Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00125 006530 15380506 na godz. na dobę w sumie
Jąkanie - ebook/pdf
Jąkanie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 234
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-342-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Doświadczenia płynące z wieloletniej praktyki logopedycznej Autora, wsparte wiedzą zdobytą dzięki językoznawstwu kognitywnemu, przyczyniły się do innego nieco spojrzenia na zjawisko zaburzeń płynności mówienia u osób jąkających się w różnym wieku. Zaburzenia mówienia o charakterze jąkania odznaczają się podobną częstością występowania we wszystkich grupach wiekowych.

Jest to wnikliwe opracowanie na temat jąkania się dzieci, młodzieży i dorosłych w ujęciu logopedycznym i neurologopedycznym. Książka zawiera obszerną relację ze studiów nad literaturą przedmiotu, autorskie ujęcie problematyki zaburzeń realizacji jednostek mowy (głoska, sylaba, wyraz, fraza, zdanie) przez jąkających się oraz wybrane wyniki badań przeprowadzonych przez autora w tym zakresie. Ważne miejsce zajmuje rozdział poświęcony diagnozie i terapii osób jąkających się.

Książka jest adresowana do logopedów, neurologopedów, psychologów i pedagogów, lekarzy studentów logopedii, neurologopedii, medycyny, psychologii i pedagogiki, ale także językoznawców oraz wszystkich zainteresowanych problemem jąkania.

 

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jąkanie Mieczysław Chęciek Jąkanie Diagnoza – Terapia – Program Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2007 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007 Recenzent: prof. dr hab. Iwona Nowakowska-Kempna Redakcja wydawnicza: Zuzanna Bochenek Korekta: Anna Gancarczyk Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7308-892-4 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2007 Spis treści Wstęp ............................................................................................................... 9 Rozdział 1 Realizacja płynnego mówienia w procesie habituacji – aspekty kognitywne ...... 13 1.1. Automatyzacja ścieżki kognitywnej aktu komunikacji ............................ 13 1.2. Płynność mówienia a komunikacja ......................................................... 15 1.3. Rozwojowa niepłynność mówienia a jąkanie wczesnodziecięce ............... 18 Rozdział 2 Dysfunkcje w akwizycji języka .......................................................................... 23 2.1. Językoznawstwo kognitywne a akwizycja języka ...................................... 23 2.2. Kognitywno-lingwistyczne podejście do zaburzeń płynności mówienia o charakterze jąkania ............................................................................. 26 2.2.1. Historyczne przesłanki podejścia kognitywno- -lingwistycznego w jąkaniu ............................................................... 26 2.2.2. Konceptualne modele defi nicji języka i jąkania ................................. 27 2.2.3. Przegląd badań i opisów klinicznych konceptualnych modeli jąkania i języka ..................................................................... 29 Rozdział 3 Etiologia jąkania, diagnostyka i terapia logopedyczna jąkających się ................. 45 3.1. Etiologia jąkania ..................................................................................... 45 3.1.1. Defi nicje jąkania .............................................................................. 45 3.1.2. Teorie jąkania .................................................................................. 48 3.1.3. Częstość występowania jąkania a organizacja mózgu ......................... 56 3.2. Diagnoza jąkających się .......................................................................... 59 3.2.1. Pojęcia i modele diagnozy logopedycznej ......................................... 59 3.2.2. Wybrane metody diagnostyczne jąkających się ................................. 62 3.3. Terapia jąkających się ............................................................................. 74 3.3.1. Ogólne założenia terapii logopedycznej ............................................ 74  Spis treści 3.3.2. Metody terapii jąkających się ............................................................ 75 3.3.3. Funkcjonowanie głosek w jąkaniu i terapii jąkających się ................. 76 3.3.4. Związek fonologii z logopedią w jąkaniu (niektóre aspekty terapeutyczne) .................................................................................. 78 3.3.5. Zachowanie spółgłosek w terapii jąkania .......................................... 81 3.3.6. Zachowanie samogłosek w terapii jąkania ......................................... 83 3.3.7. Podstawy zmodyfi kowanego programu psychofi zjologicznej terapii jąkających się ................................................................................... 90 3.3.8. Efektywność grupowej terapii jąkających się prowadzonej w warunkach intensywnego programu terapeutycznego ................. 104 Rozdział 4 Założenia metodologiczne badań prototypowo zaburzonej, niepłynnej realizacji jednostek mowy i objawów pozajęzykowych .................................... 119 4.1. Problematyka badań i hipotezy empiryczne .......................................... 119 4.2. Metody badań ...................................................................................... 121 4.3. Procedura badań – zmienne i charakterystyka badanych ....................... 122 Rozdział 5 Wyniki badań własnych nad prototypowością jąkania się w odpowiednich grupach wiekowych ze wskazaniem na aplikację ............................................. 127 5.1. Opis badań statystycznych .................................................................... 127 5.2. Porównanie frekwencji występowania niepłynnej realizacji jednostek mowy i innych symptomów jąkania na tle grup wiekowych ................. 130 5.2.1. Analiza wyników badań nad typem jąkania tonicznego .................. 130 5.2.1.1. Występowanie jąkania o typie blokowania tonicznego na poziomie głoski ......................................................................................... 132 5.2.1.2. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie samogłoski ..... 135 5.2.1.3. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie spółgłoski ....... 136 5.2.1.4. Występowanie jąkania o typie tonicznym równolegle na poziomie samogłoski i spółgłoski ................................................................. 137 5.2.1.5. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie napiętej pauzy ... 139 5.2.1.6. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie napiętej pauzy przed samogłoską ........................................................................ 141 5.2.1.7. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie napiętej pauzy przed spółgłoską .......................................................................... 142 5.2.1.8. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie napiętej pauzy równolegle przed samogłoską i spółgłoską ....................................... 143 5.2.1.9. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie nienaturalnego przedłużania głoski ...................................................................... 144 Spis treści  5.2.1.10. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie nienaturalnego przedłużania samogłoski ......................................... 148 5.2.1.11. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie nienaturalnego przedłużania spółgłoski ........................................... 149 5.2.1.12. Występowanie jąkania o typie tonicznym na poziomie nienaturalnego przedłużania równolegle samogłoski i spółgłoski ........ 150 5.2.2. Analiza wyników badań w zakresie blokowania klonicznego ........... 151 5.2.2.1. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie głoski ........... 153 5.2.2.2. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie samogłoski ... 155 5.2.2.3. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie spółgłoski ..... 156 5.2.2.4. Występowanie jąkania o typie klonicznym równolegle na poziomie samogłoski i spółgłoski ................................................................. 156 5.2.2.5. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie sylaby .......... 157 5.2.2.6. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie sylaby otwartej z samogłoską i nagłosową spółgłoską zwarto-wybuchową ...... 159 5.2.2.7. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie sylaby otwartej z nagłosową spółgłoską inną niż zwarto-wybuchowa ........................ 160 5.2.2.8. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie sylaby zamkniętej z nagłosową samogłoską i spółgłoską zwarto-wybuchową .... 161 5.2.2.9. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie sylaby zamkniętej z nagłosową spółgłoską (poza zwarto-wybuchową) ........... 162 5.2.2.10. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie wyrazu ......... 163 5.2.2.11. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie wyrazu z nagłosową samogłoską i spółgłoską zwarto-wybuchową następnego wyrazu ...................................................................... 166 5.2.2.12. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie wyrazu z pozostałymi spółgłoskami (poza zwarto-wybuchowymi) kolejnego wyrazu w zdaniu ......................................................................... 168 5.2.2.13. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie frazy ............ 169 5.2.2.14. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie frazy z nagło sową samogłoską i spółgłoską zwarto-wybuchową kolejnego wyrazu frazy ............................................................................... 172 5.2.2.15. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie frazy z pozostałymi nagłosowymi spółgłoskami (poza zwarto-wybuchowymi) pierwszego wyrazu kolejnej frazy ................................................... 173 5.2.2.16. Występowanie jąkania o typie klonicznym na poziomie zdania .......... 175  Spis treści 5.2.3. Występowanie jąkania o typie kloniczno-tonicznym z zaznaczeniem rodzaju głoski ................................................................................. 179 5.3. Ocena występowania innych objawów i zjawisk poza językowych towarzyszących jąkaniu ........................................................................ 183 5.3.1. Ocena częstotliwości jąkania .......................................................... 183 5.3.2. Ocena częstotliwości jąkania (w skali 5-stopniowej) w mowie spontanicznej i czytaniu tekstu w badanych grupach ...................... 185 5.3.3. Ocena tempa mówienia w mowie spontanicznej i czytaniu tekstu w badanych grupach ...................................................................... 187 5.3.4. Ocena czasu trwania momentów niepłynności (w 5-stopniowej skali) w badanych grupach ............................................................. 190 5.3.5. Występowanie nienaturalnych reakcji (objawów neuromięśniowych, wegetatywnych i psychologicznych, tzw. współruchów, w skali 5-stopniowej) w badanych grupach ................................................ 192 5.3.6. Występowanie objawów logofobicznych (w skali 5-stopniowej) w badanych grupach ..................................................................... 194 Podsumowanie ............................................................................................... 199 Bibliografi a ..................................................................................................... 205 Spis tabel ........................................................................................................ 221 Aneks ............................................................................................................. 225 Wstęp Trzy są sposoby zdobywania mądrości. Pierwszy to refl eksja – najbardziej szlachetny, następnie naśladowanie – jest on najłatwiejszy, a trzeci to doświadczenie – najbardziej gorzki ze wszystkich Konfucjusz Motto niniejszej pracy, które zacytowałem za Konfucjuszem, chińskim fi lozofem i myślicielem sprzed nowej ery, przybliża niejako spojrzenie na holistyczne podejście w metodologii różnych współczesnych dyscyplin na- ukowych. Refl eksja, naśladowanie i doświadczenie leżą m.in. u podstaw metodologicznego holizmu i psychologicznego gestaltyzmu, które są główną przesłanką teorii kognitywnej. Wiedza i doświadczenie to kamienie węgielne kognitywizmu, który ma interdyscyplinarny charakter i próbuje zintegrować wiele dziedzin nauki, takich jak: psychologia, socjologia, informatyka, cybernetyka, logika czy językoznawstwo. Ta ostatnia nauka interesuje nas szczególnie, gdyż anali- zując problemy badawcze ujęte w niniejszej pracy, poruszamy się także po obszarze językoznawczym i poznawczym (Lakoff 1986, 121; za: Nowakow- ska-Kempna 1995, 6–7). Holistyczny kierunek metodologii nauki ujmujący całościowo zjawiska, przedmioty czy też myśli i pojęcia pomaga zastosować w lingwistyce kognitywnej wyjaśnienie natury języka poprzez różne nauki o poznaniu, zwłaszcza psychologię. Zatem holizm i gestalt związane są na ba- zie lingwistyki kognitywnej m.in. z kompetencją językową i komunikacyjną człowieka, ponieważ tylko pełna kompetencja w posługiwaniu się językiem pozwala na budowanie i rozumienie zdań i w ogóle mówienie (Nowakowska- -Kempna 2000a; Chomsky 1977a).  Wstęp Poprzez wspomniane wcześniej naśladowanie i doświadczenie dziecko na drodze habituacji (Fife 1994, 13–14), a więc utrwalania tego, czego od najmłodszych lat się uczymy, co przeżywamy nie zawsze świadomie lub też przejmujemy od najbliższego otoczenia, osiąga coraz wyższy poziom wiedzy i poznania, w myśl zasady, że ćwiczenia czynią mistrzem. Dziecko już od wczesnego wieku pozbawione rygorów i schematów opanowuje różnorodne sprawności wszystkimi możliwymi zmysłami i czyni to instynktownie, ale również intuicyjnie. Opiera się na naśladowaniu dorosłych i przejmowaniu od nich różnych wzorców. Próbując odtworzyć obserwowane zachowania, bierze pod uwagę przede wszystkim to, co występuje najczęściej i jest typo- we, a więc buduje prototypy konceptualne (Taylor 2001, 93–94). Tworzy swój własny świat językowy z wszystkimi jego cechami: artykulacją, tempem mówienia, akcentem, rytmem mówienia, przebiegami melodycznymi, koar- tykulacją i wreszcie z odpowiednią płynnością mówienia jako następstwem tych cech, które mogą być fi zjologiczne lub patologiczne. Doświadczenia płynące z własnej wieloletniej praktyki logopedycznej, wsparte wiedzą zdobytą dzięki językoznawstwu kognitywnemu, przyczyni- ły się do innego nieco spojrzenia na zjawisko zaburzeń płynności mówienia u osób jąkających się w różnym wieku. Pomimo braku wcześniejszych i peł- niejszych badań dotyczących występowania odpowiednich kategorii i subka- tegorii objawów jąkania u osób w różnym wieku kierowałem się, podejmując badania, w stronę globalnego, tj. całościowego ujmowania problemów nie- płynnej realizacji jednostek mowy oraz występowania patologicznych obja- wów pozajęzykowych we wszystkich trzech badanych grupach wiekowych. Na podstawie własnej praktyki logopedycznej uważam, że zaburzenia płynności mówienia o charakterze jąkania odznaczają się podobną częstością występo- wania we wszystkich badanych grupach wiekowych. W momencie stawiania diagnozy we wszystkich grupach wiekowych nie dostrzegałem dotąd istotnej różnicy zarówno w ilości, jak i jakości patologicznej realizacji jednostek mowy i innych objawów pozajęzykowych. Te różnice zaczęły być odczuwalne na eta- pie terapii – w przypadku grupy najstarszej (17 lat i więcej) wyniki leczenia były trwalsze i uzyskiwane w krótszym czasie. Decydowały o tym czynniki motywacyjne samych osób jąkających się, którym jąkanie po prostu utrudniało społeczne i osobiste funkcjonowanie. Nie oznacza to, że nie odnotowywano momentów regresu – takie sytuacje się zdarzały, i to w każdej z badanych grup. W przypadku najstarszej grupy były one jednak najrzadsze. Wstęp  Analiza badań dokonana w rozdziale piątym niniejszej publikacji będzie stanowić próbę oceny zjawiska jąkania w kategoriach częstotliwości wystę- powania objawów tonicznych, klonicznych i kloniczno-tonicznych oraz patologicznych objawów pozajęzykowych towarzyszących jąkaniu w trzech grupach wiekowych, począwszy od 7. r.ż. Porównanie grup osób jąkających się (A: 7–11 lat, B: 12–16 lat i C: 17 i więcej lat) mogło być dokonane na podstawie wiedzy płynącej z językoznawstwa kognitywnego, w tym teo- rii prototypów i prototypowej organizacji kategorii (Nowakowska-Kempna 2000b, 98–156). A zatem zaprezentowana zostanie prototypowość nie tylko w odniesieniu do niepłynnej realizacji jednostek mowy, tj. głoski, sylaby, wyrazu, frazy i zdania, przez osoby z poszczególnych grup wiekowych, lecz także do patologicznych objawów pozajęzykowych towarzyszących jąkaniu (m.in. tempo mówienia, objawy logofobiczne). Prototypy mogą się bowiem odnosić także do rzeczywistości pozajęzykowej i wówczas [...] pierwsze zaobserwowane egzemplarze jakiegoś gatunku [tu: subkategorie – przyp. M. Ch.] stają się dlań prototypami (Nowakowska-Kempna 2000a, 117). Celem wprowadzenia w problematykę niepłynności mówienia dokona- łem opisu zjawiska płynności mówienia na tle komunikacji oraz porównania tworzącej się subkategorii rozwojowej niepłynności mówienia i jąkania wczes- nodziecięcego w okresie kształtowania się mowy dziecka (rozdział pierwszy). W rozdziale drugim opisałem zjawisko dysfunkcji, jaką jest niepłynność mówienia w odniesieniu do akwizycji języka jako poglądu o priorytecie zna- czeń pozajęzykowych na wstępnym etapie relacji między językiem a myślą. W dalszej części rozdziału dokonałem prezentacji poglądów na temat jąkania jako zaburzenia kognitywno-lingwistycznego, moim zdaniem warte przybli- żenia polskiemu czytelnikowi zainteresowanemu tym podejściem. Rozdział trzeci poświęciłem na omówienie etiologii jąkania, diagnostyki i terapii osób jąkających się. Podałem tutaj defi nicje jąkania różnych autorów (w tym włas- ną) oraz opisałem różne metody diagnozy i terapii osób jąkających się ze szczególnym uwzględnieniem Kwestionariusza Cooperów do Oceny Jąkania, który posłużył do prowadzenia badań. Omawiając różne metody terapii osób jąkających się, przedstawiłem, jako propozycję, Zmodyfi kowany Program Psychofi zjologicznej Terapii Jąkających się, program, który jest niejako inte- gralną częścią kompleksowego programu diagnostyczno-terapeutycznego dla jąkających się. W rozdziale czwartym przedstawiłem założenia metodologicz-  Wstęp ne prototypowych badań nad niepłynną realizacją jednostek mowy i obja- wów pozajęzykowych, natomiast w rozdziale ostatnim, piątym, zamieściłem wyniki badań własnych nad prototypowością jąkania się w odpowiednich grupach wiekowych ze wskazaniem na aplikację, czyli zastosowanie odpo- wiedniego programu terapeutycznego. W zakończeniu zwróciłem uwagę na praktyczny aspekt wyników badań, który był możliwy do przedstawienia po zweryfi kowaniu hipotez badawczych. Rozdział 1 Realizacja płynnego mówienia w procesie habituacji – aspek- ty kognitywne 1.1. Automatyzacja ścieżki kognitywnej aktu komunikacji Współczesna dychotomia gramatyki generatywnej zróżnicowała obszary badań nad językiem na opis języka w jego idealnej postaci, tzn. takiego, jakim posługiwałby się – czyli budował teksty, a więc mówił i je odbierał, zatem ro- zumiał – idealny jego użytkownik oraz na opis języka stosowanego w aktach mowy, w konkretnych sytuacjach komunikacji/mówienia. Opisy pierwszego rodzaju dotyczą kompetencji językowej, drugiego natomiast – tzw. realizacji, czyli działania językowego. Opisy te współbrzmią z założeniami językoznawstwa kognitywnego, w którym zakłada się interpretację znaku językowego jako jednostki. W niej łączą się biegun fonologiczny i semantyczny języka poprzez relację symbo- liczną, a ponieważ znaczenie i forma są nierozerwalne, analiza lingwistyczna nastawiona jest na podanie wszelkich parametrów mogących mieć wpływ na kształt i stabilizację jednostki językowej, a więc parametrów semantycznych, gramatycznych i pragmatycznych, które współtworzą jednostki i które trud- no rozdzielić (Langacker 1988; Nowakowska-Kempna 1995, 5). W gramatyce kognitywnej pragmatyka należy do modelu podstawowego gramatyki, stąd opisuje się język w działaniu, uwzględniając wszelkie uwarun- kowania kontekstowe aktu komunikacji, rozumianego jako relacje werbalne między nadawcą a odbiorcą tego aktu. Takie podejście do badań językowych oznacza, że językoznawcy kogni- tywni nie analizują znaczenia jednostek językowych w systemie, lecz w działa- niu. Wiąże się to – ich zdaniem – z koniecznością uznania pełnej kompeten-  Rozdział . Realizacja płynnego mówienia w procesie habituacji... cji językowej człowieka, tj. wiedzy, która łączy reguły semantyki, pragmatyki i gramatyki. Pełna zaś kompetencja językowa człowieka w posługiwaniu się językiem, czyli wiedza językowa, umożliwia tworzenie i rozumienie zdań oraz zapewnia wybór środków językowych adekwatnych do wiedzy uczestników dyskursu, ról społecznych, które pełnią itd. (Kurcz 1987; 1992, 213–220; Nowakowska-Kempna 1995, 6). Zwykły użytkownik języka posługuje się w komunikacji z odbiorcą podstawowymi schematami, czyli wzorami struktury języka, na podstawie porównania konkretnych elementów z listy gramatyki języka polskiego czy innych języków. Schematy te stają się jednostkami językowymi w momencie wyabstrahowania cech wspólnych podstawowych struktur. Właśnie to zja- wisko następuje w procesie habituacji, czyli automatyzacji danej sprawności/ zjawiska (Fife 1994, 14; Nowakowska-Kempna 1995, 19–20). Habituacja jawi się jako zbiorcze określenie zaprezentowanych procesów poznawczych, dzięki którym na ścieżce kognitywnej ze struktur językowych wyłaniają się jednostki językowe łatwe do przywołania z pamięci dzięki osiągniętemu stop- niowi automatyzacji, konwencjonalizacji i symbolizacji (Rosch i in. 1976, 382; Nowakowska-Kempna 1995, 19). Habituacja (Nowakowska-Kempna 2000a, 14) to zespół procesów po- znawczych, który można scharakteryzować za pomocą łacińskiej sentencji „repetitio mater studiorum est”, angielskiego zwrotu „practice makes perfect” czy też niemieckiego „Übung macht den Meister” („powtarzanie jest matką nauk”/„praktyka czyni mistrza”). W terapii osób jąkających się ich przesłanie ma niebagatelne znaczenie. Dzięki zjawiskom habituacji człowiek nabywa umiejętność komuniko- wania się z otoczeniem. Ścieżka kognitywna może pojawiać się stosunkowo często lub odpowiednio do potrzeb. Następnie zostaje ona utrwalona, akty- wowana ze znacznym wysiłkiem umysłowym, z czasem to aktywowanie staje się łatwiejsze, co pozwala na większą płynność w wykonywaniu danej operacji. Przez wielokrotne powtórzenie jednostka językowa utrwala się w pamięci do tego stopnia, że jej przywołanie nie wymaga wysiłku kognitywnego (Nowa- kowska-Kempna 1995, 15). Tak więc etap wypełnienia ścieżki kognitywnej przez jednostki językowe (fonologiczne, semantyczne lub schemat) przebiega płynnie. Etap pierwszy przechodzi w kolejny, w którym przywoływanie jednostek nabiera w znacz- nym stopniu charakteru zautomatyzowanego, aż po fazę końcową, kiedy to .. Płynność mówienia a komunikacja  przywołanie jednostki odbywa się przy minimalnym wysiłku kognitywnym. Nowakowska-Kempna (1995, 16) pisze, że w językoznawstwie kognitywnym za podstawowy przedmiot analizy językowej uważa się jednostkę językową, czyli taką strukturę języka, która osiągnęła status jednostki językowej, bez względu na stopień jej wewnętrznej złożoności. 1.2. Płynność mówienia a komunikacja Psychologia, zajmująca się językiem jako formą działalności człowieka, punkt ciężkości swoich zainteresowań przesuwa z badań nad systemem języ- kowym – potencjalną kompetencją idealnego użytkownika – na akty mowy (Grzybowska, Tarkowski 1987, 863). Dlatego też w psychologicznych anali- zach działań językowych uwagę koncentruje się nie na tekście, lecz na wypo- wiedzi, którą należy rozumieć jako aktualizację językowych i pozajęzykowych środków w procesie posługiwania się językiem. Większość badań poświęconych aktom mowy koncentruje się na se- mantycznych i syntaktycznych charakterystykach wypowiedzi. Tymczasem wypowiedź jest czynnością sekwencyjną, mniej lub bardziej płynnym ciągiem fonicznym i – jak piszą Clark i Clark (1977, 176) – [...] zmieniającym się sygnałem, podobnym do zawodzenia syreny, z niewielki- mi rzeczywistymi lukami i przerwami (Grzybowska, Tarkowski 1987, 863). Dla przebiegu komunikacji werbalnej płynność mówienia ma istotne znaczenie. Nadawca dba nie tylko o formę i treść wypowiedzi, lecz trosz- czy się także o jej płynność. Odbiorca zwraca uwagę nie tylko na semantykę i syntaktykę komunikatu, ale jest także wyczulony na jego wartość. Zagad- nienie płynności mówienia – jak piszą Grzybowska i Tarkowski – rozważano najczęściej na marginesie problematyki niepłynności wypowiedzi (Dalton, Hardcastle 1977; za: Grzybowska, Tarkowski 1987, 863), która występuje w przypadku wielu zaburzeń mowy. Tymczasem wszyscy użytkownicy języka znacznie różnią się między sobą pod względem płynności mówienia. Różnice te wynikają nie tylko ze stopnia świadomego czy intuicyjnie opanowanego języka, ale również z psychicznych właściwości osoby mówiącej, a także z jej świadomej czy intuicyjnej znajomości reguł sytuacji komunikacyjnej oraz praw estetyki.  Rozdział . Realizacja płynnego mówienia w procesie habituacji... „Normalne” zakłócenie płynności mówienia występuje u wszystkich za- leżnie od złożoności tego, co chcą powiedzieć, różnic indywidualnych relacji nadawca – odbiorca, ograniczeń czasowych, przestrzennych i wielu innych czynników, najczęściej trudno uświadamianych, takich jak normy (preferen- cje) estetyczne czy pewne szczególne warunki kanału. Analiza zjawiska płynności mówienia, jako właściwości wielowymiaro- wego, sekwencyjnego procesu posługiwania się językiem, stawia przed nami wiele pytań. Odpowiedzi należy szukać w takich dyscyplinach wiedzy, jak: neuropsychologia, psycholingwistyka, socjolingwistyka i logopedia. Jak piszą Grzybowska i Tarkowski (1987, 864), płynność jako właściwość procesu mówienia, wypowiedzi oznacza swobodne przechodzenie od jednego do dru- giego elementu wypowiedzi, od głoski do głoski, od wyrazu do wyrazu, od zdania do zdania. Swobodne mówienie to nic innego jak wypowiadanie się bez oznak niepłynności, takich jak: powtórzenia głosek, powtórzenia sylab, powtórzenia części frazy czy też całej frazy, przedłużanie głosek, dysrytmie oddechowe i fonacyjne, pauzy, wykrzykniki (Johnson, Darley, Spriestersbach 1963). Płynność mowy to także utrzymanie wypowiedzi w odpowiednim tempie i rytmie. Nadawca mówi płynnie, jeżeli wypowiada się z szybkością około 120 wyrazów na minutę (Grzybowska, Tarkowski 1987, 864; za: Webster 1980) i utrzymuje regularne tempo mówienia oraz zachowuje rytm wypowiedzi, przestrzegając następstwa jej elementów akcentowanych i nie- akcentowanych. Zdaniem autorów, tak rozumiana płynność mówienia jest zmienną umiejscowioną między dwiema formami jej zaburzeń: bradylalią (zbyt wolne, nieregularne i nierytmiczne mówienie) i tachylalią (zbyt szybkie, nieregularne i nierytmiczne mówienie). Płynność mówienia jest rezultatem synchronizacji w obrębie trzech po- ziomów organizacji wypowiedzi: treści, formy językowej i substancji fonicz- nej. Można zatem wyróżnić: – płynność semantyczną, polegającą na swobodnym przechodzeniu od jednej myśli (komunikatu) do drugiej, – płynność syntaktyczną, polegającą na swobodnym przechodzeniu od jed- nej struktury składniowej do drugiej, – płynność fonetyczną, polegającą na swobodnym przechodzeniu od jednej artykulacji do drugiej. Synchronizacja płynności semantycznej, syntaktycznej i fonetycznej daje zatem w efekcie płynność wypowiedzi. Płynność mówienia polega więc .. Płynność mówienia a komunikacja  – w świetle powyższych rozważań – na utrzymanym w odpowiednim tempie i rytmie swobodnym przechodzeniu od jednego elementu wypowiedzi do drugiego w rezultacie synchronizacji trzech poziomów organizacji wypowie- dzi: treści, formy językowej i substancji fonicznej (Grzybowska, Tarkowski 1987, 865). Yairi (1982) zaprezentował krótki zarys badań nad niepłynnością mówie- nia u dzieci. Podobne badania nad zjawiskiem niepłynności były prowadzone już w XIX wieku. Badacze podają, że dzieci powtarzają głoski, sylaby, wyrazy, ponieważ nie są pewne, czy są dobrze rozumiane. Pierwsze próby klasyfi kacji objawów niepłynności mówienia u dzieci przeprowadzono w latach 30. XX wieku w Uniwersytecie Iowa w związku z Johnsonowską teorią jąkania, w myśl której jąkanie jest rezultatem niewłaściwych postaw matek wobec normalnej niepłynności mówienia dziecka. Teoria ta zapoczątkowała serię badań nad zależnością między jąkaniem a niepłynnością mówienia u małych dzieci. Równolegle prowadzono studia nad rozwojem normalnej niepłynno- ści mówienia, które rzuciły światło na problem płynności mówie nia. Płynność mówienia zmienia się wraz z wiekiem, stąd stanowi istotny wskaźnik rozwoju mowy. Yairi i Clifton (1972) porównali płynność mówie- nia dzieci przedszkolnych (średni wiek życia – 51,6 mies.), uczniów szkół średnich (średni wiek życia – 171,8 mies.) i osób w podeszłym wieku (średni wiek życia – 781,8 mies.) i ustalili, że płynność mówienia wzrasta od wieku przedszkolnego do dojrzałego, a zmniejsza się od wieku dojrzałego do starcze- go (przy czym różnice między dziećmi a najstarszą grupą badanych w rozmia- rach niepłynności są nieistotne). W kolejnej pracy Yairi (1982) przedstawił rezultaty badań podłużnych prowadzonych nad rozwojem płynności mówie- nia u najmłodszych dzieci. Wynika z nich, że: – na początku 2. r.ż. liczba objawów niepłynności mówienia jest stosunkowo mała, – do końca ostatniego kwartału 2. r.ż. frekwencja niepłynności osiąga szczyt, po czym następuje spadek. Na tej podstawie Yairi wyciągnął wniosek, że między 2. a 3. r.ż. w mowie dziecka zachodzą istotne zmiany pod względem płynności mówienia, które mogą mieć związek z wczesnodziecięcym jąkaniem (Grzybowska, Tarkow- ski 1987, 870). Należy pamiętać, że jest to okres kształtowania się mowy dziecka, w którym mają prawo występować poprawki (rewizje), powtórzenia  Rozdział . Realizacja płynnego mówienia w procesie habituacji... jednostek mowy, a tym samym „zachwiania” dotyczące płynności mówienia, określane mianem zwykłej rozwojowej niepłynności mówienia. Strona gramatyczna mowy dziecka jest w trakcie usprawniania, kształ- towania. Nowakowska-Kempna (2000a, 14; za: Fife 1994) podkreślając, że gramatyka to „[...] ustrukturyzowana lista skonwencjonalizowanych jedno- stek językowych”, przypomina tezę kognitywistów, że jednostką językową staje się struktura, która osiągnęła status jednostki w procesie habituacji. Proces ten jest niezwykle ważny w nabywaniu sprawności językowej przez dziecko, ponieważ uczestniczy ono w interakcjach werbalnych (i pozawer- balnych) z otoczeniem, zbiera informacje, czerpie wiedzę z zasłyszanych przykładów językowych, stara się je opanować i utworzyć na ich podstawie ogólniejsze reguły. Odpowiada to indukcyjnej drodze rozumowania i postę- powania badawczego oddającego ten sposób myślenia, w wyniku któego z za- słyszanych wypowiedzi, z empirii językowej dziecko tworzy sąd cząstkowy, a następnie uogólnia go (czasem nieprawidłowo). Opisany sposób postępo- wania – twierdzi Nowakowska-Kempna – „[...] od dużej liczby przykładów do abstrahująco-uogólniających sądów w postaci reguł językowych”, wydaje się naturalnym mechanizmem pozwalającym dziecku opanować język. Ten właśnie proces habituacji na ścieżce kognitywnej może być zaburzony różny- mi czynnikami, łącznie z genetycznymi, prowadząc do niepłynności procesu mówienia/komunikacji. 1.3. Rozwojowa niepłynność mówienia a jąkanie wczesnodziecięce Porównując płynne mówienie i wyrazistość mówienia, nie można mówić o ustaleniu sztywnej granicy między normą i patologią. Zazwyczaj mówienie płynne dominuje nad mówieniem niepłynnym, natomiast odwrotne zja- wisko obserwuje się jedynie w przypadku patologii (Tarkowski 1992, 22). Niepłynność mówienia pojawia się najczęściej, co oczywiste, u małych dzieci w okresie kształtowania się ich mowy. Zgółkowa i Bułczyńska (1987; za: Tarkowski 1992, 12), prowadząc badania nad słownictwem dzieci przed- szkolnych, ustaliły, że do grupy wyrazów o największej frekwencji należą: „a”, „do”, „no”, „w”, „to”, „bo”. Wyrazy te pojawiają się bardzo często w niepłyn- nych odcinkach wypowiedzi, szczególnie u dzieci przedszkolnych (np. „no... no...no...a...a...a”). .. Rozwojowa niepłynność mówienia a jąkanie wczesnodziecięce  Do podstawowych symptomów niepłynności mówienia można zaliczyć (Tarkowski 1992, 13): – powtarzanie: głoski (np. „mała l-l-lokomotywa”), sylaby (np. „mała lo- lo-lokomotywa”), części wyrazu (np. „mała loko-lokomotywa”), wyrazów 1- i wielosylabowych (np. „to-to jest mała lokomotywa”, „to jest mała-mała lokomotywa”), frazy (np. „to jest-to jest lokomotywa”), zdania (np. „mama poszła do sklepu-mama poszła do sklepu i kupiła...”); – przeciąganie głoski (np. „y-y-y to jest lokomotywa”, „tooo jest lokomo- tywa”); – pauzy (momenty ciszy); – rewizje (poprawki, np. „to są... jest mała lokomotywa”); – embolofrazje (czyli nawyk rozpoczynania zdania od samogłoski „a” lub dźwięku pośredniego między „e” a „y”). Są to objawy zarówno normalnej, jak i patologicznej niepłynności mó- wienia, której przyczyny leżą w procesie formowania wypowiedzi słownej. Model procesu formowania (planowania, programowania, generowania) wypowiedzi słownych bazuje zdaniem Tarkowskiego (1992, 14) na pięciu etapach: – motywacji (ideacji) – w którym powstaje ogólny zamysł wypowiedzi, jaką nadawca ma zamiar zbudować; – myślenia (planowania semantyczno-syntaktycznego) – etap ten polega na dokonaniu wyboru i odpowiednim połączeniu elementów tworzących wy- powiedź; – regulacji motorycznej – na tym etapie powstaje program sekwencji ruchów towarzyszących mówieniu; – wykonania miodynamicznego – dzięki temu etapowi organy mowy: odde- chowe, artykulacyjne i fonacyjne realizują ruchy wyznaczone przez sygnały motoryczne; – kontroli formowania wypowiedzi – kiedy to wychwytywane są ewentualne błędy występujące na każdym z etapów i dzięki któremu dobierane są od- powiednie sposoby usuwania tych błędów. Przedstawione etapy generowania wypowiedzi mogą przebiegać równo- legle, wyprzedzać się nawzajem lub tworzyć przejścia międzyetapowe. Płynność mówienia jest ważnym wskaźnikiem sprawności językowej, która może być różnie rozumiana. Grabias (1986) wskazał jej cztery składniki:  Rozdział . Realizacja płynnego mówienia w procesie habituacji... – językową sprawność systemową (znajomość języka na trzech poziomach jego organizacji: fonologicznym, morfologicznym i składniowym), – językową sprawność społeczną (umiejętność nadawcy dostosowania wypo- wiedzi do społecznej roli jej odbiorcy), – językową sprawność sytuacyjną (użycie takich czynników, jak: kanał prze- kazu informacji, liczba rozmówców, miejsce rozmowy i temat wypo- wiedzi), – językową sprawność pragmatyczną (manifestacją tej sprawności są akty sterujące, np. prośby i rozkazy). Aby człowiek mógł bez przeszkód uczestniczyć w komunikacji języko- wej, musi mieć do dyspozycji pewnego rodzaju kompetencje oraz pewnego typu sprawności. Według Grabiasa (1996, 37–38), w procesie komunikacji uczestniczą trzy rodzaje kompetencji: – kompetencja językowa (nieuświadamiana wiedza na temat zasad budowa- nia zdań gramatycznie poprawnych; o kompetencji językowej decydują: a) tkwiący w umyśle człowieka pełny zasób właściwych polszczyźnie fo- nemów, niezbędny do budowania zdań gramatycznie poprawnych, zasób morfemów leksykalnych i gramatycznych oraz b) znajomość reguł morfo- nologicznych, morfologicznych i składniowych, pozwalających z fonemów budować morfemy, z morfemów – zdania); – kompetencja komunikacyjna (wiedza na temat zasad użycia języka w gru- pie społecznej; wiedzę tę zdobywa się w procesie socjalizacji); – kompetencja kulturowa (wiedza na temat zjawisk rzeczywistości, która po- wstaje przy udziale języka). Sprawności decydujące o procesie nabywania kompetencji oraz o spo- sobach ich wykorzystania – zdaniem Grabiasa – ujawniają się jako procesy biologiczne i jako czynności umysłu. Różnicując rozwojową niepłynność mówienia i jąkanie wczesnodziecięce, powołując się na źródła zachodnie, Tarkowski (1992, 46–65) dokonał usy- stematyzowanego podsumowania wskaźników ilościowych i jakościowych, świadczących o jednej i drugiej niepłynności. Wyliczając wskaźniki ilościowe, podaje, iż o jąkaniu wczesnodziecięcym świadczą następujące parametry: – więcej niż 10 niepłynnie wymawianych wyrazów na 100 (Adams 1977), – więcej niż 9,8 niepłynnie wymawianych sylab (Floyd, Perkins 1974), – więcej niż 5 niepłynnie wymawianych wyrazów w większości sytuacji komunikacyjnych, obserwowanych co najmniej przez pół roku (Cooper 1979),
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jąkanie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: