Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00255 014030 12791439 na godz. na dobę w sumie
Japonizm w sztuce modernizmu. Obrazy przepływającego świata - ebook/pdf
Japonizm w sztuce modernizmu. Obrazy przepływającego świata - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 162
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8461-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> kultura, sztuka, media >> sztuki plastyczne
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Książka daje czytelnikowi niezwykle użyteczne kompendium wiedzy na temat oddziaływania ukiyo-e na artystów różnych krajów europejskich - i nie tylko. Podsumowuje dzieje paryskiej fascynacji „japońszczyzną” - również w wymiarze rynku sztuki i zainteresowań szerszej publiczności, jak też prezentuje początki japonizmu polskiego, z nieodzowną postacią Feliksa Jasieńskiego - Mangghi. Omawia wpływ estetyki ukiyo-e na artystów pochodzenia holenderskiego, aktywnych w Afryce Południowej. (...) Na gruncie polskim jest to zupełnie nowa analiza, poszerzająca pole wiedzy na temat japonizmu, ale też wprowadzająca do polskiej literatury wcześniej jej nieznanych, a często znakomitych artystów.
dr Joanna Wasilewska Dyrektor Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Julia Niewiarowska-Kulesza, Aneta Pawłowska Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Sztuki 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 65 RECENZENCI Zbigniew Bania, Joanna Wasilewska REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKCJA I KOREKTA Elwira Olejniczak KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT TYPOGRAFICZNY I SKŁAD Tomasz Pietras PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: Katsushika Hokusai – The Great Wave at Kanagawa (https://commons.wikimedia.org) Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Authors, Łódź 2016 Wydanie I. W.07722.16.0.K Ark. druk. 10,125 ISBN 978-83-8088-460-1 e-ISBN 978-83-8088-461-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ........................................................................................................................... 7 Stan badań nad wpływami sztuki japońskiej na sztukę Zachodu .................... 11 Japońskie drzeworyty ukiyo-e ................................................................................. 17 Rozdział I ............................................................................................................. 21 Japonizm w kulturze i sztuce europejskiej ............................................................ 23 Ziemie polskie i japońszczyzna ................................................................................ 36 Rozdział II ........................................................................................................... 41 Impresjoniści ............................................................................................................... 43 Édouard Manet .......................................................................................................... 44 Claude Monet ............................................................................................................... 52 Edgar Degas ................................................................................................................ 57 Mary Cassatt ............................................................................................................... 67 James McNeill Whistler ............................................................................................. 73 Rozdział III ......................................................................................................... 79 Postimpresjoniści ....................................................................................................... 81 Paul Gauguin ............................................................................................................... 81 Henri de Toulouse-Lautrec ....................................................................................... 85 Rozdział IV ......................................................................................................... 97 Holendrzy i „Kraj Kwitnącej Wiśni” ........................................................................ 99 George Hendrik Breitner ........................................................................................ 103 Vincent van Gogh ..................................................................................................... 111 6 Spis treści Rozdział V ......................................................................................................... 129 Afryka Południowa i japonizm. Tło historyczne ................................................ 131 Emigranci ze „Starego Kraju” i Japonia .............................................................. 134 Zakończenie .................................................................................................... 143 Bibliografia ..................................................................................................... 147 Spis ilustracji ................................................................................................. 157 Wstęp Tytułowe „obrazy przepływającego świata” to nic innego jak japońskie drzeworyty określane mianem ukiyo-e1. Przez stulecia bowiem w Japo- nii postrzegano świat jako ulotną i niestabilną rzeczywistość otaczają- cą człowieka. Tak właśnie twierdził japoński pisarz z XVII wieku – Asai Ryōi – w powieści pt. Ukiyo-monogatari (czyli Opowieści przepływającego świata): 1 W historii sztuki terminem ukiyo-e („obraz świata, który przemija”) określa się twór- czość szkoły malarskiej i drzeworytniczej, która powstała i rozwinęła się pomiędzy począt- kiem okresu określanego mianem Tokugawa (lub Edo) a jego schyłkiem, czyli w latach 1615–1868. Tematem artystycznych zainteresowań tej szkoły stało się powszednie, codzienne życie mieszkańców miasta, rozbłyskujące jedynie w krótkotrwałych, ulotnych momentach łatwych przyjemności, niewymagających umysłowego wysiłku ani kulturalnego wysublimo- wania. Sztuka stała się apoteozą życia i ideologii nowej warstwy społecznej – wzbogaconego mieszczaństwa. Na początku artyści myśleli, że najlepszym środkiem wypowiedzi będzie malarstwo. Szybko jednak zmienili zdanie i zastąpili je drzeworytem, który wydawał się być lepszym rozwiązaniem ze względu na swoją cenę i dostępność. Forma powstających grafik była czytelna, a szybkość wytwarzanych kopii umożliwiała zaspakajanie społecznego zapo- trzebowania. Zasadniczą cechą, wyróżniającą szkołę ukiyo-e spośród innych kierunków malar- skich tego okresu, był bez wątpienia wybór tematu. Skojarzenie tematyki, odpowiadającej zainteresowaniom szerokich warstw mieszkańców miasta, z tradycjami rodzimego, barwnego stylu szkół Tosa i Kano oraz ze znaną już dawniej techniką drzeworytniczą dało w rezultacie wspaniały rozkwit drzeworytu jako osobnej gałęzi sztuki japońskiej. W ciągu ponad 200 lat tworzenia drzeworytów ukiyo-e ich jakość pozostawała na wysokim poziomie. Bez wątpienia była to zasługa mentalności Japończyków, którzy mając wrodzone poczucie piękna i estetyki, a także obowiązku wykonywania pracy rzetelnie, nigdy nie pozwoliliby na tworzenie tan- detnych ilustracji. Drzeworyty ukiyo-e stanowią kwintesencję klimatu kulturalnego czasów. Ożywa w nich stara Japonia, widziana w blaskach i cieniach ówczesnego życia, w barwnych, ciągle zmiennych akcesoriach ubioru, w niezmiennej grze ludzkich uczuć – miłości, nienawiści, bohaterstwa i zemsty. Oglądając je, odnosi się wrażenie uczestniczenia w spektaklu czy spa- cerze w tłumie bezimiennych postaci, przechadzających się po starym Edo (czyli dzisiejszym Tokio). Drzeworyty ukiyo-e stanowią niejako dokument historyczny tamtych czasów – barw- nych wnętrz herbaciarni, domów rozpusty, sklepów i świątyń, nieistniejących już dziś zaułków starego Edo. Szerzej: The floating world of Ukiyo-e. Shadows, dreams and substance, essays by S. Kita, L. E. Marceau, K. L. Blood, J. D. Farquhar, New York 2001 oraz F. Harris, Ukiyo-e: The Art of the Japanese Print, Singapore 2010, s. 10 i passim. 8 Japonizm w sztuce modernizmu Żyjąc tylko przez chwilę oddajemy się radości płynącej z księżyca, śniegu, kwit- nienia wiśni i liści klonu; Śpiewając pieśni, pijąc wino i zatracając się w prze- mijaniu, przepływaniu, nie dbamy ni trochę o pospolitość, która zagląda nam w twarz; omijamy przeszkody tak jak tykwa unoszona z prądem rzeki – to wła- śnie nazywamy UKIYO2. Tymi słowami poeta sformułował światopoglądowe credo swojej epoki, jako czasu ulotnego, przepływającego „jak tykwa unoszona prądem rzek”. Wyrażenie zastosowane przez Ryōi – ukiyo nie było nowe w zwyczajowości Japonii, stworzyli je buddyjscy mnisi, a pochodziło z okresu średniowiecza. Jednak to on nadał mu nowy sens eksponujący znaczenie życia w społeczeń- stwie pełnym zmian, społeczeństwie ukształtowanym po epoce wyniszcza- jących wojen domowych. Ukiyo odnosić się miało do otaczającego ich świata pełnego udręki i złudzeń, w którym jedyne co pewne, to fakt, iż nic nie jest stałe. W XVII wieku wyraz ten zmienił swój pesymistyczny wydźwięk i stał się nie- jako mottem hedonistów, którzy zamiast zamartwiać się tym, co otacza czło- wieka, proponowali korzystanie z życia ziemskiego, wciąż nowe przyjemności oraz towarzystwo uroczych kurtyzan. Okazuje się, że jeden termin potrafi doskonale opisać nastroje dwóch całkowicie odmiennych ideologicznie epok. Słowo ukiyo szybko znalazło zastosowanie w rozmaitych dziedzinach kul- tury, od malarstwa i drzeworytu (znanego pod nazwą ukiyo-e), po opowia- dania i powieści, które otrzymały nazwę ukiyozōshi czyli „książki ulotnego świata”3. To właśnie owa zmienność, ulotność jak również niedopowiedze- nie oraz sensualny, zanurzony w świecie natury charakter japońskich sztuk wizualnych zachwyciły w XIX wieku wielu europejskich artystów i miłośni- ków sztuki, ale także zwykłych bourgeoisie. Celem niniejszej publikacji jest przybliżenie tak istotnego dla kultury i sztuki świata zachodniego odkrycia grafiki z „Kraju Kwitnącej Wiśni”4, którego dokonali kolekcjonerzy i artyści w połowie XIX wieku5. Fakt ten 2 A. Ryōi, Ukiyo-monogatari, [w:] B. Romanowicz, Utagawa Kuniyoshi. W świecie legend i fantazji, Muzeum Narodowe w Krakowie, 2011, s. 23–29. 3 M. Melanowicz, Literatura japońska. Od VI do połowy XIX wieku, Warszawa 1994, s. 488. 4 Autorki uznały, iż malownicza peryfraza „Kraj Kwitnącej Wiśni” zaaprobowana przez M. Bańko (Słownik peryfraz, czyli wyrażeń omownych, Warszawa, 2009, s. 237) i ujęta w cudzy- słów nie ma w języku polskim jednoznacznie pejoratywnej wymowy, i że może być używana wymiennie z określeniem „Kraj Wschodzącego Słońca“ lub „kraj samurajów” na oznaczenie Japo- nii. Co więcej, kwiat wiśni (sakura) szybko opadający i nietrwały to symbol Japonii, który zyskał tam uznanie z powodu krótkiego czasu kwitnienia, jest niezwykle mocno i pozytywnie zakorze- niony w estetyce japońskiej. Ponadto jest często wykorzystywaną metaforą ulotnej natury życia. Szerzej: S. Tomoko, Sztuka japońska. W szczegółach, przeł. J. Kolczyńska, Warszawa 2010. 5 Znacząca część publikacji jest zmienioną i poszerzoną wersją pracy magisterskiej Julii Niewiarowskiej-Kuleszy, która powstała w Katedrze Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego podczas seminarium magisterskiego prof. Eleonory Jedlińskiej. 9 Wstęp spowodował znaczące przekształcenia w odbiorze sztuk wizualnych w mo- dernizmie. Zmiany dotyczyły np. sposobu komponowania obrazów i grafik, ale też znacznego poszerzenia wątków tematycznych. Co więcej, fascynacja Japonią spowodowała o nieomal pół wieku późniejsze otwarcie twórców ze Starego Kontynentu na inne kultury pozaeuropejskie, jak chociażby kulturę i sztukę „Czarnej Afryki”. Przejawów japonizmu można poszukiwać w XIX wieku w wielu dziedzinach sztuk pięknych, ale autorki zadecydowały, że główny nacisk zostanie położony na kwestie dotyczące malarstwa i grafiki, choć poruszane będą też kwestie przyczyn tej niezwykłej fascynacji. Książka została podzielona na pięć rozdziałów – w pierwszym czytelnik zostaje wprowadzony w tematykę związaną z europejską fascynacją sztuką i kulturą Japonii z uwzględnieniem źródeł tej admiracji w Polsce. Przybli- żony zostanie sposób w jaki drzeworyt japoński pojawił się w Europie za- równo wśród polskich twórców, jak i kolekcjonerów. W drugim i trzecim rozdziale ukazane zostały sylwetki oraz twór- czość kolejnych artystów, którzy poddali się urokowi japońskich drzewo- rytów, przenosząc ich poszczególne cechy na swoje dzieła. Drugi rozdział poświęcony został sztuce impresjonizmu. Począwszy od założyciela grupy – Édouarda Maneta, poprzez sylwetki takich artystów jak: Claude Monet, Edgar Degas, Mary Cassatt i James McNeill Whistler. W trzecim rozdziale zaprezentowano sylwetki artystów przynależących do nurtu zwanego post- impresjonizmem. Zaprezentowane tu zostały postaci Henriego de Toulouse- -Lautreca i Paula Gauguina. Rozdział czwarty traktuje o wpływach sztuki japońskiej na Holandię, z uwzględnieniem twórczości George’a Hendrika Breitnera i Vincenta van Gogha. W ostatnim piątym rozdziale poruszona zostaje tematyka wpływów sztuki i kultury japońskiej w Afryce Południowej. Nurt ten wyraźnie zaznacza się w twórczości artystów o holenderskich korzeniach, którzy wyemigrowali ze swej ojczyzny na rubieże świata. Poprzez ten ostatni kontekst japonizm staje się wyraźnie globalnym trendem w sztuce przełomu XIX i XX wieku. Należy zaznaczyć, iż w wydawnictwach zachodnich traktujących o te- matyce wpływów sztuki japońskiej na malarstwo modernistyczne stosuje się zwyczajowo dwa sposoby podejmowania tej problematyki. Jest to albo podział na artystów, albo na motywy inspirujące poszczególnych malarzy. W niniejszej publikacji zdecydowano się na pierwsze rozwiązanie, gdyż dzięki ukazaniu różnych aspektów wpływu sztuki Wschodu na całą twór- czość danego artysty (a nie jedynie prezentacji wybranych zagadnień) praca będzie pełniejsza, zaś żadne z dzieł (które nie wpisywałoby się w konkretny motyw) nie zostanie pominięte. Japonizm w sztuce modernizmu japońskiej na sztukę Zachodu Stan badań nad wpływami sztuki 10W publikacji omówiono głównie obszar zachodniej Europy, przede wszystkim Francji, która stanowiła w omawianym okresie niekwestiono- wane centrum sztuki i kultury. Nie można zapominać też o istotnych twór- cach z Wielkiej Brytanii (James McNeill Whistler) oraz Holandii (Vincent van Gogh, George Breiner), Afryki Południowej (Hugo Naudé, Frans Oerder, Pieter Wenning), a także Stanów Zjednoczonych (Mary Cassatt, która jednak większość życia spędziła we Francji). W przyjętym w pracy zasięgu penetracji historyczno-porównawczej mieszczą się dzieła malarskie stworzone w drugiej połowie XIX wieku, w których dostrzec można znaczące oddziaływania sztuki japońskiej (ze szczególnym uwzględnieniem drzeworytu). W przypadku niektórych ar- tystów zaliczanych do impresjonistów (tj. Mary Cassatt oraz Henriego de Toulouse-Lautreca, którego tak naprawdę trudno przyporządkować do kon- kretnego nurtu, przeważnie jednak wymieniany jest wraz z postimpresjoni- stami), ten wpływ zaznaczył się silnie nie w obrazach, lecz w grafikach (co także zostało omówione). Z przeglądu literatury wynika, że tematyka dotycząca związków sztuki zachodniej z kulturą i sztuką japońską jeszcze do niedawna nie cie- szyła się zbyt dużym zainteresowaniem badaczy. O ile wpływ drze- worytu japońskiego na secesję został dość dokładnie omówiony, chociażby przez Mieczysława Wallisa6, tak o oddziałaniu sztuki Dalekiego Wschodu na malarstwo zachodnioeuropejskich impresjonistów napisano w Polsce bar- dzo niewiele. Wyjątkiem pozostaje w tej kwestii Michał Sobeski (1877–1939), teoretyk i popularyzator sztuki egzotycznej, który opracowując wydanie książki pod tym tytułem Sztuka egzotyczna tuż przed wybuchem II wojny światowej, odnotował przenikliwie: Na artystycznych tych kontaktach zyskała jedynie Europa. Artyści tej miary co Whistler, Degas czy Tolouse-Lautrec ogromnie dużo zawdzięczają sztuce japoń- skiej. Impresjonizm, ta największa zdobycz malarstwa europejskiego w wieku XIX, inspirował się japońską wirtuozowską ekonomią komponowania obrazu z niewielu syntetycznych plam, rzuconych pozornie od niechcenia i całkowicie dowolnie7. 6 Zob.: M. Wallis, Secesja, Warszawa 1984; por.: G. Fahr-Becker, Secesja, przeł. B. Ostrow- ska, Warszawa 2004. 7 M. Sobeski, Sztuka egzotyczna, Warszawa 1971, s. 398. 11 Wstęp Niestety tego nurtu badań uczeni polscy nie podjęli. Należy bowiem za- znaczyć, że nie istnieje do dziś, polskie samodzielne opracowanie, które podejmowałoby problem wpływu drzeworytu japońskiego na sztukę impre- sjonistów i postimpresjonistów tworzących w zachodniej Europie. Temat ten poruszany jest natomiast w publikacjach poświęconych malarstwu postim- presjonistycznemu, jednak stanowi wówczas jedynie wzmiankę, jedną z hi- potez, którą próbuje się potwierdzić za pomocą zaledwie kilku przykładów. Do najistotniejszych publikacji, opracowanych w języku polskim i poświę- conych wpływowi drzeworytu japońskiego na malarstwo impresjonizmu, zaliczyć można Impresjonizm Zdzisława Kępińskiego8 oraz przetłumaczoną z języka angielskiego Historię impresjonizmu Johna Rewalda9. Drugi z wy- mienionych pisarzy jest bez wątpienia najwybitniejszym znawcą tematu, doskonale przybliża życiorysy i twórczość francuskich artystów, jednak o samym oddziaływaniu rycin japońskich na ich prace wspomina niewiele. Podobna sytuacja odnosi się do tekstów autorstwa Z. Kępińskiego, który jedynie w kilku miejscach zaznacza, że istnieje prawdopodobieństwo, iż taki wpływ mógł istnieć. Autorzy publikacji poświęconych postimpresjoni- zmowi wyraźniej wskazują na zainteresowanie artystów Japonią. Ważnym głosem w dyskusji są też fragmenty monumentalnej publikacji Marii Rzepińskiej dotyczącej kwestii koloru w malarstwie europejskim10. Autorka, omawiając „inwazję wpływów egzotycznych na sztukę Europy”, podkreśla rolę pierwszeństwa „estetyki plansz japońskich”11. W wywodzie akcentuje znaczenie braci Goncourtów (Julesa i Edmonda) oraz Vincenta van Gogha12. W książce autorstwa Wiesława Juszczaka13 zatytułowanej Postim- presjoniści pojawiają się już fragmenty listów czy dzienników, w których ar- tyści opisują swoją fascynację tym krajem, jednak nadal, czytając tę pozycję, odczuwa się pewien niedosyt. Gdyby ograniczyć się jedynie do publikacji w języku polskim, można by pomyśleć, że wpływ drzeworytu japońskiego na malarstwo drugiej połowy XIX wieku na zachodzie Europy był znikomy, że można o nim mówić jedynie w kategorii przypuszczeń. Zupełnie inny sposób patrzenia proponują publikacje zagraniczne. Naj- ciekawsze badania dotyczące tego tematu miały miejsce w latach 70. XX 8 Zob.: Z. Kępiński, Impresjonizm, Warszawa 1986. 9 Zob.: J. Rewald, Historia impresjonizmu, przeł. J. Guze, Warszawa 1985; G. Crepaldi, Impre- sjoniści, przeł. K. Dyjas, Z. Okulus, D. Ściborowska-Wytrykus, Warszawa 2003; J. P. Couchoud, Sztuka francuska II, przeł. E. Bąkowska, Warszawa 1981; H. Duchting, Impresjonizm, przeł. J. Szymańska-Kumaniecka, Warszawa 2006. 10 M. Rzepińska Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, t. 2, Kraków 1979. 11 Ibidem, s. 153. 12 Ibidem, s. 154–155. 13 Zob.: W. Juszczak, Postimpresjoniści, Warszawa 1985 oraz J. Rewald, Post-Impressionism. From van Gogh to Gauguin, New York 1956. Japonizm w sztuce modernizmu 12wieku, kiedy wraz z licznymi wystawami powstawały kolejne publikacje analizujące owo zagadnienie. Jedną z najistotniejszych pozycji tego czasu jest The Great Wave: The influence of Japanese Woodcuts on French Prints au- torstwa Colty Feller Ives14, która analizując twórczość poszczególnych ar- tystów, doskonale ukazała wszystkie aspekty owego wpływu. Wprawdzie publikacja koncentruje się głównie na zachodnioeuropejskiej grafice, jed- nak posłużyła do zaprezentowania w pracy sylwetek Mary Cassatt, Henri de Toulouse-Lautreca, a także Edgara Degasa. Bardzo istotną pozycją oka- zał się być także katalog z lat 70. XX wieku pt. Japanese Influence on French Art 1854–1910, w którym znajduje się tekst Japonisme: Japanese Influence on French Painting 1854–191015 autorstwa Geralda Needhama. Esej ten okazał się istotny przede wszystkim ze względu na samo podejście autora do tematu. Odkrył on, że jeszcze do połowy XX wieku krytycy i badacze zagadnienia nie dostrzegali wpływu drzeworytu japońskiego na malarstwo impresjoni- styczne. Dopiero badania z lat 70. ubiegłego wieku uświadomiły znawcom, że sztuka Dalekiego Wschodu oddziaływała nie tylko na twórczość Édouarda Maneta, ale również na dzieła artystów wychodzących w plener, czyli na najbardziej impresjonistyczne prace np. Claude’a Moneta16. Kolejne większe publikacje wydano 30 lat później. Z początkiem XXI wieku ukazały się dwie bogato ilustrowane pozycje – obie zatytułowane Japonisme. Pierwsza z nich, autorstwa Lionela Lambourne’a17, podzielona została na zagadnienia doty- czące wpływu drzeworytu japońskiego na malarstwo, grafikę i rzemiosło artystyczne począwszy od połowy XIX wieku do lat 20. wieku następnego. Chociaż publikacja ta nie zawiera nowych informacji, przynajmniej z za- kresu malarstwa, może jednak posłużyć jako źródło ikonograficzne, gdyż reprodukcje w niej zamieszczone (w przeciwieństwie do opracowań z lat 70. ubiegłego wieku) są bardzo dobrej jakości. Z kolei publikacja Siegfrieda Wichmanna dostarcza informacji na temat pełnej bibliografii japonizmu18. Ponadto zawiera interesujący katalog schematów formalnych i motywów stosowanych przez artystów europejskich adaptujących do swojej sztuki wzory japońskie. Czasem skojarzenia te mogą jednak budzić pewne kontro- wersje. Wątpliwości wiążą się na przykład z próbą udowodnienia podobień- stwa pomiędzy stojącą na scenie piosenkarką namalowaną przez Degasa, 14 Zob.: C. F. Ives, The Great Wave: The influence of Japanese Woodcuts on French Prints, New York 1974. 15 Zob.: Japanese Influence on French Art 1854–1910, essays by G. P. Weisberg, P. D. Cate, G. Needeham, M. Eidelberg, W. R. Johnston, Cleveland 1975. 16 Por.: J. Duwfa, Winds from the East. A study in the art of Manet, Degas, Monet and Whistler 1856–86, Stockholm 1981, P. Francastel, Impressionisme, Paris 1970, D. Keene, Landscapes and portraits. Appreciations of Japanese culture, London 1972. 17 Zob.: L. Lambourne, Japonisme: Cultural Crossings between Japan and the West, London 2005. 18 Zob.: S. Wichmann, Japonisme: The Japanese Influence on Western Art Since 1858, London 2007. 13 Wstęp a walczącym samurajem z drzeworytu japońskiego mistrza. Podobieństwo to miałoby polegać na tym, że oboje zostali ujęci z otwartymi ustami (ona śpiewa, a on mobilizuje się do walki, wydając złowieszczy okrzyk). Wśród późniejszych prac przywołane są przez Wichmanna abstrakcyjne obrazy Marka Tobeya z 1970 roku, które podzielają charakterystyczną dynamikę i autonomię gestu wyraźnie zauważalną we wschodniej kaligrafii. Bardzo istotny materiał badawczy stanowią oczywiście listy, przede wszystkim autorstwa Vincenta van Gogha, pisane do brata Theo. Owa kore- spondencja została przetłumaczona na język polski, jednak jak się okazuje, niekompletnie, dlatego też zdecydowałyśmy się sięgnąć do przekładu anglo- języcznego. Podobnie sytuacja wygląda z listami Pissarro pisanymi do syna. Odnosząc się do dostępnej w języku polskim literatury rozpoznania wpły- wów kultury Japonii na sztukę zachodniej Europy, należy jednak nadmienić, że powstało w ostatnich latach bogate piśmiennictwo dotyczące wpływów sztuki japońskiej na malarstwo polskie. Do ważnych publikacji w tym zakresie należy katalog Inspiracje sztuką Japonii w malarstwie i grafice polskich moder- nistów19. Znaczący wzrost badań nad wpływami sztuki japońskiej na polskie malarstwo przełomu wieków można zaobserwować studiując katalogi wy- dane przez krakowskie Muzeum Sztuki i Techniki Manggha20. Redagowane są one przez Annę Król, a dotyczą zarówno zagadnienia najbardziej ogólnego pt. Japonizm polski21, jak i bardziej szczegółowych dedykowanych twórczości poszczególnych artystów: Anna Król Obraz świata, który przemija. Inspiracje sztuką Japonii w malarstwie Jana Stanisławskiego i jego uczniów22; Manggha Bo- znańskiej. Inspiracje sztuką Japonii w malarstwie Olgi Boznańskiej23; Podróż do Japonii. Inspiracje sztuką Japonii w twórczości Juliana Fałata24; Wyczół w Japonii25. 19 Inspiracje sztuką Japonii w malarstwie i grafice polskich modernistów [katalog wystawy], oprac. Z. Alberowa, Ł. Kossowski, Kielce–Kraków 1981. 20 Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, zostało powołane do życia z inicjatywy Andrzeja Wajdy i otwarte w 1994 r. jako Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha. Przez dziesięć lat stanowiło oddział Muzeum Narodowego w Krakowie, będąc zarazem miejscem aktywnej działalności Fundacji Kyoto – Kraków im. Andrzeja Wajdy i Krystyny Zachwatowicz. W roku 2005 Muzeum zostało usamodzielnione decyzją Ministra Kultury i otrzymało status państwowej instytucji kultury, a od roku 2007 działa jako placówka muzealna. Zgodnie z ideą Fundatorów powstał w Krakowie „dom dla kolekcji sztuki japońskiej”, zgromadzonej głównie przez Feliksa Mangghę Jasieńskiego, a przechowywanej od 1920 roku w Muzeum Narodowym w Krakowie. Szerzej: http://manggha.pl/about-museum [dostęp: 12.05.2016]. 21 A. Król, Japonizm polski, Kraków 2011. 22 Eadem, Obraz świata, który przemija. Inspiracje sztuką Japonii w malarstwie Jana Stani- sławskiego i jego uczniów, Kraków 2007. 23 Eadem, Manggha Boznańskiej. Inspiracje sztuką Japonii w malarstwie Olgi Boznańskiej, Kraków 2006. 24 Eadem, Podróż do Japonii. Inspiracje sztuką Japonii w twórczości Juliana Fałata, Kraków 2009 25 Eadem, Wyczół w Japonii, Kraków 2012. Japonizm w sztuce modernizmu 14Równie wartościowa pozycja to Japonia w kulturze i sztuce polskiej końca XIX i początków XX wieku Agnieszki Kluczewskiej-Wójcik26. Książka ta pre- zentuje pogłębioną refleksję nad obecnością Japonii w kulturze i sztuce polskiej końca XIX i początków XX wieku. Odnosi się do kształtowania japo- nizmu w Polsce, oceny tychże inspiracji przez polską krytykę artystyczną, a także roli Paryża jako centrum rozprzestrzeniania „japońskiej gorączki” (przez sformułowanie to należy rozumieć silne japońskie inspiracje obecne także w życiu codziennym, np. w modzie). Interesującym polskim opracowaniem, prezentującym zupełnie pomi- jany wcześniej w literaturze temat związków kulturowych pomiędzy Ja- ponią a Republiką Zjednoczonych Prowincji w XVII wieku, jest publikacja autorstwa Macieja Tybusa zatytułowana Holendersko-japońskie związki kul- turowe i inspiracje Japonią w sztuce holenderskiej XVII stulecia27. Wprawdzie badacz omawia w niej okres wcześniejszy, ale zapoczątkowane wówczas przemiany w modzie i obyczajach holenderskiego społeczeństwa oraz nowa ikonografia malarstwa holenderskiego, jak też przemiany w rzemiośle arty- stycznym tego kraju, są kontynuowane w następnych stuleciach. W tym miejscu należy jeszcze dodać, iż w celu dokładnego omówienia te- matu należało gruntownie zapoznać się z historią, kulturą oraz sztuką „Kraju Kwitnącej Wiśni”, do czego posłużyły wnikliwe opracowania autorstwa Zofii Alberowej28: O sztuce Japonii oraz dwa wstępy do katalogów: Sztuka japońska w zbiorach polskich29 i Drzeworyt japoński XVII–XX w. (we współ- pracy z Małgorzatą Dzieduszycką30). Publikacje te dostarczają niezbędnych informacji dotyczących wspomnianych wyżej zagadnień31. Z nowszych źró- deł godną polecenia pozycją jest Estetyka i sztuka japońska. Wybrane za- gadnienia, której autorką jest Beata Kubiak Ho-Chi32. Na gruncie polskim za ekspertów zajmujących się historią Japonii uważa się Jolantę Tubielewicz33 oraz Wiesława Kotańskiego, który (poza licznymi uznanymi tekstami hi- storycznymi) napisał także książkę34 opowiadającą o sztuce tego kraju. Ze względu na styl trudno jednak uznać ją za opracowanie naukowe warte 26 A. Kluczewska-Wójcik, Japonia w kulturze i sztuce polskiej końca XIX i początków XX wieku, Toruń 2016. 27 M. Tybus, Holendersko-japońskie związki kulturowe i inspiracje Japonią w sztuce holen- derskiej XVII stulecia, Warszawa–Toruń 2016. 28 Zob.: Z. Alberowa, O sztuce Japonii, Warszawa 1987. 29 Zob.: Z. Alberowa, Sztuka japońska w zbiorach polskich, Warszawa 1988. 30 Zob.: Z. Alberowa, M. Dzieduszycka, Drzeworyt japoński XVII–XX w., Kraków 1959. 31 Zob także: G. Fahr-Becker, Japanese Prints, Koln 2007. 32 B. Kubiak Ho-Chi, Estetyka i sztuka japońska, Kraków 2009. 33 Por.: J. Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocław 1984; Idem, Kultura Japonii. Słownik, Warszawa 1996. 34 Zob.: W. Kotański, Sztuka Japonii, Warszawa 1974. 15 Wstęp wykorzystania35. Równie pomocne było opracowanie encyklopedyczne Mi- chała Derenicza pt. Japonia – Nippon36 oraz monografia dotycząca Zmian społecznych w Japonii w XIX i XX wieku pod redakcją Elżbiety Kostowskiej- -Watanabe. Szczególnie interesujący był zwłaszcza fragment jej autorstwa dotyczący historii przemian społecznych i kulturowych po okresie szogu- natu Tokugawa (1603–1868)37. Warto podkreślić, iż procesy te zapocząt- kowane przez władze na początku okresu Meiji były wymuszone przez zewnętrzną presję sytuacji geopolitycznej38, a ich konsekwencją było zbliże- nie pomiędzy kulturą japońską a zachodnią. Podobnych zagadnień dotyczy także publikacja pt. Japonia autorstwa Ewy Pałasz-Rutkowskiej i Katarzyny Stareckiej39. Istotnym źródłem wiedzy o roli przypisywanej drzeworytom ukiyo-e w „kraju samurajów” były dla autorek także publikacje Anny Maleszko, Be- aty Romanowicz i Anny Król40. Te badaczki i kuratorki są organizatorkami wielu wystaw dotyczących sztuki japońskiej, m.in.: w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Szczecinie. Anna Maleszko jest m.in. autorką książki prezentują- cej bogatą, warszawską kolekcję drzeworytu japońskiego (z pracami Kasa- matsu Shiro, Ohara Shoson czy Watanabbe Seitei) pt. Krajobrazy Japonii41, w której omawia genezę i ewolucję drzeworytu japońskiego, jego odmiany i tematykę, a także związki z malarstwem. Ponadto znajdują się tam słow- niki z informacjami dotyczącymi technik i formatów drzeworytu japoń- skiego oraz japońskich pojęć i terminów, a także biogramy artystów42. 35 Autorki w kwestiach związanych z kulturą i historią Japonii korzystały także z opra- cowań zagranicznych, m.in.: V. Hilska, Dzieje i kultura narodu japońskiego. Krótki zarys, przeł. S. Gawłowski, Warszawa 1957; C. Totman, Historia Japonii, przeł. J. Hunia, Kraków 2009. 36 M. Derenicz, Japonia – Nippon, Warszawa 1977 zwłaszcza s. 185–197 (Malarstwo) oraz s. 290–308 (Teatr). 37 E. Kostowska-Watanabe, Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach, [w:] Zmiany społeczne w Japonii w XIX i XX wieku. Wybrane zagadnienia, red. Eadem, Kraków 2012, s. 13–90. Tam znajduje się także poszerzona bibliografia dotycząca historii Japonii. 38 Ibidem, s. 49 i passim. 39 E. Pałasz-Rutkowska, K. Starecka, Japonia. Historia państw świata w XX wieku, Warszawa 2004.40 B. Romanowicz, Obraz – pismo – znak. O odczytywaniu japońskiego drzeworytu, [w:] Toruń- skie studia o sztuce Orientu, red. J. Malinowski i M. Wojtczak, t. 1, Toruń 2004, s. 55–63; oraz Eadem, Drzeworyty, [w:] Sztuka japońska w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, 1994, s. 19–28. 41 A. K. Maleszko, Krajobrazy Japonii. Drzeworyt japoński ukiyo-e i shin hanga ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 2005; Eadem, Współczesna sztuka japońska z kolekcji. Mitsugiego Mochidy w Muzeum Narodowym w Warszawie, [w:] Sztuka Dalekiego Wschodu. Studia, red. J. Malinowski, Warszawa 2008, s. 135–147. 42 A. K. Maleszko, Krajobrazy Japonii…, s. 103–118. Japonizm w sztuce modernizmu 16Ważnym wydarzeniem pogłębiającym wiedzę o sztuce Japonii była monumentalna wystawa monograficzna pt. Arcydzieła sztuki japońskiej w kolekcjach polskich prezentowana w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Muzeum Narodowym w Warszawie, Muzeum Narodowym we Wrocławiu oraz Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Wystawie to- warzyszył bogato ilustrowany katalog opracowany przez Annę Król43. 浮 世 絵 43 Arcydzieła sztuki japońskiej w kolekcjach polskich, red. A. Król, Kraków 2014. Drzeworyty japońskie drzeworyty ukiyo-e 17 Ryc. 1. Suzuki Harunobu, Dwóch kochanków pod parasolką w śniegu, 1767, drzeworyt, 27,2 x 20,2 cm, Art Institute of Chicago 18 Japonizm w sztuce modernizmu Ryc. 2. Kitagawa Utamaro, Takashima Ohisa używająca dwóch lusterek by przyjrzeć się fryzurze, 1795, drzeworyt, 36,2 x 25,1 cm, Museum of Fine Arts, Boston Drzeworyty 19 Ryc. 3. Toshusai Sharaku, Aktor Otani Oniji III jako Yakko Edobei, 1794, drzeworyt barwny, 38,1 x 22,9 cm, Henry L. Phillips Collection, The Metropolitan Museum of Art, New York 20 Japonizm w sztuce modernizmu Ryc. 4. Katsushika Hokusai, Wielka fala w Kanagawie z cyklu 36 widoków na górę Fuji, 1826–1833, drzeworyt barwny, 25 x 37 cm, The Metropolitan Museum of Art, New York
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Japonizm w sztuce modernizmu. Obrazy przepływającego świata
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: