Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00028 003497 12920953 na godz. na dobę w sumie
Jak powstaje socjolekt. Studium słownictwa paralotniarzy - ebook/pdf
Jak powstaje socjolekt. Studium słownictwa paralotniarzy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1981-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca jest opisem nowo powstałego na gruncie polskim socjolektu paralotniarzy. Autorka wykorzystała w niej pozyskany przez siebie, obszerny, właściwie dobrany, a dotąd nieopisany materiał językowy, wykazując się zdolnością postrzegania w języku różnorodnych zjawisk leksykalnych, słowotwórczych, semantycznych i umiejętnością ich naukowej analizy. Jest to rzetelne, metodologicznie dojrzałe i wartościowe studium semantyczno-leksykalne nowego i ciekawego socjolektu, bardzo dobrze skomponowane i świetnie napisane.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Barbara P´dzich Jak powstaje socjolekt? Studium słownictwa paralotniarzy Socjolekt:Layout 1 9/29/12 2:09 PM Page 1 Rozprawa Barbary P´dzich jest opisem nowo powstałego socjolektu paralotniarzy, grupy Êrodowiskowej skupionej wokół wspólnej pasji, jakà jest dyscyplina sportowa realizujàca marzenie człowieka o unoszeniu si´ w powietrzu. […] Autorka udowodniła w niej swoje zaanga˝owanie w pozyskiwanie nieopisanego dotàd materiału, zdolnoÊç postrzegania w j´zyku ró˝norodnych zjawisk leksykalnych, słowotwórczych, semantycznych i ich naukowej analizy. Z recenzji prof. Ewy Kołodziejek Ksià˝ka Barbary P´dzich, oparta na obszernym i ciekawym, właÊciwie dobranym materiale j´zykowym, jest rzetelnym, dojrzałym metodologicznie i wartoÊciowym studium semantyczno-leksykalnym nowego i ciekawego socjolektu. […] Oceniana rozprawa jest bardzo dobrze skomponowana i Êwietnie napisana. Z recenzji prof. Jerzego Podrackiego Barbara P´dzich – j´zykoznawca, doktor nauk humanistycznych, pracuje w Instytucie J´zyka Polskiego Uniwersytetu Warszaw- skiego. Zajmuje si´ współczesnà polszczyznà, przede wszystkim kulturà j´zyka i leksykologià. Autorka takich ksià˝ek jak: Słownik paralotniarski (2012), J´zyk polski. 365 çwiczeƒ ze słownictwa (2007), Słownik ortograficzny dla klas IV-VI (2006 i 2012); współ- autorka ksià˝ki J´zyk polski. 365 çwiczeƒ z pisowni i wymowy (2007). B a r b a r a P ´ d z i c h J a k p o w s t a j e s o c j o l e k t ? S t u d i u m s ł o w n i c t w a p a r a l o t n i a r z y www.wuw.pl/ksiegarnia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekt_str.tyt.:Layout 1 8/14/12 2:27 PM Page 1 Jak powstaje socjolekt? Studium słownictwa paralotniarzy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekt_str.tyt.:Layout 1 8/14/12 2:27 PM Page 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekt_str.tyt.:Layout 1 8/14/12 2:27 PM Page 3 Barbara P´dzich Jak powstaje socjolekt? Studium słownictwa paralotniarzy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Ewa Kołodziejek Jerzy Podracki Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski Redaktor prowadzący Maria Szewczyk Redaktor Aldona Kubikowska Redakcja techniczna Zofi a Kosińska Korekta Ewa Fedoruc Skład i łamanie Marcin Szcześniak Zdjęcie paralotni na okładce: Marzena Urbańska-Pankiewicz Fotografi a autorki: Janina Roszkowska Publikacja dofi nansowana przez Dziekana Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012 ISBN 978-83-235-0828-1 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00–497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55–31–333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 CZĘŚĆ TEORETYCZNO-METODOLOGICZNA I. Socjolekty w polskich badaniach językoznawczych . . . . . . . . . . 15 II. Paralotniarstwo i paralotniarze w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 1. Podstawowe informacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2. Historia paralotniarstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 3. Paralotniarstwo jako sport i jako forma rekreacji . . . . . . . . . . . . . 30 4. Środowisko paralotniarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 III. Materiał badawczy i zasady jego wykorzystania . . . . . . . . . . . . 36 IV. Teoretyczne i metodologiczne podstawy pracy . . . . . . . . . . . . . 40 1. Przedmiot i zakres badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.1. Leksyka wyodrębniająca a leksyka utożsamiająca . . . . . . . . . 41 1.2. Leksyka środowiskowa a leksyka zawodowa . . . . . . . . . . . . 44 2. Podstawowe pojęcia stosowane w opisie leksyki . . . . . . . . . . . . . 46 3. Przyjęty sposób podziału leksyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 CZĘŚĆ MATERIAŁOWA I. Jednostki leksykalne przejęte przez socjolekt paralotniarski z innych źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 1. Zapożyczenia zewnętrzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 1.1. Zapożyczenia właściwe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści 1.2. Zapożyczenia semantyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 1.3. Zapożyczenia strukturalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2. Zapożyczenia wewnętrzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 2.1. Jednostki leksykalne pochodzące z innych odmian środowiskowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.1.1. Jednostki przejęte ze słownictwa lotniczego . . . . . . . 66 2.1.2. Jednostki przejęte ze słownictwa szybowniczego i lotniarskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 2.1.3. Jednostki przejęte ze słownictwa spadochroniarskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 2.1.4. Jednostki przejęte ze słownictwa innych dziedzin . . . 77 2.1.5. Jednostki przejęte ze słownictwa młodzieżowego . . . 80 2.2. Jednostki leksykalne pochodzące z języka ogólnego . . . . . . 85 2.2.1. Neosemantyzmy powstałe w wyniku metafory . . . . . 88 2.2.2. Neosemantyzmy powstałe w wyniku metonimii . . . . .120 2.2.3. Neosemantyzmy powstałe w wyniku zawężenia znaczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .121 2.2.4. Neosemantyzmy powstałe w wyniku aluzji formalno-semantycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .125 II. Jednostki leksykalne utworzone na gruncie socjolektu paralotniarskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134 1. Neologizmy słowotwórcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134 1.1. Konstrukcje rzeczownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .137 1.1.1. Derywaty odrzeczownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .137 1.1.2. Derywaty odprzymiotnikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . .152 1.1.3. Derywaty odczasownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .153 1.1.4. Rzeczowniki złożone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .156 1.2. Konstrukcje przymiotnikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .166 1.3. Konstrukcje czasownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167 1.3.1. Czasowniki odczasownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167 1.3.2. Czasowniki odrzeczownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . .174 2. Nowe struktury frazeologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .178 2.1. Jednostki powstałe w wyniku modyfikacji utartych związków frazeologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .181 2.2. Jednostki powstałe w wyniku nowego uwikłania wyrazów w związek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .188 3. Nowe zestawienia terminologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .194 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 7 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .197 1. Mechanizmy kształtowania się leksyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .197 2. Struktura gramatyczna słownictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .199 3. Relacje semantyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .201 4. Pola tematyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .205 5. Językowe ujęcie rzeczywistości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 6. Mechanizmy ekonomizujące przyswajanie leksyki . . . . . . . . . . . . . .208 7. Funkcja nominatywna a funkcja ekspresywna leksyki paralotniarskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .209 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .212 Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221 ANEKSY 1. Leksyka paralotniarska w układzie tematycznym . . . . . . . . . . . . . .227 2. Relacje semantyczne w leksyce paralotniarskiej . . . . . . . . . . . . . . . .236 3. Podział jednostek według opisanych mechanizmów kształtowania się leksyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .247 4. Norma środowiskowa a norma polszczyzny ogólnej . . . . . . . . . . . .256 5. Wykaz zastosowanych w pracy skrótów i oznaczeń . . . . . . . . . . . .258 Indeks omówionych wyrazów i połączeń wyrazowych . . . . . . . . . .284 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Socjolekty, czyli odmiany leksykalne używane w określonych grupach społecznych, coraz częściej stają się obiektem zainteresowania języ- koznawców. Można sądzić, że właśnie ograniczenie funkcjonalne tych odmian – ich przystosowanie do nazwania i opisania tylko wybranych elementów rzeczywistości, ważnych dla członków jakiegoś środowi- ska – czyni z nich atrakcyjny przedmiot badań. Analiza słownictwa socjolektalnego może bowiem przynieść cenne informacje co do tego, które doświadczenia członków danej wspólnoty komunikatywnej zo- stają utrwalone w języku i czym uwarunkowany jest dobór środków leksykalnych. W opisie interesującej mnie odmiany środowiskowej – używanej przez osoby uprawiające jeden ze sportów lotniczych, paralotniarstwo – chciałabym skupić uwagę na mechanizmach kształtowania się zasobu leksykalnego. Zależy mi nie tylko na omówieniu sposobów gromadze- nia i wzbogacania słownictwa, lecz również na zbadaniu, czy w owym procesie dadzą się wykryć jakiekolwiek prawidłowości, dotyczące na przykład intensywności wykorzystania dostępnych środków pomnaża- nia leksyki w różnych okresach jej formowania się. Szczególnie ważne będzie zbadanie zależności opisywanej odmiany od innych, zwłaszcza pokrewnych wariantów leksykalnych polszczyzny, a z drugiej strony jej relacje do języka ogólnego. Prześledzenie tych powiązań powinno pomóc w ustaleniu, na czym polega w tym wypad- ku przejmowanie słownictwa z obu wymienionych źródeł – starszych socjolektów oraz ogólnego zasobu języka polskiego. Chodzi przede wszystkim o określenie, w jakiej mierze korzystanie z dorobku innych odmian jest procesem twórczym, tzn. prowadzącym do uzyskania ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wstęp nowych jakościowo jednostek, przystosowanych do nazwania niezna- nych wcześniej realiów. Z podobną kwestią trzeba się zmierzyć przy analizie zapożyczeń z języków obcych. Opisywany socjolekt związa- ny jest z dziedziną aktywności społecznej wywodzącą się z Zachodu, a  więc genetycznie niepolską, nasuwa się zatem pytanie, w  jakim stopniu użytkuje on w trakcie swojego rozwoju środki leksykalne wy- kształcone na gruncie starszych socjolektów obcojęzycznych, a w jakim stopniu się od nich uniezależnia. Konieczne będzie ponadto spraw- dzenie, które z rodzimych sposobów wzbogacania słownictwa okazały się najbardziej produktywne. Można też oczekiwać, że szczegółowa charakterystyka zebranego słownictwa pomoże odsłonić jego strukturę semantyczną – a więc zależności znaczeniowe ukształtowane między poszczególnymi jednostkami leksykalnymi, również takie zależności, które pozwolą uporządkować te jednostki tematycznie. Wydaje się, że te i inne jeszcze aspekty kształtowania się odmiany środowiskowej, nabywania przez nią nowych elementów leksykalnych, korzystnie jest prześledzić na przykładzie socjolektu stosunkowo no- wego, a zarazem takiego, który wciąż jeszcze podlega rozwojowi – ów proces dojrzewania zasobu wyrazowego jest wówczas łatwiej uchwyt- ny, i ze względu na węższe ramy czasowe, i ze względu na to, że za- chodzi niejako na naszych oczach, a więc mamy możliwość obserwo- wania różnych jego stadiów. Dlatego też przedmiotem swoich badań uczyniłam odmianę leksykalną, która zaczęła się formować stosunkowo niedawno – na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku. Wtedy bowiem pojawiła się w Polsce nowa dyscyplina sportu – paralotniarstwo, będąca do dzisiaj najmłodszym (nie tylko w naszym kraju, ale i za granicą) sportem powietrznym. Swoje badania opieram na materiale leksykalnym pochodzącym z różnych okresów rozwoju paralotniarstwa, co pozwala śledzić stop- niowy przyrost słownictwa i zachodzące w nim zmiany. Analizie pod- daję zarówno teksty zamieszczone w fachowych czasopismach oraz książkach o tematyce paralotniarskiej, jak i teksty ukazujące się na stro- nach internetowych, również takich, które umożliwiają wymianę infor- macji między ich użytkownikami, przede wszystkim forach i blogach. Uwzględniam także słownictwo występujące w języku mówionym. Książka składa się z dwóch zasadniczych części. Zadaniem części pierwszej, teoretyczno-metodologicznej, jest zaprezentowanie naj- ważniejszych (z punktu widzenia tematu niniejszej rozprawy) badań ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 11 nad problematyką socjolektów. Przedstawię w niej również podsta- wowe informacje na temat sportu paralotniowego i związanego z tym sportem środowiska – postaram się w ten sposób nakreślić ogólne tło historyczno-socjologiczne. Przede wszystkim zaś opiszę sposób wyko- rzystania zebranego materiału oraz omówię metodologiczne podstawy swoich badań. W  części drugiej, materiałowej, zajmę się szczegółową analizą i charakterystyką zgromadzonych jednostek leksykalnych. Przeprowa- dzone w tej części badania będą podporządkowane nadrzędnemu celo- wi rozprawy, którym jest, jak wspomniałam, ukazanie rozwoju intere- sującej mnie odmiany leksykalnej, czyli przedstawienie mechanizmów kształtowania się nowego zasobu słownictwa. Zgromadzony materiał leksykalny liczy 487 jednostek. Niewątpli- wie wszystkie środki językowe, którymi posługują się paralotniarze w rozmowach na tematy dotyczące uprawianego przez nich sportu, są o wiele liczniejsze. Oprócz określeń typowo środowiskowych, dotyczą- cych latania paralotnią oraz towarzyszących temu okoliczności, należą do nich oczywiście wszelkie struktury wyrazowe, które można uznać za nieswoiste ze względu na ich przynależność do innych zasobów słownictwa. Osoby posługujące się badanym socjolektem są przecież jednocześnie użytkownikami innych odmian leksykalnych (zwłaszcza ogólnego zasobu polszczyzny), naturalne jest zatem występowanie w  ich wypowiedziach sformułowań właściwych tymże odmianom. Przedmiotem moich badań jest jednak tylko leksyka używana przez członków tego środowiska (w sytuacjach typowych dla jego działal- ności) w dokładnie określonym celu: nazwania oraz opisania realiów ściśle związanych z paralotniarstwem. Odwołując się do rozróżnienia przeprowadzonego przez Andrzeja Markowskiego, przyjmuję, że inte- resuje mnie wyłącznie słownictwo swoiste, nie zaś wspólnoodmianowe (por. Markowski 1992a, s. 11). Na końcu książki zamieszczone są aneksy porządkujące zebrane słownictwo m.in. tematycznie, a także pod względem relacji seman- tycznych i mechanizmów kształtowania się leksyki. Należy dodać, że dopełnieniem analiz przeprowadzonych w tej pracy jest Słownik para- lotniarski, będący oddzielną publikacją1. Słownik szczegółowo objaśnia 1 B. Pędzich, Słownik paralotniarski, Warszawa 2012, Wydawnictwa Uniwer- sytetu Warszawskiego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wstęp wszystkie wyrazy i połączenia wyrazowe przeanalizowane w tej roz- prawie, zawiera też informacje na temat wymowy, odmiany oraz po- chodzenia zebranych słów i związków słownych, a także ukazuje ich powiązania znaczeniowe z innymi jednostkami. Opracowanie wspo- mnianego słownika pozwoliło odciążyć materiałowo niniejszą publi- kację, mającą przede wszystkim charakter opisowy. Praca ta powstała jako rozprawa doktorska w Instytucie Języka Polskiego Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Pra- gnę złożyć serdeczne podziękowania mojemu promotorowi, Profe- sorowi Andrzejowi Markowskiemu, za wieloletnią opiekę naukową i za wszystkie niezwykle cenne wskazówki. Dziękuję również moim recenzentom, Profesor Ewie Kołodziejek i Profesorowi Jerzemu Pod- rackiemu, za bardzo pomocne uwagi i uzupełnienia, które mogłam wykorzystać w ostatecznej redakcji tekstu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CZĘŚĆ TEORETYCZNO-METODOLOGICZNA ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I Socjolekty w polskich badaniach językoznawczych Badania nad odmianami języka związanymi z istnieniem różnego typu grup społecznych trwają w językoznawstwie polskim od dawna. Jak zauważa Stanisław Grabias: „Tradycja opisu tych odmian ustaliła się w końcu XIX w. i jest tak stara jak tradycja badań nad historią języ- ka” (1997, s. 81). Większość publikacji o tej tematyce to opracowania leksyki konkretnych środowisk. Obszerniejsze rozprawy poświęcono m.in. językowi łowieckiemu (Hoppe 1951), słownictwu sportowemu (Ożdżyński 1970), terminologii górniczej (Gajda 1976), gwarze żoł- nierskiej (Kania 1978a), ofi cjalnemu językowi wojskowemu (Marciniak 1987), słownictwu teatralnemu (Cegieła 1992a), gwarze marynarzy (Kołodziejek 1994a), socjolektom wybranych subkultur młodzieżo- wych, m.in.: środowiska przestępczego, studenckiego, tzw. żołnierskiej fali, a także środowiska kibiców piłkarskich i zwolenników hip hopu (Kołodziejek 2005) oraz subkultury punków (Lewandowski 2007). Przedmiotem zainteresowania językoznawców była również metodo- logia badań socjolektów (por. np. Wieczorkiewicz 1961; Grabias 1976 i 1997; Kołodziejek 1999; Piekot 2008), jednak prac podejmujących tę kwestię powstało stosunkowo niewiele w porównaniu z publikacjami poświęconymi analizie materiału leksykalnego1 (najobszerniejszą pracą z tego zakresu pozostaje książka Stanisława Grabiasa Język w zacho- waniach społecznych, 1997). Sporo jest natomiast opracowań leksyko- grafi cznych, porządkujących i objaśniających słownictwo niektórych grup społecznych (por. zwłaszcza Hoppe 1970; Stępniak 1986 i 1993; 1 Wypowiada się na ten temat Stanisław Grabias (zob. 1997, s. 83). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Część teoretyczno-metodologiczna Cegieła 1992b; Kaczmarek, Skubalanka, Grabias 1974 i 1994; Czarnec- ka, Zgółkowa 1991 oraz Zgółkowa 2004)2. Autorzy tych i wielu podobnych tematycznie publikacji mieli przed sobą niełatwe zadanie. Prowadzenie badań i konfrontowanie ze sobą ich wyników utrudniał bowiem brak jednolitego nazewnictwa, doty- czącego nie tylko wariantów środowiskowych, lecz także wariantów polszczyzny w ogóle. Często więc językoznawcy podejmujący się opisu interesujących ich socjolektów musieli najpierw zmierzyć się z pro- blematyką ogólniejszą, związaną z klasyfi kacją odmian językowych, a dopiero w następnej kolejności zdecydować, gdzie w tej całościowej strukturze umiejscowić wybrany przez siebie wariant języka. Zróżnico- waniu leksykalnemu polszczyzny poświęcono zresztą odrębne opraco- wania – do najbardziej znanych i powszechnie komentowanych zalicza się propozycje klasyfi kacyjne przedstawione przez Zenona Klemen- siewicza (1953), Stanisława Urbańczyka (1956), Antoniego Furdala (1973), Teresę Skubalankę (1976), Walerego Pisarka (1978), Karola Dejnę (1980), Danutę Buttlerową (1982), Stanisława Gajdę (1982), Aleksandra Wilkonia (1987), Andrzeja Markowskiego (1992a) oraz Stanisława Grabiasa (1981, 1997)3. Dyskusja dotycząca stratyfi kacji polszczyzny z jednej strony sprzy- jała prowadzeniu badań nad socjalnymi odmianami języka – skłaniała m.in. do rozważenia, na czym polega odrębność tych odmian w stosun- ku do ogólnego zasobu języka. Z drugiej strony, mnogość terminów uży- wanych w trakcie owej dyskusji potęgowała wrażenie „chaosu termino- logicznego”, na co wielokrotnie zwracano uwagę (zob. np. Dejna 1980, s. 35; Buttler 1982, s. 23; Bartmiński 1991a, s. 11, Zgółka 2010, s. 35). Również autorzy powstałych do tej pory publikacji poświęconych słownictwu konkretnych grup społecznych posługiwali się różnymi 2 Zestawienie szczegółowej bibliografi i poświęconej socjalnym odmianom ję- zyka zawiera wspomniana książka Stanisława Grabiasa, Język w zachowaniach spo- łecznych (1997). Autor wyczerpująco opisał też historię badań nad socjolektami (s. 77–79; 81–83). 3 Nie przedstawiam tu charakterystyki poszczególnych typologii – dokład- ny ich przegląd przeprowadzano już wielokrotnie (por. zwłaszcza Wilkoń 1987, s. 12–21, oraz Kołodziejek 1994a, s. 9–24; w drugiej publikacji zwrócono uwagę na miejsce środowiskowych odmian języka w omawianych klasyfi kacjach). Poza tym każdy badacz, który zaproponował własny system klasyfi kacyjny, poddawał interpretacji koncepcje swoich poprzedników. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekty w polskich badaniach językoznawczych 17 terminami dla nazwania opisywanych przez siebie odmian leksykal- nych – oprócz nowszego terminu socjolekt w literaturze przedmiotu często można spotkać m.in. takie określenia, jak język, gwara, slang, żargon, używane w połączeniu z określeniem wskazującym na rodzaj użytkowników (np. język łowiecki, gwara żołnierska, slang uczniowski, żargon przestępczy4). Należy jednak podkreślić, że terminy te podlegają wyraźnej selekcji, polegającej przede wszystkim na ich specjalizacji zna- czeniowej. Dotyczy to m.in. określenia żargon, odnoszonego dawniej do wszelkiego typu odmian leksykalnych, a dzisiaj zarezerwowane- go dla socjolektów grup przestępczych (por. np. Skudrzykowa, Urban 2000, s. 156). Innym przykładem jest słowo slang, które upowszech- niło się jako nazwa młodzieżowych wariantów leksykalnych (zob. Gra- bias 1997, s. 159)5. Co ciekawe, oba wymienione rzeczowniki zyskały w nowszych pracach językoznawczych status terminów, mimo że do niedawna przypisywano im charakter wartościujący (wspomina o tym m.in. Ewa Kołodziejek – zob. 2004, s. 206). Od dawna też pojawiały się wśród językoznawców opinie, że nazy- wając socjalne odmiany języka, nie należy nadużywać takich terminów jak język i gwara, mogących sugerować, że odmiany te charakteryzują się nie tylko odrębnościami leksykalnymi, lecz też np. swoistym syste- mem gramatycznym czy fonologicznym. Ograniczenie użycia pierwsze- go terminu postulował już wiele lat temu Stanisław Urbańczyk: „Nie ulega wątpliwości, że podtrzymywanie terminu język w tym wypadku nie jest słuszne, wszak w istocie rzeczy chodzi tylko o terminologię spe- cjalną” (Urbańczyk 1956, s. 21; podobne poglądy wyraził później m.in. Karol Dejna, por. 1980, s. 31–32). Wielu badaczy nie zgadza się jednak z takim poglądem, argumentując, że środki językowe, których używa 4 Używanie wymienionych rzeczowników w takich właśnie połączeniach po- świadczają np. tytuły następujących publikacji: Polski język łowiecki (Hoppe 1951), Polska gwara żołnierska lat 1914–1939 (Kania 1978a), Centra zainteresowań w slangu uczniowskim (Karwatowska 2006), Motywy roślinne w slangu młodzieżowym i żargonie przestępczym (Ignatowicz-Skowrońska 2000). 5 Być może w jakimś stopniu przyczyniły się do tego słowa Stanisława Gra- biasa (które przez wielu badaczy mogły być odebrane jako zachęta do stosowa- nia wspomnianego terminu): „Należy żałować, że w literaturze polskiej zabrakło miejsca dla angielskiego terminu slang, używanego na oznaczenie tych odmian języka, które powstają w środowiskach młodzieżowych i są wynikiem spontanicz- nej twórczości językowej o charakterze ekspresywnym” (1997, s. 141). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Część teoretyczno-metodologiczna grupa, nie ograniczają się do leksyki: „Posługiwanie się tylko terminem słownictwo (zawodowe, środowiskowe) nie w pełni oddaje jednak istotę opisywanego zjawiska, przede wszystkim zaś nie uwzględnia powiązań strukturalnych między składnikami opisywanego zbioru” (Markowski 1992b, s. 89). O potrzebie zawężenia użycia drugiego z tych terminów pisała m.in. Danuta Buttlerowa. Jej zdaniem, o gwarze danego środowiska można mówić tylko wówczas, gdy mamy do czynienia ze stosunkowo dużym zasobem słownym, liczącym co najmniej pól tysiąca jednostek. Jeszcze istotniejszy jest według autorki zakres tematyczny badanej leksyki. Zasadniczym warunkiem istnienia gwary jest jej zdolność do opisania realiów dotyczących nie tylko życia w określonej grupie, lecz i poza nią: „Gwara środowiskowa – to w naszym rozumieniu mikrosys- tem nominatywny; powinna więc dysponować słownictwem zdolnym opisać przynajmniej te realia, z którymi się człowiek styka w życiu codziennym” (Buttler 1973, s. 157)6. Zaprowadzeniu pewnego porządku w  nazewnictwie socjalnych wariantów polszczyzny służy również ich wewnętrzny podział na dwa typy: warianty środowiskowe i zawodowe. Odmiany przystosowane do opisania profesjonalnych sfer działalności grupy oddziela się w ten sposób od odmian, w których dobór środków językowych podporząd- kowany jest ekspresywności (zob. Grabias 1997, s. 159). Takie roz- różnienie pojawia się w większości prac poświęconych socjolektom, chociaż przyjmuje ono różne formy. Częstą praktyką wśród badaczy jest używanie terminów o ogólnym znaczeniu (odmiana, wariant, język, gwa- ra) i opatrywanie ich właśnie wspomnianymi przydawkami określają- cymi: zawodowy, środowiskowy. Niewątpliwie jednak rozstrzygnięcie, do której z dwu wymienionych grup należy dany wariant leksykalny, bywa czasem trudne lub nawet niemożliwe. Słownictwo wielu socjolektów wykazuje bowiem cechy właściwe obu typom i często niełatwo usta- lić, które z tych cech są dominujące. Językoznawcy dostrzegają zresz- tą trudność zastosowania przytoczonego podziału w praktyce, przy 6 Zdaniem Danuty Buttlerowej „termin gwara nie jest nadużywany i w tym wypadku, gdy pewna odmiana języka charakteryzuje się jedynie swoistym ze- stawem słownikowym, jeśli tylko owe odrębności mają charakter komplekso- wy i składają się na całość różną od struktury leksykalnej polszczyzny ogólnej” (1973, s. 154). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekty w polskich badaniach językoznawczych 19 analizowaniu słownictwa konkretnej grupy. Takie „problematyczne”, mieszane odmiany określa się zwykle jako środowiskowo-zawodowe (por. Markowski 1992b, s. 91). Jak zauważa Ewa Kołodziejek, na pograniczu obu typów odmian sytuują się przede wszystkim takie warianty języka, których używają grupy zawodowe tworzące środowiska, np. maryna- rze, żołnierze czy górnicy (1994a, s. 17). Nowszym terminem stosowanym dla nazwania socjalnej odmiany języka jest określenie socjolekt. Wypada zauważyć, że chociaż popular- ność tego terminu zaczęła się od pracy Aleksandra Wilkonia (1987), to jednak już kilka lat wcześniej o jego użyteczności przekonywała Danuta Buttlerowa. Jak zauważyła badaczka: „W starszej terminologii brak jest jednolitej tradycji ich (tzn. wariantów socjalnych – przyp. B.P.) nazy- wania; pisze się o dialektach, gwarach lub żargonach środowiskowych, naj- precyzyjniejszy byłby jednak termin socjolekty” (Buttler 1978a, s. 42)7. Wilkoń nazywa socjolektami ‘odmiany językowe związane z grupami społecznymi, takimi jak klasa, warstwa, środowisko i grupy zawodo- we’8, co, jak zaznacza, wiąże się z szerokim rozumieniem tego termi- nu (w odróżnieniu od rozpowszechnionego w literaturze rozumienia wąskiego, zgodnie z którym „socjolekty to po prostu ekspresywne lub // i zawodowe odmianki społeczne, czyli tzw. gwary środowiskowe i zawodowe, takie jak gwara złodziejska, gwara uczniowska czy gwara żołnierska...”; zob. 1987, s. 87). Zdaniem badacza, aby daną odmianę leksykalną można było nazwać tym terminem, musi ona spełniać na- stępujące warunki: 1) istnienie środowiska społecznego, którego członkowie są powią- zani silnymi więzami (zawodowymi, kulturowymi, towarzyskimi itp.); 2) względna stabilność grupy; 3) silne poczucie odrębności w stosunku do innych grup; 4) ciągłość tradycji; 5) kontakty członków grupy przynajmniej częściowo wykraczające poza sytuacje związane z ich działalnością profesjonalną (1987, s. 92). Autor podkreśla, że wśród socjolektalnych odmian polszczyzny panuje duże zróżnicowanie, w związku z czym należy wydzielić kilka 7 W  językoznawstwie europejskim terminem socjolekt posługiwano się już wcześniej (por. Sigurd 1975, s. 133–134). 8 Choć, jak zastrzega autor, nie oznacza to wcale, że wszystkie grupy społecz- ne tworzą własne socjolekty (Wilkoń 1987, s. 88). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Część teoretyczno-metodologiczna ich typów: odmiennego rodzaju socjolektami posługują się duże grupy społeczne skupione na jakimś terytorium (np. górnicy), grupy zinsty- tucjonalizowane (wojsko, marynarze, harcerstwo), grupy przestęp- cze czy środowiska młodzieżowe. Oddzielny podtyp tworzą ponadto socjolekty środowisk powstających wokół dobrowolnych zrzeszeń, towarzystw czy klubów. W opinii językoznawcy, „Można w tej gru- pie wymienić między innymi język grup sportowych, język wędkarzy, taterników, a także język łowiecki (...)” (1987, s. 96). (Wolno byłoby więc również zaliczyć do wymienionej klasy socjolektów także intere- sujący nas wariant języka używany w środowisku miłośników sportu paralotniowego). Według Wilkonia socjolektami są też pewne odmiany zawodowe, tzn. takie, które nie tylko wyodrębniają się pod względem swoistej lek- syki, lecz również „kształtują zarazem środowiska społeczne, pewien model życia, wykraczający poza więzi czysto zawodowe, jakie realizują się w godzinach pracy, w konkretnym zakładzie, w określonym dziale produkcji itp.” (s. 92). Nie należy natomiast, zdaniem autora, włączać do socjolektów tych wariantów profesjonalnych, które można opisać za pomocą formuły „język potoczny + słownictwo zawodowe” – dla tego rodzaju odmian odpowiedniejszy jest termin profesjolekt (s. 92–93). Oba przytoczone wyżej terminy upowszechniły się w literaturze ję- zykoznawczej. Pojęciem socjolekt posługują się zwłaszcza socjolingwiści (termin ten znany był zresztą polskiej socjolingwistyce jeszcze przed ukazaniem się rozprawy Wilkonia, por. np. Kaniuka 1972, s. 44), przy czym przyjęło się dość ogólne rozumienie tego określenia – socjolektami nazywa się po prostu ‘odmiany języka narodowego, powstające w róż- nych grupach społecznych’ (Grabias 1997, s. 11). Wydaje się, że możli- wość operowania tak szeroko pojmowanym terminem jest dla badaczy socjalnych wariantów języka dużym ułatwieniem, pozwala bowiem na- zwać różnego typu odmiany, podobne do siebie właśnie pod względem owego związku z grupą społeczną, środowiskiem. Określenie profesjo- lekt również funkcjonuje w piśmiennictwie językoznawczym9, chociaż nie ogranicza się tego terminu tylko do odmian związanych z zawo- dem (jak proponował Wilkoń) – znajduje on zastosowanie w wypadku wszelkich wariantów „o charakterze jawnym, w których dobór środków 9 Por. na przykład tytuł artykułu: Proces adaptacji wyrazów angielskich we współ- czesnym profesjolekcie ekonomicznym (Jachimowska 2004). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekty w polskich badaniach językoznawczych 21 językowych podporządkowany jest sprawnemu i ścisłemu przekazywa- niu myśli” (Grabias 1997, s. 159). Współczesna lingwistyka coraz częściej interesuje się społecznymi i kulturowymi uwarunkowaniami socjolektów. Badania uwzględniające aspekt socjologiczny wpisują się w nurt wspomnianej już dyscypliny językoznawczej, socjolingwistyki. Podstawą socjolingwistycznych roz- ważań nad środowiskowymi odmianami polszczyzny jest przeświad- czenie, że język, który sam jest wytworem określonej zbiorowości mówiącej, jednocześnie warunkuje istnienie grup społecznych. Z ta- kiej właśnie perspektywy zrodziła się teoria zachowań językowych, przedstawiona przez Stanisława Grabiasa w cytowanej już książce Język w zachowaniach społecznych (1997). Jeszcze inne aspekty funkcjonowa- nia wariantów środowiskowych odsłaniają badania etnolingwistyczne, traktujące język jako składnik kultury. Interdyscyplinarny charakter etnolingwistyki (wykorzystującej m.in. osiągnięcia antropologii, etno- grafi i czy też folklorystyki – por. Łuczyński, Maćkiewicz 2002, s. 135)10 powoduje, że wypracowane przez nią metody okazują się szczególnie użyteczne w opisie języka współczesnych subkultur (przekonuje o tym Ewa Kołodziejek, por. 2005, s. 22). Tak wielostronny ogląd tematyki socjalnych odmian języka umożli- wił niewątpliwie pogłębienie wiedzy na temat tych odmian i przyczynił się do wypracowania skutecznych metod ich badania. Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie zagadnienia związane z opisem socjolektów zostały opisane wyczerpująco. Wciąż trwają dyskusje na temat wielu kwestii nie do końca rozstrzygniętych, a przynajmniej budzących wąt- pliwości interpretacyjne. Jedną z najważniejszych jest ustalenie zasobu środków językowych tworzących środowiskowe odmiany leksykalne – czy ów zasób tworzą tylko elementy wyróżniające daną odmianę spo- śród innych, czy też w s z y s t k i e wyrazy i  związki słowne, za pomocą których komunikują się członkowie określonej grupy (zwolennikiem drugiego stanowiska teoretycznego jest Andrzej Markowski – por. 1992a, s. 11; w badaniach nad socjolektami skupiano się jednak zwy- kle na odrębnościach leksykalnych, co świadczy o tym, że większość 10 Należy dodać, że na rozwój w  językoznawstwie polskim obu wymienio- nych dyscyplin w dużym stopniu wpłynęły osiągnięcia lingwistyki europejskiej i światowej. Historię rozwoju teorii socjolingwistycznych i etnolingwistycznych dokładnie opisuje Stanisław Grabias (1997, s. 13–110). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Część teoretyczno-metodologiczna autorów – przynajmniej w praktyce – stosuje pierwszą z wymienionych możliwości; por. na ten temat Grabias 1997, s. 198)11. Dopracowania wymagają również niektóre szczegółowe zagad- nienia terminologiczne dotyczące różnych pododmian socjolektów. Tego rodzaju niedogodności nie powinny jednak stanowić przeszkody w prowadzeniu skutecznych badań – jak słusznie stwierdza Stanisław Grabias, problemy dotyczące terminologii są sprawą drugorzędną, ponieważ „najistotniejsze wydaje się nie to, jak dany socjolekt na- zwiemy, lecz jakie zajmuje on miejsce w ogólnym obrazie wszystkich społecznych odmian języka” (1997, s. 140). Tak sformułowane zada- nie badawcze ściśle wiąże się z klasyfi kacją socjolektalnych odmian polszczyzny, a więc takim ich podziałem na mniejsze grupy, który ukazywałby ich wewnętrzne zróżnicowanie. Z różnorodności socjo- lektów zdawało sobie sprawę wielu badaczy – jak już wspomnieliśmy, dostrzegano zwykle potrzebę choćby wstępnego podziału na odmiany (gwary) zawodowe i środowiskowe (czy też – według innych ujęć – profesjonalne i koleżeńskie12). Dyskusje na ten temat toczyły się zazwyczaj przy okazji rozważań nad ogólnym rozwarstwieniem pol- szczyzny, a rozróżnienia w obrębie odmian socjalnych przeprowadza- no raczej intuicyjnie, bez odwoływania się do dokładniejszych badań materiałowych. Propozycje te opierały się na rozmaitych kryteriach13, zestawianych ze sobą lub stosowanych pojedynczo, i nie przyniosły w efekcie wyczerpującej klasyfi kacji. Pełną typologię socjolektalnych odmian polszczyzny przedstawił natomiast Stanisław Grabias (1997, s. 145–159; podstawowe założenia tej typologii sformułował autor dużo wcześniej w artykule Funkcyjna klasyfi kacja socjalnych wariantów języka, 1974). Zarysowany przez nie- go podział nawiązuje w pewnym stopniu do wcześniejszych rozstrzy- gnięć, dokonywanych między innymi przez takich językoznawców, jak Zenon Klemensiewicz (1953, s. 39–40), Stanisław Urbańczyk (1956, s. 24) oraz Halina Kurkowska i Stanisław Skorupka (1959, s. 103). Porównując ze sobą koncepcje poprzednich badaczy, Grabias zwrócił 11 Do tego zagadnienia wrócę jeszcze w rozdziale IV. 12 Takie rozróżnienie pojawia się m.in. w artykule Danuty Buttlerowej (1982, 13 Omawia je Stanisław Grabias, 1997, s. 137–138; por. też Piekot 2008, s. 27). s. 18–21. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekty w polskich badaniach językoznawczych 23 uwagę na to, że najczęściej dostrzegane przez nich cechy socjolektów to: z a w o d o w oś ć , e ks p r e s y w n oś ć i  t a j n oś ć . Owe trzy warto- ści autor uczynił podstawą stworzonej przez siebie typologii. Przyjął, że tworzą one tzw. kategorie socjolektalne (podstawowe dla polskich socjolektów), czyli „zasady (tendencje) organizujące repertuar środ- ków językowych” (1997, s. 146). Zdaniem językoznawcy, kategorie te różnicują między sobą socjalne odmiany języka, tworząc w ten sposób ich stały układ. Przeprowadzona przez Stanisława Grabiasa analiza obszernego materiału leksykalnego14 pozwoliła mu zaobserwować, w jaki sposób wyodrębnione kategorie socjolektalne uobecniają się w leksyce po- szczególnych odmian. Należy podkreślić, że spośród trzech wymienio- nych wartości autor uznał za podstawowe dwie pierwsze: zawodowość i ekspresywność. To one, jego zdaniem, decydują o istocie socjalnych wariantów języka. Ponieważ jednak współwystępują w każdym socjo- lekcie, należy mieć na uwadze przede wszystkim stopień ich nasilenia (s. 146–147). Nie zawsze natomiast da się utrzymać podział socjo- lektów na jawne i tajne, gdyż w obecnych czasach mamy do czynienia z zanikaniem wielu zamkniętych grup społecznych (s. 158). W zarysowanej przez badacza klasyfi kacji znalazły się zatem dwa podtypy socjalnych odmian języka: 1) socjolekty o prymarnej funkcji profesjonalno-komunikatywnej i 2) socjolekty o prymarnej funkcji eks- presywnej. Do pierwszej grupy należą języki zawodowe, czyli profesjo- lekty – ‘odmiany o charakterze jawnym, w których dobór środków języ- kowych podporządkowany jest sprawnemu i ścisłemu przekazywaniu myśli’, oraz żargony ‘intencjonalnie tajne odmiany języka, w których środki językowe podporządkowane są takiemu kodowaniu informacji, aby była dostępna tylko dla osób wybranych’. Druga grupa obejmuje z kolei ‘intencjonalnie jawne, środowiskowe odmiany języka, w któ- rych dobór środków językowych podporządkowany jest ekspresywności (slang), a także ‘odmiany językowe o charakterze kryptozabawowym 14 Badania dotyczyły zróżnicowanego materiału językowego, pochodzącego z  publikacji poświęconych konkretnym socjolektom: językowi środowisk prze- stępczych (Ułaszyn 1951; Stępniak 1986), żargonowi ochweśnickiemu (Budzi- szewska 1957), językowi łowieckiemu (Hoppe 1970), słownictwu sportowemu (Ożdżyński 1970), gwarze żołnierskiej (Kania 1978a), slangowi studenckiemu (Kaczmarek, Skubalanka, Grabias 1974) oraz gwarze marynarzy (Kołodziejek 1994a). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Część teoretyczno-metodologiczna (np. tzw. tajny język dzieci)’ (s. 159). Warto dodać, że autor traktu- je naszkicowany przez siebie podział jako pewien model, ponieważ w konkretnych socjolektach mogą ujawniać się – w różnym stopniu – obie funkcje (profesjonalno-komunikatywna i ekspresywna). Z innych prac podejmujących kwestię wewnętrznej klasyfi kacji śro- dowiskowych odmian języka na uwagę zasługuje m.in. artykuł Danuty Buttlerowej, Dyskusyjne zagadnienia opisu polskich gwar środowiskowych (1973, s. 158–159). Co ciekawe, podstawą zaprezentowanego przez badaczkę podziału są (najogólniej biorąc) takie same kryteria, jakie wykorzystuje Stanisław Grabias. Trzy zasadnicze kategorie socjolek- talne: zawodowość15, ekspresywność i tajność, wyłonione przez autora omówionej typologii, zostały dostrzeżone również przez Buttlerową. Językoznawczyni posługuje się oczywiście innym aparatem pojęcio- wym – owe kategorie (scharakteryzowane przez nią, choć nienazwane wprost) traktuje bowiem jako funkcje komunikatywne. W zależności od tego, która z tych funkcji dominuje w określonym socjolekcie (w ter- minologii Buttlerowej – gwarze środowiskowej), można wyróżnić na- stępujące odmiany: 1) gwary nominatywne16 (np. łowiecka), o których powstaniu de- cyduje potrzeba nazwania nowych lub nowo wyodrębnionych realiów; 2) gwary maskujące (np. złodziejska, ochweśnicka, ale również tzw. tajna gwara dziecięca), które cechuje dążność do utajniania wy- powiedzi przed niewtajemniczonymi; 3) gwary ekspresywne (np. studencka) – zdaniem badaczki, bodź- cem do ukształtowania się tych gwar jest „chęć wyrażenia swoistej postawy intelektualnej i emocjonalnej wobec świata, na którą składają się: ironia, humor i pewna doza sceptycyzmu” (s. 158). Można powiedzieć, że zaprezentowana przez autorkę stratyfi ka- cja socjolektów potwierdza zauważoną przez Grabiasa elementarność trzech funkcji organizujących leksykę socjolektalną (zawodowości, ekspresywności i tajności). Podobieństwo obu typologii jest tym bar- dziej ciekawe, że sformułowano je niezależnie od siebie mniej więcej w tym samym okresie – praca Danuty Buttlerowej pochodzi z roku 15 U Buttlerowej raczej (podobnie rozumiana) nominatywność. 16 Warto dodać, że do tego terminu autorka podchodzi z pewną rezerwą – posługując się nim po raz pierwszy, używa go w cudzysłowie (zob. Buttler 1973, s. 158). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekty w polskich badaniach językoznawczych 25 1973, a artykuł Stanisława Grabiasa, zawierający wstępną koncepcję klasyfi kacyjną – z roku 1974. Należy też zauważyć, że oboje badacze wskazują na trudność praktycznego zastosowania przedstawionych przez siebie propozycji typologicznych. Stanisław Grabias, jak wspomniałam, pisze o współ- istnieniu w jednym socjolekcie funkcji profesonalno-komunikatywnej i ekspresywnej. Danuta Buttlerowa podkreśla natomiast: „Zaklasyfi ko- wanie badanej gwary do tego, a nie innego typu jest rzeczą do pewnego stopnia względną. Wyliczony zespół cech szczególnych trzech omawia- nych kategorii gwar – to wynik pewnej abstrakcji, w praktyce bowiem owe właściwości nie występują nigdy w stanie czystym” (1973, s. 159). Zagadnieniem wewnętrznego zróżnicowania środowiskowych wa- riantów polszczyzny zajęła się również Halina Satkiewicz w artykule Norma polszczyzny ogólnej a języki subkultur (1994). Jak wynika z tytułu tej publikacji, autorka odwołała się w swojej pracy do pojęcia subkultu- ry (używanego przez nią wymiennie z określeniem grupa społeczna17). Stosunek poszczególnych społeczności mówiących do normy języko- wej (przede wszystkim do jej wzorcowej wersji)18 stanowi kryterium, według którego badaczka wyodrębnia trzy podstawowe rodzaje sub- kultur. Są to: 1) subkultura kontestująca, którą cechuje postawa opozycyjna wobec normy językowej (i innych norm społecznych); tworzą ją „środowiska funkcjonujące na obrzeżach społeczeństwa tzw. normalnego – grupy przestępcze, a także punków, skinów itp. oraz fanów muzyki rockowej, mimo znacznego zróżnicowania między nimi” (s. 12); 2) subkultura tradycyjna, wykorzystująca środki właściwe normie kolokwialnej; reprezentują ją przede wszystkim grupy towarzyskie i zawodowe; 17 Takie szerokie ujęcie różni się, jak wiadomo, od dość częstego rozumienia subkultury jako ’względnie spójnej grupy społecznej, pozostającej na marginesie dominujących w danym systemie tendencji życia społecznego, wyrażającej swoją odrębność poprzez zanegowanie lub podważanie utrwalonych i powszechnie ak- ceptowanych wzorów kultury’ (Pęczak 1992, s. 4). 18 Jak wyjaśnia Halina Satkiewicz: „Jest to spojrzenie na normę językową nie od strony jej kodyfi katorów, lecz od strony użytkowników języka. Nie chodzi przy tym o  szczegółowe odstępstwa od wzorca, lecz o  postawę niejako całościową, akceptującą (bądź nie akceptującą) samo istnienie rygorystycznej normy” (1994, przypis autorki na s. 16). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Część teoretyczno-metodologiczna 3) subkultura prowincjonalna, która funkcjonuje poza świadomością normy, czym różni się od dwu pozostałych typów grup społecznych. Powyższa typologia dotyczy w zasadzie nie socjolektów, lecz śro- dowisk, które się nimi posługują. Pośrednio jednak ukazuje również dostrzegane przez badaczkę zróżnicowanie społecznych odmian języka. Zaprezentowany podział można by właściwie przełożyć na analogicznie sformułowaną klasyfi kację środowiskowych wariantów języka, obejmu- jącą socjolekty subkultur kontestujących, tradycyjnych i prowincjonal- nych. Trzeba jednak podkreślić, że autorka zachowuje termin socjolekty dla odmian właściwych subkulturom tradycyjnym (s. 14). Z kolei od- miany subkultur kontestujących proponuje określać terminem język subkultury (s. 12). W świetle nowszych badań nad socjalnymi warian- tami polszczyzny pierwsze rozstrzygnięcie budzi wątpliwości: socjolekt traktuje się dziś zwykle jako pojęcie ogólniejsze, niż proponuje Halina Satkiewicz. Do socjolektów zalicza się też np. żargony przestępcze (por. opisaną wyżej klasyfi kację Grabiasa), które według przytoczonej typo- logii należą do osobnego typu, właśnie tzw. języka subkultur. Inną możliwość rozumienia obu terminów widzi Ewa Kołodziejek. O ile w pracy Haliny Satkiewicz dotyczyły one dwóch (niejako funkcjo- nujących równolegle) typów odmian językowych, o tyle druga autorka proponuje rozszerzyć zakres określenia język subkultury. Jej zdaniem, termin ten można traktować jako pojemniejszy od socjolektu, obejmują- cy nie tylko środki językowe, lecz wszelkie (także niewerbalne) sposoby komunikowania się w obrębie grupy (zob. Kołodziejek 2005, s. 39). Kończąc przegląd najważniejszych – z punktu widzenia niniejszej rozprawy – badań nad problematyką społecznych odmian języka, trzeba zauważyć, że niewiele jest w literaturze językoznawczej opracowań po- święconych socjolektom pokrewnym interesującej nas odmianie. Wyda- je się, że do takich zbliżonych (funkcjonalnie i tematycznie) wariantów leksykalnych należą z jednej strony socjolekty środowisk sportowych, a z drugiej – socjolekty grup hobbystycznych. Odmiana leksykalna będą- ca przedmiotem mojej analizy jest bowiem związana z dziedziną, którą jedni traktują jako dyscyplinę sportową, a inni jako hobby czy też rodzaj rekreacji (napiszę o tym dokładniej w następnym rozdziale). Jak zauważa Tomasz Piekot, socjolekty środowisk sportowych nie są popularnym przedmiotem badań językoznawców: „Nie doczekały się jeszcze wystarczającego opracowania zarówno teoria socjolektu ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Socjolekty w polskich badaniach językoznawczych 27 sportowego, jak i komunikacja w poszczególnych środowiskach” (2008, s. 52). Spośród obszerniejszych publikacji należy wymienić rozprawy Jana Ożdżyńskiego (1970, 1979), obejmujące ogólne słownictwo spor- towców. Leksyce konkretnych grup sportowych poświęcono natomiast krótsze opracowania – dotyczą one m.in. słownictwa lekkoatletycznego (Lipoński 1967), słownictwa sportu jeździeckiego (Stanecka-Tyralska 1969), gwary wędkarskiej (Tokarski 1977), słownictwa alpinistów (Ostromęcki 1980, Niepytalska-Osiecka 2011) oraz kulturystów (Pie- kot 2001a i 2008). Jeśli chodzi natomiast o prace na temat słownictwa grup związanych jakimiś wspólnymi zainteresowaniami, to należą do nich na przykład książki Stanisława Hoppego o języku łowieckim (1951 i 1970). Nie zajmowano się natomiast ani leksyką sportów powietrz- nych, ani też właściwie słownictwem lotniczym (nie licząc krótkiego artykułu sprzed ponad połowy wieku, por. Trzcianka 1952). Szukając w literaturze językoznawczej publikacji o tematyce po- dobnej do podejmowanej w tej rozprawie, nie można oczywiście skupić się wyłącznie na pracach materiałowych. Istotniejsze wydaje się to, czy da się przytoczyć przykłady badań, w których koncentrowano się na mechanizmach powstawania środowiskowych wariantów języka. Otóż należy sądzić, że zagadnienie to – chociaż nie stanowiło, o ile mi wia- domo, przedmiotu odrębnej rozprawy – interesowało autorów wielu publikacji poświęconych leksyce konkretnych socjolektów. Właściwie w większości opracowań przytoczonych na początku tego rozdziału zwraca się uwagę na sposoby gromadzenia i wzbogacania słownictwa, a to przynajmniej w pewnym stopniu pozwala ukazać daną odmianę leksykalną w jej rozwoju. Jak już jednak sygnalizowałam, w swoich badaniach chciałabym podjąć próbę uchwycenia pewnych prawidłowo- ści tego rozwoju; przeprowadzoną analizę opieram ponadto na nieco innych metodach badawczych niż te, które stosowano zazwyczaj. Zanim przejdę do omówienia przyjętych w tej książce założeń i me- tod opisu, przedstawię najważniejsze informacje na temat dyscypliny sportowej, z którą związany jest interesujący mnie socjolekt, a także na temat jego użytkowników – środowiska paralotniarzy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== II Paralotniarstwo i paralotniarze w Polsce1 1. Podstawowe informacje Paralotniarstwo, nazywane też często paraglidingiem, jest obecnie jed- nym z najpopularniejszych i w Polsce, i na świecie sportów powietrz- nych. Polega na wykonywaniu lotów przy użyciu paralotni – lekkiego urządzenia szybującego, które przypomina budową spadochron (po- dobnie jak on składa się z czaszy, olinowania oraz uprzęży). Nauka lotów paralotnią odbywa się na specjalnych kursach (trwających zwykle od 7 do 10 dni), prowadzonych przez odpowiednio do tego przygo- towanych instruktorów. Sezon dla paralotniarzy trwa przez cały rok. Ograniczeniem są właściwie jedynie warunki pogodowe, w tym głów- nie siła i kierunek wiatru. Osoby uprawiające paragliding wymieniają wiele jego zalet. Podkre- ślają przede wszystkim, że w porównaniu z pozostałymi dyscyplinami lotnictwa sportowego (sportu samolotowego, szybownictwa, lotniar- stwa, spadochroniarstwa, baloniarstwa) jest o wiele bezpieczniejszy i nie wymaga ani zbyt drogiego sprzętu, ani szczególnych predyspozycji pilota. Jak pisze autor książki poświęconej tej tematyce: „Paralotniar- stwo jest najłatwiejszym, najbezpieczniejszym i najtańszym sposobem unoszenia się w powietrzu. Dzięki tym niewątpliwym zaletom stało się najbardziej rozwijającym się sportem lotniczym na świecie, dostępnym praktycznie dla każdego zdrowego człowieka” (Dudek 1996, s. 3). 1 Przedstawione w  tym rozdziale informacje na temat paralotniarstwa zo- stały zebrane ze specjalistycznych opracowań poświęconych tej tematyce, przede wszystkim z książek przeznaczonych dla osób uprawiających ten sport (Dudek, Włodarczak 1996 i 2006; Kaczyński, Daszewski 1998; Suchanowski 1995; Ka- miński 1997). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jak powstaje socjolekt. Studium słownictwa paralotniarzy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: