie zachowuje się asertywnie tak często, jak to możliwe. Właśnie dlatego nasze relacje z innymi są często źródłem niezadowolenia i frustracji. Przyjrzyjmy się kolejno poszczególnym stylom. W trakcie lektury zechcesz zapewne określić, który opis najlepiej pasuje do Twojego zachowania. Taka diagnoza może okazać się pożyteczna. Większość osób wykorzystuje pewien określony styl częściej niż inne. Pamiętaj jednak, że style te opisują rodzaje komunikacji, a nie typy osobowości. Wszyscy w pewnych momentach używamy 24 Jak być asertywnym? Trening każdego z tych czterech stylów. Zastanów się nad sytuacjami, w których posłu- giwałeś się każdym z nich. Styl bierny Nadia sprawiała wrażenie wyczerpanej. Została skierowana do psychologa z objawami lęku i depresji. Jej twarz wyraźnie zdradzała oznaki obu tych dolegliwości. Przygnębione osoby czasami przybierają przekonującą maskę pewności siebie, którą mogą pokazać światu, aby ukryć, co naprawdę przeżywają. Jeśli Nadia w ogóle miała taką maskę, właśnie zaczynała ona nieodwracalnie pękać. A oto, jak wyglądało jej życie. Nadia zajmowała urzędnicze stanowisko w niewielkim biurze rachunkowym i mieszkała z mężem i synem na przedmieściach. Jej matka, która mieszkała w innej części miasta, była zdrowa, ale polegała na córce w niemal każdej kwestii: odwiezienia do spotkania, decyzji dotyczących zakupów, sposobu ubierania, uprawy ogrodu, prac domowych itd. Siostry Nadii nieszczególnie jej w tym pomagały i nie utrzymywały z nią kontaktów. Krytykowały ją za nadmierne pomaganie matce i otwarcie oskarżały o starania na rzecz większego spadku. Dom Nadii bynajmniej nie był oazą spokoju. Wkład jej męża w życie domowe ograni- czał się do zakupu gazety, w przeciwnym razie musiałby pozbawić się codziennej lektu- ry. Opisując swojego jedenastoletniego syna, Nadia twierdziła, że jest on dla niej praw- dziwą pociechą, ale jednocześnie ubolewała nad tym, że ze względu na inne obowiązki nie może poświęcać mu tyle czasu, ile jej zdaniem potrzebuje dziecko. Trzeba przecież wyprać ubranka, pościelić mu łóżko, posprzątać pokój i przyrządzić jego ulubione dania. Kiedy nie udawało jej się sprostać jego wymaganiom, dziecko dąsało się i wyrażało swoje rozcza- rowanie. Doskonale to rozumiała. Czyż właściwa opieka nad dzieckiem nie jest powinno- ścią każdej matki? Praca była źródłem ciągłego stresu. Nadia była jedyną urzędniczką w biurze i z tru- dem radziła sobie z nawałem pracy i zadań, które stale do niej spływały. Żywiła strasz- liwe przekonanie o własnej niekompetencji. Cieszyła się, że do jej pracodawców nie dotarło jeszcze, iż ledwo daje sobie radę. Kiedy wykonała jakieś zadanie, natychmiast dostawała dwa następne. Zdawała sobie sprawę, że wkrótce zwyczajnie nie będzie już w stanie wywiązywać się z obowiązków i jej przełożeni będą wstrząśnięci, gdy odkryją, że jest Czym jest asertywność? 25 wśród nich oszustka. Najgorsze jednak było to, że najwyraźniej nigdy nie brali pod uwagę tego, by zaproponować jej podwyżkę. Nadia podejrzewała, że na nią nie zasługuje. W pewnym momencie cały ten niepokój i frustracja sprawiły, że Nadia zaczęła płakać, mówiąc, że życie wymknęło jej się spod kontroli. Chciała usłyszeć, że jest inaczej, ale to byłoby kłamstwo: jej sytuacja naprawdę była tak beznadziejna, jak ją przedstawiła. Nic dziwnego, że odczuwała niepokój i przygnębienie. Stale żyła na zawołanie innych. Nie robiła niczego dla siebie i porzuciła swoje prywatne życie tak dawno temu, że nie wiedziała już, co właściwie chciałaby robić, nawet gdyby znalazła na to czas. Choć wyko- nywała kolosalną pracę i w tym czasie opanowała niezliczoną liczbę umiejętności, nie była z tego dumna, ponieważ w głębi duszy uważała się za nieudacznicę i oszustkę. Nadia jest doskonałym przykładem osoby, która nadużywa stylu biernego. Wiele spośród jej problemów było czysto sytuacyjnych: stresująca atmosfera w pracy, wymagające relacje, niezadowalające małżeństwo, trudne dziecko. Jednak jej reakcją na te stresory było zaprzeczanie własnej frustracji, branie osobistej odpowiedzialności za wszystkie problemy i żywienie nadziei, że kiedyś będzie lepiej. Najwyraźniej jednak jej zachowanie tylko pogarszało całą sytuację. Stosując styl bierny, za wszelką cenę próbujemy uniknąć konfliktów. Wła- śnie dlatego: (cid:81) Usiłujemy sprostać niedorzecznym wymaganiom innych. Nocna zmiana? Dzień po moim weselu? Cóż… no, dobrze. Nie, nie, to żaden problem. (cid:81) Zgadzamy się z innymi. Obiad w barze „Salmonella”? Hm, tak, myślę, że to idealne miejsce! (cid:81) Nie wyrażamy swojego zdania, dopóki nie zrobią tego inni. Co sądzę o karze śmierci? No, nie wiem, a co ty o tym myślisz? Dla pie- szych lekceważących przepisy drogowe? No, tak, coś w tym jest. (cid:81) Powstrzymujemy się przed krytyką ani nie udzielamy negatywnej informacji zwrotnej. Tak, dostałem wczoraj twoje (dwuzdaniowe) sprawozdanie budżetowe. Nie, nie szkodzi, że było napisane kredką. Nic się nie stało. 26 Jak być asertywnym? Trening (cid:81) Nie robimy ani nie mówimy niczego, co mogłoby sprowokować ko- mentarze innych lub spotkać się z ich dezaprobatą. Jeśli kupię te spodnie, nikt nie zwróci na mnie uwagi. O to właśnie chodzi. Którędy do kasy? A oto efekt stosowania stylu biernego: w swoim życiu dobrowolnie oddaje- my ster w ręce innych ludzi — nawet jeśli tego nie chcemy. W stadzie wilków jest ustalony porządek dominacji. Kiedy spotykają się dwa wilki, podporządkowane zwierzę zachowuje się tak, jak gdyby chciało powiedzieć: Tak, jesteś ważniejszy niż ja. Poddaję się. Nie atakuj mnie. Stosując styl bierny, zachowujemy się podobnie. Tak jak uległe wilki, unikamy kontaktu wzrokowego, wyglądamy na podenerwowanych, spuszczamy wzrok i staramy się zajmować jak najmniejszą przestrzeń. Styl bierny możemy uznać za posta- wę uległości wobec innych. Nazywanie tego stylu „biernym” może rodzić pewne nieporozumienia. Taka nazwa sugeruje, że dana osoba po prostu siedzi cicho jak mysz pod miotłą. Czasami rzeczywiście tak się dzieje, ale często osoba stosująca styl bierny, dokładnie tak jak Nadia, jest wręcz bardziej aktywna niż inni: miota się, pracuje dwa razy ciężej niż inni, tłumaczy się ze swoich czynów, rozpaczliwie szuka uznania w oczach innych i usiłuje rozwiązywać problemy wszystkich wokół. Każdy z nas może bez trudu wyobrazić sobie sytuacje, w których chętnie powierzyłby ster innym. Kiedy po raz pierwszy wybieramy się w wysokie góry, wolelibyśmy raczej, aby był z nami przewodnik wydający polecenia. Sytuacja, w której to instruktor wspinaczki pyta nas, co robić, z pewnością wzbudziłaby nasze podejrzenia. W pewnych okolicznościach zajęcie drugorzędnej czy też uległej pozycji jest najzupełniej naturalne. Wówczas jednak dobrowolnie decy- dujemy się na mniej asertywny styl bycia. Przeszkody: przekonania Każdy z nas może wybrać, czy chce być bierny. Często jednak nie uświada- miamy sobie tego, w którym momencie podejmujemy tę decyzję. Kiedy przyj- mujemy bierną postawę, często czujemy się bezradni, tak jak gdyby to ktoś Czym jest asertywność? 27 inny panował nad naszym życiem. Dzieje się tak dlatego, że bierne zachowa- nie często wynika z przekonania, iż nie wolno nam zachowywać się inaczej. Oto kilka przekonań, które mogą stanowić przeszkody: (cid:81) „Jestem mniej ważny niż inni”. (cid:81) „Inni ludzie mają prawo do tego, by panować nad swoim życiem. Ja nie”. (cid:81) „Inni, w przeciwieństwie do mnie, potrafią działać skutecznie”. (cid:81) „Muszę być na zawołanie innych; taka już moja rola”. Bierne emocje Istnieje wiele emocji wspierających bierny styl bycia. Oto niektóre z nich: (cid:81) Głęboki lęk przed odrzuceniem. Czy inni nadal będą mnie lubili, jeśli nie zrobię tego, czego ode mnie oczekują? (cid:81) Uczucie bezradności i frustracji związane z utratą kontroli nad włas- nym życiem. Psycholog Martin Seligman (1991) dowodzi, że uczucie bezradności jest podstawowym czynnikiem ryzyka rozwoju depresji. Osoby, które polegają wyłącznie na stylu biernym, rzeczywiście są bezradne, ponieważ nie potrafią zlekceważyć wymagań innych. W rezultacie bezradność może przerodzić się w zniechęcenie, poczu- cie braku sensu, a nawet depresję. (cid:81) Niezadowolenie z powodu wymagań otoczenia. Jeśli przyłapujesz się na myśli, że wielu spośród Twoich przyjaciół to spryciarze, którzy Cię wykorzystują, może to oznaczać, że to Ty przyczyniłeś się do tego stanu rzeczy, przyjmując bierny styl zachęcający innych do tego, by Cię wykorzystali. 28 Jak być asertywnym? Trening W jaki sposób rodzi się styl bierny? Istnieje wiele powodów, dla których ludzie przyjmują styl bierny jako domi- nujący. (cid:81) Niektórzy dorastają w wyjątkowo troskliwych rodzinach (Oj, nie proś Joanny, żeby to zrobiła; ma wystarczająco dużo pracy). W ten sposób nie mają okazji praktykować sztuki odmawiania. (cid:81) Niektóre dzieci wychowywane są w absolutnym posłuszeństwie. Choć w dzieciństwie posłuszeństwo wobec innych może być ko- rzystne, każdy z nas, wkraczając w dorosłość, musi przemyśleć tę postawę. (cid:81) W niektórych rodzinach nie szanuje się próśb, potrzeb lub granic przestrzeni osobistej dziecka. Po co w ogóle starać się być asertyw- nym, skoro taka postawa prowadzi donikąd? (cid:81) Niestety, w niektórych rodzinach asertywność prowadzi do przemocy (Jak śmiesz mi odmawiać! Ja ci dam!). (cid:81) Niektórzy po prostu nie mają do czynienia z asertywnymi ludźmi. Dorastając, widzą wokół siebie wyłącznie bierność lub agresję. Tru- dno wyobrazić sobie, czym jest asertywność, nie obserwując jej w praktyce. Jak się okazało, Nadia pozostawała pod wpływem wielu z tych czynników. Dorastała pod skrzydłami ojca-tyrana i biernej matki. Ojciec wymagał abso- lutnego posłuszeństwa, a matka była wzorem takiej postawy. Nadia rzadko obserwowała asertywne zachowania. Kiedy będąc dzieckiem, próbowała za- znaczać swoją niezależność, była za to karana. Była najstarszą córką i wyma- gano od niej opieki nad młodszymi siostrami. Bierny styl bywa użyteczny, ale jeśli zmienia się w jedyną przyjmowaną postawę, z reguły staje się źródłem udręki. Czym jest asertywność? 29 Styl agresywny „Z całym szacunkiem, pan po prostu nie zna się na interesach” — powiedział Mike. Mike poczuł się dotknięty sugestią, że jego agresywne podejście bardziej szkodzi, niż pomaga mu w życiu. Mike prowadził salon samochodowy i zatrudniał około trzydziestu pracowników. Był dobrze ubrany i roztaczał wokół siebie aurę sukcesu i pewności siebie. Nie mógł jednak ukryć tego, że oto na kategoryczne polecenie żony znalazł się w gabinecie psychologa. Żona zagroziła, że może go opuścić. Mike nie był zadowolony ze swojego życia, ale podejrzewał, że jego problemy to kwestia zewnętrznych okoliczności. Interesy nie szły najlepiej, dostawcy byli aroganccy i niekom- petentni, a znalezienie pracowników, którzy nie muszą od czasu do czasu poczuć nad sobą bata, graniczyło z cudem. W rezultacie w sytuacjach zawodowych Mike często tracił panowanie nad sobą. Dyrygował pracownikami i wmawiał im, że nie znają się na swoich obowiązkach. Co najmniej dwa razy dziennie zdzierał sobie gardło podczas roz- mów telefonicznych z dostawcami. Ostatnio zaś w złości dwukrotnie zdarzyło mu się wyprosić z biura ważnych klientów. Personel najwyraźniej knuł coś za jego plecami, fluktuacja kadr utrzymywała się na wysokim poziomie i Mike zaczynał odnosić wrażenie, że interesy wymykają mu się spod kontroli. Jak sam to ujął, ma problemy z pozostawieniem pracy w pracy. Kiedy wracał do domu, odnosił się do żony i dzieci w ten sam gniewny, wymagający sposób. Choć nigdy nie posu- nął się do przemocy fizycznej, kilkakrotnie niebezpiecznie zbliżył się do tej granicy. Kiedy nie krzyczał, złość uchodziła z niego w inny sposób. Zdarzało mu się nakładać na poszcze- gólnych członków rodziny „embargo komunikacyjne”: czasami przez wiele dni kategorycz- nie odmawiał rozmów z nimi. W kwestiach wychowawczych był niezmiernie apodykty- czny i nieprzejednany. Swoje zdanie wyrażał w sposób ostateczny i obraźliwy dla innych, a jego żona twierdziła, że odnosi się do jej opinii w sposób lekceważący i sarkastyczny. Mówiąc o swoim życiu, Mike zaczął stopniowo ujawniać swoje lęki. Wiedział, że rodzina zaczyna go unikać i porozumiewać się za jego plecami, aby uniknąć jego gniewu. Najwyraźniej kochał żonę i dzieci, ale jasno zdawał sobie sprawę z zewnętrznych zagro- żeń. Kto, jeśli nie on, ma obronić rodzinę? Kiedy dostrzegał, że ktoś z domowników postę- puje, mówi, a nawet myśli inaczej niż on, jego samopoczucie gwałtownie się pogarszało. Czuł, że traci kontrolę. A skoro tak się dzieje, to co czeka jego rodzinę? 30 Jak być asertywnym? Trening Wydawało się jednak, że taka sytuacja nie może trwać już dłużej. Jeśli interes się nie rozkręci, firma wkrótce pójdzie z torbami. A jeśli on sam nie zmieni sposobu bycia, straci także rodzinę. Mike nadużywał stylu agresywnego. Podobnie, jak większość osób przyj- mujących taką postawę, swoje zachowanie traktował jako konsekwencję oko- liczności — czyli skutek. Niezupełnie zdawał sobie sprawę, że jego zachowanie jest także przyczyną, zwłaszcza przyczyną wielu jego problemów. Choć ze względu na swój styl bycia Mike sprawiał wrażenie osoby potężnej i budzącej respekt, ten styl, jak to zwykle bywa z agresją, był zakorzeniony w lęku. Mike bardzo bał się tego, co się stanie, gdy nie zdoła zapanować nad wszystkimi osobami ze swojego otoczenia. Agresja miała służyć manifestacji kontroli, ale, jak to często bywa, skończyło się na tym, że Mike zaczął tę kontrolę tracić. Styl agresywny to druga strona stylu biernego. Zamiast ulegać innym, pró- bujemy zmusić ich do uległości. Najważniejsza staje się wygrana, bez względu na koszty ponoszone przez innych. Naszym celem staje się kontrolowanie zachowania innych poprzez zastraszanie ich. Ich opinie, granice osobiste, cele i prośby są głupie lub nic nieznaczące — są tylko przeszkodami, które trzeba pokonać. Stajemy się wilkami górującymi w stadzie i zmuszamy innych do tego, by postępowali po naszej myśli. Paradoksalnie, osoby agresywne zazwyczaj wcale nie uważają się za takie silne. Często czują się bezradne i wykorzystywane oraz odnoszą wrażenie, że stawia im się nieuzasadnione i wygórowane wymagania. Agresja niemal zawsze wynika z poczucia zagrożenia. Reakcja w postaci złości wydaje się więc całko- wicie uzasadniona. Korzyści płynące z agresji Jeśli chodzi o osiąganie celów, na dłuższą metę zachowanie agresywne jest z reguły mało skuteczne. Styl agresywny niesie jednak ze sobą pewne doraźne korzyści: Czym jest asertywność? 31 (cid:81) Zastraszanie innych, aby zmusić ich do wykonania poleceń, może chwilowo poskutkować (choć ostatecznie zaczną oni żywić do Ciebie urazę, zabraknie im motywacji do tego, by właściwie wywiązywać się z obowiązków i raczej nie będą darzyć Cię lojalnością i sym- patią). (cid:81) Jeśli ktoś się Ciebie boi, będzie formułował mniej żądań pod Twoim adresem (choć będzie też rzadziej zwracał się do Ciebie w przyja- cielski sposób. Gdybyś jednak był bardziej asertywny, łatwiej pora- dziłbyś sobie z nieprzyjemnymi żądaniami). (cid:81) Agresywna postawa może sprawić, że poczujesz się silniejszy (choć inni poczują się gorzej, a Twoje poczucie mocy będzie krótkotrwałe; wkrótce frustracja i bezradność jeszcze bardziej się nasilą). (cid:81) Mogłoby się wydawać, że agresja jest dobrym sposobem na zała- twienie porachunków z przeszłości (choć z reguły punktem wyjścia jest nieprzyjemna konfrontacja, która wyprowadza z równowagi obie strony, i istnieje prawdopodobieństwo, że jej rezultatem będzie dodatkowe pogorszenie stosunków). (cid:81) Czasami człowiek po prostu czuje, że musi się „wyładować” (choć badania wskazują, że na dłuższą metę „wyładowanie” zamiast redu- kować poziom agresji, dodatkowo ją potęguje). Gdy człowiek daje upust agresji, zazwyczaj szybko wyzbywa się poczucia mocy i zasadności takiej postawy. Odczuwa natomiast wyrzuty sumienia, że zranił czyjeś uczucia, wstyd, że nie potrafi radzić sobie z napotykanymi sytu- acjami i ludźmi w bardziej racjonalny sposób, oraz spadek poczucia własnej wartości. Czasem, dając się opanować złości, człowiek przez długi czas tłumi odczuwanie tych konsekwencji, tłumacząc przed samym sobą motywy swojego zachowania (przecież na to zasłużyli, bo…). Najczęściej jednak sytuacja tylko się pogarsza. Różnica zdań wcale nie znika, a dodatkowo druga osoba traci do Ciebie sympatię za to, jak ją potraktowałeś. 32 Jak być asertywnym? Trening Dlaczego ludzie zachowują się agresywnie? W jaki sposób rozwija się styl agresywny? Oto kilka możliwych źródeł: (cid:81) Agresywny rodzic, który służy jako wzór. Chyba tak właśnie trzeba się zachowywać, jeśli chce się coś osiągnąć. (cid:81) Niskie poczucie własnej wartości, które sprawia, że człowiek czuje zagrożenie nawet w obliczu niewielkich trudności. Nie poradzę sobie z tą sytuacją, jeśli nie zmuszę tego człowieka, żeby się zamknął. (cid:81) Wczesne doświadczenia uzyskiwania tego, czego się chce, poprzez agresję. Patrzcie, państwo, z mamą się udało — muszę robić to częściej! (cid:81) Niedostrzeganie negatywnych konsekwencji agresywnej postawy. Ciekawe, dlaczego tak się ode mnie oddaliła, od kiedy zmusiłem ją, by spoj- rzała na to z mojej perspektywy. Może powinienem znów się na nią zezłościć. Mike dorastał w rodzinie, która poniekąd przypominała model rodziny Nadii: agresywny ojciec i bierna matka. To Mike najbardziej odczuł gniew ojca i jego reakcją było powielanie tej postawy w relacjach z innymi. W porównaniu z ojcem czuł się mały i bezsilny. Za wszelką cenę pragnął uniknąć tego uczucia w stosunku do kogokolwiek innego. Odczuwał niepokój, gdy ktokolwiek miał nad nim władzę, i często reagował na takie sytuacje furią. Hipotetycznie za- równo dostawcy i podwładni, jak i członkowie rodziny mogli wywierać na niego wpływ, więc każdy z nich stał się potencjalnym obiektem jego agresji. Styl bierno-agresywny „Cholera, znów ich zapomniałem” — powiedział Alan. Podobnie jak tydzień wcześniej, Alan zapomniał przynieść formularze, które otrzymał dwa tygodnie temu i rzekomo wypełnił. Nieważne. Formularze nie były najważniejsze. Nawet bez nich wyłaniał się jasny obraz jego sytuacji. Czym jest asertywność? 33 Nie było wątpliwości, że Alan cierpi na depresję. Stało się także jasne, że doświadcza głębokiego lęku przed innymi (do czego się przyznawał) oraz sporej dawki złości (czego się wypierał). Alan, skromny mężczyzna dobiegający pięćdziesiątki, pracował jako urzędnik w sekto- rze publicznym. Nie cierpiał tej pracy i rozwodził się na temat układów, które w jego dziale decydowały dosłownie o wszystkim: od awansów, poprzez istotne kwestie strategicz- ne, aż po przywileje, takie jak praca w narożnym boksie tuż przy oknie. Sposób, w jaki omawiał z psychoterapeutą atmosferę w pracy, nie pozostawiał wątpliwości, że on sam jest silnie wplątany w układy, na które się skarży. Czasami uśmiechał się, opowiadając o tym, jak nieraz sam zręcznie — i skutecznie — lawiruje. Alan bardzo szyderczo wypowiadał się na temat kierownictwa jego działu. Na pyta- nie, czy kiedykolwiek poruszał z nimi którąś z trapiących go kwestii, odparł przecząco. Po pierwsze, nie miało to sensu, a po drugie, w ich towarzystwie zapominał języka w gębie albo mówił bez ładu i składu. Uznał więc, że lepiej działać za kulisami. Niektóre zadania mógł śmiało zlekceważyć, a inne wykonywać tak, by nie powierzono mu ich ponownie. Zawsze można dać upust frustracji, obmawiając z innymi pracownikami irytującą osobę. Jednak strategia Alana najwyraźniej nie była tak skuteczna, jak chciał. Stale pomija- no go przy okazji awansów, choć wiedział o organizacji więcej niż wszyscy inni. Choć niektórzy współpracownicy cenili go ze tę wiedzę, nie potrafił nawiązać z żadnym z nich więzi emocjonalnej i długo przechowywał w pamięci wszelkie urazy. Jego życie prywatne także nie należało do szczęśliwych. Od czasu rozwodu, tuż przed trzydziestką, z nikim się nie związał. Był bardzo samotny, ale obawiał się odrzucenia. Wiedział, że jedną z jego najcenniejszych cech charakteru jest szelmowskie poczucie humoru, ale zdawał sobie także sprawę, że czasami wykorzystuje je, aby trzymać innych na dystans. Żadna z jego przyjaźni nie przetrwała próby czasu. Choć Alan zaprzeczał, jakoby był szczególnie drażliwą osobą, przyznał, że jest rozcza- rowany innymi ludźmi i czuje się dotknięty tym, co spotykało go w życiu. Nigdy jednak nie zdobył się na to, by szczerze powiedzieć danym osobom, co czuje. Może się rozzłoszczą? Może odpowiedzą atakiem? Nie, nie, już lepiej skrywać frustrację. Alan do perfekcji opanował styl bierno-agresywny. Doświadczał intensywnej złości, a jednak nie potrafił się do tego przyznać nawet przed sobą. Złość na- zywał „rozczarowaniem” lub „frustracją”. Bardzo obawiał się konsekwencji 34 Jak być asertywnym? Trening bezpośredniego wyrażenia swojego zdania. Dlatego rzadko odmawiał przy- jęcia niepożądanych projektów ani nie mówił otwarcie o nadmiernej liczbie obowiązków. W zamian przyjął pośrednią strategię, dzięki której stawiał na swoim, nie angażując się w otwartą i spontaniczną dyskusję. Stosując taką strategię, mógł atakować innych, unikając zarazem brania odpowiedzialno- ści za swoje zachowanie. Jak wskazuje sama nazwa, styl bierno-agresywny łączy elementy stylu pa- sywnego i agresywnego. Na jego kształt ma wpływ zarówno złość typowa dla stylu agresywnego, jak i lęk charakterystyczny dla postawy biernej. Złość spra- wia, że człowiek chce „dorwać” drugą osobę, ale lęk powstrzymuje go przed bezpośrednią konfrontacją. Przyjmując styl bierno--agresywny, ukrywamy naszą agresję, aby uniknąć wzięcia odpowiedzialności za jej konsekwencje. Zastanów się nad pewnym przykładem. Pracodawca prosi Cię o przygoto- wanie raportu na godzinę dwunastą w piątek, mimo że i tak masz mnóstwo pracy. Zamiast wybuchnąć (postawa agresywna), zostać na noc w pracy, aby zdążyć na czas (postawa bierna) lub wyjaśnić sytuację (postawa asertywna), po prostu „zapominasz” sporządzić raport. Udaje Ci się postawić na swoim, zde- nerwować szefa i zaprzeczyć temu, że jesteś odpowiedzialny za swoje czyny (przecież każdemu czasem zdarza się o czymś zapomnieć). O postawie bierno-agresywnej możemy mówić na przykład, gdy ktoś: (cid:81) Szkodzi współpracownikom, obmawiając ich przed szefem. (cid:81) „Przypadkowo” upuszcza puszkę farby na podłogę w piwnicy. (cid:81) Nie potrafi znaleźć czasu, aby oddać komuś obiecaną przysługę. (cid:81) Stale spóźnia się na spotkania, mając pod ręką gotową wymówkę. (cid:81) Nabawia się „bólu głowy” tuż przed imprezą służbową współmał- żonka. (cid:81) Wykonuje prace domowe tak niechlujnie, że ostatecznie ktoś przej- muje od niego te obowiązki. Czym jest asertywność? 35 W każdym opisanych przypadków człowiek ostatecznie stawia na swoim, ale jednocześnie ma wiarygodną wymówkę, która pozwala mu uniknąć wzięcia odpowiedzialności za swoje czyny. W ten sposób udaje mu się uniknąć kon- frontacji z osobami, których dotyczy dany problem. Jeśli to one próbują do tego nawiązać, zawsze można wyprzeć się jakichkolwiek złych intencji (Na- prawdę chciałem dotrzeć na czas, ale autobus się spóźnił). Nie każdy błąd, opuszczone spotkanie czy spóźnienie jest przejawem stylu bierno-agresywnego. Niektórzy rzeczywiście są zajęci, każdemu z nas zdarza się o czymś zapomnieć, a niektóre zadania faktycznie okazują się nadspodziewa- nie skomplikowane. Rzecz w tym, w jakim stopniu niekorzystny wynik był zamierzony. Czasem trudno to rozstrzygnąć. Może nam się wydawać, że mamy dobre zamiary. Jednak czy odczuwamy krztynę satysfakcji, kiedy coś się nie udaje? Czy wielokrotnie powielamy te same zachowania, choć ich wynik za każdym razem jest dla kogoś niekorzystny? Czy niemal zawsze się spóźniamy? Czy stale podejmujemy się realizacji projektów, które przekraczają nasze możliwości, i powinniśmy o tym wiedzieć? Jeśli odpowiedź jest twierdząca, istnieje praw- dopodobieństwo, że bezwiednie stosujemy styl bierno-agresywny. Styl bierno-agresywny oparty jest na mylnym przekonaniu, że możliwa do zakwestionowania agresja nie ma konsekwencji. Jest jednak inaczej. Ostatecz- nie inni zaczynają postrzegać nas jako osobę nierzetelną, nieodpowiedzialną, niezorganizowaną lub nieliczącą się z innymi. Choć nie będą mogli podać konkretnych przykładów, pogorszy się nasz ogólny obraz w ich oczach. W przypadku Alana przejawem tego było ustawiczne pomijanie go przy awansach. Emocjonalne konsekwencje takiej postawy łączą w sobie najgorsze z możli- wych elementów stylu biernego i agresywnego. Spada poczucie własnej war- tości. Narasta lęk, ponieważ nie znamy dnia ani godziny, gdy ktoś dostrzeże naszą bierność i sprowokuje konfrontację. Czujemy, że nie panujemy nad swoim życiem. A ciągłe sprawianie zawodu innym może powodować narasta- nie wstydu i poczucia winy. 36 Jak być asertywnym? Trening Źródła bierno-agresywnego stylu bycia Jak rodzi się styl bierno-agresywny? Osoba, która go nadużywa, w przeszłości zazwyczaj przyjmowała zarówno postawę bierną, jak i agresywną. Doświadcza znacznej złości i pragnienia kontroli, ale zarazem obawia się konsekwencji bez- pośredniego wyrażenia swojego zdania. Być może w przeszłości została uka- rana za otwartą postawę asertywną lub agresywną. Może także pragnąć, by ktoś pospieszył jej na ratunek. Jeśli będę zachowywać się tak bezradnie, na pewno ktoś to zauważy i mi pomoże. Alan wychował się w licznej rodzinie jako najmłodsze dziecko. Nie mógł narzekać na brak uwagi rodziców i starszego rodzeństwa, którego część była nieco niezadowolona z jego statusu beniaminka, i co za tym idzie, rodzinnej maskotki, która stale jest w centrum uwagi. Alan szybko nauczył się, że ilekroć popada w kłopoty, zawsze ktoś go z nich wybawia lub przejmuje odpowie- dzialność. To spostrzeżenie skłoniło go do tego, by sprawiać wrażenie jesz- cze bardziej bezradnego, niż w istocie był. Jeśli ktoś go irytował, Alan zaczy- nał działać za jego plecami, aby utrudnić mu życie lub postawić na swoim. W dzieciństwie taki styl bycia całkiem nieźle się sprawdzał, ale w dorosłym życiu okazał się mniej skuteczny. Styl asertywny Żaden z wyżej opisanych stylów bycia nie jest specjalnie satysfakcjonujący. Każdy z nich ma negatywny wpływ na stosunki z innymi. Żaden nie zakłada otwartej i szczerej relacji, z poszanowaniem woli i pragnień obu stron. Na pew- no istnieje jakiś sposób, który pozwoliłby nam zaangażować się w związek bez zaprzeczania innym lub sobie. Taki właśnie jest cel asertywnego stylu bycia. Asertywność nie jest strategią, która pomaga postawić na swoim. Podkreśla raczej to, że człowiek panuje nad swoim zachowaniem i to on decyduje o swoim postępowaniu. Podobnie, styl asertywny wiąże się z uznaniem tego, że inni także panują nad swoim zachowaniem, i rezygnuje z prób odebrania im tej kontroli. Zachowując się asertywnie, możemy uczciwie przyznać się do swoich Czym jest asertywność? 37 myśli i pragnień, i nie oczekiwać, że inni automatycznie nam ulegną. Wyraża- my szacunek dla uczuć i opinii innych bez konieczności przyjmowania ich punktu widzenia lub postępowania zgodnie z ich oczekiwaniami lub wyma- ganiami. Nie oznacza to bynajmniej, że postępując asertywnie, przestajemy liczyć się z pragnieniami innych. Wsłuchujemy się w ich pragnienia i oczekiwania, a następnie podejmujemy decyzję, czy chcemy na nie przystać. Możemy to zrobić, nawet jeśli wolelibyśmy postąpić inaczej. Jest to jednak nasz wybór. Ilekroć zgadzamy się z innymi, robimy to z własnej woli. Często jednak czu- jemy się bezradni, ponieważ zapominamy, że decyzja należy do nas. Postępując asertywnie, możemy także wyrażać nasze preferencje co do zachowania innych. Możemy w asertywny sposób poprosić, aby ktoś grzeczniej się do nas odnosił, wyświadczył nam jakąś przysługę lub wykonał zadanie, którego się podjął. Jednocześnie będziemy zdawać sobie sprawę, że to, czy spełnią naszą prośbę, zależy wyłącznie od nich — bo tak w istocie jest. Przyswojenie sobie umiejętności asertywnego zachowania może być nieła- twe. Większość z nas, dorastając, nie ma okazji nauczyć się, jak z nich korzy- stać w efektywny sposób. Ponadto, asertywność czasem kłóci się z naszymi wewnętrznymi pokusami. Zdarza się, że chcemy naciskać innych, aby wykonali nasze polecenia, a czasem rozpaczliwie boimy się konfliktu. Asertywność może oznaczać powstrzymywanie się przed automatyczną reakcją na określone sytuacje. Taka umiejętność nie przychodzi łatwo. A jednak asertywność wiąże się z wieloma korzyściami: (cid:81) Pozwala ograniczyć konflikty, niepokój i niezadowolenie w relacjach z innymi. (cid:81) Pozwala czuć się dobrze w towarzystwie innych, ponieważ wiemy, że dość dobrze poradzimy sobie z większością sytuacji. (cid:81) Pozwala skoncentrować się na teraźniejszości. Nie musimy pozwalać na to, by proces komunikacji został zniekształcony ze względu na stare urazy (I znów to robisz…) lub oderwane od rzeczywistości lęki dotyczące przyszłości (Jeśli ulegnę, tak już będzie zawsze… A co jeśli pomyśli sobie, że…?). 38 Jak być asertywnym? Trening (cid:81) Pozwala nam zachować szacunek dla samych siebie i jednocześnie nie pozbawiać go innych. Choć pozwala innym myśleć o nas, co tylko im się żywnie podoba, przyczynia się także do budowania ich sza- cunku względem nas. (cid:81) Przyczynia się do zwiększenia pewności siebie poprzez ograniczenie naszych prób sprostania wzorcom wyznaczonym przez innych oraz ograniczenie potrzeby aprobaty. (cid:81) Przyznaje innym prawo do życia zgodnie z ich wolą, czego efektem jest fakt, że nie czują oni do nas tak dużej niechęci za próby kontro- lowania ich życia. (cid:81) Przywraca nam kontrolę nad własnym życiem, a obniżając poziom bezradności, może także przyczyniać się do złagodzenia depresji. (cid:81) Jest to jedyna strategia, która naprawdę pozwala nam i innym w pełni zaistnieć w relacji. To dość pobieżny opis asertywnego stylu bycia, czyż nie? Czy nie należy wyjaśnić tego w bardziej szczegółowy sposób? Cóż, owszem. Właśnie o tym traktuje reszta książki. Jakie są związki między stylami bycia? Niektórzy traktują asertywność jako styl pośredni między biernością i agresją. Innymi słowy, są przekonani, że asertywność jest bardziej agresywna niż po- stawa bierna, ale bardziej bierna niż postawa agresywna. Ze względu na to wielu ludzi obawia się, że „przeholuje”, próbując zacho- wywać się w bardziej asertywny sposób. Może staną się zbyt agresywni (jeśli byli zbyt bierni) lub zbyt bierni (jeśli byli zbyt agresywni). Można także zasta- nawiać się, na czym wobec tego polega styl bierno-agresywny. Spójrzmy na to z innej perspektywy: Na poniższym schemacie styl bierno-agresywny przedstawiono jako połą- czenie stylu biernego i agresywnego. Styl asertywny góruje nad pozostałymi, Czym jest asertywność? 39 co ma odzwierciedlić fakt, że z reguły jest najbardziej efektywny. Układ linii podkreśla, że styl asertywny jest odrębny, ale powiązany z pozostałymi po- stawami. Jeszcze jeden styl: zmienny Czasem zachowuję się biernie, a czasem agresywnie. Czy to oznacza, że stosuję styl bierno-agresywny? Niektórzy zauważają, że stosują na przemian styl bierny i agresywny. Najczę- ściej ukrywają swoje zdanie i zachowują się biernie, ale raz na jakiś czas dają upust agresji i wybuchają. Do pewnego stopnia jest to normalne. Większość z nas korzysta na zmianę z różnych stylów. Niektórzy jednak zauważają, że dość re- gularnie przechodzą od postawy biernej do agresywnej. W czym tkwi problem? Osoby stosujące taki zmienny styl nie są bierno-agresywne. Styl bierno- agresywny zakłada jednoczesną postawę bierną i agresywną. Na przykład, jeśli ktoś ustawicznie się spóźnia, jednocześnie utrudnia życie komuś innemu (agre- sja) i unika odpowiedzialności za swoje czyny (bierność). W przypadku osób, które naprzemiennie stosują styl bierny i agresywny, zasadniczym problemem jest z reguły to, że zachowują się zbyt biernie. Przyj- mując bierną postawę, czują się coraz bardziej sfrustrowane, co jest normalnym 40 Jak być asertywnym? Trening rezultatem takiego stanu. Ostatecznie frustracja narasta, aż staje się nie do wytrzymania. Kropla przepełnia czarę i człowiek wybucha. Taki potężny wy- buch agresji przypomina często nagły napad złości, po którym człowiek wraca do poprzedniego, biernego stanu — ale nie na długo. W ocenie innych osoby zachowujące się w ten sposób przypominają chodzące bomby zegarowe. Dla takich ludzi najlepszym rozwiązaniem jest to, co jest także najbardziej wskazane dla osób nadużywających któregoś z wcześniej opisanych stylów, czyli udoskonalenie umiejętności asertywnego zachowania. Jeśli takie osoby staną się bardziej asertywne, będą czuć się mniej bezradne i sfrustrowane. Powstrzymają wzrost napięcia i nie doprowadzą do wybuchu. Oczywiście, w takim przypadku nie zaszkodzi także trening opanowywania stresu i kontroli gniewu. Refleksja: jaki styl stosujesz? Przypomnijmy, że większość z nas wykorzystuje wszystkie style. Tak naprawdę już zachowujesz się asertywnie. I agresywnie. I biernie. I bierno-agresywnie. Być może jednak stosujesz jeden ze stylów częściej niż pozostałe. Który? Aby znaleźć podpowiedź, zapoznaj się z tabelą przedstawioną na następnej stronie. Jest ona podzielona na cztery kolumny, z których każda opisuje określony styl, oraz pięć wierszy, które przedstawiają kolejno: zachowanie, przekaz niewerbalny, przekonania, emocje i cele związane z każdym stylem. W każdym wierszu zaznacz w kwadracie jedną pozycję, której opis naj- trafniej odzwierciedla Twój codzienny styl bycia. Kiedy skończysz, zobacz, w której kolumnie zaznaczyłeś najwięcej pozycji. Choć nie jest to formalna metoda diagnostyczna, jest prawdopodobne, że najczęściej stosujesz styl przed- stawiony w kolumnie, w której zaznaczyłeś najwięcej pozycji. Którą kategorię zaznaczałeś najczęściej? (cid:84) Styl bierny. Jest prawdopodobne, że pogłębianie asertywności jest dokładnie tym, czego potrzebujesz. Zwróć szczególną uwagę na roz- Czym jest asertywność? 41 działy od 2. do 5., w których opisano niektóre z przeszkód na drodze do asertywnej postawy. Prawdopodobnie przed pogłębianiem asertyw- ności powstrzymują Cię pewne negatywne przekonania na ten temat. (cid:84) Styl agresywny. Ta książka może Ci się naprawdę przydać. Szcze- gólnie istotne mogą okazać się fragmenty dotyczące tolerowania róż- nic i pozwalania innym na kontrolowanie ich zachowania (rozdziały 4., 5. i 14.). Zwróć także szczególną uwagę na rozważania na temat złości (rozdział 2.). (cid:84) Styl bierno-agresywny. Zapewne potrafisz zaspokajać swoje po- trzeby i rozwijać zainteresowania, ale prawdopodobnie masz pewne problemy z otwartością. Ta trudność może wynikać z lęku przed konfliktem. W tym przypadku szczególnie cenne mogą okazać się fragmenty dotyczące otwartego wyrażania opinii (rozdział 8.), umiejętności odmawiania (rozdział 13.) i zachowania w obliczu konfrontacji (rozdziały 15. i 16.). (cid:84) Styl asertywny. Doskonale. Jeśli wierzyć temu testowi, zapewne potrafisz już wykorzystywać na co dzień umiejętności asertywnego zachowania, ale nauki nigdy za wiele. W trakcie lektury tej książki postaraj się określić umiejętności, które wciąż jeszcze sprawiają Ci trudności. Skoncentruj swoje starania na tych obszarach. Trzy ścieżki do asertywności Przyjrzyjmy się ponownie bohaterom trzech autentycznych historii, które otwierały części poświęcone poszczególnym stylom: biernemu, agresywnemu i bierno-agresywnemu. Każda z tych osób zobowiązała się udoskonalić swoje umiejętności asertywnego zachowania. Nikomu nie przyszło to łatwo, ale każ- dy docenił swoją przemianę. Jeśli w tych historiach zdarzało Ci się dostrzegać swoją sytuację, w ich rozwinięciu możesz odnaleźć pewne aspekty swoich przy- szłych doświadczeń. 42 Jak być asertywnym? Trening y n w y t r e s a l y t S y n w y s e r g a - o n r e i b l y t S y n w y s e r g a l y t S y n r e i b l y t S o i n d e r ś o p z e b i e z r e z c z S (cid:82) , y b e z r t o p e j o w s m a ż a r y w m a m e ż , m a d a ł k a z e i N . a i c u z c u i a i n e i n g a r p ę i s i n n i e ż b u l ę j c a r a i n a w i k e z c o ę z d o w a Z (cid:82) ” m e i k d a p y z r p „ , h c y n n i j e t s i b o s o ę i s m a r e i p y W . d t i ę i s c ą j a i n ź ó p s y z c ś m y z c o c ą j a n m o p a z i m a l a w z o P . ą z d o g z ą n m e z e j o m a z i c ś o n l a i z d e i w o p d o ę ż a w e c k e l e i n i a i n e z d i w t k n u p y n n i a n m y n n i . y n y z c h c y n n i e i n i p o i a i n e i n g a r p ę i s m a z d a g z e i n e ż , u m e t y d ż a k y b k a j , b ó s o p s i k a t w , m a c u z r d O . a i c ę j y z r p o d , y b e z r t o p ę ż a w e c k e l b u l a i n e z d i w t k n u p y n n i e i n b u l i p u ł g ł y b m a ż a r y w a i n e i n g a r p i a i c u z c u e j o w S (cid:82) b u l h c a b e z r t o p , h c a i c u z c u ę ż a r y w y d g , m a z s a r p e z r P m a z c e z r p a Z . a j e j o w s . i g u ł s a z e j o w s m a ż i n a z o t s ę z C . h c a i n e i n g a r p h c i o w s o ę i w ó m e i N . ę i s m a j i b y w e i N (cid:82) e i n a w o h c a Z . m a ż a r b o e i n ż e t i n a h c i t k a t n o k ę j u z ą i w a n o t s ę z C . e i n d o b o w s ę i s m a z s u r o p , y n o i n ź u l z o r m e t s e J (cid:82) . b ó s o p s y w y z c r o p u w e i n e l a , y w o k o r z w . a j o g e j o w s a i n a ż a r y w o d o w a r p e n w ó r a m y d ż a K ś o c ć ś e i n w e ż o m y d ż a K . h c y n n i y b e z r t o p k a j e j o w s a z y n l a i z d e i w o p d o ę i s ę j u z C . o g e n n e c . e i n a w o h c a z y b e z r t o p e j o M (cid:82) , e n ż a w e i n w ó r ą s a i n b a d o p u j a z c y w z a Z (cid:82) o g e n z c y t s y r e t k a r a h c . o g e n r e i b u l y t s a l d u z a k e z r p o d ę i s ć a d ą l g y w ę i s m a r a t S (cid:82) ę j u m y z r t u e i w y z c r a t a N y w o k o r z w t k a t n o k . e i n ź o r g i e i n ż ę t o p . e i n o t m y w i l ź a r b o w h c i n o ę i s m a d a i w o p y w ź d ą b , o n ś o ł g ę i w ó M . i m y n n i z e n n i m a m b u l i m y n n i z , ę w a t s o p ą k a t ę j u m j y z r P (cid:82) . ł y ż a w u a z e i n e i n m t k i n y b ę i b r a g , k o r z w m a z c z s u p S u t k a t n o k m a k i n u , ę i s . o g e w o k o r z w . a i c u z c d o y n l a b r e w e i n z a k e z r P . h c y n n i c e b o w ń a z ą i w o b o z e z s k ę i w m a M . h c y n n i , o g e t o d o w a r p m a M (cid:82) , m i o w s a n ć i w a t s o p y b ą s y b e z r t o p e j o M (cid:82) j e i z d r a b i e z s j e i n ż a w m e t z s o k t e w a n y b e z r t o p ż i n e n o i n d a s a z u i c ś o n l a i z d e i w o p d o . y n y z c e j o w s a z ę z s o n o p e i N e i n i p o a , y z c i l ę i s e i n a d z , e r d ą m e i n ą s h c y n n i . e w o i c ś o t r a w z e b b u l e w i c ś a ł w e i n e j o M . i n n i ż i n a w a r p a w a r p e z s k ę i w ą j a m i n n I ę i s h c y n n i e i n a d Z . a j ż i n t s e j a i n i p o a j o m a , y z c i l . e j o m ż i n e z s j e i n ż a w ą s . a w o i c ś o t r a w z e b h c y n n i y b e z r t o P (cid:82) a i n a n o k e z r P . s o ł g ę z s o n d o p . m e s o ł g m y n d o g a ł ę i w ó M Czym jest asertywność? 43 j e n s a ł w e i c u z c o p e j o M . a t s a r z w i c ś o t r a w a l d k e n u c a z s ć a w o h c a Z (cid:82) ć i l o w z o p i e i b e i s o g e m a s , a j e j o w s ć a ż a r y W . o m a s k a t ę i s i l u z c y b , m y n n i e i n z c ą ł y w ć a w o l o r t n o K e z s w a z c ą j u b ó r p e i n . m i o w s a n ć i w a t s o p . e i c y ż e j o w s , o g e t z y n o l o w o d a z m e t s e j i e i b o s o . h c y n n i ę j u t k a r t k a j . a i n a w o h c a z o g e n w y t r e s a b ó s o c e b o w u l a ż e i c u z c o P . a i n a g a m y w h c y c ą j a i w a t s . ą j c a t n o r f n o k d e z r p k ę L i y n w e i c u z c o p , a i n e i m u s o g e m a s o d ć ś i w a n e i n b u l e i n e z d w y z r k a z e i b e i s . a w t s ę i c y w z i l i w h c w y t u z r y w : e i c k a f o P j e i z d r a b u k d a p y z r p w f m u i r t i a i c ś j a z e i c k a r t w a j c a r t s u r f , ć ś o n d a r z e B u l a ż e i c u z c o P . ć ś o ł z i e i n m e r ó t k , b ó s o c e b o w k e n u c a z s y n o z c i n a r g O . e i b e i s o g e m a s a l d . ” ą j u t s y z r o k y w „ m i o w s a n ć i w a t s o P (cid:82) u d ę l g z w z e b a n a r g y W (cid:82) . i c ś o n l a i z d e i w o p d o i c ś o n z c e i n o k z e b a i n e z s o n o p e n o z s o n o p y t z s o k a n ć ą j e z r P . h c y n n i z e z r p . ę l o r t n o k i i m n d a n . h c y n n i i l o r t n o k ę i s c e z r Z . h c y n n i . m e i c y ż m y n s a ł w d a n ć a l a w o d a z ę n e c ą k l e z s w a Z . u t k i l f n o k ć ą n k i n U (cid:82) e l e C e i n a d z e n w y t y z o p m a M (cid:82) m e i n e c u z r d o d e z r p k ę L (cid:82) y c o m e i c u z c o p b u l ć ś o ł Z (cid:82) . m e i n e c u z r d o d e z r p k ę L (cid:82) e j c o m E 44 Jak być asertywnym? Trening Historia Nadii: od postawy biernej do asertywnej Nadia była przekonana, że źródłem jej problemów jest otoczenie. Po prostu przełożeni i rodzina wymagali od niej zbyt wiele. Jeśli w ogóle dostrzegała w sobie jakiś problem, to tylko taki, że jest gorsza od innych. Miała wrażenie, że tak jest od zawsze. Stwierdzenie, że to jej styl komunikacji może być źródłem niektórych przygnębiających sytuacji w jej życiu, było dla Nadii nie lada odkryciem. A jednak, zapoznawszy się z opisem każdego ze stylów komunikacji, nie miała większych problemów z określeniem tego, który jest dla niej typowy: wskazała na styl bierny. Przez krótki czas wydawało się, że Nadia jest bliska wykorzystania tego odkrycia jako kolejnego sposobu obniżenia swojej samooceny. „Nie dość, że mam tyle kłopotów, to jeszcze sama je stwarzam!”. Szybko jednak Nadia zaczęła uświadamiać sobie przyczyny swojej postawy. Ponieważ była najstarszym dzieckiem, to na nią spadła odpowiedzialność za opiekę nad siostrami, gdy jej ojciec poważnie zachorował i matka musiała się nim zająć. Nadia uważała, że sprawowanie pieczy nad rodziną należy do jej obowiązków. Przypomniała sobie, jak kiedyś powiedziała matce, że umówiła się z chłopakiem, a matka, która była u kresu wytrzymałości, oskarżyła ją, że jest jej wszystko jedno, czy ojciec żyje, czy nie. Po takiej reprymendzie troska o swoje potrzeby wydawała się Nadii niewybaczalna. Gdy wyszła za mąż, sytuacja nieco się poprawiła, ale z czasem dały o sobie znać stare nawyki. Nadia stopniowo przyjmowała na siebie coraz więcej obowiązków i coraz rzadziej dawała znać o swoich odczuciach. Nadia rozpoczęła swoją przemianę od unormowania relacji z matką. Gdy zaczęła zwracać uwagę na ich rozmowy, z niemałym zdumieniem uświadomiła sobie, że matka rzadko ją o cokolwiek prosi. Po prostu wspominała, co trzeba zrobić, a Nadia ochoczo ją w tym wyręczała. Nigdy nie czekała, aż matka zwróci się do niej z prośbą. Postanowiła, że na początek przestanie dobrowolnie podejmować się różnych obowiązków i poczeka, aż matka ją o to poprosi. Początkowo aluzje matki stawały się coraz bardziej czytelne i, oczywiście, Nadia spotkała się także z kilkoma prośbami — było ich jednak mniej, niż się spodziewała. Matka stopniowo zaczęłą radzic sobie sama i wkrótce powiedziała Nadii, że częściej spotyka się z innymi ludźmi. Nadia zaczęła się zastanawiać, czy jej „pomoc” nie sprawiła przypadkiem, że matka coraz mniej wierzyła w siebie i swoją zdolność do samodzielnego życia. Postanowiła nadal się nią zajmować, ale tylko na tyle, na ile jest to konieczne. Czym jest asertywność? 45 Jeśli chodzi o pracę, Nadia zaczęła notować swoje obowiązki i zdziwiła się, jak wiele robi. Zdała sobie sprawę, że bez względu na to, jak wydajnie będzie pracować, nigdy nie zdoła poradzić sobie ze wszystkim. Proces zmian rozpoczęła od poproszenia przełożonych o ustalenie priorytetów. Ta strategia nie zadziałała: nagle wszystkie zadania okazały się nadzwyczaj ważne. Nadia zaczęła więc podawać przełożonym szacunkowe terminy realizacji poszczególnych zadań. Kiedy spotykała się ze sprzeciwem, proponowała, że przesunie dane zadanie na czoło listy priorytetów wymaganych przez daną osobę. Pracodawcy zaczęli zdawać sobie sprawę z nawału obowiązków, jakie jej powierzają. Wreszcie Nadia zainicjowała spotkanie, podczas którego poprosiła o omówienie wyników jej pracy i wyraziła swoje wątpliwości. Spodziewała się, że zostanie natychmiast zwolnio- na. Nic podobnego. Ze względu na efektywniejszą komunikację i jasne informacje zwrotne z jej strony, sytuacja zawodowa Nadii zaczęła się poprawiać. Jeśli chodzi o relacje z synem, Nadia wreszcie zdała sobie sprawę, że jej matczynym obowiązkiem jest nie tylko wspieranie dziecka, ale i przygotowanie go do dorosłego życia. Zaspokajając jego zachcianki, niczego nie wymagając, akceptując wszystkie żądania i znosząc krytyczne uwagi, na pewno mu w tym nie pomagała. Na początek Nadia przestała ścielić synowi łóżko. Gdy zaczynał ją krytykować, starała się zrobić wszystko, aby mu nie ulec i nie tłumaczyć się ze swojego zachowania. W suterenie postawiła pu- dło i obwieściła, że będą w nim lądować wszystkie rzeczy znalezione na podłodze lub nie na swoim miejscu. Początkowo jej syn popadł we wściekłość i robił jeszcze większy bałagan. Stopniowo zaczął jednak odkładać swoje rzeczy na miejsce, a Nadia w odpowiedzi nieco zwolniła tempo, w jakim znikały one w suterenie. Następnie sporządziła listę wszystkich prac domowych, które trzeba było wykonywać regularnie, zwołała spotkanie rodzinne i poprosiła domowników o wspólne ustalenie sen- sownego podziału obowiązków. Syn dał jej do zrozumienia, że będzie ścielił swoje łóżko (co i tak było niemałym zaskoczeniem), a ona powinna zająć się całą resztą. Nadia zdo- była się na stwierdzenie, że jej zdaniem to nie jest uczciwe postawienie sprawy. Syn niechętnie przystał na dodatkowe obowiązki, ale szybko zapomniał się z nich wywiązywać. Nadia potrafiła się powstrzymać przed wyręczaniem go i zgodnie z umową przestała przyrządzać desery i kupować przekąski. Powoli, stopniowo, sprawy zaczęły przybierać korzystny obrót. Gdy terapia miała się ku końcowi, Nadia nie opanowała jeszcze do perfekcji umiejęt- ności asertywnego zachowania, ale w istocie nie było takiej potrzeby. I tak radziła sobie całkiem nieźle. Ćwicząc coraz więcej, stopniowo nabierała wprawy. 46 Jak być asertywnym? Trening Historia Mike’a: od postawy agresywnej do asertywnej Tak długo, jak Mike koncentrował się na swojej złości i frustracji związanej z pracą i ży- ciem domowym, nie mógł zmierzyć się z prawdziwym problemem. Kiedy zaczął uświada- miać sobie lęk będący podłożem złości (lęk przed utratą rodziny i firmy, lęk przed samot- nością), coraz wyraźniej zaczął dostrzegać, co musi zrobić. Zaczął od notowania na arkuszach oceny asertywności przebiegu każdej agresywnej interakcji, włącznie z jej do- raźnymi i długoterminowymi skutkami. Zdał sobie sprawę, że się nie mylił: jego agre- sywne podejście było skuteczne. Na krótką metę sprzyjało jego planom. Kiedy jednak za- stanowił się nad wpływem tej postawy na jego emocje, emocje innych oraz długotrwałe konsekwencje jego czynów, doszedł do wniosku, że ten styl bycia w ogóle się nie sprawdza. Mike nie mógł zmienić postawy z dnia na dzień. Zaczął od ograniczenia ilości wypija- nej kawy i wykonywania regularnych ćwiczeń relaksacyjnych. Następnie wybrał kilku dostawców, na których planował przetestować nowe zachowanie. Początkowo porozumie- wał się z nimi wyłącznie za pośrednictwem poczty, tradycyjnej i elektronicznej, dzięki czemu miał szansę zastanowić się nad tym, co chce przekazać jeszcze przed wysłaniem komunikatu. Miał wrażenie, że tylko tłumi złość i udaje „sympatycznego”. Zauważył jednak, że nowa postawa jest równie skuteczna, jak wcześniejsze połajanki, a po fakcie przynajmniej nie czuje się zakłopotany ani winny. Następnie Mike skupił się na zmianie sposobu porozumiewania się z kilkoma pracownikami i ponownie dostrzegł pozytywne rezultaty. Mijały tygodnie, a Mike zaczął zauważać, że wybrana grupa dostawców i podwładnych pracuje efektywniej niż wcześniej. Atmosfera napięcia wokół jego salonu samochodowego zaczynała się powoli uspokajać. Mike przyłapał się na tym, że czasami praca wręcz sprawia mu przyjemność. Kiedy wracał do domu, przed przekroczeniem progu poświęcał kilka chwil na ćwiczenia relaksacyjne, które wykonywał, siedząc w samochodzie zaparkowanym w garażu. Te chwile były jak znak przestankowy między życiem zawodowym i rodzinnym; teraz już Mike zaczął oddzielać te dwie sfery. Poprosił członków rodziny, aby przez co najmniej piętnaście minut od chwili przekroczenia przez niego progu domu nie powierzali mu żadnych poważ- nych spraw, i potrafił się przyznać, że bywa wówczas bardzo spięty. Analiza arkuszy oceny asertywności ujawniła kwestie, które najczęściej wywoływały jego gniew w relacjach rodzinnych. Kiedy ktoś je poruszał, Mike powstrzymywał się przed reakcją. Rodzina pokpiwała sobie z jego częstych spacerów wokół domu. Czym jest asertywność? 47 Sytuacja nie zmieniła się z dnia na dzień. Mike i jego żona kilkakrotnie uczestniczyli we wspólnych sesjach terapeutycznych, podczas których ćwiczyli określone umiejętności komunikacyjne. Podczas jednej z sesji żona wyraziła pewną opinię, wiedząc, żę Mike się z nią nie zgadza, a on powoli, mozolnie, zdanie za zdaniem pracował nad swoją odpo- wiedzią (włącznie ze słuchaniem refleksyjnym i nieagresywnym wyrażaniem własnego zdania), popełniając po drodze wiele błędów. Jego żona stała się chwilowo jedyną osobą utrzymującą dyscyplinę w domu, podczas gdy on ćwiczył nowe umiejętności i pracował nad ustaleniem własnych norm wychowawczych. Członkowie rodziny spotkali się, by wspólnie omówić normy, co do których się zgadzali, i uzgodnili konsekwencje związane ze złamaniem którejś z zasad (żadnego krzyku!). Stopniowo Mike zaczął uczestniczyć w tym procesie na równej stopie z żoną. Mike zachowywał się niezwykle agresywnie przez tak długi czas, że obawiał się, iż nie zdoła się zmienić. Nie wziął jednak pod uwagę tego, że jego nowa postawa będzie wiązała się z satysfakcją, która pomoże mu utrzymać się w ryzach. Dom nagle stał się miejscem, do którego chętnie wracał. Atmosfera w pracy się poprawiła. Poczucie, że wszystko wymy- ka mu się spod kontroli, zaczęło słabnąć. Historia Alana: od postawy bierno-agresywnej do asertywnej Dominujący styl bierno-agresywny stał się dla niego tak machinalny, że Alan najczęściej nie zdawał sobie sprawy z tego, co robi. Ten styl służy temu, by ukryć przed innymi agre- sję, ale w ten sposób człowiek ukrywa ją także przed samym sobą. Czytając opis stylu bierno-agresywnego i wypełniając arkusze oceny asertywności, Alan uzmysłowił sobie, że próbuje atakować innych w taki sposób, aby nikt go na tym nie przyłapał. To odkrycie zmieniło na niekorzyść jego podejście do samego siebie. Tak jak i Nadii, Alanowi pomogło rozważenie źródeł jego stylu bycia. Kiedy w dzieciń- stwie kilkakrotnie dawał upust agresji, był surowo karany. Ponieważ był jednym z naj- drobniejszych chłopców w klasie, inne dzieci często nim dyrygowały. Wściekłość połączona ze strachem przed byciem obiektem ataku sprawiła, że znalazł sposób na jednoczesne wyrażanie obu tych emocji. Stał się przezabawnym satyrykiem, klasowym błaznem, i jed- nocześnie został mistrzem manipulowania otoczeniem zza kulis. Teraz rozpoznał przyczy- ny takiego zachowania i zaczął także dostrzegać jego skutki. 48 Jak być asertywnym? Trening W przypadku Alana przezwyciężenie stylu bierno-agresywnego oznaczało zarówno znaczne pogłębienie asertywności, jak i, o ironio, ustąpienie. Początkowo ćwiczył umie- jętności asertywne w bezpiecznych sytuacjach, pomimo głębokich wątpliwości co do ich skuteczności. Ponieważ jednak nie był zadowolony ze swojego życia, wkrótce przezwycię- żył opory. Zaczął zachowywać się asertywnie w mało znaczących sytuacjach: domagał się brakujących narzędzi pracy, zaczął omawiać z przełożonymi drobne kwestie i otwarcie porozumiewał się ze współpracownikami. Mimo że nie zawsze sprawy szły po jego my- śli, odnoszone sukcesy sprawiały, że się nie poddawał. Coraz spokojniej podchodził do swojej pracy. Ustąpienie oznaczało rezygnację z centralnej roli w biurowym układzie i porzucenie prób kontrolowania innych. Alan wycofał się z kilku komisji i zidentyfikował określone obszary, w których chciał powstrzymać się od plotek. Stopniowo niektóre z tych kwestii zaczęły tracić dla niego znaczenie. Przez moment obawiał się, że „traci wigor”, ale wyniki jego pracy zdawały się temu przeczyć. Próbował nie brać na siebie zadań przekraczających jego możliwości i podejmował wysiłki, aby wypełnić zobowiązania, których się podjął. Pomimo sukcesów uświadomił sobie, że tak naprawdę nie nadaje się do pracy w dużej agencji rządowej, i zaczął zastanawiać się nad zmianą miejsca pracy. W przypadku Alana ćwiczenie umiejętności asertywnych w gronie znajomych było dość trudne, ponieważ jego życie towarzyskie praktycznie nie istniało. Alan postanowił dołączyć do miejscowej grupy miłośników pieszych wycieczek — w ten sposób mógł udzielać się towarzysko w trakcie wspólnych eskapad. Jednocześnie starał się powstrzymać przed wygłaszaniem uwag na temat innych ludzi za ich plecami. Główną cechą działającą na jego korzyść było poczucie humoru i Alan robił wszystko, by nie wykorzystywać tego atutu jako broni. Czuł się coraz mniej osamotniony. Gdy terapia miała się ku końcowi, miał już kilku przyjaciół i szykował się do uporządkowania spraw sercowych. Dla Alana ponownie zabłysło światełko w tunelu. Refleksja: samoocena Poświęć nieco czasu na przemyślenie powodów, dla których czytasz tę książkę. Opierając się na tym, co wiesz już na temat asertywności, zastanów się, co sądzisz o swoich umiejętnościach w tej dziedzinie. Na poniższej osi zaznacz punkt, w którym według własnej oceny obecnie się znajdujesz. Czym jest asertywność? 49 W którym miejscu na osi planujesz umieścić swoje umiejętności po zakoń- czeniu lektury tej książki? Postaw znak X na poniższej linii. Przedstaw krótki opis sytuacji, w których chciałbyś zachowywać się bardziej asertywnie. 1. 2. 3. A teraz poświęć nieco czasu na dokończenie poniższych zdań: Zachowuję się najbardziej biernie, gdy Często staję się agresywny, gdy 50 Jak być asertywnym? Trening Jeśli chodzi o zachowanie asertywne, to najbardziej obawiam się Dwie osoby w moim życiu, wobec których najtrudniej mi zachowywać się asertywnie, to Nie mam większych problemów z asertywnością, gdy przychodzi do Rozważając przedstawione w następnych rozdziałach przeszkody na drodze do asertywnej postawy, nie zapominaj o powyższych przemyśleniach.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jak być asertywnym? Trening
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: