Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00086 010869 7463738 na godz. na dobę w sumie
Jak nieświadomi błądzą w wierze - ebook/pdf
Jak nieświadomi błądzą w wierze - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 170
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3809-0063-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> religia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
Niniejsza edycja stanowi pierwsze polskie wydanie religijnego traktatu polemicznego De errore profanarum religionum z połowy IV w. n.e. autorstwa Juliusza Firmicusa Maternusa (Iulius Firmicus Maternus) w translacji oraz ze wstępem i komentarzem Beaty Gaj. Celem Maternusa, chrześcijańskiego konwertyty, było stworzenie dzieła kompleksowego w zakresie religii, które miało pokazać różne etapy jej rozwoju w życiu społeczeństw i uchronić przed złymi skutkami personalnie i społecznie (demonizm, popełnianie zbrodni w majestacie aprobującego ją kultu), a nadto wskazać jeden ze sposobów wyjścia z kryzysu ekonomicznego poprzez dobre spożytkowanie bogactw zalegających w pogańskich świątyniach. Jest to pogląd patrioty-Rzymianina i naukowca, który pewny swego odkrycia, nie zamierza tracić czasu na szczegółowe wewnętrzne dyskusje doktrynalne, wówczas dominujące w literaturze chrześcijańskiej, lecz odnosi się do spraw aktualnych (m.in. prawa wydanego przez Konstancjusza II jeszcze przed powstaniem dzieła, a dotyczącego likwidacji idolatrii). W XIX w. dzieło Maternusa określono negatywnie wartościującą, lecz niesłuszną notą: podręcznik nietolerancji. Do deskrypcji dotychczasowych badań nad Firmicusem Beata Gaj dodaje własne ustalenia dotyczące m.in. stylu autora De errore.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści I. Wprowadzenie / 7 Dwie retoryki, jeden człowiek? Casus Firmicusa Maternusa / 7 Badania nad Firmicusem w Polsce / 18 Firmicus – życie i dzieła / 22 Świat i chrześcijaństwo IV w. n.e. / 25 Kontrowersje wokół tytułu De errore profanarum religionum / 34 Źródła, kompozycja i styl / 36 Tekst, wydania i translacje / 40 Podziękowania / 41 II. Iulii Firmici Materni De errore profanarum religionum Translacja: Jak nieświadomi błądzą w wierze / 43 Wstęp – cztery prasubstancje / 43 Kult wody w Egipcie. Izyda – Ozyrys – Tyfon (Set) / 45 Kult ziemi. Wielka Macierz i Attis / 51 Kult powietrza w Syrii i kult nieba w Kartaginie / 54 Kult ognia. Mitraizm / 58 Trójpodział duszy / 59 Kult Libera na Krecie i w Tebach / 61 Liber Tebańczyk / 64 Ceres i Prozerpina / 66 Przemowa Słońca / 71 Wenus, Adonis, Mars i Wulkan / 73 Korybanci / 76 Serapis jako Σάρρας παῖς / 82 Penaty i Westa / 86 Palladium / 87 Pięć Minerw / 89 Apel do władców / 91 Etymologia imion bóstw / 92 Kult Attisa a Eucharystia / 93 Mitraizm a Chrystus-Oblubieniec i Światłość / 97 5 Firmicus De errore.indb 5 Firmicus De errore.indb 5 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 Spis treści Kamień Mitry. Chrystus jako Kamień / 101 Rogi dionizyjskie a krzyż / 106 Olej w kulcie Ozyrysa i olej Chrystusowy / 109 Chrystus Zbawca / 112 Cel inkarnacji Boga / 118 Diabeł jako wąż / 121 Symbolika pogańska a chrześcijańska / 124 Walka z idolatrią. Zło, które należy wytępić / 130 Obowiązek tłumienia idolatrii / 138 III. Bibliografi a / 143 Wydania i translacje De errore profanarum religionum / 143 Opracowania / 144 Wykaz skrótów / 150 IV. Streszczenie w języku angielskim / 151 V. Aneks: Tekst łaciński De errore profanarum religionum (w wyborze) / 153 Wstęp – cztery prasubstancje / 153 Kult Libera / 158 Ceres i Prozerpina / 160 Locus amoenus – opis sycylijskiej przyrody / 161 Przemowa Słońca / 163 Józef egipski jako Serapis / 164 Porfi riusz / 165 Idolatria / 165 VI. Indeks osób (rzeczywistych i mitologicznych) / 167 6 Firmicus De errore.indb 6 Firmicus De errore.indb 6 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 I. Wprowadzenie Dwie retoryki – jeden człowiek? Casus Iuliusa Firmicusa Maternusa Th e Cambridge History of Classical Literature1 napotykamy rozdział o  znaczącym (i  jakże stronniczo wartościującym) tytule Minor Figures. Rozpoczyna się on od  bardzo krótkiej charakterystyki Iuliusa Firmicusa Maternusa, Sycylijczyka pochodze- nia senatorskiego, który praktykował prawo oraz był autorem drugiego z  zachowanych z  antyku2 podręczników astrologii teoretycznej i  zara- zem praktycznej pt.  Mathesis. Autor wspomnianego rozdziału (oraz całej części3 poświęconej literaturze łacińskiej późnego cesarstwa), Robert Browning, niechętnie przyznaje, że Iulius Firmicus Maternus jest także autorem dzieła pt. De errore profanarum religionum, uznawanego za przejaw chrześcijańskiej nietolerancji, choć to pierwsze wynika z obec- nego stanu badań, a drugie jest raczej opinią o charakterze negatywnej 1 The Cambridge History of Classical Literature, volume II: Latin Literature, ed. by  E.  J.  Kenney, advisory editor W.  V.  Clausen, Cambridge University Press, Cambridge–New York–New Rochelle–Melbourne–Sydney 1982, s. 770–771. 2 Pierwszym był żyjący dwa wieki wcześniej grecki astrolog Vettius Valens. Por.  J.  R.  Bram, Ancient Astrology: Theory and Practice. Matheseos Libri  viii by Fir micus Maternus, transl. by J. R. Bram, Park Ridge 1975, s. X. Por. także mono- grafię na temat tegoż: J. Komorowska, Vettius Valens of Antioch: An Intellectual Monography, Kraków 2004. 3 R. Browning, Minor Figures, w: The Cambridge History…, dz. cyt., cz. VI: Later Principate, s. 770–773. 7 Firmicus De errore.indb 7 Firmicus De errore.indb 7 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 I. Wprowadzenie insynuacji niż faktem. Browning dopuszcza zupełnie niepopartą źró- dłami ewentualność, że może „jakiś brat czy kuzyn” (brother or cousine) był autorem tego drugiego dzieła. Nie ma po temu żadnych przesłanek ani różnic stylu pomiędzy tymi dwoma teksami (a  przeciwnie  – zna- leźć można liczne podobieństwa, np. neologizmy stosowane tylko w ich obrębie), trzeba więc wziąć pod uwagę „zapał neofi ty” (zeal of  a  neo- phyte), który mógł ogarnąć Firmicusa po  przyjęciu chrześcijaństwa, co tłumaczyłoby jego autorstwo dwu tak różnych dzieł. Po Firmicusie Browning omawia jeszcze w  tym samym rozdziale inne „pomniejsze postaci”. Wspominani są tutaj Palladius Rutilius Taurus Aemilianus4 (vir illustris) oraz Publius Flavius Vegetius Renatus5 i Arnobius6. W ten spo- 4 Palladius Rutilius Taurus Aemilianus pisał także w IV w. Zachował się poemat jego autorstwa, który składa się z  14 ksiąg, a  nosi tytuł O  gospodarstwie wiej- skim (De re rustica). W  1926  r. znaleziono także fragmenty De veterinaria medicina. Por. tamże, s. 772–773. Por. także: M. J. Bartolduss: Palladius Rutilius Taurus Aemilianus: Welt und Wert spätrömischer Landwirtschaft, Augsburg 2014; R. H. Rodgers, Robert H. (ed.) Palladius Opus Agriculturae, De Veterinaria Medicina, De Insitione, Leipzig 1975; R. H. Rodgers, An Introduction to Palladius. University Institute of Classical Studies, „Bulletin Supplement” 35, London, 1975; Traktat o rolnictwie. Rutyliusz Taurus Emilianus Palladiusz, z jęz. łac. przeł., wstę- pem i komentarzami opatrzył I. Mikołajczyk, Toruń 1999. 5 Publius Flavius Vegetius Renatus, zwany Wegecjuszem, był historykiem piszącym po łacinie, zainteresowanym też hodowlą koni, żył w drugiej połowie IV w. n.e. Zachował się podręcznik jego autorstwa dotyczący wojskowości w  Rzymie (Epitoma rei militaris), którego główną tezą jest przywrócenie dyscypliny w armii rzymskiej według dawnych rzymskich wzorów. Por. The Cambridge History…, dz. cyt., s. 774–775. Por. także: Flavius Vegetius Renatus, Zarys wojskowości ksiąg cztery, wstęp i tłum. A. M. Komornicka, w: „Meander” R. 28 (1973) nr 10, s. 400– 417 i nr 11–12, s. 485–501 oraz „Meander” R. 29 (1974) nr 4–5, s. 198–232 i nr 7–8, s. 333–352. 6 Chodzi o  tzw.  Arnobiusza Starszego, urodzonego ok.  240  r. n.e. retora Sicca Veneria (obecnie Le Kef) w  Afryce. Arnobiusz ze  swoim słynnym dziełem Adversus nationes stanowił jedno ze źródeł inspiracji Firmicusa Maternusa, także 8 Firmicus De errore.indb 8 Firmicus De errore.indb 8 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 Dwie retoryki – jeden człowiek? Casus Iuliusa Firmicusa Maternusa sób Browning stawia samego Firmicusa (a także jego dorobek) wśród tzw. autorów technicznych (the technical literature of antiquity). Jednak dla niektórych uczonych (należy do  nich m.in.  Jean Rhys Bram) Firmicus Maternus jest postacią szczególnie interesującą z wielu powodów, a  zwłaszcza jako prawdopodobnie jedyny autor, który opu- blikował zachowane do dziś dzieła zarówno sprzed, jak i po konwersji na chrześcijaństwo, jako intelektualista biegły w każdej z dwu głównych dziedzin kształcenia tamtych czasów (retoryce i fi lozofi i7), a także jako jeden z nielicznych astrologów praktyków: Firmicus seemed worthy of  note for many reasons. He is almost alone as author of works produced both before and aft er an appar- ent conversion to Christianity. He was a typical intellectual of his day, having a smattering of literary knowledge yet with a full-blown command of rhetorical devices; at the same time, in his earlier years z powodu podobnej sytuacji – konwersji wykształconego retora na chrześcijań- stwo. Ocena samego Arnobiusza przez badaczy wydaje się dalece zróżnicowana. Pierwszy istotny element dyskusji w odniesieniu do retora dotyczy jego stosunku do  Cesarstwa Rzymskiego, do  panujących w  nim obyczajów i  obowiązującej religii politeistycznej. Na  ogół w  opracowaniach naukowych dotyczących spo- sobu prowadzenia polemiki w  Adversus nationes akcentuje się przesadnie, że „Arnobiusz, nawrócony na  chrześcijaństwo orator i  nauczyciel retoryki, z  całą energią walczy z poglądami pogańskimi”. Zarzuca mu się także, że „odczuwa on pewną niechęć do poznania (gnosis), do wiedzy ludzkiej (episteme)”. Z tymi opi- niami polemizuje badaczka z Uniwersytetu Śląskiego, Anna Kucz. Por. A. Kucz, Umbra veri. Arnobiusz i nurty filozofii klasycznej, Katowice 2012, s. 12. Por. także: C. Marchesi, Storia della Letteratura Latina, t. 2, Milano–Messina 1965, s. 433– 443; M. B. Simmons, Arnobius of Sicca. Religious Conflict and Competition in the Age of Diocletian, Oxford 1995; K. Homa, Między gnosis a pistis. Arnobiusz z Sicca. Filozof media qualitatis, Kraków 2000–2004. 7 Na temat głównych nurtów kształcenia wyższego od czasów epoki hellenistycz- nej – por. H. I. Marrou, Historia wychowania w starożytności, przeł. S. Łoś (orygi- nał: Histoire de l’éducation dans l’Antiquité), Warszawa 1969. 9 Firmicus De errore.indb 9 Firmicus De errore.indb 9 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 I. Wprowadzenie he was a  staunch devotee of  individual astrology and rigid fatal determinism, which he combined with the  more ordinary philo- sophical outlook of  his period  – a  mystic blend of  Stoicism and Neo-Platonism8. Koncepcje fi lozofi czne, które miały implikacje religijne i zapowiadały tematy poruszane później w neoplatonizmie oraz chrześcijaństwie, stały się szczególnie popularne w okresie tzw. drugiej sofi styki, ale w IV  w. n.e. wciąż pozostawały żywotne i  istotne. Wielki rozwój drugiej sofi styki to czas rozkwitu chrześcijaństwa i – jak zalecają współcześnie badacze, np. Laurent Pernot9 – nie należy mówić o wpływie sofi styki na chrześci- jaństwo (ani odwrotnie: o wpływie chrześcijaństwa na sofi stykę), ponie- waż dotyczy to tego samego środowiska, w którym koegzystowali sofi ści oraz żydzi i chrześcijanie, dzieląc wspólne modele kulturowe10. „Sofi sta” w tym okresie znaczy „intelektualista” i za takiego uchodził w swoich czasach Firmicus Maternus. Wychowany w stałej styczności z fi lozofi ą, z czołowym wówczas neoplatonizmem, jest z jej zagadnieniami dobrze obeznany, a po swej konwersji na chrześcijaństwo podejmuje dyskusję z neoplatonikami, zwłaszcza z Porfi riuszem. I ten aspekt jego twórczości został przez badaczy podkreślony. Ów temat jako pierwszy szerzej roz- winął w 1943 r. Henry Paul w artykule pt. Plotin et l’Occident. Firmicus Maternus, Marius Victorinus, Saint Augustin et Macrobe11. Od tego czasu badacze12 neoplatonizmu często sięgają po Firmicusa, np. po jego pole- mikę z neoplatonikami na temat funkcji żywiołów (woda, ogień, ziemia, 18 J. R. Bram, Preface, to: Ancient Astrology: Theory and Practice. Matheseos Libri viii by Firmicus Maternus, transl. by J. R. Bram, Park Ridge, 1975, s. vii. 19 Por. L. Pernot, Druga Sofistyka. Stan badań i nowe perspektywy, w: „Theologica Wratislaviensia”, t. 1, 2006, s. 28–29. 10 Tamże, s. 29. 11 H. Paul, Plotin et l’Occident. Firmicus Maternus, Marius Victorinus, Saint Augustin et Macrobe, w: „Spicilegium sacrum Lovaniense” 15 (Louvain 1934). 12 Por. R. E. Witt, Albinus and the History of Middle Platonism, Cambridge 1937, s. 130. 10 Firmicus De errore.indb 10 Firmicus De errore.indb 10 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 Dwie retoryki – jeden człowiek? Casus Iuliusa Firmicusa Maternusa powietrze), które omawia w pierwszych rozdziałach De errore…, pisząc m.in.: „Na próżno czcisz tę wodę, o której myślisz, że przecież wresz- cie pomoże. Zupełnie inna jest woda, przez którą odradzają się odno- wieni ludzie. Ową wodę, którą czcisz przez kolejne lata, Inna Siła osuszy i wyschną podziemne kanały tamtej”13. Po  drugie dzieło Firmicusa chętnie sięgali religioznawcy, badacze starożytnych kultów, które opisywał, zainteresowani zwłaszcza formuł- kami14 dawnych obrzędów przytaczanych przez autora i historią powsta- nia tychże kultów, np.  mitraizmu15. Pisma Firmicusa są analizowane przez badaczy chrześcijaństwa pierwszych wieków, a przede wszystkim zmian, jakie zaszły w związku z jego rozwojem w IV w. n.e. Zwraca jed- nak uwagę fakt, że najczęściej podejmowanym tematem jest kwestia nie- tolerancji religijnej właśnie w IV w., tak jakby wieki poprzednie były tejże tolerancji wzorem (a przypomnijmy, że to wieki szczególnej nietoleran- cji równoznacznej z eksterminacją chrześcijan, a polityka była „tożsama z  religią”)16. Także wielu biblistów, w  tym zwłaszcza badaczy zakresu znajomości Starego Testamentu wśród chrześcijan pierwszych wieków, 13 Firmicus Maternus, De errore profanarum religionum, II 5. 14 Por. P. T. Michels, The symbolum in Firmicus Maternus De errore profanarum religionum, w: „Folia 2” (1947), s. 50–54. 15 Por. A. Dieterich, Eine Mithrasliturgie, Leipzig 1923. 16 Por. L. W. Barnard, L’intolleranza negli apologisti Cristiani con speciale riguardo a  Firmico Materni, w: L’intolleranza cristiana nei confronti dei pagani, wyd. P. F. Béatrice, Cristianesimo nella storia, 11, 1990, 3, s. 502–521. Por. także opinie historyków na temat przyczyn prześladowań w III w., wśród których na pierwszy plan wysuwa się racje religijne: „polityka wobec bóstwa staje się jednym z naj- ważniejszych zadań państwa […] przymierze z bóstwem, wybór boga najmoc- niejszego, nie liczbą zwolenników, ale swą mocą, są pojęciami obcymi dla naszej mentalności, ale były zakorzenione w mentalności archaicznego Rzymu i odżyły powtórnie w Cesarstwie”. Por. M. Sordi, The Christians and the Roman Empire, Oklahoma 1994, s. 48 i 63. Cytat za M. Starowieyski, Z historii wczesnego chrześci- jaństwa. Biblia, męczennicy, poganie i inni, Kraków 2015, s. 265. 11 Firmicus De errore.indb 11 Firmicus De errore.indb 11 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 I. Wprowadzenie z pożytkiem studiowało De errore profanarum religionum. O znajomo- ści przez Firmicusa pism Starego Testamentu oraz kontrowersyjnego Listu do Hebrajczyków pisał Alberto Vecchi17, Agostino Pastorino18 czy Clarence A. Forbes19. Wielu biblistów20 zastanawiało się nad faktem tak znaczącej wiedzy biblijnej Firmicusa, inspirowanej przede wszystkim Septuagintą i spuścizną Cypriana oraz (w mniejszym zakresie) pozosta- łymi źródłami, do których należały teksty Klemensa Aleksandryjskiego i  Arnobiusza. Podkreśla się zwłaszcza fakt, iż Maternus cytuje teksty biblijne bardzo często i bardzo swobodnie, co różni go od apologetów łacińskich tego czasu (jest tutaj zdecydowanie wyjątkiem), zbliża zaś do greckich polemistów chrześcijańskich21. Za krytycyzm biblijny cenili Maternusa Henry Wace i William Coleman Piercy, autorzy wciąż wzna- wianego i dostępnego obecnie w wersji internetowej Słownika chrześci- jańskiej literatury i biografi i do końca vi w.22. Także dla zainteresowanych astrologią Firmicus stanowi cenny punkt odniesienia. Jest źródłem dziejów astrologii oraz postacią niezwykle cenną jako praktykujący starożytny astrolog. Patrzy przy tym na astrolo- gię jak na fi lozofi ę, w sposób zimnonaukowy, jak określa to Bram23, bez 17 A.  Vecchi, Guliu Firmico Materno e la „Lettera agli Ebrei”, w: „Convivium” 25 (1957), s. 641–651. 18 A. Pastorino, Iuli Firici Materni De errore profanarum religionum, Biblioteca di studi superiori 27, Florence 1956, s. XXV. 19 C. A. Forbes, Introductio, s. 28 i nn. 20 Por. W. Leonard, A Catholic Commentary on Holy Scripture, London 1953, s. 1154. 21 C. A. Forbes, dz. cyt., s. 220. 22 H. Wace, W. C. Piercy, Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of the Sixth Century, London 1911. Por. hasło „Maternus, Julius Firmicus” w interne- towej wersji słownika: Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of the Sixth Century, https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_Christian_Bio- graphy_and_Literature_to_the_End_of_the_Sixth_Century/Maternus,_Julius_ Firmicus (dostęp: 1 lipca 2015). 23 Por. J. E. Bram, dz. cyt., s. X. 12 Firmicus De errore.indb 12 Firmicus De errore.indb 12 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 Dwie retoryki – jeden człowiek? Casus Iuliusa Firmicusa Maternusa mistycyzmu i determinizmu – ale w odniesieniu do pojęcia συμπαθεία (sympatheja), czyli świadomości wpływania jednych zjawisk i  rzeczy na drugie w powszechnym uniwersum. Firmicus jest wreszcie intelek- tualistą, Sycylijczykiem, który świetnie zna grekę, bo na źródłach grec- kich oparł osiem ksiąg swej nauki – μάθησις (mathesis) astrologicznej. Ponadto, jak stwierdza Frédéric Chapot, można mówić o pewnej kon- tynuacji intelektualnej tego, co przedstawił w Mathesis, w tym, na czym oparł De errore profanarum religionum24. W związku z wykształceniem Firmicusa badaczy interesowały przede wszystkim jego odniesienia do retoryki, niestety (podobnie jak autor) nader często wartościowanej negatywnie25. Rzadko zdarzał się fi lolog26, który podkreślał tworzone przez Maternusa neologizmy, stosowanie wyrazów, mimo rodowodu cycerońskiego, dawno już zaniechanych, ciekawe użycia genetiwu, wplatanie w  treść motywu loci amoeni czy mowy nacechowanej ironią i groteską27. Zamiast tego padały stwierdze- nia o „nieprawdziwej retoryce”28 (pojęcie nieznane badaczom retoryki, 24 Por. F. Chapot, Prière et sentiment religieux chez Firmicus Maternus, w: „Revue des Études Augustiniennes et Patristiques”, 47, s. 63–83. 25 Robert Turcan negatywnie ocenia retorykę i  styl Firmicusa. Por.  R.  Turcan, Introduction, w: Firmicus Maternus, De errore profanarum religionum, Paris 1982. 26 Mam tu na  myśli przede wszystkim wstęp i  komentarze Clarence’a  A.  Forbesa do przetłumaczonego i wydanego przezeń tekstu De errore… Choć sama translacja nie wydobywa może wszystkich łacińskich znaczeń, a często opiera się na źródło- słowie wchłoniętym niegdyś przez język angielski z łaciny właśnie, który w związku z  tym nabiera nowych, uproszczonych znaczeń, to podkreślić należy rzetelność komentarzy opracowanych przez tłumacza. Por.  Firmicus Maternus, The Error of Pagan Religions, translated and annotated by C. A. Forbes, New York 1970. 27 Por. A. Ballabriga, Approche du burlesque divin dans l’Antiquité, w: Le Rire des Grecs. Anthropologie du rire en Grèce ancienne, sous la direction de M.-L. Desclos, Grenoble 2000, s. 123–131. Por. także: R. Muth, Die Götterburleske in der griechi- schen Literatur, Berlin 1992. 28 „Sa rhétorique sonne faux”, por. R. Turcan, dz. cyt., s. 23. 13 Firmicus De errore.indb 13 Firmicus De errore.indb 13 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 I. Wprowadzenie nawet we  współczesnej i  zmodyfi kowanej retoryce μ)29, zaś dzieło De errore… nazwano „podręcznikiem nietolerancji”30. Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na  najnowsze ustalenia, których w ostatnich latach dokonała francuska badaczka związana z Princeton i Sorboną – Béatrice Caseau31. W artykule pod tytułem Firmicus Ma - ternus: un astrologue converti au christianisme ou la rhétorique du rejet sans appel32 poddaje ona kompetentnej analizie zarówno retorykę Firmi- cusa, jak i  jego religijność. Podstawowym zagadnieniem okazuje się właśnie pytanie o jakość retoryki – czy jest ona jedynie apelem-wezwa- niem do odrzucenia czegoś (w tym przypadku – składania krwawych ofi ar), czy wyrazem tendencji epoki lub etapów przeżywania religijności przez jednostkę, a może należy wziąć pod uwagę jeszcze inne czynniki? Odpowiedź jest zdecydowanie twierdząca  – sytuacja polityczna i tzw. klimat epoki mają duży wpływ na kształt retoryki Firmicusa. Są to czasy ogromnych przemian. Po  ogłoszeniu przez cesarza Konstantyna Wielkiego oraz cesarza Licyniusza w 313 r. edyktu mediolańskiego, zapew- 29 Por. m.in. Ch. Perelman, L. Olbrechts-Tyteca, The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation, Indiana 1969. 30 Wyrażenia stosowane w kilku językach, które przeniknęły także do encyklope- dycznych not na  temat Firmicusa Maternusa, np.  „manuel d’intolérance” lub „veritable handbook of intolerance”. Por. G. Boissier, La Fin du paganisme: étude sur les dernières luttes religieuses en Occident au quatrième siècle, t. 1, Paris 1909, s. 68 oraz C. N. Cochrane, Christianity and Classical Culture, Oxford 1940, s. 254. Warto porównać także uściślenia terminologiczne w  monografii zbiorowej pt. Oblicza tolerancji i nietolerancji religijnej. Aspekty prawno-historyczne i teolo- giczne, red. P. Jaskóła, E. Kozerska, P. Sadowski, A. Szymański, Opole 2014. 31 Béatrice Caseau, professeur d’histoire byzantine (Université Paris-Sorbonne), directrice du Labex RESMED (Religions en Méditerranée), membre de l’UMR 8167 Orient et Méditerranée. 32 B. Caseau, Firmicus Maternus: un astrologue converti au christianisme ou la rhéto- rique du rejet sans appel, w: La religion que j’ai quittée, (dir.) D. Tollet, Paris 2007, s. 39–63. 14 Firmicus De errore.indb 14 Firmicus De errore.indb 14 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 Dwie retoryki – jeden człowiek? Casus Iuliusa Firmicusa Maternusa niającego swobodę religijną m.in. chrześcijanom (którym gwarantowano zakończenie prześladowań, trwających – z większym lub mniejszym natę- żeniem  – prawie 300 lat), powstała zupełnie nowa sytuacja polityczna i społeczna. Chrześcijaństwo mogło swobodnie się rozwijać, prowadzić działalność misyjną i  charytatywną, budować liczne kościoły. Poparcie władzy dla nowej religii, przejawiające się np.  w  ustanowieniu święto- wania niedzieli, a także poparcie chrześcijan dla władzy w utwierdzaniu wizerunku dobrego władcy, sprawiało, że chrześcijaństwo stawało się coraz atrakcyjniejsze (i  to nawet mimo wewnętrznych sporów dogma- tycznych) dla różnych grup społecznych: od poszukujących wzniosłych idei zwolenników neoplatonizmu po  masy biedoty. Wielu  – podobnie jak Konstantyn – widziało w chrześcijaństwie religię uniwersalną, zdolną skonsolidować państwo, wielu też mogło liczyć na  korzyści polityczne i materialne ze strony władzy, która opowiedziała się za chrześcijaństwem. Do tych ostatnich H. A. Drake, profesor uniwersytetu kalifornijskie- go, zalicza także Firmicusa, oskarżając go o oportunizm33, rezygnację z  dawniej wyznawanego neoplatonizmu czy nawet kultu słońca dla doraźnych korzyści. Teza ta nie jest (bo być nie może) poparta jakimiś dowodami, nie zgadza się z nią także wzmiankowana Béatrice Caseau. Ponadto każdy po lekturze De errore… sam może ocenić, na ile pełen żaru tekst Firmicusa wyraża jego szczere przekonania, czy gdzieś można znaleźć fałszywą pochwałę chrześcijaństwa, a ukrytą pogaństwa. Caseau bada retorykę tekstu dokładnie, zaś w odniesieniu do religijności stwier- dza inny rodzaj apologetyki niż u  wcześniejszych autorów. Firmicus nie widzi sensu w przedstawianiu subtelnych dywagacji, mających bro- nić nauki chrześcijańskiej czy do niej zachęcać (i na tym polega orygi- nalna wartość jego tekstu), lecz wyraża już wcześniej (Mathesis) niechęć odczuwaną wobec obrzędów, które odbywają się wciąż jeszcze za jego 33 Por. H. A. Drake, Constantine and the Bishops. The Politics of Intolerance, Baltimore 2000, s. 424. 15 Firmicus De errore.indb 15 Firmicus De errore.indb 15 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 I. Wprowadzenie życia. Widzi w nich jakieś zacofanie, dziką pierwotność, która nie przy- stoi rozwiniętemu cywilizacyjnie Rzymowi. Dostrzega konkretne nie- bezpieczeństwa i potrzeby, które wymienia Caseau34: – le risque de pollution – ryzyko nieczystości, zbrukania się, obawa jakże charakterystyczna dla całej epoki, zwłaszcza dla neoplatonizmu; – potrzeba, by  przeważała tzw.  religiosa constantia oraz fi des vene- randa35 – tj. potrzeba zachowania rozsądku, prymatu rozumu, także w zakresie religijności, pozostawania w wierze, którą można szanować; – obawa przed demonami, złymi mocami, które mogą towarzyszyć kultom oraz przedmiotom związanym z  kultami i  są potencjalnie niebezpieczne dla ludzi; – zagrożenie dla patriotyzmu, dla rzymskości – bardzo wiele kultów przybyło z  terenów wrogich Rzymowi i  barbarzyńskich (np.  ota- czane w  Rzymie kultem Palladium, które według tradycji zostało sporządzone przez Scytę – wroga Rzymu)36; – potrzeba społeczeństwa bardziej moralnego zamiast przesycenia spi- rytualizmem (krytyczna reakcja na nazbyt uduchowiony, deprecjo- nujący cielesność37 neoplatonizm); 34 Por. B. Caseau, dz. cyt., s. 49 i nn. 35 Por. FM XX 7: „Teraz zaś należy apelować do Was, najdostojniejsi władcy, Kon- stancjuszu i Konstansie, oraz do wartości Waszej wiary, która budzi szacunek. Ponad ludzi jest wyniesiony i  oddzielony od  ziemskiej słabości oraz łączy się ze społecznością niebian ten, kto we wszystkich swych działaniach, na ile może, stosuje się do woli Najwyższego Boga”. Podkreślenie B. Gaj. 36 Tamże, XV 1: „Posłuchajcie też, jakaż to boskość cechuje Palladium. Jest to posąg wykonany z kości Pelopsa, a twierdzi się, że wykonał je Scyta Abaris. Zastanówcie się, jakież to może być bóstwo, skoro «poświęcił» je barbarzyński Scyta”. 37 O pogardzie neoplatoników dla cielesności i rodzącej się stąd pogardzie dla chrze- ścijan, którzy według Damaskiosa, ostatniego wielkiego neoplatonika, „są niezmy- walnie zanieczyszczeni i przez to nieopisanie odrażający” pisze Maria Dzielska, por. M. Dzielska, „Ostatni Hellenowie” i chrześcijaństwo, w: Kościół, świat i zbawie- nie we wczesnym chrześcijaństwie, red. J. Naumowicz, Warszawa 2004, s. 70. 16 Firmicus De errore.indb 16 Firmicus De errore.indb 16 2016-02-29 15:54:59 2016-02-29 15:54:59 Dwie retoryki – jeden człowiek? Casus Iuliusa Firmicusa Maternusa – potrzeba wzmocnienia władzy także poprzez konsolidację religijną, która może również przynieść imperium wymierne korzyści poli- tyczne (w tym militarne)38; – usunięcie strachu (nawet u władców) przed rozsądnym, na potrzeby państwa i jego obywateli, spożytkowaniem bogactw, które są w posia- daniu pogańskich świątyń39; – usunięcie miejsc kaźni chrześcijan i jej przyczyn (na ogół w pogańskich świątyniach właśnie ginęli chrześcijanie, którzy odmawiali oddania czci posągom czy złożenia przed nimi ofi ar i sami stawali się ofi arami). Retoryka Firmicusa jest zatem spójna, jedna, a fakt, że podejmuje on tematy dotąd obce apologetyce chrześcijańskiej, że nawołuje po raz pierw- szy do tak radykalnych posunięć, jak niszczenie idoli40, jest oryginalną ce chą jego tekstu, a także jego religijnego rozwoju osobistego. Firmicus Maternus decyduje się pozostać pragmatycznym intelektualistą, który  – zamiast wchodzić w spory teologiczne – szczerze przyjął ideę chrześcijań- stwa i nie waha się wyrazić własnych, konkretnych poglądów wobec rze- czywistych zagrożeń, do których należą krwawe obrzędy różnych kultów. 38 Jak zwycięstwo Konstansa w Galii (342 r.) i Konstancjusza na granicy perskiej (343  r.), do  których nawiązuje Firmicus w  ostatnim rozdziale swego tekstu (XXIX 3), zachęcając władców, by „jako czyści w myślach, w sumieniu pobożni, z umysłem odpornym na zło, zawsze mieli przed oczyma niebo, od Boga zawsze oczekiwali pomocy, błagali o pomoc Czcigodne Bóstwo Chrystusa i składali zba- wiającemu Bogu duchowe ofiary w intencji ocalenia świata i własnego” (XXIX 4). 39 „Tollite, tollite securi, sacratissimi imperatores, ornamenta templorum. Deos istos aut monetae ignis aut metallorum coquat flamma. Donaria universa ad utilitatem vestram dominiumque transferre!” Por. Firmicus Maternus, De errore…, XXVIII, 6. Por.  translacja B.  Gaj: „Usuwajcie ozdoby świątynne, o  prześwięci władcy, usu- wajcie bez strachu. Niech ogień w mennicy lub płomień hutniczy stopi te bożki. Wszelakie skarby świątynne obróćcie na korzyść waszego panowania”. 40 T. C. G.  Thornton twierdzi, że takie wezwanie nie miało miejsca przed Fir- mi cusem i  mogło, jako użyteczne społecznie, nawet zyskiwać aprobatę. Por. T. C. G. Thornton, The Destruction of Idols: Sinful or Meritorious?, w: „Journal of Theological Studies”, 1986 (37), s. 121–124. 17 Firmicus De errore.indb 17 Firmicus De errore.indb 17 2016-02-29 15:55:00 2016-02-29 15:55:00
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jak nieświadomi błądzą w wierze
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: