Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00295 006250 13225726 na godz. na dobę w sumie
Jakość przestrzeni publicznej centrum miasta. Przykład miast średnich regionu łódzkiego - ebook/pdf
Jakość przestrzeni publicznej centrum miasta. Przykład miast średnich regionu łódzkiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 396
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-654-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> geologia i geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Prezentowana monografia dotyczy jakości przestrzeni publicznej centrum miasta ocenianej z zastosowaniem autorskiej syntetycznej metody oceny. W celu jej wypracowania przeanalizowano koncepcje i procesy kształtujące współcześnie rozwój miast, a następnie przetestowano ją na sześciu miastach średnich regionu łódzkiego. Metoda ta umożliwiła diagnozę stanu istniejącego, sformułowanie propozycji poprawy jakości przestrzeni publicznej centrum i utworzenie rankingu miast. Wskazano ośrodki wiodące i cechy, które wpływają na ich wysoką ocenę. Syntetyczna metoda oceny jakości przestrzeni publicznej centrum - jako ważny materiał wspomagający procesy decyzyjne i konsultacje publiczne - jest przydatnym narzędziem dla planistów, władz lokalnych oraz społeczeństwa.

„Istotną wartość tej pracy stanowi autorska metoda oceny jakości przestrzeni publicznej centrum miasta podbudowana własną propozycją delimitacji centrum miasta w oparciu o zasięg kluczowej przestrzeni publicznej, a także wykazanie przydatności tej metody w procedurach badawczych stosowanych w urbanistyce. [...\ Walor metody dr Anny Wojnarowskiej polega przede wszystkim na interesującym i nowatorskim skojarzeniu podejść charakterystycznych dla geografii miasta i gospodarki przestrzennej z elementami warsztatu badawczego stosowanego w takich dyscyplinach naukowych, jak architektura i urbanistyka”.

Z recenzji prof. dr. hab. inż. arch. Zbigniewa K. Zuziaka

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Wojnarowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych Instytut Zagospodarowania Środowiska i Polityki Przestrzennej 90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31 RECENZENT Zbigniew K. Zuziak REDAKTOR INICJUJ(cid:263)CY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Joanna Balcerak SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce autorstwa Anny Wojnarowskiej (cid:139) Copyright by Anna Wojnarowska, Łódź 2017 (cid:139) Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07756.16.0.M Ark. wyd. 24,0; ark. druk. 24,75 ISBN 978-83-8088-653-7 e-ISBN 978-83-8088-654-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia(cid:35)uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Zakres i cele pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Metodologia i struktura pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Materiały źródłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Problemy pomiaru badanych zjawisk . . . . . . . . . . . . . . 1.4.1. Badania ilościowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.2. Badania jakościowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CZĘŚĆ I. KONCEPCJE 2. Miasto, centrum miasta, przestrzeń publiczna. Definicje i interpretacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Miasto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Centrum miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Metody delimitacji centrum miasta . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Przestrzeń publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1. Przestrzeń publiczna w dokumentach Unii Europejskiej . . . 2.4.2. Przestrzeń publiczna a rewitalizacja. . . . . . . . . . . 3. Zrównoważony rozwój, zrównoważony rozwój miejski. . . . 3.1. Geneza i ewolucja koncepcji zrównoważonego rozwoju. . . . . 3.2. Definicje zrównoważonego rozwoju i powiązane z nim pojęcia . . 3.3. Przegląd wskaźników zrównoważonego rozwoju proponowanych przez organizacje światowe, Unię Europejską oraz instytucje na poziomie narodowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Środowisko miejskie. Zrównoważony rozwój miejski i jego wskaźniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.1. Polityka europejska w zakresie środowiska miejskiego . . 3.4.2. Wskaźniki zrównoważonego rozwoju miejskiego . . . . 3.5. Specyfika polskiego podejścia do zrównoważonego rozwoju. Krajowe systemy wskaźników zrównoważonego rozwoju . . . 3.5.1. Pomiar zrównoważonego rozwoju w Polsce . . . . . . . 3.6. Zrównoważony rozwój a zagadnienia planistyczne . . . . . . . 4. Jakość życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Pojęcia jakości życia i pokrewne. . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Jakość życia a zrównoważony rozwój . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Jakość życia a jakość przestrzeni miejskiej . . . . . . . . . . . 4.4. Propozycje pomiaru jakości życia na świecie i w Polsce . . . . 9 12 15 16 18 19 22 27 27 34 43 47 56 57 61 61 64 65 69 73 77 78 82 83 93 93 95 97 99 5 Spis treści 5. Atrakcyjność miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 5.1. Atrakcyjność miasta a zrównoważony rozwój i jakość życia . . 109 5.2. Czynniki lokalizacyjne a atrakcyjność miasta. Jakość miejsca . . 112 5.3. Problematyka atrakcyjności miasta w dokumentach Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 5.4. Atrakcyjność a konkurencyjność miasta. Marketing miasta. . 123 5.5. Czynniki atrakcyjności miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 6. Zrównoważona rewitalizacja miejska . . . . . . . . . . . . . . 139 6.1. Rewitalizacja a zrównoważony rozwój, jakość życia i atrakcyjność miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 6.2. Wskaźniki zrównoważonej rewitalizacji miejskiej . . . . . . . 143 6.3. Zrównoważona rewitalizacja miejska w Polsce . . . . . . . . . 148 7. Jakość przestrzeni miejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 7.1. Jakość przestrzeni a zrównoważony rozwój, jakość życia i atrakcyj- ność miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 7.2. Ekonomiczna i społeczna wartość jakości przestrzeni. Jakość przestrzeni jako czynnik lokalizacyjny . . . . . . . . . . . . . 160 7.3. Percepcja i waloryzacja przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . 166 7.4. Badania jakości przestrzeni – przegląd koncepcji . . . . . . . 172 8. Jakość przestrzeni publicznej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 8.1. Czynniki jakości przestrzeni publicznej. . . . . . . . . . . . . 193 8.2. Przestrzeń publiczna centrum miasta . . . . . . . . . . . . . 198 8.3. Zasady projektowania przestrzeni publicznej i koncepcje oceny jej jakości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 9. Zestawienie elementów rzutujących na jakość przestrzeni publicznej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 CZĘŚĆ II. SYNTETYCZNA METODA OCENY 10. Delimitacja obszaru badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 10.1. System przestrzeni publicznej, struktura sieciowa przestrzeni publicznej, kluczowa przestrzeń publiczna . . . . . . . . . . 251 10.2. Wyznaczenie obszaru badań – centrum miasta na podstawie zasięgu kluczowej przestrzeni publicznej . . . . . . . . . . . 254 11. Syntetyczna metoda oceny jakości przestrzeni publicznej centrum miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 11.1. Waloryzacja graficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 11.2. Waloryzacja tabelaryczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 11.3. Badania sondażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 11.4. Końcowa ocena jakości przestrzeni publicznej centrum – ranking miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 6 Spis treści CZĘŚĆ III. BADANIA 12. Miasta średnie regionu łódzkiego. Charakterystyka analizo- wanych miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 12.1. Miasta średnie – ogólne cechy zbioru, wybór grupy miast do badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 12.2. Zarys rozwoju, zasoby dziedzictwa kulturowego i rewitaliza- cja centrów badanych miast średnich . . . . . . . . . . . . . 297 12.2.1. Wieluń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 12.2.2. Ozorków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 12.2.3. Radomsko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 12.2.4. Zduńska Wola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 12.2.5. Piotrków Trybunalski . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 12.2.6. Bełchatów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 13. Badania jakości przestrzeni publicznej centrum wybranych miast średnich regionu łódzkiego. . . . . . . . . . . . . . . . 323 13.1. Delimitacja centrów miast na podstawie zasięgu kluczowej prze- strzeni publicznej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 13.2. Wyniki waloryzacji graficznej . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 13.3. Wyniki waloryzacji tabelarycznej . . . . . . . . . . . . . . . 332 13.3.1. Wieluń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 13.3.2. Ozorków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 13.3.3. Radomsko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 13.3.4. Zduńska Wola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 13.3.5. Piotrków Trybunalski . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 13.3.6. Bełchatów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 13.4. Wyniki badań sondażowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 13.5. Końcowa ocena jakości przestrzeni publicznej centrum – ranking miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 14. Jakość przestrzeni publicznej centrów miast średnich regionu łódzkiego – podsumowanie badań. . . . . . . . . . . . . . . . 353 14.1. Kluczowa przestrzeń publiczna badanych miast średnich . . 354 14.2. Analiza wyników delimitacji centrów miast . . . . . . . . . 356 14.3. Analiza rankingu miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 14.4. Wnioski i rekomendacje. Nowe oczekiwania wobec przestrzeni publicznej centrum miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 14.4.1. Wnioski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 14.4.2. Nowe funkcje i aktywności w centrum . . . . . . . . 365 14.4.3. Rekomendacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373 Aneks. Jakość przestrzeni publicznej miast średnich . . . . . . 391 Quality of public space of town center. The example of medium- -sized towns of Łódź region (Summary) . . . . . . . . . . . . . 395 7 1. Wprowadzenie Ostatnie lata przyniosły wzrost zainteresowania atrakcyjnością i konkurencyjnością miast, a idea zrównoważonego rozwoju oraz dążenie do poprawy jakości życia mieszkańców stały się wiodącymi założeniami w strategiach rozwoju jednostek terytorialnych. Koncepcja zrównoważo- nego rozwoju została zaakceptowana w skali globalnej jako paradygmat rozwoju cywilizacyjnego, w tym także planowania przekształceń prze- strzennych jednostek osadniczych oraz kształtowania kierunków roz- woju społeczno-gospodarczego. Jakość życia oferowaną przez miasta uznano za wyznacznik ich atrakcyjności i konkurencyjności, w aspekcie uzyskiwania pozytywnych perspektyw rozwojowych. W tym kontekście wysokiej rangi nabrała kwestia jakości przestrzeni miejskiej, która jest jednym z czynników rzutujących na jakość życia mieszkańców i budują- cych pozycję konkurencyjną miasta. Szczególnym elementem miejskiej struktury funkcjonalno-przestrzennej jest system przestrzeni publicznej, w tym przestrzeń publiczna centrum, która skupia wyjątkowe walory miasta w zakresie przestrzennym, kulturowym, społecznym i gospodar- czym, stanowiąc często jego wizytówkę, wyróżnik na tle innych miast oraz element identyfikacji dla mieszkańców. Konkurencja między miastami skutkuje dążeniem władz lokal- nych do podniesienia ich atrakcyjności w celu przyciągnięcia kapitału i użytkowników – mieszkańców, inwestorów i turystów. Podejmowane kroki zmierzają m.in. do podniesienia jakości przestrzeni miast, w tym w dużym stopniu – przestrzeni publicznej, stanowiącej domenę dzia- łań lokalnej administracji samorządowej. Pomimo starań projektan- tów i władz, chcących uzyskać wysoką jakość przestrzeni publicznej w ramach modernizacji, rewitalizacji lub tworzenia nowych jej obsza- rów, efekty tych działań nie zawsze są pozytywne, niekoniecznie skut- kują jej ożywieniem i podniesieniem walorów społecznych, kulturo- wych i gospodarczych, sprowadzając się nieraz jedynie do estetyzacji przestrzeni publicznej oraz poprawy jej walorów użytkowych. „Pomimo tak rozbudowanej sieci osób i grup społecznych, projektantów i aktywi- stów, podejmujących działania przekształcenia zamierających miejsc w udane, witalne miejsca, ważne w życiu lokalnych społeczności, wciąż problem – nie tyle nawet braku odpowiednio ukształtowanych i funk- cjonujących miejsc publicznych w mieście, co braku odpowiedniego wykorzystania ich potencjału – jest aktualny” [Lis i in. 2014: 9–10]. 9 Wprowadzenie Wydaje się, że sytuacja ta wynika w dużym stopniu z braku uwzględ- niania w odpowiednim stopniu podczas planowania i projektowania przestrzeni publicznej wszystkich ważnych dla jej jakości elementów1. Praca powstała z poczucia, że trzeba stworzyć syntetyczne narzędzie, uwzględniające możliwie szerokie spektrum zagadnień rzutujących na jakość przestrzeni publicznej centrum miasta, umożliwiające jej ocenę, użyteczne w toku planowania i projektowania, a także partycypacji społecznej. Będzie ono przydatne dla architektów i urbanistów – jako instrument wspierający tworzenie rozwiązań projektowych i planistycz- nych oraz ich weryfikację, dla władz lokalnych a także społeczeństwa – jako materiał wspomagający procesy decyzyjne i konsultacje publiczne. Podstawowym założeniem pracy jest stwierdzenie, że aktualne koncepcje i procesy: zrównoważonego rozwoju, jakości życia, atrakcyj- ności i konkurencyjności miast. należy uwzględnić w kształtowaniu przestrzeni miejskiej, w tym przestrzeni publicznej. W tym celu doko- nano przeglądu tych zjawisk, aby zbadać, w jakim zakresie mają one związek z jakością przestrzeni publicznej, a także zidentyfikować ewen- tualne relacje zwrotne (ryc. 1). Założono, że na podstawie wymienionych koncepcji i procesów, uwzględnianych w nich mierników, a także dotychczas stosowanych metod oceny jakości przestrzeni miejskiej i jakości przestrzeni publicz- nej możliwa będzie identyfikacja istotnych elementów wpływających na jakość przestrzeni publicznej centrum miasta, które zostaną wyko- rzystane w zaproponowanej nowej metodzie oceny. Zidentyfikowano następujące powiązania pomiędzy koncepcjami i procesami kształtującymi współcześnie rozwój miast: • zrównoważony rozwój – dotyczy zapewnienia wzrostu ekonomicz- nego w powiązaniu z zasadami sprawiedliwości społecznej, z poszano- waniem zasad ochrony środowiska; stanowi punkt wyjścia dla plano- wania przyszłego rozwoju cywilizacyjnego, w tym rozwoju miejskiego (zrównoważony rozwój miejski); • wysoka jakość życia – jest celem zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do rozwoju miejskiego oraz miękkim czynnikiem loka- lizacyjnym, wpływającym w istotnym stopniu na atrakcyjność miast; 1 „[…] pytanie, co uczynić, aby miejscom tym przywrócić życie – pozostaje wciąż otwarte. Fragmentów tej odpowiedzi jest wiele – można za nie uznać wszystkie pro- pozycje projektowe, realizacje, działania i akcje zmierzające do zmiany oblicza takich miejsc. Nie oznacza to jednak, że umiemy określić powiązania pomiędzy różnymi czyn- nikami i uwarunkowaniami a ich społecznymi, w odniesieniu do miejsca, konsekwen- cjami. Pomimo reguł i zasad kształtowania przestrzeni publicznych wciąż za mało jest prób odpowiedzi na pytania, jakie czynniki i w jaki sposób wpływają na społeczne funk- cjonowanie tej przestrzeni.” [Lis i in. 2014]. 10 Wprowadzenie • zrównoważona rewitalizacja miejska – stanowi jeden z instru- mentów osiągania zrównoważonego rozwoju oraz poprawy jakości życia, wpływa też na podniesienie atrakcyjności miasta; • atrakcyjność miasta – to pozytywny potencjał przyszłego rozwoju, podnoszący jego pozycję w konkurencji między miastami na odpowied- nim szczeblu (globalny, krajowy, regionalny); • jakość przestrzeni, w tym jakość przestrzeni publicznej – powinna przyczyniać się zatem do realizacji założeń wymienionych koncepcji i wspomagania procesów; poprawa jakości przestrzeni miejskiej i jako- ści przestrzeni publicznej jest związana z realizacją procesów zrówno- ważonej rewitalizacji miejskiej. Ryc. 1. Propozycja określenia powiązań między koncepcjami i procesami rozwoju miast Źródło: opracowanie własne Koncepcja zrównoważonego rozwoju odnosi się do rozwoju w skali globalnej, nie tylko do obszarów zurbanizowanych. Dlatego też dla tere- nów miejskich została wypracowana koncepcja zrównoważonego rozwoju miejskiego (sustainable urban development), w której uwzględniono spe- cyfikę terenów zurbanizowanych. Zrównoważona rewitalizacja miejska jest procesem odnowy zdegradowanych obszarów zurbanizowanych pod względem przestrzennym (w tym środowiskowym), społecznym i gospo- darczym, adresowanym do wybranych obszarów kryzysowych w mie- ście. Znaczenie tego procesu, umiejscowionego w wybranym fragmencie 11 Wprowadzenie miasta, możemy rozpatrywać w skali całego miasta ze względu na jego oddziaływanie na poprawę jakości życia mieszkańców, przekładającą się na wzrost atrakcyjności miasta jako całości oraz realizację założeń zrów- noważonego rozwoju. Wymienione koncepcje i procesy mają różny zakres przestrzenny, ale możemy stwierdzić, że nawet zjawiska zachodzące w części miasta mają przełożenie na jego całość i skalę ponadlokalną. 1.1. Zakres i cele pracy Podmiotem pracy jest przestrzeń publiczna centrum, a jej przedmiotem – jakość tej przestrzeni. Uzasadnieniem zakresu proble- mowego pracy jest świadomość potrzeby podjęcia badań na tym polu, obecna w środowisku architektonicznym: Zasadnicze znaczenie w procesie poprawy stanu jakości polskiej prze- strzeni przyznano m.in. edukacji architektonicznej i partycypacji publicz- nej. Badania naukowe związane z przestrzenią publiczną i architekturą powinny uwzględniać zagadnienie wartości przestrzennych, wiedzę o sta- nie polskiej przestrzeni należy wzbogacić o waloryzację przestrzeni zur- banizowanych, a projektowanie i gospodarowanie przestrzenią trzeba wyposażyć w zobiektywizowane metody działania uwzględniające zasady zrównoważonego rozwoju [Polska Polityka Architektoniczna 2008: 5]. W związku z tym praca jest adresowana przede wszystkim do osób zajmujących się projektowaniem przestrzeni publicznej w skali urba- nistycznej i architektonicznej, edukacją w tym zakresie, a także władz samorządowych i społeczności lokalnych zaangażowanych w kształto- wanie przestrzeni miast. W tym miejscu należy wymienić pewne ogólne przesłanki, które kierowały wyborem problematyki badań: • centrum miasta jest obszarem, w którym od zarania historii kon- centruje się życie społeczne, ekonomiczne i kulturowe miasta, tożsa- mość miasta manifestuje się w najbardziej czytelny sposób i zlokali- zowane są najbardziej żywotne funkcje oraz reprezentacyjne obiekty i tereny przestrzeni publicznej; • centrum miasta jest najistotniejszym jego obszarem z punktu widzenia strategii marketingu miejskiego: idea ta wywodzi się z pro- gramów rewitalizacji centralnych obszarów dużych miast jako instru- mentu poprawy ich atrakcyjności, w których uznano właśnie ten frag- ment miejskiej przestrzeni za najbardziej istotny z punktu widzenia atrakcyjności miasta; 12 Wprowadzenie • w Polsce to właśnie centra miast były obszarami, które najczę- ściej podlegały przemianom w ramach realizacji procesów rewitalizacji, a szczególną rolę odgrywała rewitalizacja przestrzeni publicznej (jak wykazały badania Instytutu Rozwoju Miast2). Centrum miasta jest zatem obszarem o znaczeniu dla miasta szcze- gólnym, także obecnie, w dobie przemian cywilizacyjnych rzutujących na funkcjonowanie miasta i jego centralnej części. Znaczenie centrum dla atrakcyjności miasta jako całości powoduje zainteresowanie tym obszarem władz lokalnych i społeczności, a jakość przestrzeni publicz- nej nabiera tu wyjątkowej wagi. Celem głównym pracy jest dokonanie oceny jakości przestrzeni publicznej centrum miasta za pomocą autorskiej syntetycznej metody, uwzględniającej elementy i cechy istotne dla jakości prze- strzeni publicznej centrum, zidentyfikowane w toku analizy współcze- snych koncepcji i procesów rozwoju miast oraz stanu badań. Pojęcie jakość przestrzeni publicznej centrum zdefiniowano jako zespół cech ilościowych i jakościowych, które charakteryzują i wyróżniają prze- strzeń publiczną centrum w stosunku do innych obszarów w mieście, z uwzględnieniem różnorodnych aktywności ludzkich zachodzących w tej przestrzeni. Założono, że miejska przestrzeń publiczna obej- muje wyłącznie przestrzenie otwarte, a nie przestrzenie zamknięte w obiektach użyteczności publicznej. Realizacji tak określonego celu głównego służą następujące cele szczegółowe: • CS1: identyfikacja czynników jakości przestrzeni publicznej na bazie analizy koncepcji i procesów związanych z rozwojem miasta oraz stosowanych w nich mierników: zrównoważonego rozwoju, zrówno- ważonego rozwoju miejskiego, zrównoważonej rewitalizacji miejskiej, jakości życia, atrakcyjności miasta, jakości miejsca, a także wybranych metod oceny: jakości przestrzeni oraz jakości przestrzeni publicznej; • CS2: opracowanie syntetycznej metody oceny jakości przestrzeni publicznej centrum, w tym propozycji delimitacji centrum miasta w oparciu o identyfikację kluczowej przestrzeni publicznej; • CS3: weryfikacja metody oceny jakości przestrzeni publicznej – grupa miast średnich regionu łódzkiego. Znaczenie pracy można określić w związku z tym jako: poznawcze (poszerzenie wiedzy w zakresie doboru czynników, jakie powinny być uwzględniane przy ocenie jakości przestrzeni publicznej); metodyczne 2 Rewitalizacja miast polskich jako sposób zachowania dziedzictwa materialnego i duchowego oraz czynnik zrównoważonego rozwoju, projekt realizowany przez IRM od czerwca 2007 do czerwca 2010. 13 Wprowadzenie (opracowanie syntetycznej metody oceny jakości przestrzeni publicz- nej centrum) oraz aplikacyjne (dokonanie oceny jakości przestrzeni publicznej miasta, czyli zastosowanie metody w praktyce). Do badań jakości przestrzeni publicznej centrum wybrano miasta średnie regionu łódzkiego. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że określe- nie miasto średnie jest różnie interpretowane w poszczególnych krajach i przez różnych badaczy3. W pracy przyjęto kryterium ludnościowe, za graniczną wielkość miasta średniego uznając minimalną liczbę miesz- kańców 20 000 oraz maksymalną 100 0004. Badania zrealizowano, uwzględniając grupę wybranych sześciu miast średnich regionu łódz- kiego. Kryteria ich doboru przedstawiono w rozdziale 12.2, a wyniki badań w rozdziale 13. Przesłanką wyboru miast średnich jako obszaru badań była luka zaobserwowana w badaniach dotyczących miast tej wielkości5. Grupa naukowców z Politechniki w Wiedniu i Politechniki w Delft [Giffinger i in. 2007] podjęła problematykę miast średnich, stojących w obliczu wyzwań wynikających z łączenia konkurencyjności i zrów- noważonego rozwoju w dobie globalizacji. Wyzwania te mają istotny wpływ na jakość oferty miast w zakresie mieszkalnictwa, gospodarki, kultury, kwestii społecznych oraz warunków środowiskowych. Autorzy podkreślają niedobór badań dotyczących miast średnich oraz zwracają uwagę na rolę, jaką mogą odgrywać rankingi miast w identyfikacji dobrych praktyk strategii rozwoju. Ranking miast powinien być czę- ścią szerszego procesu wymiany doświadczeń pomiędzy miastami śred- niej wielkości w zakresie praktyki i kształtowania polityki. Zrealizo- wane z sukcesem strategie rozwojowe w wiodących miastach powinny stanowić istotną wskazówkę dla pozostałych miast średnich, które stoją w obliczu podobnych zadań i problemów [Giffinger i in. 2007: 3]. W niniejszej pracy finalnym rezultatem syntetycznej metody oceny jakości przestrzeni publicznej centrum także jest ranking badanych miast średnich regionu łódzkiego, który służy wypracowaniu wniosków i rekomendacji. 3 Interpretację pojęcia miasto średnie oraz przyporządkowanie 15 miast średnich regionu łódzkiego do poszczególnych grup wielkościowych zamieszczono w rozdziale 12. 4 Górną granicą wielkości miast średnich jest 100 000 mieszkańców – przyjęto, że miasta o większej liczbie ludności są w Polsce zaliczane do miast dużych (patrz: http://stat.gov.pl/statystyka-regionalna/rankingi-statystyczne/miasta-najwieksze-pod- wzgledem-liczby-ludnosci, 02.2017). 5 W opracowaniu pt. European Smart Cities Project [http://www.smart-cities. eu/?cid=01 ver=3, 11.2014] stwierdzono, że większość badań dotyczy globalnych metropolii, mimo że zdecydowana większość ludności Europy mieszka w miastach średnich, co uzasadnia podjęcie tej tematyki. 14 Wprowadzenie 1.2. Metodologia i struktura pracy Konstrukcja pracy odzwierciedla realizację celów badawczych: poznawczego, metodycznego i aplikacyjnego [Runge 2007: 38], tekst składa się więc z trzech części: 1. CZĘŚCI I: KONCEPCJE – teoretycznej, obejmującej przegląd, analizę oraz wybór istotnych dla pracy elementów w ramach studiów kameralnych zgromadzonych materiałów bibliograficznych; 2. CZĘŚCI II: METODA OCENY – metodologicznej, prezentują- cej autorską propozycję syntetycznej metody oceny jakości przestrzeni publicznej centrum, w tym wyznaczenia obszaru badań, czyli delimita- cji centrum na podstawie identyfikacji kluczowej przestrzeni publicznej oraz 3. CZĘŚCI III: BADANIA – praktycznej, zawierającej wyniki badań jakości przestrzeni publicznej centrum wybranych miast średnich regionu łódzkiego, przeprowadzonych za pomocą opracowanej metody. Metodologia w użytym tu znaczeniu rozumiana jest jako zespół tech- nik badawczych, służących charakterystyce określonego zagadnienia. Metoda oceny jakości przestrzeni publicznej centrum zawiera ele- menty metod badawczych stosowane w urbanistyce i geografii, takie jak: metody badań terenowych, metody badania użytkowania ziemi, metody badań ankietowych oraz kartograficzne metody badań [Runge 2007: 19]. Metody badań są to „typowe i powtarzalne sposoby zbierania, opracowywania, analizy i interpretacji danych empirycznych, służące do uzyskiwania uzasadnionych odpowiedzi na stawiane w nich pyta- nia” [Nowak 1985: 19–20, za: Runge 2007: 21]. Natomiast syntetyczna metoda oceny jakości przestrzeni publicznej centrum jest metodą naukową, realizowaną w oparciu o składowe metody badawcze. Metoda naukowa rozumiana jest jako pewien określony sposób postępowania zmierzającego świadomie do realizacji pewnego celu, czy pewnej katego- rii celów badawczych w nauce [Nowak 1985: 19–20, za: Runge 2007: 21]. Prezentowane badania miast zostały zrealizowane w celu przete- stowania i weryfikacji proponowanej metody oceny jakości przestrzeni publicznej centrum. Taka metodologia pracy zgodna jest z postulowaną przez E. Kuryłowicz: Podstawowe funkcje badań naukowych dzieli się na teoretyczne, meto- dologiczne i praktyczne: rozpoznanie przedmiotu badań, opracowanie ich wyników, konfrontacja tych wyników z praktyką. Zadaniem zaś badań naukowych jest rozwiązywanie problemów i umożliwianie poznania fak- tów lub zjawisk dotychczas nieznanych lub mało znanych, w pełni nie- wyjaśnionych, jak też opisywanie, poszukiwanie i wyjaśnianie nowych 15 Wprowadzenie zjawisk, metod i teorii służących do opracowania pojęć, zasad […] modeli funkcjonujących w określonej rzeczywistości [Apanowicz 2005: 39, za: Kuryłowicz 2008: 33]. W proponowanej syntetycznej metodzie oceny zastosowano podej- ście zintegrowane, bazujące na wiedzy interdyscyplinarnej – w postaci zgromadzonych wyników badań dotyczących tematyki pracy w zakre- sie geografii miasta, socjologii oraz nauk ekonomicznych, a także róż- nych metod badawczych – dla określenia czynników obiektywnych i subiektywnych, kształtujących jakość przestrzeni publicznej centrum. Metoda łączy także wiedzę ekspercką z zasileniem oddolnym w formie opinii użytkowników w ramach badań sondażowych. Należy podkreślić, że proponowana metoda oceny stanowi pierwszy krok na drodze ku jej doskonaleniu. To samo dotyczy propozycji delimi- tacji centrum jako obszaru badań na podstawie identyfikacji kluczowej przestrzeni publicznej. Doskonaleniu, aktualizacji oraz zmianom podlegać powinny zarówno kryteria delimitacji centrum, jak i proponowany zestaw czynników uwzględnianych w trzech elementach składowych metody oceny. Konieczne jest przeprowadzenie badań kolejnych miast, także innej wielkości niż miasta średnie, co umożliwiłoby dalsze testowanie modelu w praktyce i jego ulepszanie. Doskonalenie metodologii badań oraz doboru czynników i kryteriów powinny przebiegać zarówno na drodze gromadzo- nych doświadczeń praktycznych, jak i dalszej pracy naukowej. 1.3. Materiały źródłowe Materiały źródłowe wykorzystane w pracy obejmowały przede wszystkim bogatą literaturę przedmiotu związaną z analizowanymi współczesnymi koncepcjami i procesami kształtującymi rozwój miast. Obejmowała ona zarówno pozycje drukowane, jak i publikacje elek- troniczne w Internecie, krajowe i zagraniczne. Drugą istotną grupę materiałów stanowiły dokumenty oraz akty prawne na poziomie mię- dzynarodowymi i krajowym oraz zasoby internetowe. Do prac w tere- nie wykorzystano podkłady mapowe w formacie GIS, opracowywane następnie w programie AutoCAD. Analiza materiałów źródłowych dotyczyła pozycji, które ukazały się do roku 2015 włącznie. Publikacje naukowe drukowane i materiały internetowe zostały wykorzystane przede wszystkim w pracach kame- ralnych nad pierwszą częścią książki, w której zaprezentowano prze- gląd stanu wiedzy w zakresie związanym z tematyką badań. Część tę 16 Wprowadzenie rozpoczyna przegląd współczesnych poglądów w zakresie pojęć: miasto, centrum miasta oraz przestrzeń publiczna (rozdział 2.). Podjęto w nim próbę naświetlenia problematyki współczesnej roli i kształtu przestrzen- nego, funkcjonalnego centrum miasta i stanowiącej jego istotną część przestrzeni publicznej na tle przemian historycznych. W tym fragmen- cie pracy wykorzystano publikacje architektów i urbanistów z zakresu historii i teorii budowy miast (W. Ostrowski, K. Wejchert, H. Adamczew- ska-Wejchert, J. M. Chmielewski, M. Kochanowski, T. Sumień, E. Kury- łowicz, G. Schneider-Skalska), geografów i ekonomistów zajmujących się tematyką miejską (J. Regulski, A. Harańczyk, T. Markowski, G. Węcła- wowicz, A. Lisowski, S. Liszewski, A. Zborowski, I. Sagan), a także prace z zakresu socjologii miasta (A. Wallis, B. Jałowiecki, M. Szczepański, B. Kozielska). Odwołano się także do prac związanych z centrum mia- sta i dotychczas stosowanymi metodami jego delimitacji (S. Juchnowicz, B. Maliszowa, M. Nowakowski, J. Nowak, Z. Górka, M. Castells, J. Pary- sek, A. Wolaniuk). Istotna grupa pozycji bibliograficznych związana była także z zagadnieniem przestrzeni publicznej (K. Wejchert, J. M. Chmie- lewski, M. Kochanowski, D. Kochanowska, S. Gzell, W. Maik, Z. Zuziak, W. Bonenberg, P. Lorens, L. Mierzejewska, E. Cichy-Pazder, J. Gehl, K. Pluta). Autorska interpretacja pojęcia przestrzeni publicznej oraz nowe pojęcie kluczowej przestrzeni publicznej zostały przedstawione w części drugiej pracy, w rozdziale 10.1. Autorka w rozdziale związanym z miastem, centrum i przestrzenią publiczną bazowała przede wszyst- kim na pozycjach krajowej literatury przedmiotu, w związku z koniecz- nością uwzględnienia specyfiki miast polskich w procesie ich historycz- nego rozwoju oraz obecnie. Rozdziały od 3. do 8. zawierają przegląd współczesnych koncepcji i procesów związanych z rozwojem cywilizacyjnym, w tym rozwojem miejskim. Trudno wskazać wiodące pozycje źródłowe, ponieważ zakres zagadnień był bardzo szeroki i wymagał zgromadzenia obszernej bazy informacyjnej. Wykorzystano tu w dużej mierze opracowania i doku- menty międzynarodowe ze względu na ponadkrajowy charakter ana- lizowanych zjawisk. Starano się także uwzględnić ważne publikacje oraz dokumenty na poziomie krajowym związane z tą problematyką, a także zaprezentować stosowane lub proponowane obecnie metody pomiaru realizacji koncepcji i procesów rozwoju miejskiego. Niewątpli- wie bardzo ważnymi pozycjami krajowej literatury związanej z proble- matyką zrównoważonego rozwoju były publikacje T. Borysa, w zakre- sie jakości życia – A. Zborowskiego, T. Ostasiewicza. T. Markowskiego, T. Borysa i P. Rogali, w aspekcie atrakcyjności i konkurencyjności miast: T. Markowskiego, E. Cichy-Pazder, E. Węcławowicz-Bilskiej 17 Wprowadzenie oraz A. Kwiatek-Sołtys. Odnośnie do zagadnień jakości przestrzeni i jakości przestrzeni publicznej zgromadzono materiały zarówno kra- jowe, jak i zagraniczne, odwołując się do licznych pozycji literatury przedmiotu, dokumentów organizacji krajowych i międzynarodowych. Kończący część pierwszą rozdział 9. stanowi podsumowanie badań teo- retycznych – znalazło się w nim zestawienie mierników stosowanych w analizowanych koncepcjach i elementów, które uznano za istotne dla jakości przestrzeni i jakości przestrzeni publicznej w wybranych stoso- wanych dotychczas metodach ich pomiaru. Część druga książki, obejmująca rozdziały 10–12, w której zawarto autorską propozycję metody oceny jakości przestrzeni publicznej cen- trum, bazuje na wiedzy teoretycznej zgromadzonej w części pierwszej pracy oraz na doświadczeniach autorki z zakresu rewitalizacji zdegra- dowanych obszarów miejskich [Kozłowski, Wojnarowska 2011; Wojna- rowska 2011] oraz praktyce projektowej i planistycznej. Materiały wykorzystane w trzeciej części pracy były związane z grupą miast średnich regionu łódzkiego wybranych do badań. Bardzo ważnymi pozycjami literatury, które umożliwiły dokonanie prezentacji historycznego rozwoju przestrzennego miast, były książki autorstwa M. Kuleszy [1997, 2001, 2011] dotyczące zagadnień morfogenezy, roz- planowania przestrzennego oraz rynków i placów wybranych miast o genezie średniowiecznej w Polsce. Uwzględniono także dokumenty planistyczne i strategiczne miast oraz literaturę przedmiotu dotyczącą analizowanych miast średnich. W tej części pracy zaprezentowano także wyniki badań terenowych zrealizowanych w miastach średnich przy użyciu proponowanej metody oceny. W ostatnim, 14. rozdziale pracy zamieszczono analizę wyników finalnego rankingu miast w odniesieniu do przyjętych kryteriów oraz zidentyfikowanych układów kluczowej przestrzeni publicznej w badanych miastach średnich, wyników delimi- tacji obszarów centrum miast oraz wnioski i rekomendacje. 1.4. Problemy pomiaru badanych zjawisk Zagospodarowanie przestrzeni w różnej formie obejmuje wiele róż- norodnych zagadnień, które często trudno dokładnie i właściwie zmie- rzyć za pomocą dostępnych zasobów danych. Bardzo często mierniki są związane bezpośrednio z aktywnościami ludzkimi oraz wpływem człowieka na środowisko [Černe, Kušar 2010: 14]. Badanie takiego elementu zagospodarowania przestrzeni, jakim jest miejska prze- strzeń publiczna, w tym zlokalizowana w centrum miasta, wymaga 18 Wprowadzenie przeprowadzenia badań ilościowych i jakościowych, które – wykorzy- stane łącznie – pozwolą ukazać istotę analizowanych zjawisk. Trzeba przy tym zauważyć, że terminy: „badania jakościowe i ilościowe mają znaczenie wyłącznie symboliczne, ponieważ w badaniach jakościowych stosuje się także pewne obliczenia, a w ilościowych dokonuje jako- ściowej analizy danych” [Pilch, Bauman 2001: 267]. W proponowanej syntetycznej metodzie oceny jakości przestrzeni publicznej centrum ta prawidłowość jest czytelna, gdyż cechom jakościowym przypisuje się wartości liczbowe, a dane ilościowe są wyznacznikiem jakości analizo- wanych zjawisk. 1.4.1. Badania ilościowe Do pomiaru efektów realizacji większości z analizowanych koncep- cji i procesów stosowane są zestawy wskaźników. Systemy wskaźników stosowane są w pomiarze wdrażania zrównoważonego rozwoju, zrów- noważonego rozwoju miejskiego, jakości życia, zrównoważonej rewitali- zacji miejskiej oraz atrakcyjności miast i jakości miejsca. W odniesieniu do jakości przestrzeni i jakości przestrzeni publicznej możemy mówić o czynnikach, kryteriach, wymiarach czy cechach (patrz rozdziały 7. i 8.). W latach 40. ubiegłego wieku. Zastosowano w Stanach Zjedno- czonych wskaźniki ilościowe, służące opisowi sytuacji gospodarczej. Lata 1960. przyniosły (także w USA) użycie wskaźników społecznych. Od początku lat 90. stosowanie systemów wskaźników stawało się coraz bardziej powszechne w związku z koniecznością oceny wpływu na środowisko działalności człowieka, mierzenia efektów wdraża- nia polityk służących realizacji celów zrównoważonego rozwoju oraz pomiaru jakości życia. „Zastosowanie wskaźników i indeksów (wskaź- ników syntetycznych) stało się najbardziej popularną metodą pomiaru sustensywności. Obecnie przyjęta definicja wskaźnika to „operacyjna reprezentacja związaną z (cechą, wyróżnikiem, własnością) systemu” [Gallopin 1997, za: Bell, Morse 2003: 16, za: Langstraat 2006: 179]. Wskaźniki są instrumentem statystycznym, który zapewnia możli- wość pomiaru pewnych interesujących nas zjawisk. Są one często stoso- wane do pomiaru postępu w osiąganiu założonych celów i oceny stopnia ich realizacji. Nie stanowią w związku z tym celu samego w sobie, a jedy- nie instrument do jego osiągnięcia. Służą pomiarom ważnych dla społe- czeństwa zjawisk, stanowiąc pomoc w określeniu celów przestrzennych i postępów w ich osiąganiu. Prace badawcze często dotyczą tworzenia optymalnych zestawów do pomiaru różnego rodzaju zjawisk i procesów, ponieważ nauka nie oferuje obiektywnej metody stworzenia jedynego 19 Wprowadzenie właściwego zestawu wskaźników, także do pomiaru różnego rodzaju procesów związanych z zagadnieniami zagospodarowania przestrzen- nego. Proponowany zestaw wskaźników musi być stosunkowo niewielki, aby umożliwić sprawne stosowanie, w związku z tym konieczny jest wybór i agregacja mierzonych zjawisk. Trzeba zatem zaakceptować nie- uchronną subiektywność doboru zestawu wskaźników, starając się jedy- nie uczynić ten proces możliwie najbardziej systematycznym, naukowym i obejmującym najistotniejsze zagadnienia [Černe, Kušar 2010: 9–13]. Podstawowymi pojęciami związanymi z pracą przy użyciu wskaź- ników są wzajemnie powiązane elementy: dane, wskaźniki, indeksy (wskaźniki syntetyczne) oraz informacja (ryc. 2). Ryc. 2. Relacje pomiędzy elementami związanymi z pracą przy użyciu wskaźników Źródło: opracowanie własne na podstawie: Segnestam 2002: 15 Dane są elementem wyjściowym w pracy nad wskaźnikami i sta- nowią w związku z tym bazę dla wskaźników, indeksów oraz informa- cji. Zasadnicze znaczenie ma dostępność, jakość i sposób pozyskiwania danych. Zazwyczaj nie są one używane do opisu zmian stanu środowiska, gospodarki czy aspektów społecznych. Na podstawie danych opracowy- wane są wskaźniki, które stanowią najbardziej podstawowe narzędzie analizowania zmian. Indeksy (wskaźniki syntetyczne) powstają przez połączenie dwóch lub więcej wskaźników, ewentualnie kilku danych. Są one zazwyczaj używane na wyższych, bardziej zagregowanych poziomach analitycznych, np. na poziomie kraju lub regionu. Służą prezentacji pewnych szerszych zjawisk w ramach poszczególnych sek- torów, np. Living Planet Index, dotyczący aspektów środowiskowych. Analizy bazujące na wskaźnikach, indeksach oraz rzadziej – danych, przynoszą rezultat w postaci informacji, która stanowi istotną pod- stawę w procesie decyzyjnym [Segnestam 2002: 15]. Generalnie przyjmuje się zasadę tworzenia niedużych zestawów dobrze dobranych wskaźników, które są starannie wybierane zgodnie z przyjętymi kryteriami selekcji. Kryteria te ustala się często zgod- nie z tzw. zasadami Bellagio [Hardi, Zdan 1997, za: Hass i in. 2002: 16–17] zakładając, że dla doboru wskaźników ważne są następujące kryteria wyboru: 20 Wprowadzenie • trafność z punktu widzenia polityk; • prostota; • ważność; • dostępność danych w przyjętych przedziałach czasowych; • dobra jakość i dostępność ze względu na koszt pozyskania; • zdolność agregacji informacji; • wrażliwość na niewielkie zmiany; • wiarygodność. Podkreśla się, że dane wykorzystywane do budowy wskaźni- ków powinny być możliwe do uzyskania w ramach rozsądnych kosz- tów, właściwie udokumentowane i dobrej jakości oraz aktualizowane w regularnych odstępach czasu za pomocą wiarygodnych procedur. Jak już wspomniano, powinny być stosunkowo nieliczne, klarowne, zwięzłe i umożliwiające bogate analizy. Ponadto ich zmiany powinny być moż- liwe do jednoznacznego zinterpretowania jako dobre lub złe [Hass i in. 2002: 16–17]. W większości krajów gromadzeniem danych oraz tworzeniem na ich podstawie systemów wskaźników zrównoważonego rozwoju zaj- mują się narodowe instytucje statystyczne, a także inne agendy rzą- dowe, organizacje pozarządowe oraz międzynarodowe [Hass i in. 2002: 9]. W Wielkiej Brytanii rozwój zrównoważony jest prezentowany za pomocą zestawu wskaźników jakości życia (Quality of Life headline indicators), natomiast na poziomie Unii Europejskiej przez Europej- ską Agencję Środowiska w raportach środowiskowych [Hass i in. 2002: 10–11]. Przegląd stosowanych na świecie, w Europie i w Polsce wskaź- ników zrównoważonego rozwoju i zrównoważonego rozwoju miejskiego zaprezentowano w rozdziałach 3.3, 3.4 i 3.5. Wskaźniki jakości życia i atrakcyjności miast są tworzone na podstawie danych gromadzonych w Eurostat i urzędach statystycz- nych poszczególnych krajów (rozdziały 4.3 i 5.4). Do pomiaru jakości życia służą mierniki stanowiące liczbowy wyraz badanego zjawiska lub obiektu. Można je podzielić na trzy grupy: mierniki jednowskaźni- kowe, wielowskaźnikowe i syntetyczne. Pierwsze z nich są nazywane wskaźnikami i dzieli się je na obiektywne (niezależne od odczuć ludzi, będące wielkościami mierzalnymi) i subiektywne (określające odczu- cia ludzi, związane z zadowoleniem lub jego brakiem). Mierniki wie- lowskaźnikowe nazywane są czynnikami i charakteryzują tzw. cechy i struktury ukryte. Mierniki syntetyczne to inaczej indeksy – agregaty wskaźników, które są podsumowaniem powiązanych ze sobą informa- cji. Są one wynikiem procedury rangowania, skalowania i agregowania zmiennych w jeden złożony indeks [Ostasiewicz 2002; 190]. W ocenie 21 Wprowadzenie wskaźnikowej zrównoważonej rewitalizacji miejskiej stosuje się wskaź- niki pozyskiwane przez operatorów rewitalizacji, przedsiębiorców oraz w ramach badań terenowych (rozdział 6.2). Oceniając jakość przestrzeni miejskiej – ze względu na dominujący aspekt jakościowy analizowanych zjawisk – nie stosuje się pomiaru wskaźnikowego, jedynie metody przeliczania zjawisk jakościowych na wartości liczbowe (bonitacja), co umożliwia ich porównywanie w zakre- sie stanu istniejącego i tendencji zmian, a także porównania poszcze- gólnych elementów zagospodarowania przestrzeni. Metody badań jakości przestrzeni miejskiej przedstawiono w rozdziale 7.4, a czynniki jakości przestrzeni publicznej w rozdziale 8.1. W rozdziale 9. znalazło się zestawienie tabelaryczne czynników stosowanych w poszczególnych koncepcjach, wykorzystane do określenia czynników i kryteriów jako- ści przestrzeni publicznej centrum miasta w metodzie oceny. 1.4.2. Badania jakościowe Badania jakościowe powstały w wyniku krytyki badań ilościowych, która nasiliła się w latach 60. i 70. XX w. jako ich alternatywa. Były rozwijane równoległe w różnych dziedzinach nauki, przede wszystkim w socjologii, psychologii, pedagogice i naukach o zdrowiu. W toku ich rozwoju zostały wypracowane różnorodne metody i techniki badawcze, a metodologia zyskiwała szczegółowość i profesjonalność [Juszczyk 2013: 7]. „Badania jakościowe to interpretatywne, naturalistyczne podejście do świata. Oznacza to, że badacze jakościowi badają rzeczy w ich naturalnym środowisku, próbując nadać sens lub interpretować zjawiska przy użyciu terminów, którymi posługują się badani ludzie” [Denzin, Lincoln 2010: 23]. Pojęcie badania jakościowe jest trudne do jednoznacznego zdefinio- wania. Jako pewne wspólne cechy tych badań można wymienić analizy, opis i wyjaśnianie zjawisk społecznych. Mogą one zawierać doświadcze- nia jednostek lub grup, związane z ich prywatną lub zawodową prak- tyką życiową. Jako metody badawcze zazwyczaj są stosowane obserwa- cja, wywiady, nagrywanie, analizy dokumentów, obrazów, filmów czy muzyki reprezentujących ludzkie doświadczenia oraz interakcje. „Spo- łeczne badania jakościowe są perspektywą opisu, zrozumienia i cza- sami wyjaśniania zjawisk społecznych, edukacyjnych czy kulturowych poprzez badania empiryczne i analizę doświadczeń indywidualnych i grupowych, definicji świata społecznego oraz interakcji społecznych, przy użyciu jakościowych metod badawczych lub analizy jakościowej” [Juszczyk 2013: 8]. 22 Wprowadzenie W przypadku jakości przestrzeni publicznej centrum miasta, trud- ności w ocenie wynikają z wieloaspektowości tego zjawiska, braku odpowiednich baz danych (IGPiK 1996: 30], a także z niełatwej oceny niewymiernych elementów przestrzeni publicznej (jej kompozycja, walory estetyczne, tożsamość miejsca). „Badane są zatem wyobrażenia obszaru i opinie na jego temat, ale także czynniki i uwarunkowania mające wpływ na waloryzację przestrzeni” [Dudek-Mańkowska 2009: 60]. Należy zatem dla osiągnięcia mierzalnych, porównywalnych rezul- tatów w badaniach jakości przestrzeni publicznej dokonać przełożenia danych jakościowych na wartości liczbowe, stosując przyjęte kryteria i założenia. CZĘŚĆ I KONCEPCJE 2. Miasto, centrum miasta, przestrzeń publiczna. Definicje i interpretacje Badania jakości przestrzeni publicznej centrum miasta należy widzieć przez pryzmat szerszego zagadnienia, jakim jest całe mia- sto. Zarówno centrum miasta, jak i zlokalizowana w nim przestrzeń publiczna stanowią integralny element jednostek osadniczych od zara- nia ich powstania. Koncentracja różnego rodzaju wartości i aktywności w centrum sprawia, że odgrywa ono w mieście szczególną rolę, pomimo swej relatywnie niewielkiej powierzchni. Centrum, także staromiej- skie, ze zlokalizowanymi tam obiektami historycznymi i ukształtowaną w przeciągu niejednokrotnie wielowiekowego rozwoju przestrzenią publiczną, określa atrakcyjność miasta jako całości, a także odzwiercie- dla tożsamość i buduje wizerunek, stanowiąc często najbardziej zapa- miętywany fragment przestrzeni miejskiej. Dlatego też, przed przystąpieniem do analizy koncepcji i proce- sów rzutujących współcześnie na rozwój miasta, dokonano przeglądu interpretacji pojęć takich, jak: miasto, centrum miasta oraz przestrzeń publiczna, starając się nakreślić ich zasadnicze cechy w przeszłości i obecnie. Zaprezentowano także stosowane dotychczas metody deli- mitacji centrum. Autorska propozycja delimitacji centrum – wykorzy- stująca nowe pojęcie kluczowej przestrzeni publicznej (rozdział 10.1) w ramach syntetycznej metody oceny jakości przestrzeni publicznej centrum – została przedstawiona w części II książki, w rozdziale 10.2. 2.1. Miasto Pojęcie miasta, jedno z najbardziej podstawowych dla urbanistyki, jest różnie definiowane przez badaczy, wielu z nich podkreśla brak zadowalającej definicji. Przede wszystkim wskazywana jest ogromna różnorodność jednostek osadniczych określanych tym terminem oraz złożoność i wielowarstwowość tego pojęcia [Regulski 1986; Nowak 1993]. Do wieku XX miasto było wyjątkową, a nie powszechną formą osadnictwa. Fizyczne i społeczne rozgraniczenie między zamkniętym murami obszarem zurbanizowanym a otaczającym je środowiskiem przyrodniczym oraz między ludnością miejską i wiejską straciło zna- czenie w wieku XIX, kiedy miasto rozciągnęło się poza linię murów 27 KONCEPCJE miejskich w otwarty krajobraz wskutek procesów uprzemysłowienia i urbanizacji [Tölle 2010: 9]. W. Ostrowski w połowie lat 70. XX w. pisał, że szczególnie współcześnie trudno jest o definicję miasta, ponie- waż pojęcie to dotyczy jednostek osadniczych diametralnie różnych w skali – równolegle egzystują wielkie metropolie i małe miasteczka, w których czas jakby się zatrzymał [Ostrowski 1975: 138]. Miasto jest, z jednej strony, wytworem społeczeństwa, z drugiej zaś stanowi kolektywne oraz indywidualne doświadczenie jego użytkow- ników i twórców. Jest w związku z tym, z jednej strony, przedmiotem i rzeczą, z drugiej – wartością i ideą [Pacione 2005, Paddison 2000, za: Lisowski 2007b: 20–21]. Często mówi się o dwóch kategoriach, w któ- rych można rozpatrywać miasto: strukturę fizyczną, zespół różnych form przestrzennych, oraz konstrukcję składającą się z różnorodnych grup społecznych, wartości społecznych i ekonomicznych [Węcławowicz 1999: 34]. J. M. Chmielewski [2001: 25] podkreśla, że to właśnie spo- łeczność mieszkańców wytwarza środowisko zamieszkania, kształtując specyficzny typ krajobrazu miejskiego. Podobnie widziała kwestię poję- cia miasta H. Adamczewska-Wejchert, która twierdziła, że miasto nie jest tworem urbanisty-architekta, ale pewną „konstrukcją funkcjonal- no-przestrzenną, organizowaną przez władze i ożywianą przez społecz- ność miasta” [Adamczewska-Wejchert 1995: 6]. Powstawanie miast było związane z przejściem od myślistwa i zbieractwa do rolnictwa i osiadłego trybu życia – rozwojem złożoności struktury społecznej i jej potrzeb. Za podstawowe czynniki warunku- jące pojawianie się miast można uznać: korzystne warunki środowiska naturalnego, czynniki komunikacji, obronności, gospodarcze, obyczajo- wo-prawne, społeczne oraz czynnik kompozycji [Czarnecki 2001: 102]. Ten ostatni pozostawał wtórny w stosunku do wymienionych wcze- śniej, ulegając przemianom w różnych okresach historycznych [Wej- chert 1984: 15]. Ważnym elementem kształtującym przestrzeń miast były też koncepcje i wzorce społeczne, kulturowe i estetyczne, a także elementy odziedziczone po uprzednich formach osadniczych oraz kata- klizmy. Wojny, pożary czy powodzie, które doprowadzały do wielkich zniszczeń tkanki pierwotnej i wprowadzenia w to miejsce nowych elementów, czasem stanowiły istotny krok naprzód w rozwoju prze- strzennym miasta dzięki możliwościom znaczącej ingerencji w układ urbanistyczny w trakcie odbudowy [Kulesza 2011]. Pierwotne osady stawały się z czasem miastami, w wyniku przyjmowania coraz więk- szej liczby pełnionych funkcji: wytwórczości rzemieślniczej, centrum władzy i administracji oraz procesów wymiany i obsługi rolniczego zaplecza. Wraz z rozwojem funkcjonalnym miasta postępował rozwój 28 Miasto, centrum miasta, przestrzeń publiczna. Definicje i interpretacje jego struktury przestrzennej, kształtowały się przestrzenie wspólnego i indywidualnego użytkowania [Piotrowska 2010: 222]. Elementem tej struktury od czasu powstania osad o charakterze miejskim była prze- strzeń publiczna. M. Kochanowski definiuje miasto w sposób synte- tyczny, twierdząc, że jest to koncentracja plus przestrzeń publiczna, przez koncentrację rozumiejąc treść miasta w postaci różnorodnych aktywności człowieka i społeczeństwa oraz wszelkich form społecznego współżycia, a przestrzenie publiczne traktując jako miejsce ich najsil- niejszej manifestacji [Kochanowski 2002: 5]. Miasto można opisać za pomocą pewnych jego charakterystycznych cech, jak np.: duża liczba ludności mieszkającej na obszarach o wysokiej gęstości zamieszkania, nierolnicze źródła utrzymania ludności, miejski (tzn. nierolniczy) charakter użytkowania ziemi, intensywna miejska zabudowa mieszkaniowa [Nowak 1993: 5]. J. M. Chmielewski definiuje pojęcie miasta w następujący sposób: Miasto jest zatem historycznie ukształtowanym typem osiedla, wyznaczo- nym istnieniem konkretnej społeczności cząstkowej, skoncentrowanej na pewnym obszarze, o odrębnej organizacji, uznanej prawnie oraz wytwa- rzającej w ramach swojej działalności zespół trwałych urządzeń material- nych o specyficznej fizjonomii, która odzwierciedla odrębny typ krajobrazu [Chmielewski 2001: 26]. Wyróżnia cztery elementy tworzące strukturę miasta, która jest wielokrotnie złożona i charakteryzuje się skomplikowaną siecią stosun- ków oraz zależności między składowymi częściami: Są to: „(1) struk- tura organizacji prawnej; (2) struktura funkcjonalna; (3) struktura społeczna; (4) struktura fizjonomiczna” [Chmielewski 2001: 26]. Z kolei T. Sumień [1992: 11] wyróżnia w mieście strukturę funkcjonalną, prze- strzenną, ekologiczną, społeczną i krajobrazową. W pracy niniejszej pojawia się często określenie środowisko miej- skie – w kontekście zrównoważonego rozwoju miejskiego, jakości życia oraz jakości przestrzeni. Jest ono rozumiane jako część środowiska człowieka, i stanowi jego specyficzną przestrzeń życiową, o szczegól- nej, wielostronnej roli [Sumień 1992: 10]. Z kolei środowisko fizyczne miasta to elementy materialne stworzone przez człowieka (środowisko antropogeniczne) oraz środowisko przyrodnicze. System miejski jako całość składa się ze środowiska zbudowanego oraz otoczenia społeczno -kulturalnego [Sumień 1992: 12]. Wielokrotnie podkreślaną przez różnych autorów cechą miasta jest jego zmienność. A. Wallis o przemianach miasta pisał w kontek- ście jego rozwoju – wymiany tkanki materialnej, reprodukcji struktur 29 KONCEPCJE i obyczajów społecznych [Wallis 1979: 165]. A. Harańczyk również podkreśla, że miasto nie osiąga nigdy stanu docelowego, ponieważ stan taki nie istnieje: miasto znajduje się w procesie ciągłych przemian, nie osiągając nigdy stanu wewnętrznej równowagi, a przejściowe stany są początkiem kolejnych etapów przeobrażeń. Ta cecha miasta – jego cią- gła zmienność i brak stabilności – jest znaczącym utrudnieniem w pro- gramowaniu jego stanu przyszłego [Harańczyk 1998: 11]. Współcześnie za zjawiska nadające największy impuls przemianom miast uważa się globalizację, rozwój nowoczesnych technologii, sektora usług i nauki, informatyzację, przemiany gospodarcze i demograficzne oraz koncepcję zrównoważonego rozwoju, uznającą konieczność przebu- dowy gospodarek miejskich w kierunku proekologicznym. Tendencje te mają zasięg ogólnoświatowy i stawiają przed miastami nowe wyzwania w zakresie rozwoju gospodarczego, społecznego i politycznego. Szcze- gólną rolę przypisuje się miastom dużym i ich regionom miejskim [Hall 1993; Sassen 1994, Domański 1997, za: Zborowski 2000: 61]. Przecho- dzenie miast z formy charakterystycznej dla epoki społeczeństwa prze- mysłowego do współczesnego miasta epoki społeczeństwa informacyj- nego niesie za sobą konsekwencje w postaci zmiany formy miast, nie ma jednak jeszcze w chwili obecnej przekonania co do przyszłej formy miasta. W wieku XIX rozwój transportu miejskiego oraz możliwość przesyłania energii na większe odległości spowodowały destrukcję sku- pionego układu miasta epoki przedindustrialnej, ale dopiero w okresie kolejnych stu lat miasto przyjęło formę układu dzielnic, sprzężonych za pomocą układu komunikacyjnego i ośrodków centralnych. Dlatego też trudno obecnie określić przyszłą, docelową formę miasta infor- macyjnego, szczególnie w sytuacji, kiedy ciągłe zmiany bez określe- nia stanu docelowego, zgodnie z koncepcjami postmodernistycznymi, można uznać za stan trwały [Lisowski 2002: 36]. Za podstawową cechę nowej formy miasta uważa się rozproszenie i brak klarownej struk- tury obszaru zurbanizowanego, będące konsekwencją procesów dekon- centracji i ekspansji przestrzennej miast [Sagan 2002, Lisowski 2002]. Występują też procesy reurbanizacji centrum miasta, niewywołujące skutków w postaci jego dalszej ekspansji przestrzennej, a prowadzące do przemian struktury wewnętrznej [Lisowski 2002: 38]. Pojawiają się propozycje odejścia od tradycyjnego pojęcia miasta i zastąpienia go abs- trakcyjną kategorią centralności i przestrzeni scentralizowanych [Sas- sen 2003, za: Kuryłowicz 2008: 28]. Trzeba jednak jednocześnie zwrócić uwagę, że mówi się o renesansie miasta dzięki dominującym obecnie tendencjom rozwojowym, w tym procesom globalizacyjnym i doktrynie neoliberalnej w sferze ekonomicznej, politycznej i społecznej: miasta 30
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jakość przestrzeni publicznej centrum miasta. Przykład miast średnich regionu łódzkiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: