Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00426 007294 14239795 na godz. na dobę w sumie
Jarosław Marek Rymkiewicz. Metafizyka - ebook/pdf
Jarosław Marek Rymkiewicz. Metafizyka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 218
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8387-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-31%), audiobook).

Autorka zaprasza miłośników poezji na spotkanie z liryką Jarosława Marka Rymkiewicza, w której odnajdujemy problemy uniwersalne, zawsze głęboko dotykające istoty człowieczeństwa. Kluczem do lirycznego świata Marzena Woźniak-Łabieniec uczyniła pojęcie metafizyki, kształtujące podstawowe sensy twórczości lirycznej autora Thema regium, począwszy od tomów najwcześniejszych po ostatnie.

Poetycka wizja świata rodzi się w dialogu z różnymi koncepcjami filozoficznymi. Wiersz jest próbą znalezienia spoiwa w świecie chaosu i rozpadu. Rymkiewiczowska poezja metafizycznych pytań dotyka tajemnicy przekraczającej poznawalną zmysłowo rzeczywistość, docieka przyczyny i zasady wszechświata, relacji między ciałem, umysłem a nazywającym je słowem -w konsekwencji towarzyszy refleksji wyrastającej z problematyki religijnej: pyta o Boga, duszę, nieśmiertelność, obecność zła, miejsce człowieka w świecie, sens jego istnienia czy pośmiertny wymiar egzystencji.

Rymkiewiczowska metafizyka to również symboliczna „rozmowa” poprzez teksty ze zmarłymi twórcami, z „Wielkimi Duchami”, to próba dialogu z pisarzami poprzednich epok, który dokonuje się dzięki naszej wiedzy o zmarłych i pozostawionym przez nich tekstom, to zachęta, również dla Czytelników, do takich poetyckich Zaduszek.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redakcja serii „PROJEKT: EGZYSTENCJA I LITERATURA” Marzena Woźniak-Łabieniec, Przemysław Dakowicz, Arkadiusz Morawiec Marzena Woźniak-Łabieniec – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Literatury Polskiej XX i XXI wieku, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Włodzimierz Bolecki REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI I LAYOUT Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano zdjęcie Jarosława Marka Rymkiewicza autorstwa Elżbiety Lempp © Copyright by Marzena Woźniak-Łabieniec, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07637.16.0.M Ark. wyd. 8,2; ark. druk. 13,625 ISBN 978-83-8088-386-4 e-ISBN 978-83-8088-387-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI 5 7 9 Wykaz skrótów Wstęp KLASYCYZM METAFIZYCZNY? 17 Kryzys kultury europejskiej 18 22 Poeta budzi zmarłych 24 Metafizyk i archetypy Pożegnanie z Wergiliuszem 28 Rozmowy z Wielkimi Duchami 34 POETA I JĘZYK 41 44 W matni Wittgensteina. Traktat metafizyczny Obrona metafizyki. Utracona godność maga Głos w sporze o uniwersalia Zmartwychwstać, znaczy być czytanym Bóg w zagadce języka Dialogi filozoficzne 53 60 66 72 80 101 Wiersz – trup, który gada. Liryka przeciw śmierci O kondycji człowieka 113 W POSZUKIWANIU DRUGIEJ STRONY 114 W grudce cyklonu, na ruszcie raju. 135 Poetyckie hipostazy zaświata 144 Pytania zadawane Bogu 161 Książę Psuj i Duch Nicości 175 Na wpół umarły ale na wpół żywy. 182 W prześwicie istnienia Protest przeciw śmierci 197 Zakończenie 205 Bibliografia (wybór) 211 Indeks osób SPIS TREŚCI 6 WYKAZ SKRÓTÓW W książce zastosowano następujące skróty tytułów publikacji Jarosława Marka Rymkiewicza: – Animula, Łódź 1964. An – Anatomia, Warszawa 1970. At – Co to jest drozd, Warszawa 1973. CD CzGJ – Człowiek z głową jastrzębia, Łódź 1960. CzJK – Czym jest klasycyzm, Warszawa 1967. DWG – Do widzenia gawrony, Warszawa 2006. K KP M MDP – Moje dzieło pośmiertne, Kraków 1993. PCh TR UM ZNBP – Znak niejasny, baśń półżywa, Warszawa 1999. ZSM – Zachód słońca w Milanówku, Warszawa 2002. – Pastuszek Chełmońskiego, Warszawa 2014. – Thema regium, Warszawa 1978. – Ulica Mandelsztama, Kraków 1992. – Konwencje, Łódź 1957. – Kochankowie piekła, Warszawa 1975. – Metafizyka, Warszawa 1963. 7 WSTĘP Jarosław Marek Rymkiewicz jest pisarzem, który nie pozosta- wia czytelników obojętnymi. W świadomości wielu to twórca programu współczesnego klasycyzmu, postulujący nawiązania do bogatego dorobku kultury śródziemnomorskiej. W pamięci innych to poeta nobilitujący literaturę baroku. Zwracano rów- nież uwagę na jego działalność translatorską (przekłady poezji Mandelsztama, Stevensa, Aikena, Cummingsa, Szekspira czy imitacje Calderona). Gorące kontrowersje wzbudzały eseje hi- storycznoliterackie poświęcone wielkim romantykom. W ostat- nich latach poeta nie pozwala o sobie zapomnieć, publikując, budzące żywe dyskusje, książki zawierające autorską wizję hi- storii Polski. Spory wokół jego ostatnich utworów (zwłaszcza wokół tetralogii Wieszanie – Kinderszenen – Samuel Zborowski – Reytan. Upadek Polski, a także niektórych wierszy i wypowie- dzi politycznych), w których próbuje określić tożsamość naro- dową Polaków i źródła ją kształtujące, jakkolwiek bardzo istot- ne, odwracają uwagę od Rymkiewicza-poety, gdy tymczasem 9 – jak pisze sam autor – ta dziedzina twórczości jest dla niego najważniejsza1. Po otrzymaniu Nagrody Nike deklaruje: „Li- teratura nikomu i niczemu nie służy, służyć nie powinna i słu- żyć nie może – ani państwu, […] ani politykom, ani gazetom, ani żadnej władzy. […] Potrzebuje tylko czytelników. Istnieje dlatego, że oni istnieją”. Z myślą o czytelnikach poruszonych wypowiedziami autora Wieszania, a zaciekawionych i chcących pogłębić wiedzę na temat jego liryki, a także z myślą o innych miłośnikach poezji powstaje niniejsza publikacja. Tych, którzy dzięki jej lekturze zainteresują się bliżej twórczością Jarosława Marka Rymkiewicza, zachęcam również do zapoznania się z książką Klasyk i metafizyka (Kraków 2002)2. Celem tej publikacji jest przywrócenie czytelnikom Rym- kiewicza-p o e t y, podejmującego uniwersalne, zatem zawsze aktualne problemy egzystencji. To próba nakreślenia metafi- zycznej wizji świata wyłaniającej się z wierszy współczes- nego klasyka oraz ukazanie, w jakich kontekstach pojawia się w jego utworach pojęcie metafizyka, kształtujące zasadnicze sensy tej poezji. Termin ten został potraktowany jako klucz do świata przedstawionego Rymkiewiczowskich wierszy. Z jednej strony o jego wadze świadczy miejsce, jakie zostaje mu przy- znane we wczesnych tomach i szkicach poety, z drugiej – do- minująca tematyka metafizyczna tomów ostatnich. Istotne jest spojrzenie na Jarosława Marka Rymkiewicza jako na poetę 1 W jednym z wywiadów deklarował: „Przede wszystkim uważam się za poetę, który próbuje swoich sił także w innych gatunkach” – Jak dobrze być poetą powiatowym (Z Jarosławem Markiem Rymkiewiczem rozmawia Andrzej Waśko), „Arka” 1993, nr 44/45, s. 62. 2 Moja pierwsza książka, z której wyników badań korzystam w niniejszej pub- likacji, skierowana była do badaczy-literaturoznawców. Zawiera rozważania dotyczące szczegółowych kwestii intertekstualnych oraz w większym stop- niu skupia się na prozie. WSTĘP 10 poszukującego inspiracji (zarówno dla programu klasycyzmu, jak i dla twórczości lirycznej) w różnych kierunkach myśli filo- zoficznej. Interpretacja poezji przez pryzmat filozofii wydaje się uzasadniona3, gdyż tak jedna, jak i druga próbuje ustosunkować się w pewien sposób do rzeczywistości. Filozof i poeta stawiają sobie od wieków te same pytania (dotyczące istoty bytu, sen- su istnienia, ludzkiego losu) i próbują na nie odpowiadać, choć filozofia – w przeciwieństwie do poezji – posługuje się w tym celu określoną metodologią. Jednak i ona nie zawsze jest konse- kwentna. Więzy logiki rozluźniają się, dlatego Rowiński mógł napisać, iż „spekulacja filozoficzna – coraz rzadziej goszcząca w dziełach profesjonalnych filozofów – znajduje swe schro- nienie w poezji”4. Rymkiewicz nie kryje filozoficznych lektur, wprowadza do wierszy odpowiednią terminologię, stylizuje wypowiedź poetycką na wypowiedź filozoficzną (por. Traktat metafizyczny; Heidegger: Sein zum Tode; Ale do rzeczy), przywo- łuje nazwiska filozofów (Spinoza był pszczołą; Jesienny wierszyk dla Edmunda Husserla; Dla Platona), wykorzystuje tytuły ich dzieł (Nowa Atlantyda; Krytyka czystego rozumu). Jednocześ- nie podkreśla, że jego dialog z filozofią nie prowadzi do łącze- nia odmiennych stanowisk przywoływanych myślicieli. Poeta może nawiązywać do różnych koncepcji w różnych utworach, nie dbając przy tym, by wyłaniający się z jego tekstów zespół poglądów był koherentny. Poezja nie może być bowiem służką filozofii czy wykładnikiem określonego systemu. Filozofia je- dynie inspiruje do poszukiwania własnej, wyrażonej językiem 3 Do ciekawych prób uzasadnienia takiej perspektywy badawczej należy koncepcja W. Stróżewskiego, który w artykule poświęconym metafizyce Leśmiana, wychodząc od fenomenologii, określa warunki filozoficznej in- terpretacji poezji (por. tenże, Istnienie i sens, Kraków 1994, s. 194–195). 4 C. Rowiński, Człowiek i świat w poezji Bolesława Leśmiana. Studium filozofi- cznych koncepcji poety, Warszawa 1982, s. 136. 11 WSTĘP poezji wizji świata, własnego spojrzenia na rzeczywistość, stworzenia własnej metafizyki. Konieczne jest zatem wyjaśnie- nie sposobu rozumienia terminu metafizyka w odniesieniu do twórczości Rymkiewicza. Należy zwrócić uwagę na potrzebę odróżnienia p o e z j i w c h o d z ą c e j w  d i a l o g z  r ó ż n y- m i k o nc e p c j a m i m e t a f i z y c z n y m i (w utworach tego typu metafizyka rozumiana jest najczęściej w taki sposób, w jaki rozumieją ją filozofowie, do których poeta nawiązuje) od p o e- z j i sensu stricto m e t a f i z y c z n e j. Tutaj pod tym pojęciem będziemy rozumieli poruszanie w utworach problematyki prze- kraczającej poznawalną zmysłowo rzeczywistość. Może to być zatem próba określenia pierwszej przyczyny i zasady wszech- świata, jego substancji oraz struktury, uchwycenia praw nim rządzących (takich jak: stałość i zmiana, przypadek i konieczno- ści, determinizm i wolna wola), dociekanie relacji zachodzących między ciałem a umysłem człowieka. Są to także zagadnienia wyrastające z problematyki religijnej (Bóg, dusza, nieśmiertel- ność), zmierzające do określenia miejsca człowieka w świecie, sensu istnienia wszelkich bytów, pośmiertnego wymiaru ludz- kiej egzystencji5. W twórczości Rymkiewicza oba przywołane powyżej typy związków z metafizyką przenikają się. Nie zawsze można wyznaczyć granicę, która oddzielałaby wiersze nawią- zujące do filozofów, od utworów ujawniających własną wizję świata poety. W tych pierwszych problematyka metafizyczna dominuje w warstwie leksykalnej. Są to teksty, w których świa- tem przedstawionym jest specyficzny język filozoficzny. Wy- daje się wtedy, że poecie bardziej zależy na pokazaniu sposobu konstruowania wywodu, podkreśleniu zawiłości języka niż na 5 Taka klasyfikacja zagadnień metafizycznych została przyjęta za K. Ajdukie- wiczem (por. tenże, Zagadnienia i kierunki filozofii. Teoria poznania. Metafi- zyka, wstęp K. Szaniawski, Warszawa 1983, s. 102–103). WSTĘP 12 powtórzeniu przesłania filozoficznego, do którego nawiązuje. Uwaga czytelnika koncentruje się wtedy na s p o s o b i e prze- kazu, który w dużej mierze decyduje o dodatkowych sensach komunikatu. Tak jest w wierszach Spinoza był pszczołą; Traktat metafizyczny; Heidegger: Sein zum Tode. Przeciwnie jest w przy- padku utworów drugiego typu, które zostały nazwane powyżej poezją metafizyczną. Tutaj terminologia filozoficzna pojawia się rzadziej, uwaga czytelnika zostaje skierowana na k o m u n i- k a t. Głos własny poety brzmi dobitniej. Konieczne jest pod- kreślenie, iż znaczenie użytego tu terminu: poezja metafizyczna n i e j e s t t o ż s a m e ze znaczeniem, jakie nadał mu Dryden w odniesieniu do poezji Jahna Donne’a6 czy Hernas, piszący o niektórych poetach polskiego baroku7. To, charakteryzujące poezję siedem nastowieczną, określenie sugerowało specyficz- ną stylistykę utworów. Metafizyczna poezja Rymkiewicza, tak jak ją tutaj rozumiemy, bliższa byłaby raczej barokowej poezji rzeczy ostatecznych, jej dominującym tematem jest bowiem temat śmierci, z którym wiążą się pytania o pośmiertne formy bytowania ludzkiego ciała. Jednak i to określenie nie wydaje się adekwatne, nie jest bowiem – jak to miało miejsce w przy- padku poezji rzeczy ostatecznych – zakorzeniona w żadnym systemie religijnym, jest raczej p o e z j ą m e t a f i z y c z- n y c h p y t a ń. Są to pytania o trans cendencję, o możliwość poznania i doświadczenia Boga, o sens istnienia bytu, sens śmier- ci i rozpadu ciała, o przyczynę obecności zła we wszechświecie, którego przejawem jest nie tylko cierpienie, lecz także kruchość, nietrwałość bytów materialnych. Taka koncepcja literatury 6 Por. Herbert J. C. Grierson, Metaphysical Lyrics and Poems of the Seventeenth Century, Oxford 1921, podaję za: M. Schlauch, Angielscy poeci metafizyczni XVII wieku, „Przegląd Humanistyczny” 1960, z. 5, s. 47. 7 Por. Cz. Hernas, Poeci metafizyczni, [w:] tenże, Barok, Warszawa 1976, s. 22 i n. 13 WSTĘP metafizycznej bliska byłaby tej, o której pisze Błoński8. Terminu tego nie ogranicza on wyłącznie do twórczości barokowej. Wska- zuje na utwory różnych epok, które zasługiwałyby na takie mia- no. Jej korzeni doszukuje się w szczególnej relacji między twór- czością literacką (sztuką) a religią. Badacz zauważa ogromny wpływ religii (zwłaszcza chrześcijaństwa) na literaturę, czego przejawem są utwory dwojakiego rodzaju. Pierwsze odzwier- ciedlają określony system religijny, są wykładnikiem konkret- nego wyznania. Drugie natomiast to te, które nie podlegają ta- kiej klasyfikacji, w których „sacrum jest kapryśne, objawia się niespodziewanie, zwraca przeciw rutynie i przyzwyczajeniu. Tym samym zbliża się często do granicy schizmy czy herezji”, choć – jak badacz zaznacza – być może nie jest to herezja, lecz po prostu przypomnienie i ożywienie „istniejących niegdyś (lub gdzie indziej) i zapomnianych możliwości duchowych chrześcijaństwa”9. Błoński, zwracając uwagę na konieczność odróżnienia „literatury chrześcijańskiej” od „chrześcijaństwa” dzieł literackich, te drugie nazywa utworami m e t a f i z y c z - n y m i (co nie znaczy, że utwór powstały z inspiracji metafi- zycznych nie może być religijny). W tym znaczeniu nazywa metafizycznymi utwory Cervantesa, Szekspira, Goethego czy Dostojewskiego. Podkreśla, że można je znaleźć także w lite- raturze polskiej, która również „odczuwała metafizyczne in- spiracje”. I tu „doświadczenie świętości (niepoznawalnego, nieograniczonego) nie zawsze bywa składne, uspołecznione” a metafizyczne sensy ujawniają się w formach „zaskakujących i nieznanych”10. Zatem utwór metafizyczny to dzieło, które 8 Por. J. Błoński, To, co święte, to co literackie, [w:] tenże, Kilka myśli co nie nowe, Kraków 1985, s. 9–42. 9 Tamże, s. 19. 10 Tamże, s. 25. WSTĘP 14 nie troszcząc się o ortodoksję, pyta o Boga chrześcijan, stawia owemu Bogu ważne pytania, określa jego stosunek do świata i człowieka, ujawnia paradoksy teologii. W takiej konwencji mieści się Rymkiewiczowskie mówienie o Bogu. Kolejne rozumienie pojęcia metafizyka wiąże się w tej twórczo- ści ze sformułowanym przez Rymkiewicza programem współ- czesnego klasycyzmu. W programowym szkicu Puszka Pandory autor pisze o poecie-metafizyku, który sięgając do podświadomo- ści kolektywnej (a więc sfery metafizycznej w rozumieniu Jun- ga), winien przywracać czytelnikom zamierzchłe, zapomniane wzorce archetypiczne, ubierając je w symbolikę swego pokole- nia. Zapisem śmierci archetypalnych wzorców jest zamykający tom Człowiek z głową jastrzębia wiersz Pogrzeb metafizyka. Nieco inaczej zdaje się jednak poeta rozumieć ten termin, gdy kolejny tom opatruje tytułem Metafizyka. Warto bowiem podkreślić, że dominują w nim utwory nawiązujące do szkiców Rymkiewicza. Zbiór ten otwiera wiersz programowy Czym jest klasycyzm, który nazywa współczesny klasycyzm „budzeniem zmarłych”. Liczne wiersze tomu są zapisem tego poetyckiego „obrzędu”. W kon- wencji liryki roli i liryki maski ożywają w tych tekstach postaci z przeszłości (najczęściej poeci). Między przeszłością a teraźniej- szością zostaje nawiązany „dialog”. Obok sięgania do archetypu pojawia się tu zatem sięganie do kultury stworzonej przez przod- ków. Obok symbolu archetypalnego istotnego znaczenia nabie- ra symbol kulturowy, przekazywany z pokolenia na pokolenie. W świetle tych rozważań tytułowa „m e t a f i z y k a” mogłaby być rozumiana jako symboliczna „r o z m o w a” (p o p r z e z t e k s t y) z e z m a r ł y m i p r z o d k a m i. Ta poetycka meta- fizyka dokonywałaby się dzięki naszej wiedzy o zmarłych i dzię- ki pozostawionym przez nich tekstom. Jednym z wierszy przy- wołanego tomu jest utwór zatytułowany W obronie metafizyki. Jest on znamiennym przykładem, że w tej twórczości znaczenia 15 WSTĘP interesującego nas terminu przenikają się nieustannie i nie spo- sób wyznaczyć między nimi ścisłej granicy. Przyjęcie takiej perspektywy odsuwa na dalszy plan nie- zwykle ważny kontekst historyczny, w jakim powstawał w po- wojennej Polsce program współczesnego klasycyzmu. Sytuacja polityczna i społeczna lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych nie pozostała bez wpływu na kształt neoklasycyzmu, natomiast rozwój ruchu solidarnościowego i lata dziewięćdziesiąte przy- czyniły się do zweryfikowania przez Rymkiewicza swego sto- sunku do tradycji. Problematyka ta wymaga jednak osobnego omówienia, podobnie jak relacje między neoklasycyzmem a twórczością poetycką powstającą równolegle (chociażby plo- nem pokolenia „Współczesności”). Osobnym problemem jest także zróżnicowanie w ramach samego neoklasycyzmu11. Przedmiotem rozważań stała się tu twórczość poetycka od tomu Konwencje aż po utwory ostatnie, w których ujawnia się in- teresująca nas problematyka. Choć konieczne były odniesienia także do szkiców historycznoliterackich, wywiadów, wypowie- dzi w ankietach, esejów, rzadziej przekładów czy dramatów, które zostały przywołane przede wszystkim jako komentarze umożli- wiające pełniejsze zrozumienie wierszy. Różne sposoby funkcjo- nowania pojęcia metafizyka w liryce Rymkiewicza uzasadniają s y n c h r o n i c z n e ujęcie jego poezji, dlatego w każdym z roz- działów przywoływane są teksty z różnych okresów. Ujęcie syn- chroniczne nie zmienia faktu, iż niektóre sposoby rozumienia tego terminu były charakterystyczne jedynie dla wczesnej, inne dla późniejszej twórczości poety, a wydaje się ono zasadne, jeśli przypomnimy, że autor Zachodu słońca w Milanówku od debiutu drąży te same tematy, choć zmienia sposób ich ujęcia. 11 Wstępnych rozróżnień dokonał Ryszard Przybylski (por. tenże, Polska poezja klasyczna po roku 1956, „Pamiętnik Literacki” 1964, z. 4). WSTĘP 16 KLASYCYZM METAFIZYCZNY? Minęło już niemal pięćdziesiąt lat od sformułowania przez Ja- rosława Marka Rymkiewicza programu współczesnego klasy- cyzmu. Jego założenia, przedstawione szczegółowo w zbiorze Czym jest klasycyzm (1967), budziły w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych żywe zainteresowanie poetów i krytyki. Główne kierunki interpretacji wytyczone zostały przez Ry- szarda Przybylskiego1, dla którego klasycyzm to „łomotanie do bram” wiecznego (kulturowo) Rzymu; Jerzego Kwiatkow- skiego2, upatrującego wartość tego programu w przywraca- niu zachwianej przez awangardę równowagi między „formą” a „treścią” poezji; Lecha Sokoła3, rozpatrującego twórczość poetycką Rymkiewicza ze względu na ujawniające się w niej 1 Por. R. Przybylski, Między śmiercią a tekstem, [w:] tenże, To jest klasycyzm, 2 Por. J. Kwiatkowski, Nowy klasycyzm – notatki do bilansu, „Twórczość” 1968, 3 Por. L. Sokół, Czym jest klasycyzm, „Poezja” 1971, nr 6, s. 48–57. Warszawa 1978, s. 21–53. nr 4, s. 102–105. 17 dwie zasadnicze postawy: historyczną i egzystencjalną, a tak- że Jana Błońskiego4, podkreślającego romantyczne korzenie klasycyzmu. Kryzys kultury europejskiej Rymkiewicz, formułując nowy programu poetycki, dokonał diagnozy kryzysu kultury śródziemnomorskiej, którą zawarł w szkicach zbioru Czym jest klasycyzm5. Według niego, przy- padający na wiek XVI i XVII kryzys chrześcijańskiej symbo- liki śródziemnomorskiej zaważył na sytuacji ówczesnego, ale i współczesnego człowieka, a także wpłynął na sposób przed- stawiania tego, co sakralne przez poetę6. Wtedy to bowiem zakwestionowana została zarówno teologiczna, jak i psycho- logiczna wartość symboli. Zburzeniu uległ średniowieczny model świata, zgodnie z którym rzeczywistość codzienna była rzeczywistością cudowną, to znaczy głęboko przeżywaną, w której wiara religijna sprowadza się nie tylko (i nie przede wszystkim) do rytuału, lecz jest czynnikiem wywierającym bezpośredni wpływ na losy człowieka, organizującym jego codzienne bytowanie. Pogłębiała ona poczucie jedności ze światem, świadomość pokrewieństwa i sakralności wszyst- kich rzeczy. Rytuały, symbole i dogmaty porządkujące życie człowieka, pozwalające mu poczuć się bezpiecznie w świecie pełnym boskiej harmonii, traciły stopniowo znaczenie wobec postulatów reformacji, a także na skutek dokonań Kopernika i Keplera, Bacona i Galileusza, którzy postawili nieprzekraczal- ną granicę między rzeczywistością cudowną a rzeczywistością 4 Por. J. Błoński, Czym był, czym mógł być klasycyzm, [w:] tenże, Odmarsz, Kraków 1978, s. 123–142. 5 Por. J. M. Rymkiewicz, Czym jest klasycyzm, Warszawa 1967. 6 Sytuację tę szczegółowo przedstawia J. M. Rymkiewicz w szkicu Wygnanie z mitu, [w:] tenże, Czym jest klasycyzm, s. 92–120. KLASYCYZM METAFIZYCZNY? 18 codzienną. Nastąpił proces demitologizacji rzeczywistości, za- gubiono istotę mitu, którą jest: przeświadczenie o  pokrewieństwie wszystkich rzeczy i  o  ich świętości, przeświadczenie o jedności i bezgraniczności wszyst- kich form życia i bytowania […], poczucie jedności świata, po- czucie przynależności i tożsamości z naturą i z członkami ple- mienia7. Uznano, iż to, co boskie jest niewyrażalne, nie może być zatem przekazane poprzez obraz, za pomocą tradycyjnej, skostniałej symboliki. Między obszarem naszego ziemskiego bytowania a przestrzenią metafizyczną powstała przepaść. Ryszard Przybylski do grona odpowiedzialnych za proces desakralizacji świata dołączył Kartezjusza, którego racjona- lizm „podkopał ideę harmonii”. „Kartezjusz rozbił organy św. Cecylii i poszarpał struny liry Orfeusza” (antyczna lira i  chrześcijańskie organy symbolizowały harmonię świata i muzykę sfer). „Otwierając erę autonomii rozumu, dał sygnał do powszechnej sekularyzacji wszystkich dziedzin życia i do gruntownej krytyki mitów cywilizacji śródziemnomorskiej”8. Podarty został testament Pitagorasa, pragnącego zaprowadzić ład na ziemi na wzór boskiego ładu kosmicznego. Nie ufano ani jego metafizyce liczb, ani Heraklitowi godzącemu sprzecz- ności, ani stoickiej wizji ładu opartego na determinizmie i fa- talizmie. Osiemnastowieczny klasycyzm bezskutecznie po- szukiwał zagubionej liry Orfeusza. Przywrócenie harmonii nie było już możliwe. 7 Tamże, s. 96 i 97. 8 R. Przybylski, Klasycyzm a demuzykalizacja świata, [w:] tenże, To jest klasy- cyzm, s. 15. 19 Kryzys kultury europejskiej Jednym z najistotniejszych postulatów współczesnego klasy- cyzmu, wynikających z powyższej diagnozy, była konieczność określenia przez poetę swego stosunku do przeszłości, bowiem, jak pisał Rymkiewicz: rzeczywiste przełomy literackie – a znaczy to: przełomy, które potrafią nadać odrębny wyraz poezji choćby jednego pokole- nia – rozpoczynają się od odnalezienia przez poetów swego miejsca w tradycji9. Sięganie do przeszłości nie jest formą ucieczki od teraźniej- szości, chodzi jedynie o to, by w całym bogactwie minionego czasu osadzić swoje istnienie, by określić stosunek do przod- ków, gdyż tylko rozumiejąc ich życie, możemy zrozumieć włas- ne. Od przeszłości uciec nie sposób, bowiem kultura, kształ- towana przez kolejne wieki, nie pozostaje bez wpływu na nas tu i teraz. Ona nas formuje, niezależnie, czy tego chcemy i czy mamy tego świadomość. Taki stosunek do tradycji wskazu- je wyraźnie na zależność Rymkiewiczowskiego programu od poglądów Eliota, który w jednym z najważniejszych szkiców literackich pisał: Kiedy nowe dzieło powstanie, dzieje się coś, co przytrafia się i  w  stosunku do wszystkich dzieł artyzmu dawniej powsta- łych. Istniejące zabytki tworzą pewien ład idealny stosunku wzajemnego i ład ten zmieniony zostaje przez wprowadzenie w ten układ nowego […] dzieła sztuki10. 9 J. M. Rymkiewicz, Trzy wiersze, [w:] tenże, Czym jest klasycyzm, s. 15–16. 10 T. S. Eliot, Tradycja i talent indywidualny, tłum. H. Pręczkowska, [w:] tenże, Szkice literackie, red. W. Chwalewik, Warszawa 1963, s. 3. KLASYCYZM METAFIZYCZNY? 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jarosław Marek Rymkiewicz. Metafizyka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: