Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00270 005256 12756732 na godz. na dobę w sumie
Jean-Luc Nancy. Dekonstrukcja wobec tradycji - ebook/pdf
Jean-Luc Nancy. Dekonstrukcja wobec tradycji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-898-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jean-Luc Nancy to jeden z najwybitniejszych przedstawicieli dekonstrukcji, długoletni współpracownik i przyjaciel twórcy tego nurtu filozoficznego, Jacques’a Derridy. Nancy’ańskie dzieło, łączące oryginalną formułę myślową z niecodziennymi walorami literackimi, znalazło już uznanie na całym niemal świecie: od Francji po Japonię i obie Ameryki. Czytelnik polski może się z nim zapoznać w pierwszej monografii, jaka ukazuje się w naszym kraju na temat całokształtu twórczości tego znakomitego myśliciela, przedstawiając ją w sposób integralny, wnikliwie, a zarazem jasno i przystępnie - nawet dla osób nieparających się zawodowo filozofią.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jean-Luc Nancy Dekonstrukcja wobec tradycji MAŁGORZATA KWIETNIEWSKA Jean-Luc Nancy Dekonstrukcja wobec tradycji Małgorzata Kwietniewska – Katedra Filozofii Współczesnej Uniwersytet Łódzki, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 16/18 RECENZENT Maria Kostyszak PROJEKT OKŁADKI Joanna Skopińska Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06200.13.0.H ISBN 978-83-7525-873-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Druk i oprawa: Quick Druk SPIS TREŚCI Wstęp ......................................................................................................................... Rozwinięcie skrótów ................................................................................................. Wprowadzenie ........................................................................................................... CZĘŚĆ PIERWSZA Inspiracje ROZDZIAŁ I. Lewicowa recepcja Hegla we Francji i jej oddźwięk w myśli Jeana- Luca Nancy’ego .................................................................................... 1. Ramy czasowe francuskiego heglizmu ................................................................. 2. Nancy a Hagel ....................................................................................................... 3. Niepokój negatywności ......................................................................................... 4. Corpus ................................................................................................................... 5. Podsumowanie ...................................................................................................... ROZDZIAŁ II. Wpływ Heideggera na kształt Nancy’ańskiej filozofii różnicy........... 1. Zakazana reprezentacja ......................................................................................... 2. Podział głosów ...................................................................................................... 3. Heidegger i filozofia różnicy ................................................................................ 4. Podsumowanie ...................................................................................................... ROZDZIAŁ III. Derrida i Nancy dwie wersje dekonstrukcji filozoficznej.................. 7 15 17 39 40 44 46 54 70 73 77 82 97 101 104 106 1. Zarys historyczny pojęcia dekonstrukcji .............................................................. 108 2. Czym jest dekonstrukcja ....................................................................................... 116 3. Przykłady działań dekonstrukcji............................................................................ 4. Wspólne motywy tematyczne u Nancy’ego i Derridy .......................................... 127 5. Podsumowanie ...................................................................................................... 128 CZĘŚĆ DRUGA Filozofia teoretyczna ROZDZIAŁ I. Nowe wzorce w przestrzeni ontologicznej kreowanej przez Nan- cy’ego.................................................................................................... 1. Kreacja .................................................................................................................. 2. Życie ..................................................................................................................... 3. Technika ............................................................................................................... 4. Podsumowanie ...................................................................................................... 130 132 135 140 150 ROZDZIAŁ II. Nowa ontologia ................................................................................... 152 1. Metafizyka a ontologia ......................................................................................... 2. Bycie jedno-mnogie .............................................................................................. 3. Rzeczy ................................................................................................................... 4. Dotyk ..................................................................................................................... 5. Podsumowanie ...................................................................................................... ROZDZIAŁ III. Nancy’ańska filozofia sensu wobec tradycji woli znaczenia ............ 152 158 166 173 183 185 1. Niepamięć filozofii ................................................................................................ 185 2. Podsumowanie ....................................................................................................... 208 CZĘŚĆ TRZECIA Filozofia praktyczna ROZDZIAŁ I. Filozofia sztuki...................................................................................... 210 1. Prezentacja prezentacji .......................................................................................... 211 2. Miejsce sztuki ........................................................................................................ 215 3. Istota sztuki ............................................................................................................ 222 4. Podsumowanie ....................................................................................................... 229 ROZDZIAŁ II. Filozofia religii .................................................................................... 231 1. Dekonstrukcja chrześcijaństwa ............................................................................. 233 2. Dekluzja i adoracja ................................................................................................ 241 3. Podsumowanie ....................................................................................................... 249 ROZDZIAŁ III. Filozofia polityki ................................................................................ 251 1. Wspólnota .............................................................................................................. 252 2. Demokracja ........................................................................................................... 257 3. Dyskurs .................................................................................................................. 261 4. Czyn ....................................................................................................................... 263 5. Podsumowanie ....................................................................................................... 267 Zakończenie ............................................................................................................... 269 Indeks osób ................................................................................................................ 277 Bibliografia prac Jeana-Luca Nancy’ego .................................................................. 283 Bibliografia ................................................................................................................ 299 Sommaire ................................................................................................................... 315 Od Redakcji ............................................................................................................... 321 WSTĘP Przeminęły już lata najgorętszych sporów wokół fenomenu kulturowego, jaki stanowi dekonstrukcja filozoficzna. Jej twórca, Jacques Derrida, a także współ- pracujący z nim myśliciele, uczniowie oraz kontynuatorzy skupiali na sobie uwagę środowisk intelektualnych świata głównie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Wówczas to owa nieformalna szkoła filozoficzna budziła najżywsze emocje: od entuzjastycznej admiracji po gwał- towny sprzeciw. Ten ostatni formułowany był głównie w środowisku filozofów analitycznych, znacznie surowszych w ocenie dekonstrukcji od swoich konty- nentalnych kolegów (gwoli lepszego zrozumienia tej sytuacji zasadniczy korpus niniejszej rozprawy poprzedzony został wprowadzeniem rozpatrującym kwestię podziału filozofii współczesnej na dwa główne nurty, to znaczy filozofię anali- tyczną oraz filozofię kontynentalną). Po latach funkcjonowania szkoły dekonstrukcyjnej oraz ustaleniu się jej ka- nonicznych metod i procedur badawczych ożywienie wokół tego kontrowersyj- nego stanowiska filozoficznego znacznie osłabło, choć wiele kwestii budzących polemiki uczonych wciąż nie zostało jednoznacznie rozstrzygniętych. Wręcz przeciwnie – wydaje się, że utrwaleniu uległy upraszczające stereotypy interpre- tacyjne nadal zamazujące główne przesłanie dekonstrukcji, którym jest filozo- fowanie od strony różnicy (différance), uznawanej za nieusuwalny element rze- czywistości pozbawiony ontycznej konsystencji, bezistotowy, wyłaniający się s p o m i ę d z y wielu bytów, spomiędzy bytów a – po heideggerowsku rozu- mianego – Bycia, a nawet wewnątrz tego ostatniego jako jego immanentna gra- nica. Taki właśnie sposób organizowania myślowej przestrzeni stanowi najbar- dziej charakterystyczny przymiot filozofujących dekonstrukcjonistów, wśród których na szczególną uwagę zasługuje młodszy od Derridy o lat dziesięć, fran- cuski filozof – Jean-Luc Nancy. Polscy czytelnicy mogli już zetknąć się z jego pracami, chociaż liczba prze- kładów na język polski tekstów tego niezwykle poczytnego na całym świecie autora wciąż pozostaje u nas bardzo skromna: nie licząc kilku esejów opubliko- wanych w prasie literackiej oraz katalogach wystawienniczych, są to tylko dwie pozycje książkowe (z około stu wydawnictw zwartych w dorobku filozofa), a mianowicie Corpus oraz Rozdzielona wspólnota. Szczęśliwie dla nas są to dwa spośród najbardziej znanych tytułów Nancy’ańskich, które zyskały dużą popularność w wielu krajach, u nas przyciągając uwagę nie tylko badaczy uni- wersyteckich, ale i młodzieży akademickiej, niekoniecznie studentów filozofii. Nancy’ego czytają bowiem równie chętnie młodzi ludzie kształcący się na kie- runkach literackich, artystycznych, politologicznych i innych. Dowodem na to 8 Wstęp są listy, które autorka niniejszej pracy otrzymuje od studentów poszukujących opracowań na temat tej niełatwej w odbiorze filozofii. A opracowań tych jest nadal niezmiernie mało, właściwie istnieje tylko kilka artykułów autorstwa pi- szącej te słowa oraz młodego polskiego badacza dekonstrukcji, Tomasza Zału- skiego. Teksty te są ponadto rozproszone w różnych, często niskonakładowych, a więc trudno dostępnych periodykach naukowych. Nie ma natomiast na rynku polskim żadnej monografii, która mierzyłaby się z twórczością Nancy’ego, my- śliciela – nie tylko dobrze znanego we wszystkich innych krajach europejskich, zwłaszcza w rodzimej Francji, ale także w Rosji, Japonii, Stanach Zjednoczo- nych, Brazylii itd. Tę lukę w stanie wiedzy o filozofii najnowszej autorka ni- niejszej pracy pragnie zniwelować, przedstawiając sylwetkę Nancy’ego pol- skiemu czytelnikowi w sposób możliwie sumaryczny i przystępny, broniąc go równocześnie przed niekiedy pochopnie formułowanymi negatywnymi ocena- mi. Skądinąd rozprawa ta została sprofilowana tak, by zneutralizować najczę- ściej pojawiający się w Polsce pogląd, jakoby dekonstrukcja przeciwstawiała się programowo europejskiej tradycji filozoficznej, niszcząc wielopokoleniowy dorobek wielkich myślicieli Zachodu. Ujmując rzecz w sposób najbardziej przejrzysty: broniona w tej pracy teza stwierdza niekwestionowalną przynależ- ność filozofii Jeana-Luca Nancy’ego do dziedzictwa filozoficznego Zachodu, pomimo występujących w niej elementów nowatorskich, formułowanych w sposób charakterystyczny dla filozofów kontynentalnych. Na poparcie powyższego stwierdzenia wykorzystana została przede wszyst- kim literatura źródłowa, to znaczy francuskojęzyczne teksty Nancy’ego, a także wszystkie dostępne przekłady w języku polskim. Autorka sięgnęła także do najbardziej znanych opracowań twórczości filozofa w innych językach (francu- skim, angielskim i niemieckim)1, wybierając te pozycje, które, jej zdaniem, najlepiej przedstawiały myśl filozofa. W opracowaniu tematu użyteczne okazały się też prywatne listy od obu czołowych dekonstrukcjonistów francuskich, Nan- cy’ego i Derridy oraz manuskrypt podarowany autorce przez tego ostatniego, a stanowiący nieopublikowany nigdzie dotąd wstęp do rozważań rozwiniętych w książce Le toucher, Jean-Luc Nancy [„Dotyk. Jean-Luc Nancy”]. Wskazana tu literatura podstawowa została poszerzona o teksty (również w języku polskim) przedstawiające ogólną charakterystykę dekonstrukcji oraz tych jej przedstawicieli, których wpływ najwyraźniej odcisnął się na dziele Nancy’ego. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, iż – mając tu do czynienia z my- ślicielem żyjącym i nadal piszącym – niemożliwe było odwołanie się do wszystkich jego prac ani też do wszystkich opracowań na ich temat. W chwili, gdy niniejsza rozprawa jest oddawana do druku, na rynku wydawniczym poja- wiają się nowe tytuły autorstwa Nancy’ego oraz komentujących go badaczy. Pomimo tej niedogodności istniejąca już literatura nancy’ańska jest na tyle roz- budowana, by można było pokusić się o odtworzenie obrazu całości dzieła, sta- ––––––––––––– 1 Wszystkie cytaty w pracy, jeśli zostały przetłumaczone z języków obcych, podane są w przekładzie autorki, chyba, że w przypisie zaznaczono inaczej. Wstęp 9 nowiącego jeden z bardziej atrakcyjnych elementów współczesnej myśli filozo- ficznej, pozostawiając kolejnym badaczom jego uszczegółowienie i rozszerzenie. Tworząc sumaryczny, a nawet nieco schematyczny obraz dorobku Nan- cy’ego praca niniejsza została podzielona na trzy części, z których każda składa się z trzech rozdziałów. Część pierwsza przedstawia główne źródła inspiracji francuskiego filozofa, druga omawia teoretyczny aspekt jego filozoficznego projektu, trzecia zaś – jego aspekt praktyczny. I tak w części pierwszej rozpatrzymy kolejno wpływ, jaki na Nancy’ego wy- warli Hegel, Heidegger i Derrida. Pierwszy rozdział pokazuje, w jaki sposób został odczytany przez autora L’inquiétude du négatif [„Niepokój negatywno- ści”] słynny jenajczyk. A jest to recepcja bardzo oryginalna, wydobywająca z przemyśleń Heglowskich mało eksponowane dotąd wątki filozoficzne, te, które pozwalają na dostrzeżenie w jego dziele wizji asystemowej, naznaczonej wewnętrzną niespójnością, anonsującej koncepcję wolną od uwikłań myśli w podmiotowość i przedmiotowość świata, który zresztą – w oczach Hegla, podobnie jak u Nancy’ego – nie tyle jest, ile ulega nieustannej transformacji w nigdy nieosiągającym kresu procesie stawania się sobą. Pomimo rozbieżności w podejściu do dzieła słynnego niemieckiego filozofa między klasycznymi in- terpretacjami a lekturą Nancy’ego, ten ostatni potrafi podeprzeć swoje stanowi- sko licznymi i celnie dobranymi ustępami z heglowskich pism, cytatami, które mogą wzbudzić uzasadnione podejrzenie, że nie wszystko jeszcze zostało w tym wielkim dziele zrozumiane i przyswojone. Na tym tle przedstawiony zostanie Corpus, najpopularniejsza bodaj książka Nancy’ego, nawiązująca w oczywisty sposób do kompozycji Nauki logiki. Obok rozważań nad inspiracją heglowską w kontekście zainteresowań francuskiego dekonstrukcjonisty ontologią i epi- stemologią w rozdziale tym zasygnalizowane zostanie też (i to od pierwszych stron), w jaki sposób praktyczne zaangażowanie autora Zasad filozofii prawa w rzeczywistość polityczną dookreśliło z kolei Nancy’ańskie preferencje poli- tyczne. Zgodnie bowiem z długoletnią francuską tradycją Hegel czytany przez autora Corpus jawi się jako filozof reprezentujący myśl postrewolucyjną, postę- pową, a nawet lewicową, idee, których źródłem był oświeceniowy zryw w imię wolności, równości i braterstwa wszystkich obywateli w państwie. Następnie – w drugim rozdziale części pierwszej – przedstawiona zostanie bardziej skomplikowana kwestia wpływu, jaki na dzieło Nancy’ego wywarł inny słynny myśliciel niemiecki, twórca – jak się wydaje – współczesnej wersji filozofii różnicy, Martin Heidegger. Francuski dekonstrukcjonista rzadko daje bezpośredni wyraz inspiracji, jaką stała się dla niego heideggerowska wersja filozofii różnicy, a jednak to właśnie ona zaważyła nad kształtem całej kon- strukcji nośnej jego projektu filozoficznego. Najkrócej mówiąc, chodzi w nim o zmianę perspektywy myślowej, która odtąd (inaczej niż ma to miejsce w kla- sycznej filozofii Zachodu) punktem wyjścia refleksji nad uniwersum czyni nie jakiś uprzywilejowany byt, lecz granicę bytu, aby – w ostateczności – dotrzeć 10 Wstęp do „różnicy wewnętrznej” (Differenz, différance) w Tym Samym, bez przejścia na stronę tego, co Inne. Pogłębiona analiza Nancy’ańskiej recepcji Heideggera stanie się również okazją do poczynienia w tym samym rozdziale dwóch dłuż- szych dygresji, których pełne znaczenie ujawni się dopiero w późniejszych par- tiach książki. Idzie tu mianowicie o stosunek Nancy’ego (długoletniego ucznia Paula Ricoeura) do hermeneutyki filozoficznej oraz pierwszy zarys ważnej dla autora Le sens du monde [„Sens świata”] kwestii sensu, który postrzegany jest przez niego w postaci anonsu a nie dopełnienia woli znaczenia. Druga dygresja dotyka Nancy’ańskiej filozofii polityki, a ściślej mówiąc – sprzeciwu wobec ideologii III Rzeszy, która w pewnym momencie życia tak mocno zafascynowa- ła Heideggera, że skutki tej fascynacji złowrogo zaciążyły nad ogólnym prze- słaniem jego dzieła. Nancy chłodno ocenia emocjonalne uwikłanie Mistrza z Fryburga w nazizm, odcinając się radykalnie zarówno od poczynionego przez niego wyboru, jak i od konsekwencji, jakie on z sobą niesie. Chęć zdystansowa- nia się wobec „polityki zbrodni” oraz znalezienia własnej formuły myślowej dla współczesnej wersji filozofii różnicy prowadzi Nancy’ego do świadomej i zna- czącej selekcji heideggerowskich motywów filozoficznych, częściowo też do przetransponowania ich treści oraz sposobu, w jaki zostały one zastosowane, w projekcie dekonstrukcyjnym. W trzecim – i ostatnim – rozdziale części pierwszej spotkamy się z osobą, która poprzez długoletnią bliską przyjaźń i współpracę wywarła mocny wpływ na życie, światopogląd oraz ostateczny kształt twórczości Nancy’ego. Chodzi tu oczywiście o twórcę dekonstrukcji filozoficznej, Jacquesa Derridę. Za jego sprawą Nancy zdołał nadać heideggerowskiej filozofii różnicy zdecydowanie bardziej nowoczesny wydźwięk, godząc ją z ideologicznymi oczekiwaniami opiniotwórczych środowisk intelektualnych dzisiejszego Zachodu. Rozdział ten stanie się też znakomitą okazją do przypomnienia głównych założeń programo- wych dekonstrukcji jako takiej oraz dziejów jej recepcji na świecie i w Polsce. Zamkną go przykłady procedur dekonstrukcyjnych wydobyte z tekstów obu jej słynnych przedstawicieli, tj. Derridy i Nancy’ego – przykłady, które w jawny sposób zadają kłam upraszczającym interpretacjom, dostrzegającym w dekon- strukcji jedynie intelektualną igraszkę i literackie dywagacje, idące pod prąd filozoficznej tradycji Zachodu. Okaże się także, że nie można poważnie rozwi- jać projektu myślenia od strony różnicy bez dogłębnej znajomości klasycznej filozofii oraz szacunku dla kulturowego dziedzictwa naszej starej Europy. Część druga niniejszej monografii poświęcona została teoretycznemu aspek- towi Nancy’ańskiej dekonstrukcji, o oryginalności którego świadczą szczegól- nie trzy nowatorskie momenty, a mianowicie: zmiana filozoficznego paradyg- matu, przekształcenie ontologii oraz innowacyjne podejście do problematyki sensu. Każdemu z tych zagadnień został poświęcony osobny rozdział. Ten, który otwiera tę część rozprawy, podejmuje zadanie – jakże często lek- ceważone w polskiej literaturze filozoficznej na temat dekonstrukcji – przebu- Wstęp 11 dowy konceptualnego sposobu organizowania sfery ontologicznej. Na kilku przykładach pokazano tu postulowane i realizowane w myśli Nancy’ego odej- ście od hierarchicznej architektoniki bytów na rzecz ich ujęcia od strony różnicy utożsamionej z granicą i stanowiącej elementarny punkt wyjścia nowej filozofii. W tej sytuacji pojawia się potrzeba zastąpienia zastanej metafizycznej aranżacji przestrzeni ontologicznej jakąś nową koncepcją – potrzeba, którą Nancy zaspo- kaja przekształconą, odnowioną w duchu filozofii różnicy koncepcją creatio ex nihilo. Kreacja taka – nazywana też przez Nancy’ego nowym „rozdysponowu- jącym otwarciem” – pozbawiona jest wszelkiej racji, ostatecznego celu i stwórczego podmiotu, pozostając nie do końca zdefiniowaną, co umożliwia jej krańcowo różne interpretacje – może być bowiem rozumiana bądź jako proces życiowy, bądź jako odpersonalizowana technika. Żadnej z tych interpretacji francuski myśliciel nie odrzuca kategorycznie, pozostawiając swoim komentato- rom mierzenie się z nowym pojęciem kreacji w całej jej dekonstrukcyjnej nieja- sności i niekompletności. Zwłaszcza kwestia techniki jest u autora Le sens du monde zdecydowanie bardziej pozytywnie waloryzowana niż miało to miejsce u Heideggera, a co więcej – postrzegana w szerszej perspektywie problematyki sensu, do której nawiązuje końcowy, trzeci rozdział tej części pracy. Zanim jednak zajmiemy się bezpośrednio zagadnieniem sensu, trzeba nam będzie (w II rozdziale części drugiej) zmierzyć się z Nancy’ańskim podejściem do ontologii oraz ściśle z nim związanym zagadnieniem klasycznej formuły metafizyki Zachodu. Nancy używa zasadniczo obu tych terminów – metafizyki i ontologii – wymiennie, dlatego przekształcenie wzorca metafizycznego traktu- je jako początkową fazę budowania „nowej ontologii”, czyli wiedzy nierespek- tującej podstawowych zasad metafizycznych, takich jak: zasada tożsamości, niesprzeczności oraz racji dostatecznej. Ambicją francuskiego filozofa jest stworzenie konstrukcji konceptualnej na tyle nowatorskiej, żeby zastane proce- dury filozoficzne ukazały swe uwikłanie w arbitralnie poczynione założenia. Z tego też powodu termin „metafizyka” – jako określenie starsze i wyposażone w bardziej wzniosłą konotację – stanowi u niego główny przedmiot krytyki. W tak polemicznie zabarwionym klimacie rzadziej pojawia się słowo „ontolo- gia”, choć i ono w swych szkolnych opracowaniach nie spełnia oczekiwań, jakie Nancy wiąże z filozofią „na miarę dnia dzisiejszego”. Krytyka zastanej filozofii nie oznacza jednak dla Nancy’ego nigdy – a ten rozdział unaoczni nam to w sposób szczególnie wyraźny – prostego zanegowania dorobku wielkich umy- słów Zachodu. Prowadzony z nimi imaginacyjny dialog ma jedynie pomóc w modyfikowaniu współczesnej nauki o bycie – jej struktury konceptualnej oraz występujących w jej obrębie pojęć. Najważniejszymi z nich okażą się „bycie jedno-mnogie” oraz „bycie-z”, których skomplikowaną treść postaramy się rozwikłać poprzez analizy językowe i filozoficzne w dalszej części tego samego rozdziału. Następnie przyjrzymy się dokładniej obrazowi rzeczywistości, jaki zarysowuje się w konceptualnej perspektywie zmodernizowanej ontologii. Zde- cydowanie bardziej widome staną się dzięki niej rzeczy, a nie obiekty świado- 12 Wstęp mości czy też podporządkowane podmiotowi przedmioty. W myśl nan- cy’ańskiej dekonstrukcji będą one pojmowane jako efekty konkrecji, stając się faktycznie bardziej konkretne, zmysłowe i wysławialne niż dotychczasowe abs- trakcyjne przedmioty zobiektywizowanej refleksji filozoficznej. Pomimo to francuski filozof nie odbierze im pewnej niekompletności, niespoistości ani zdolności do nieprzewidywalnej zmiany, która może się zdarzyć w każdej chwi- li w którejkolwiek z nich. Zresztą rzeczy są według Nancy’ego przede wszyst- kim j a k i e k o l w i e k, a więc bliskie jakże często pogardzanej dotychczas przez ontologów banalności oraz pospolitego charakteru ich obecności. W kon- cepcji autora Être singulier pluriel [„Bycie jedno-mnogie”] rzeczy mniej ekspo- nują własną „indywidualność” (naturę, istotę itp.), bardziej natomiast uwypukla- ją swoje bycie-z-innymi-rzeczami we wspólnocie nawiązywanej przez dotyk. I to już ostatni węzłowy moment środkowego rozdziału części drugiej: metafo- ryczna figura dotyku w roli wiążąco-rozdzielającego oddziaływania różnicy (différance), bez której nie do pomyślenia stałaby się jakakolwiek relacja. Róż- nicujący dotyk przypomina uporczywie czytelnikom Nancy’ego, że nie znajdują się już w świecie uporządkowanym według tradycyjnych metafizycznych zasad i wzorców, że opuścili definitywnie sferę szkolnej ontologii i znaleźli się pośród wielorakich oddziaływań, relacji, odniesień, styków i oddzieleń. W tym świecie lepiej niż cokolwiek innego sprawdza się Nancy’ańska figura konceptualna se- -toucher-toi, której poświęcone zostaną ostatnie strony omawianego właśnie rozdziału. Następujący po nim rozdział trzeci części drugiej stanowić będzie dość roz- budowaną egzegezę jednej z ważniejszych prac w dorobku Nancy’ego (niestety niedostępną po polsku), a mianowicie L’Oubli de la philosophie [„Niepamięć filozofii”]. Węzłowymi zagadnieniami omawianymi w tej książce są: kwestia sensu, fenomen kryzysu, jaki rzekomo dotyka go obecnie, oraz „nowe otwarcie sensu”, rozumianego inaczej niż zwykłe znaczenie. Śledząc z bliska Nan- cy’ański wywód, raz jeszcze będziemy mogli skonstatować ogromne przywią- zanie Nancy’ego do tradycji kultury europejskiej, zwłaszcza w jej wymiarze filozoficznym. Trzecia – i ostatnia – część niniejszej rozprawy omawia praktyczny, a cza- sem wręcz stosowany, aspekt dzieła Nancy’ego. Podobnie jak w przypadku poprzedniej części składają się na nią trzy rozdziały, tym razem dotyczące trzech najważniejszych sfer praktycznego zaangażowania filozofa. To kolejno: filozofia sztuki, religii i polityki. Każda z nich stanowi newralgiczny moment krzyżowania się ze sobą ustaleń teoretycznych francuskiego myśliciela, które zawsze wychylają się w stronę faktycznych doświadczeń i zastosowań. I tak filozofia sztuki Nancy’ego okaże się polemicznym przedłużeniem inspi- racji heglowskiej. Ten skądinąd wysoko ceniony przez Francuza niemiecki ide- alista nie jest w stanie przekonać autora Les Muses [„Muzy”] do zaakceptowa- nia tezy o „śmierci sztuki”, która jakoby, straciwszy już ducha, stała się (wedle Wstęp 13 opisu z Fenomenologii) martwa niczym owoce oferowane biesiadnikom na tacy przez dziewczynę, będącą zaledwie wyblakłym cieniem dawnych Muz. Wbrew tej pesymistycznej wizji Nancy nie tylko broni żywego oddziaływania sztuk (zwłaszcza sztuk plastycznych) na dzisiejszą kulturę, ale także sam się w ich rozwój angażuje, biorąc czynny udział w różnorodnych przedsięwzięciach arty- stycznych, jak na przykład: performance, film, książka artystyczna, spektakl teatralny itp. Każdy z tych gestów, analogicznie jak rozwijana równolegle z nimi refleksja filozoficzna, podkreśla wybitnie graniczny charakter sztuki, jej bezistotowość oraz bezpośredniość prezentowania się na styku wielu artystycz- nych domen, na przecięciu różnorodnych światów, czyli zawsze – jak powiada sam filozof – „na progu”. Drugi rozdział tej części pracy podejmuje z kolei temat religijnych uwikłań autora dwutomowej Déconstruction du christianisme [„Dekonstrukcja chrześci- jaństwa”]. Nieco więcej miejsca poświęcimy tu kształtowaniu się światopoglądu i rozwoju intelektualnego samego Nancy’ego, którego życie religijne oscylowa- ło pomiędzy katolicyzmem zaangażowanym, o lewicowym zabarwieniu poli- tycznym a otwartym ateizmem. Ów brak przywiązania do instytucjonalnej reli- gijności oraz poddanie jej procedurom dekonstrukcyjnym nie oznacza jednak wcale deprecjacji chrześcijaństwa. Wprost przeciwnie – niejeden czytelnik awangardowych pod wieloma względami pism Nancy’ego odkryje z niemałym zdziwieniem, jak wiele respektu okazuje ten nowoczesny wolnomyśliciel po- stawie religijnej, którą nawet pragnie zachować, ochronić i pogłębić w naszym zlaicyzowanym świecie. Chodzi tu co prawda o religijność specyficzną, można by powiedzieć – religijność bez religii, niemniej jednak Nancy’ański pomysł na adorację i dekluzję pozostaje mocno osadzony w treściach i wartościach wypra- cowanych podczas dwóch tysięcy lat dominacji chrześcijaństwa w kulturze Za- chodu. Ostatni rozdział części trzeciej, a zarazem całej rozprawy przedstawia Nan- cy’ańskie podejście do polityki. I tu – podobnie jak w przypadku sztuki i religii – francuskiego filozofa interesuje głównie obszar kulturowy Zachodu w czasach najnowszych. Niemniej jednak chęć zdiagnozowania obecnego stanu polityki w sposób możliwie obiektywny skłania go do uogólnionych przemyśleń natury historycznej, w których najwięcej miejsca zajmują kwestie formowania się wspólnoty politycznej oraz demokracji. Obie je Nancy pragnie wyrwać z utrwa- lonych w kulturze Zachodu stereotypów myślenia, co prowadzi go do opraco- wania oryginalnych konstrukcji konceptualnych „rozdzielonej wspólnoty” (communauté désoeuvrée) oraz „demokracji nadchodzącej” (démocratie à ve- nir). Konstrukcje te są poddawane przez Nancy’ego skrupulatnej obserwacji z punktu widzenia zastosowań praktycznych, tj. politycznego dyskursu oraz czynu. Autor La communauté désoeuvrée przywiązuje konsekwentnie dużą wagę do wyraźnego odseparowania sfery działań i postaw politycznych od in- nych sfer kulturowej działalności człowieka, by w ten sposób uchronić współ- czesne społeczeństwa od efektu totalnego upolitycznienia. Z tego też powodu 14 Wstęp podmiotowość polityczna – zgodnie zresztą z teoretycznymi założeniami de- konstrukcyjnego projektu Nancy’ego – ulega multiplikacji i ujednostkowieniu w filozoficzno-językowej figurze „my”. Dla Nancy’ego bowiem w sferze poli- tycznej liczą się przede wszystkim relacje, odniesienia, oddzielenia i więzi, któ- re stawiają każdego uczestnika życia politycznego wobec źródłowego poróżnie- nia – nawet gdy idzie o jego własną podmiotowość. Podmiot polityczny to dla francuskiego dekonstrukcjonisty ani monarcha, ani przywódca, lecz przejaw wspólnotowego charakteru jednostkowej decyzji. * Przedstawiając polskiemu czytelnikowi pierwsze sumaryczne omówienie twórczości jednego z czołowych przedstawicieli dekonstrukcji filozoficznej, zadbałam, by nie ulec pokusie dekonstruowania jego własnej myśli. Praca ta powstała głównie w wyniku wnikliwej lektury tekstów Nancy’ego oraz najważ- niejszych, wciąż jeszcze nielicznych opracowań jego filozoficznego dorobku. Lektura ta wykorzystywała sprawdzone i upowszechnione od lat w pracy histo- ryków filozofii metody interpretacji oraz rozumienia tekstów filozoficznych takie jak: metoda komparatystyczna, językowo-analityczna, hermeneutyczna, biograficzna, egzegeza tekstu źródłowego itp. Zostały one ze sobą połączone oraz uzupełnione elementami metod spoza obszaru dociekań czysto filozoficz- nych, takich jak: badania filologiczne, językoznawcze, historyczne, kulturo- znawcze, religioznawcze itp. Całość przybrała zatem ostatecznie postać eklek- tycznej metody heurystycznej, której celem było znalezienie „właściwego spoj- rzenia” na dzieło Jeana-Luca Nancy’ego (czy też raczej – jak mawiał Derrida – jego „trafnego dotyku”) oraz rozwianie najbardziej niesprawiedliwego z ciążą- cych nad nim podejrzeń jakoby lekceważąco traktował tradycję naszej kultury. Książka ta w swoim ostatecznym kształcie – choć stanowi wynik samodziel- nych poszukiwań i formułuje wnioski, za które odpowiadam tylko ja sama – zawdzięcza wiele życzliwości osób z mojego uniwersyteckiego otoczenia. Bez ich gotowości do odważnej dyskusji, a także dzielenia się ze mną swoimi wąt- pliwościami i zastrzeżeniami, wiele aspektów Nancy’ańskiej dekonstrukcji nie ukazałoby mi się w tak jasnym świetle. Osobom tym dziękowałam już we wstę- pie do mojej pierwszej pracy z dziedziny dekonstrukcji. Dziś ponawiam ciepłe słowa pod adresem ich wszystkich, dopowiadając jeszcze wyraz wdzięczności za całokształt opieki naukowej, jaką sprawował nade mną w latach studenckich oraz podczas wczesnej kariery akademickiej, Pan Profesor Ryszard Panasiuk. Nie mogę też nie powtórzyć serdecznego podziękowania za pomoc, jaką w po- trzebie niosła mi zawsze Pani Profesor Justyna Kurczak. Osobny i szczególny wyraz wdzięczności winna jestem Pani Profesor Elżbiecie Jung za wsparcie, jakiego zawsze mi udzielała – wsparcie tym bardziej cenne, że niemotywowane żadnymi względami instytucjonalnymi, a przecież pełne serdeczności i niestru- dzonej cierpliwości z jej strony. ROZWINIĘCIE SKRÓTÓW L’Adoration (Déconstruction du christianisme, 2), Galilée, Paris 2010; Il n’y a pas de sens du sens: cela est adorable, s. 19–34. Corpus, Métailé, Paris 1992 La communauté désoeuvrée, Bourgois, Paris 1990. La création du monde ou la mondialisation, Galilée, Paris 2002. La Déclosion (Déconstruction du christianisme, 1), Galilée, Paris 2005; La Déclosion, s. 227–231; A–DCh CA–A–DCh C–FR CD–FR CM D–DCh DC–D–DCh DCh–D–DCh La déconstruction du christianisme, s. 203–226. DS EL Entr Le discours de la syncope, I. Logodaedalus, Aubier-Flammarion, Paris1976. L’expérience de la liberté, Galilée, Paris1988. Entretien du 23 juin 2000 [w:] D. Janicaud, Heidegger en France, tome 2, Hachette, Paris 2001, s. 244–255. Être singulier pluriel, Galilée, Paris 1966 Surprise de l’événement, s. 183–202. Hors colloque, [w:] Berkman G, Cohen-Levinas D. (red.), Figures du dehors. Autour de Jean-Luc Nancy, Éditions Nouvelles Cécile Defaut, Nantes 2012, s. 517–538. Au fond des images, Galilée, 2003. Hegel. L’inquiétude du négatif, Hachette, Paris 1977. L’Intrus, Galilée, Paris 2000. L’Impératif catégorique, Flammarion, Paris 1983. Des lieux divins suivi de Calcul du poète, Trans-Europ-Repress, Mauvezin 1997; Calcul du poète. Les Muses, Galilée, Paris 1994; La jeune fille qui succède aux Muses, s. 71–97; Peinture dans la grotte, s. 117–132; Pourquoi y a-t-il plusieurs arts, et non pas un seul?, s. 9–70 ; Le vestige de l’art, s. 144–145. L’oubli de la philosophie, Galilée1986. La pensée dérobée, Galilée, Paris 2001; Borborygmes, s. 45–64. Une pensée finie, Galilée, Paris 1990; Le coeur des choses. Le poids d’une pensée, Le Griffon d’Argile et Presses Universitaires de Grenoble, Montréal/Grenoble 1991. À plus d’un titre – Jacques Derrida. Sur un portrait de Valerio Adami, Galilée, Paris 2007. Le partage des voix, Galilée, Paris 1982; dalej jako skrót PV. La remarque spéculative (un bon mot de Hegel), Galilée, Paris 1973. Le sens du monde, Galilée, Paris 1993. ESP ESP–SE FD–HC FI HIN I IC LD LD–CP Ms Ms–JF Ms–PG Ms–PPA Ms–VA OuPh PD B–PD PF PF–CC PP PT PV RS SM WPROWADZENIE Chociaż rozważania o charakterze filozoficznym znane były już przedstawi- cielom wczesnych faz rozwojowych kultury indoeuropejskiej, samo pojęcie filozofii oraz jej miano powstały dopiero na przełomie VI i V wieku p.n.e. (tj. w końcu epoki archaicznej) w Grecji. Powszechnie przyjmuje się, że termin φιλοσοφία ukuł starożytny mędrzec, mistyk i polityk, Pitagoras z Samos. Słowo to szybko się rozpowszechniło, jak zaświadczają o tym pisma (nieco młodszego od Pitagorasa) Heraklita z Efezu: jego rodzime miasto położone było w Jonii, historycznej krainie na Półwyspie Anatolijskim, a więc w dużej odległości od Krotony, matecznika pitagorejczyków na południowym wybrzeżu Półwyspu Apenińskiego, a mimo to termin ten nie był mu obcy. Następnie – na przełomie V i IV wieku p.n.e. – w pełni rozkwitu kultury greckiej na Peloponezie, filozofia zyskała sobie znaczną popularność i prestiż, w dużej mierze dzięki sławie wiel- kiego ateńczyka, Platona, który posługiwał się jej nazwą w swoich dialogach. Odtąd filozofami nazywano wszystkich wybitnych myślicieli greckich, nawet tych, których działalność wyprzedziła powstanie tego określenia: jak na przy- kład znacznie starszego od Pitagorasa Talesa, którego powszechnie uznano za „ojca filozofii Zachodu”, pomimo że on sam nie posługiwał się tym słowem. Filozofia w greckim rozumieniu stanowiła „umiłowanie mądrości”, czyli pragnienie zdobycia jak najszerszej wiedzy na temat całego uniwersum, także aspektu sakralnego. Pierwsi filozofowie nie mieli żadnej specjalności: jako uosobienie autorytetu wiedzy musieli znajdować odpowiedzi na wszystkie pyta- nia, z jakimi zwracali się do nich ich rodacy. A jednak już Pitagoras doskonale zdawał sobie sprawę z faktu, że – nawet w swej najogólniejszej postaci poszu- kiwania pierwszych zasad – wiedza nie jest czymś jednolitym, zaś do jej zdoby- cia potrzebne są rozmaite uzdolnienia i umiejętności, które domagają się specja- lizacji. Toteż w samym momencie swoich narodzin filozofia składała się z kilku oddzielnych domen „do nauczenia się” (gr. μάθημα = nauka, wiedza, poznanie), których liczbę Pitagoras określił na cztery. Były to arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka. Od tego momentu z – i tak już czworakiego – pnia filozo- ficznego zaczęły wyrastać kolejne gałęzie, z których każda zazdrośnie strzegła swej odrębności i specyfiki. Przez kolejne z górą dwa tysiąclecia samodzielność zyskiwały sobie nauki ścisłe, nauki humanistyczne i społeczne, naukowe przy- rodoznawstwo oraz medycyna. Ich przedstawiciele dziś nie odczuwają już żad- nych związków z filozofią, choć jeszcze w końcu XIX stulecia psychologia zaliczana była do dyscyplin filozoficznych, podobnie jak antropologia, która nawet obecnie pozostaje w podwójnej postaci (obok antropologii filozoficznej 18 Wprowadzenie i kulturowej występuje biologicznie zorientowana antropologia fizyczna). W XX wieku ten proces dywergencji nabrał takiego rozpędu, iż dziś trudno już o przejrzystą systematyzację specjalności w obrębie samej filozofii, którą mało kto pojmuje jako najogólniejszą refleksję o Bogu, świecie i człowieku. Znawca filozofii hellenistycznej chętniej porozmawia z hermeneutą lub krytykiem lite- rackim niż z logikiem matematycznym, temu zaś niełatwo będzie o porozumie- nie z heglistą lub dekonstrukcjonistą, choć nadal może owocnie debatować z ontologiem. Wydawać by się mogło, że na współczesnej scenie filozoficznej zapanował zamęt. Być może lepiej niż o „filozofii” byłoby dziś mówić o „filo- zofiach” w liczbie mnogiej? Spostrzeżenie to nie jest bezzasadne, a natłok róż- norodnych zainteresowań oraz powiązanych z nimi metod badawczych ma u swych podstaw zjawiska, które same stały się już obiektem obserwacji. Przy- glądał się im na przykład francuski badacz filozofii współczesnej, Dominique Janicaud w swojej pracy À nouveau la philosophie [„Filozofia raz jeszcze”]1. W stawianej przez niego diagnozie współczesnej filozofii warto zwrócić uwagę na przynajmniej dwie ważne przyczyny jej obecnego stanu. Pierwsza z nich wydaje się prozaiczna, ale ma swoją wagę. Jest to ogromna liczebnie produkcja filozoficzna, która opanowała nieomal cały świat, dawno przekroczywszy obszar starej Europy. Składają się na nią praktycznie niepoli- czalne wydawnictwa zwarte oraz publikacje w periodykach naukowych. Dru- kowane w tysiącach egzemplarzy przez oficjalne wydawnictwa, na koszt uczel- ni lub nawet samych autorów, są one następnie kopiowane przez pracowitych studentów dzięki coraz sprawniejszym maszynom powielającym. Do rozpo- wszechniania myśli filozoficznej przyczyniają się również mnogie konferencje, kolokwia, kongresy, sympozja oraz mniej lub bardziej publiczne wykłady indy- widualne. I nawet jeśli przyrost produkcji filozoficznej nie dorównuje liczebnie prezentacjom z zakresu nauk ścisłych i dyscyplin technologicznych, to i tak jest on nieporównywalnie większy od tego, co miało miejsce jeszcze w okresie mię- dzywojnia. Po drugie, współczesna scena filozoficzna wydaje się ulegać silniejszym niż niegdyś wpływom polityczno-ideologicznym. Pomimo że wciąż znajdują się wśród nas filozofowie „czyści”, którzy – na wzór przedstawicieli przedwojennej szkoły lwowsko-warszawskiej – nie dopuszczają, by domeną ich ustaleń za- władnęły doraźne preferencje światopoglądowe, to jednak coraz częściej spoty- ka się filozofów „z misją”. Ich twórczość może mieć charakter „totalitarny” jak myśl Giovanniego Gentilego2, teoretyka mocno zaangażowanego w tworzenie ––––––––––––– 1 D. J a n i c a u d, À nouveau la philosophie, Albin Michel, Paris 1991. 2 Teoretyczny wkład Gentilego w program włoskiego faszyzmu zawiera się m. in. w takich dziełach, jak: Teoria generale dello spirito come atto puro, Laterza e figli, Bari 1916, Educazione e scuola laica, Vallecchi, Firenze 1921, Che cos’è il fascismo, Vallecchi, Firenze 1925. W tej części pracy przewidziany został tylko szybki przegląd przedstawicieli najbardziej reprezentatyw- nych nurtów i szkół filozofii współczesnej, chcąc zatem oszczędzić czytelnikowi nadmiernego rozproszenia przy lekturze, tytuły i adresy bibliograficzne programowych dzieł pozostałych wy- mienianych tu myślicieli zostały przeniesione do bibliografii ogólnej, na końcu książki. Wprowadzenie 19 politycznego programu faszyzmu, może też – co stanowi częstszy przypadek w okresie powojennym – wyrażać poglądy w sposób bardziej „miękki” i osobi- sty. Niemniej jednak fenomen polityzacji współczesnych instytutów filozofii stał się faktem niezaprzeczalnym. Prowadzone w nich debaty i polemiki – nie- omal zawsze upubliczniane za sprawą mediów – stanowią często tylko ze- wnętrzny wyraz skrywanych głęboko preferencji (lewicowych bądź prawico- wych, religijnych bądź antyreligijnych, liberalnych bądź komunitariarnych itd.)3. Wspomniane tendencje stawiają przed współczesnymi filozofami nowe wy- zwania. Muszą oni dążyć nie tylko do osiągnięcia jak najwyższych kompetencji w swoich własnych specjalnościach, ale też orientować się w kilku innych, od- rębnych dziedzinach badawczych. W praktyce przekracza to siły jednego czło- wieka, dlatego też coraz częściej powoływane są wieloosobowe interdyscypli- narne zespoły badawcze, które choć znane były w naszej kulturze od dawna, nigdy nie cieszyły się aż taką popularnością i nie były tak rozpowszechnione jak dzisiaj. Faktycznie oznacza to, że tendencjom dekompozycyjnym towarzyszą w do- bie obecnej również efekty konsolidacyjne, a wyodrębnianie się specjalności może odgrywać pozytywną rolę w porządkowaniu zastanego chaosu. Z takiej perspektywy winno się też spojrzeć na szeroko dziś zaakceptowany podział filozofii współczesnej na filozofię kontynentalną i analityczną. Ten intuicyjnie zrozumiały dla każdego członka społeczności filozoficznej podział nie został wszakże w nauce polskiej dostatecznie przebadany, a i niniejsze wprowadzenie – anonsując problem – nie rości sobie praw do bycia czymś więcej niż przy- czynkiem do dalszych, pogłębionych analiz. Niemniej jednak podjęta zostanie w tym miejscu próba nakreślenia ogólnego schematu wyodrębnienia się filozofii analitycznej z tradycyjnie szeroko rozumianej filozofii oraz wyjaśnienia, dla- czego filozofowie analityczni i kontynentalni nie godzą się na uznanie tego roz- działu za specjalistyczny, dążąc najczęściej do całkowitego zdyskredytowania swych adwersarzy. W punkcie wyjścia rysuje się zatem wyraźne dążenie do ekskluzywności, co niestety – miast uładzić spory – prowadzi do nowych pole- mik i konfliktów w obrębie filozofii najnowszej. Być może winne jest tu po części samo nazwanie tak odróżnionych jej typów. Właśnie – „typów”, a nie „specjalności”, do których obie strony nie chcą się ograniczyć. Niejasności to- warzyszą więc rozróżnieniu obu filozofii już w planie logicznym. Zauważa to słusznie polski filozof analityczny, Adam Nowaczyk: Filozofię współczesną dzieli się zazwyczaj na „analityczną” i „kontynentalną”. Określenia te mogą wywołać zdziwienie, nie gwarantują bowiem rozłączności. Przymiotnik „analityczna” sugeruje s p o s ó b uprawiania filozofii, natomiast „kon- tynentalna” wskazuje na l o k a l i z a c j ę. I rzeczywiście, chodzi tu o kontynent ––––––––––––– 3 Treść dwóch powyższych akapitów stanowi swobodną relację z rozważań Janicauda. Por. D. J a n i c a u d, À nouveau…, s. 15–17. 20 Wprowadzenie europejski przeciwstawiony Wyspom Brytyjskim. Ale nie oznacza to, że filozofię kontynentalną uprawia się wyłącznie na kontynencie, analityczną natomiast na wy- spach. Faktycznie, filozofię analityczną uprawiano i nadal tworzy się w wielu kra- jach kontynentu europejskiego, a wpływy filozofii kontynentalnej sięgają dziś rów- nież Oxfordu i wielu uniwersytetów amerykańskich4. Jak widać określenia obu filozofii niewiele wyjaśniają, przyczyniając się ra- czej do nieporozumień przy próbach ich zdefiniowania. W tej sytuacji większą korzyść można by przypuszczalnie odnieść z przypomnienia kilku faktów histo- rycznych związanych z wyłonieniem się obu typów na współczesnej scenie filozoficznej5. Od początku wzorująca się na ścisłym charakterze matematyki i logiki, sku- piona na danych doświadczalnych i analizie języka, filozofia analityczna (której będziemy się jeszcze dokładniej przyglądać niżej) powstała w Cambridge w pierwszych latach XX wieku, kiedy George Edward Moore (1873–1958) opublikował krótką rozprawę pt. The Refutation of Idealism [„Obalenie ideali- zmu”] (1903). Niemal w tym samym czasie Bertrand hrabia Russell (1872– 1970) pracował nad programem logicyzacji matematyki, wydając w latach 1910–1913 – wraz z Alfredem Whiteheadem – Principia mathematica. Moore’a i Russella łączyły podobne zainteresowania podstawami matematyki, logiki oraz ––––––––––––– 4 A. N o w a c z y k, Filozofia analityczna, PWN, Warszawa 2008, s. 11. 5 Światowa literatura na temat filozofii analitycznej jest niezmiernie bogata, główne dzieła wymienionych w tej pracy przedstawicieli tego nurtu zostały zgodnie z zapowiedzią umieszczone w bibliografii ogólnej (patrz wyżej, przypis 2). Z ważnych tytułów polskich filozofów analitycz- nych należałoby w tym miejscu odnotować: K. A j d u k i e w i c z, Język i poznanie. Wybór pism, tom 1–2, PWN, Warszawa 1960 (t. 1), 1985 (t. 2); J.M. B o c h e ń s k i, O filozofii anali- tycznej, [w:] „Odra”, nr 6 (333), Wrocław 1989, s. 35–45; B. C h w e d e ń c z u k, Spór o natu- rę prawdy, PIW, Warszawa 1984; I. D ą m b s k a, O narzędziach i przedmiotach poznania. Z teorii instrumentalnego poznania. O filozofii lingwistycznej, PWN, Warszawa 1967; A. G r o- b l e r, Pomysły na temat prawdy i sposobu uprawiania filozofii w ogóle, Aureus, Kraków, 2001; S. K a m i ń s k i, Argumentacja filozoficzna w ujęciu analityków [w:] t e n ż e, Filozofia i me- toda, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1993, s. 133–150; T. K o t a r b i ń s k i, Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1961; M. M o s t o w s k i, Kwantyfikatory rozgałęzione a pro- blem formy logicznej, [w:] M. Omyła (red.), Nauka a język, Wydawnictwa Wydziału Filozofii i Socjologii, Warszawa 1994, str. 201–242; H. S k o l i m o w s k i, Kazimierz Twardowski i powstanie ruchu analitycznego w Polsce, tłum. K. J. Kilian, [w:] „Sofia”, nr 5, Rzeszów 2005, s. 187–209; B. S t a n o s z, 10 wykładów z filozofii języka, Polskie Towarzystwo Semiotyczne, Warszawa 1991; R. S u s z k o, Odrzucenie aksjomatu Fregego i reifikacja sytuacji, Wydawnic- two Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2000; K. S z a n i a w s k i (wraz z J. Pel- cem i M. Przełęckim), Prawa nauki. Trzy szkice z zakresu logiki, PWN, Warszawa 1957; T. S z u b k a, Filozofia analityczna. Koncepcje, metody, ograniczenia, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 2009; A. T a r s k i, Pisma logiczno-filozoficzne, tłum. J. Zygmunt, tom 1–2, PWN, Warszawa 1995 (t. 1), 2001 (t. 2); K. T w a r d o w s k i, Wybrane pisma filozoficzne, PWN, Warszawa 1965; J. W o l e ń s k i, Filozoficzna szkoła lwowsko-warszawska, PWN, War- szawa 1985. Wprowadzenie 21 etyki. Położenie pierwszego ośrodka filozofii analitycznej6 na odizolowanych od kontynentu europejskiego Wyspach Brytyjskich wyznaczyło zasięg jej „ma- tecznika”, odgradzając od niego pozostałych filozofów – również poprzez nada- nie im miana „kontynentalnych”. Wkrótce jednak do obydwu Anglików dołą- czył uzdolniony, acz dość niesubordynowany uczeń, Ludwig Wittgenstein (1889–1951). Jego austriackie pochodzenie przyczyniło się do zaszczepienia nowego sposobu uprawiania filozofii w kraju rodzimym, gdzie wokół Rudolfa Carnapa (1891–1970) skupiało się grono oddanych słuchaczy (Otto Neurath, Hans Hahn, Kurt Gödel i inni) nazwane następnie Kołem Wiedeńskim. Koło Wiedeńskie to obecnie najbardziej znana z trzech głównych szkół filo- zofii analitycznej. Trzeba jednak wiedzieć, że nim jego działalność została for- malnie zainaugurowana w roku 1922 przez profesora Uniwersytetu Wiedeń- skiego Moritza Schlicka (1882–1936), który skądinąd przyczynił się do wzmoc- nienia królującego tam logicznego empiryzmu, polski filozof, Kazimierz Twar- dowski (1866–1938) założył w roku 1895 we Lwowie szkołę, która w latach międzywojennych stała się szkołą lwowsko-warszawską. Jej przedstawicieli – K. Ajdukiewicza, T. Kotarbińskiego, S. Leśniewskiego, J. Łukasiewicza, A. Tarskiego, W. Witwickiego, M. Ossowską, S. Ossowskiego, W. Tatarkie- wicza, I. Dąmbską i innych – cechował przede wszystkim antyidealizm, an- typsychologizm, realizm epistemologiczny, antynaturalizm w humanistyce, obiektywizm w aksjologii i empiryzm. Szkoła ta nawiązała w międzywojniu owocną współpracę z ośrodkiem brytyjskim oraz z Kołem Wiedeńskim. Tym- czasem w wyniku gwałtownych przemian politycznych w Europie, a zwłaszcza aneksji Austrii przez Trzecią Rzeszę analitycy z Wiednia musieli ratować się ucieczką przed nazistami za granicę. Emigrowali głównie do Stanów Zjedno- czonych, gdzie azyl znalazł między innymi Carnap. Szybko napotkał on tam ludzi o podobnych poglądach, co przyczyniło się do powstania trzeciej (i jak dotychczas ostatniej) z wielkich szkół filozofii analitycznej, znanej pod nazwą neopragmatyzmu. Do jej przedstawicieli zalicza się: Willarda Van Ormana Qu- ine’a, Wilfrida Sellarsa, Hilary’ego Putmana, Donalda Davidsona i innych. Od dwóch poprzednich szkół neopragmatyzm odróżnia się polemicznymi tenden- cjami, kwestionującymi podstawowe twierdzenia Wiedeńczyków, dlatego też jego reprezentaci nazywani bywają „postpozytywistami” lub myślicielami „po- stanalitycznymi”. To drugie określenie Nowaczyk uznaje jednak za mylące, gdyż sugeruje ono jakoby cała filozofia analityczna była tożsama z poglądami członków Koła Wiedeńskiego, podczas gdy faktycznie pomiędzy wszystkimi ––––––––––––– 6 Niektórzy badacze historii filozofii analitycznej (np. E. Coreth, P. Ehlen, G. Haeffner, F. Ricken, A. Gut, A. Nowaczyk i inni) nie zgadzają się na powiązanie jej narodzin wyłącznie z osobami Moore’a i Russella, twierdząc, iż chronologicznie pierwszeństwo należałoby się Got- tlobowi Fregemu (1848–1925), gdyż – jak ujął to Nowaczyk – wiele jego dokonań „zdetermino- wało problematykę podejmowaną w filozofii analitycznej i stało się jej trwałym dziedzictwem”; patrz: A. N o w a c z y k, Filozofia…, s. 14. 22 Wprowadzenie trzema jej szkołami istniały dość luźne powiązania, a różnice pojawiały się też w szczegółowych zapatrywaniach7. Po zakończeniu II wojny światowej zainteresowanie filozofią analityczną znacznie wzrosło. Pojawiły się nowe, choć mniej wpływowe szkoły (np. oks- fordzka filozofia lingwistyczna) oraz ważne nazwiska, na przykład Karl Popper (1902–1994), John Rawls (1921–2002) i Richard Rorty (1931–2007). Pierwszy z nich skoncentrował swój wysiłek badawczy na wyznaczeniu ścisłych granic naukowości, wprowadzając między innymi pojęcie falsyfikowalności. Rawls sformułował oryginalną „teorię sprawiedliwości”. Trzeci z wymienionych filo- zofów po błyskotliwym początku kariery naukowej wziął na warsztat badawczy zagadnienie relacji pomiędzy filozofią analityczną a kontynentalną i w rezulta- cie… przeszedł do obozu przedstawicieli tej ostatniej. Obecnie filozofia analityczna – jak wskazują ostatnie przykłady – najprężniej rozwija się w Stanach Zjednoczonych. Jej ośrodki znajdują się również w wielu innych krajach, w tym europejskich (zwłaszcza skandynawskich), a zwolennicy dotarli do Australii i Nowej Zelandii8. Wszystkim przedstawicielom filozofii analitycznej należy się uznanie za ogromny potencjał inwencji, talentu oraz dyscypliny intelektualnej, którą – jak zobaczymy za chwilę – nie zawsze wyróżniali się działający w tym samym cza- sie filozofowie kontynentalni. Najpierw jednak wypadałoby zapoznać się bliżej z historią „nieanalityków”. Począwszy od Talesa, Pitagorasa i Platona na kontynencie europejskim (łącznie z Wyspami Brytyjskimi, a potem i Nowym Światem) tradycyjna filozo- fia rozwijała się przez szereg stuleci, stając się jednym z głównych filarów kul- tury Zachodu. Historycy filozofii dobrze znają jej dzieje i wiedzą, że w ich toku dochodziło niejednokrotnie do różnorodnych – nieraz gwałtownych – zmian kierunku oraz prób rozpoczynania wszystkiego od początku (vide słynny Karte- zjański postulat wzniesienia gmachu filozofii na całkiem nowych fundamen- tach). Wielu badaczy zgadza się jednak z opinią, że ostatnią ważną cezurę w historii filozofii zachodnioeuropejskiej wyznacza rok 17899. Wielka Rewolu- cja Francuska, której konsekwencje wykroczyły daleko poza sprawy narodowe Francuzów, naruszyła bowiem polityczno-społeczny status quo niemal wszyst- kich państw europejskich. Doprowadziło to do głębokich przemian, w wyniku których ukonstytuował się świat współczesny. Odtąd przełomowym momentom politycznym towarzyszyły przekształcenia kulturowe o równie zdecydowanym charakterze: w dziedzinie filozofii oznaczało to domknięcie epoki nowożytnej i otwarcie nowego okresu tzw. filozofii współczesnej. Głównym bohaterem tych wydarzeń (zarówno w aspekcie politologicznym, jak i kulturowym) był Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Z licznych świadectw jego ogromnego wpływu na ––––––––––––– 7 A. N o w a c z y k, Filozofia…, s. 15. 8 Por. tamże, s. 16. 9 Np. Ernst Cassirer, Jean Starobinski, Lucien Sève, André Comte-Sponville, Bronisław Bacz- ko, Tadeusz Kroński, Jerzy Kochan i inni. Wprowadzenie 23 kształt filozofii najnowszej przypomnieć można chociażby słowa francuskiego badacza myśli najnowszej, Rogera Pouiveta („cała filozofia kontynentalna na- znaczona jest myślą Hegla”10) czy też bardziej stonowaną wypowiedź jego ro- daka, humanisty „starszej daty”, André Comte-Sponville’a („[…] «Sowa Mi- nerwy wylatuje dopiero z zapadającym zmierzchem». Ta sformułowana przez samego Hegla maksyma stosuje się także do niego: kończy on chyba bardziej filozofię nowożytną niż inauguruje filozofię współczesną”11). Wymienieni ba- dacze uznają myśl najnowszą za przejaw reakcji na heglizm, znajdującej wyraz w skrajnych postawach oceniających: od admiracji do zaciekłej wrogości. Nie zmienia to faktu, że wszyscy filozofowie kontynentalni mogą być równocześnie uznani za reprezentantów filozofii poheglowskiej. Oczywiście miały też miejsce incydentalne próby filozoficznych „insurekcji”: niektórym wciąż było bliżej do Kanta, zdarzały się i inspiracje płynące z innych jeszcze źródeł. Nie sposób jednak zaprzeczyć, że wszechobecny w kulturze XIX wieku historyzm oraz zainteresowanie rewolucyjnymi zrywami w historii świata (będącymi korelata- mi Heglowskich przeskoków w łańcuchu dialektycznych przemian) stanowią świadectwo dominacji heglizmu na filozoficznej scenie starego kontynentu. W odróżnieniu od poprzedniego stulecia wiek XX stał się ośrodkiem wyraź- niejszej reakcji antyheglowskiej, która przybierała rozmaite formy – czasem brutalne, a czasem wysoce wyrafinowane. Śmiało rzec można, że rodząca się filozofia współczesna u swych podstaw miała sprzeciw wobec swojego dzie- więtnastowiecznego „patrona”, odrzucając z jego projektu wszystko to, co mo- gło umniejszać rolę biologicznie postrzeganej jednostki, spontaniczności proce- sów życiowych, podświadomości, swobód politycznych, eksperymentów na- ukowych itd. Dwudziestowieczni antyhegliści najczęściej brali za wzór tych nielicznych oponentów Hegla, których działalność przypadała – choć wówczas bywali marginalizowani instytucjonalnie – na wiek poprzedni. Najbardziej wpływowym spośród nich okazał się początkowo Auguste Comte (1798–1857). Dla ścisłości należy jednak niezwłocznie dodać, iż myśliciel ten nie tyle zwal- czał Hegla, ile zupełnie go ignorował. Ze swej strony natomiast stworzył nie mniej niż heglowski rozbudowany system filozoficzny o historystycznej podbu- dowie, stanowiący projekt konkurencyjny wobec wizji sławnego jenajczyka. W przekonaniu Comte’a minione etapy w rozwoju myśli doprowadziły osta- tecznie do ustalenia się naukowego, scil. pozytywnego światopoglądu (stąd też określenie jego filozofii jako „pozytywizmu”). Współczesnym sobie badaczom radził on odrzucić wszelką metafizyczną ciekawość dotyczącą nieokreślonych przyczyn na rzecz poszukiwania realnych praw w świecie fizycznym, do które- go należy też człowiek. Tym ostatnim zajmą się, według prognoz Comte’a, swoiście rozumiana politologia oraz zabarwiony religijnie kult Ludzkości. Największą jednak liczbę – całkiem jawnych już – oponentów przysporzył sobie Hegel, aspirując do nadania własnym przemyśleniom rangi wiedzy abso- ––––––––––––– 10 R. P o u i v e t, Philosophie contemporaine, PUF, Paris 2008, s. 34. 11 A. C o m t e-S p o n v i l l e, La philosophie, PUF, Paris 2005, s. 63. 24 Wprowadzenie lutnej. Wywołało to głośny sprzeciw obrońców indywidualności, zwłaszcza tej, która dotyczyła jednostki ludzkiej. W imię owej osobniczej autonomii Max Stirner (1806–1856) odrzuci wiarę w Boga i Człowieka pojmowanego jako powszechnik, tworząc filozofię J e d y n e g o, zdominowaną przez anarchi- styczny egocentryzm i nihilizm. Kolejnym przeciwnikiem heglowskiej wiedzy absolutnej był piewca zgoła innego absolutyzmu, Søren Kierkegaard (1813–1855). Głęboko religijny Duń- czyk, prekursor mającego się wkrótce narodzić egzystencjalizmu, zdecydowanie rozdziela sferę boskiego Absolutu od dostępnej człowiekowi wiedzy racjonal- nej, rejestrując w swoich poetyckich, niepowiązanych w całość esejach (wbrew wszechobecnej u Hegla systematyzacji) życiowe dramaty oraz nierozstrzygalne problematy subiektywnej egzystencji. Z sieci tych utrapień i ciągłych zwątpień człowieka może – zdaniem Kierkegaarda – uratować tylko szczera i głęboka wiara. Zarzuty wobec Hegla – tym razem chyba jednak niezbyt słuszne – formuło- wali też obrońcy swoistości fenomenu życia. Opozycję tę zainaugurowały jesz- cze przed śmiercią berlińskiego profesora wystąpienia Artura Schopenhauera (1788–1860), zwolennika kantowskiej niemożności poznawczego przeniknięcia do „rzeczy samych w sobie”. W obrazie życia kreślonym przez autora Świata jako woli i przedstawienia dają o sobie znać wątki religijno-filozoficzne o pro- weniencji hinduistycznej (życie jako senna ułuda, konieczność cierpienia itp.), które poruszyły wielu dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych badaczy, kierując ich zainteresowania ku dalekim Indiom i ich kulturze, jak się wkrótce okazało całkiem bliskiej kulturze europejskiej. Prace Schopenhauera nie zyskały jednak nigdy rozgłosu równego dziełom Hegla i dopiero jego kontynuator, Friedrich Nietzsche (1844–1900) zdołał na- prawdę zbulwersować środowiska uniwersyteckie, a nawet salony ówczesnego świata, jawnie wyśmiewając – np. w Zmierzchu bożyszcz12 – znaczenie wszel- kiej „szkolnej” filozofii. Jej bezużyteczną – w opinii tego nad wyraz przekorne- go, filozofującego filologa klasycznego – uczoność należałoby zastąpić pracą nad wzmożeniem żywotności, propagując kult siły przejawiającej się w biolo- gicznych aspektach życia, które oznaczają niekończącą się walką o przetrwanie i dominację. W świecie ludzkim miałoby to prowadzić do wyodrębnienia się elit („Panów”) wyposażonych w temperament dzikich zwierząt („płowe bestie”), które zdołają podporządkować sobie słabszych, czyniąc z nich posłusznych ––––––––––––– 12 F. N i e t z s c h e, Götzen-Dämmerung oder Wie man mit dem Hammer philosophiert, C.G. Neumann, Leipzig 1889, gdzie we fragmencie 29 czytamy (w przekładzie na język polski): „«Jakie jest zadanie wszelkiego szkolnictwa wyższego?» – Uczynić z człowieka maszynę. – «Jaki jest do tego środek?» – Musi się on uczyć, nudzić. – «Jak to osiągnąć?» – Dzięki pojęciu obo- wiązku. – «Kto jest w tym jego prawzorem?» – Filolog: uczy on w k u w a ć. – «Kto jest dosko- nały
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jean-Luc Nancy. Dekonstrukcja wobec tradycji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: