Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00039 005985 14263125 na godz. na dobę w sumie
Jedna Rosja w systemie politycznym Federacji Rosyjskiej - ebook/pdf
Jedna Rosja w systemie politycznym Federacji Rosyjskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 550
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-262-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Punktem wyjścia w dyskusji na temat miejsca i roli Jednej Rosji w systemie politycznym Federacji Rosyjskiej w latach 2001-2016 jest założenie, że w obrębie rodziny partii autorytarnych mamy do czynienia ze szczególnym typem partii. Podstawą jego wyodrębnienia są: bezpośrednie związki z obozem władzy – faktycznym ośrodkiem podejmowania decyzji politycznych w obrębie danego systemu politycznego i udział w procesie stabilizowania reżimu autorytarnego. Ten typ partii autorytarnych jest wewnętrznie zróżnicowany, co wynika z rzeczywistego wkładu partii w stabilizację systemu autorytarnego i stopnia ich instytucjonalizacji, w wymiarze wewnętrznym i zewnętrznym, przede wszystkim w obszarze autonomii decyzyjnej i systemowości. W związku z tym wyodrębnić można typ partii dominującej i „partii władzy”. Jedna Rosja w ciągu 15 lat swego istnienia nie nabrała wyraźnych cech typu idealnego partii dominującej. Zdecydowanie bliżej było jej w omawianym okresie do typu idealnego „partii władzy”, mimo że różniła się dość wyraźnie od „partii władzy” istniejących w rosyjskim systemie politycznym w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Biorąc pod uwagę stopień jej instytucjonalizacji i zakres faktycznie sprawowanych przez nią funkcji, można przyjąć, że mamy w jej przypadku do czynienia z dominującą „partią władzy”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Michał Słowikowski – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Instytut Politologii Katedra Systemów Politycznych, 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3 RECENZENCI Jakub Potulski, Roman Bäcker REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/ActiActi © Copyright by Michał Słowikowski, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08135.17.0.M Ark. wyd. 35,5; ark. druk. 34,375 ISBN 978-83-8142-261-1 e-ISBN 978-83-8142-262-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 WYMIARY DOMINACJI PARTII POLITYCZNYCH WE WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMACH AUTORYTARNYCH 1. Główne wątki analizy politologicznej w odniesieniu do zjawiska „partii władzy” w Rosji 1.1. „Partia władzy”: wyjątkowe rosyjskie doświadczenia polityczne? 1.2. „Partia władzy” jako produkt rosyjskiej kultury politycznej 1.3. Dualistyczna natura „partii władzy” w Rosji 1.4. Podejście ewolucyjne w studiach nad „partią władzy” w Rosji 2. Konceptualizacja pojęcia „partia władzy” z uwzględnieniem cech istotnościo- wych systemów politycznych obszaru poradzieckiego 2.1. Dywersyfikacja rodziny „partii władzy” na obszarze poradzieckim: 9 39 43 48 49 52 56 58 przyczyny i próby operacjonalizacji zjawiska 63 2.2. Dominujące i niedominujące „partie władzy” na obszarze poradzieckim 66 3. Problem dominacji partii politycznych we współczesnych systemach autorytarnych 70 3.1. Wymiary dominacji partii politycznych w ujęciu Giovanniego Sartoriego 72 3.2. Sartoriański model systemu partii hegemonicznej 77 4. Główne wątki współczesnej narracji politologicznej w odniesieniu do partii dominujących w systemach autorytarnych 4.1. Ustalenia teoretyczno-definicyjne w odniesieniu do partii dominujących w systemach autorytarnych 4.2. Miejsce systemów partii hegemonicznej w rodzinie współczesnych autorytaryzmów 4.3. Funkcje partii dominujących w systemach autorytarnych 4.4. Geneza partii dominujących w systemach autorytarnych 80 80 87 89 94 5 5. Znaczenie wyborów i legitymacji społecznej z punktu widzenia funkcjonowania partii dominujących w systemach autorytarnych 5.1. Wybory w systemach autorytarnych: bilans zysków i strat 5.2. Społeczny wymiar legitymizacji systemu partii hegemonicznej 6. Miejsce „partii władzy” w rodzinie partii autorytarnych 99 99 104 107 6.1. Stan badań w zakresie zjawiska dominacji partii politycznych w syste- mach autorytarnych 107 6.2. W poszukiwaniu analogii dla „partii władzy” poza obszarem poradzieckim 111 6.3. W stronę budowy modelu analizy wymiarów dominacji partii politycznych w systemach autorytarnych Podsumowanie Rozdział 2 ZAGADNIENIA EWOLUCJI, KLASYFIKACJI I STABILNOŚCI ROSYJSKIEGO SYSTEMU POLITYCZNEGO W LATACH 2001–2016 1. Przemiany współczesnych systemów niedemokratycznych 2. Ewolucja rosyjskiego reżimu politycznego: między typem idealnym skonso- lidowanego i nieskonsolidowanego autorytaryzmu 2.1. Konsolidacja autorytaryzmu w Rosji w latach 2001–2016: nadużycia wyborcze, przemoc i konflikty w łonie elity władzy 2.2. „Anomalie wyborcze” w Rosji 2.3. Dywersyfikacja regionalnych reżimów politycznych Rosji 3. Cechy istotnościowe rosyjskiego reżimu politycznego 3.1. Wzrost znaczenia struktur siłowych i militaryzacja polityki w Rosji pod rządami Władimira Putina 3.2. Instytucjonalizacja rosyjskiego systemu politycznego i wzrost znacze- nia substytutów politycznych 3.3. Miejsce rosyjskiego autorytaryzmu w istniejących typologiach reżimów 115 122 125 126 142 147 160 163 173 174 179 niedemokratycznych 4. Wymiary stabilności rosyjskiego autorytaryzmu 187 193 193 4.1. Antynomiczny model stabilnego i niestabilnego autorytaryzmu 198 4.2. Społeczny wymiar legitymacji rosyjskiego autorytaryzmu 4.3. Kłamstwo i strach w kontekście stabilności rosyjskiego autorytaryzmu 216 222 Podsumowanie 6 Spis treści Rozdział 3 INSTYTUCJONALIZACJA JEDNEJ ROSJI W LATACH 2001–2016 1. „Partia władzy” w rosyjskim systemie politycznym w latach 90. XX w. 1.1. Ewolucja modelu „partii władzy” 1.2. Perspektywy rozwoju „partii władzy” w rosyjskim dyskursie akademickim 1.3. Miejsce partii w rosyjskim systemie politycznym – słabość i siła 1.4. „Partie władzy”/„substytuty partii politycznych” w rosyjskich regionach 1.5. Nasz Dom – Rosja jako przykład „partii władzy” 2. Instytucjonalizacja Jednej Rosji w systemie politycznym Federacji Rosyjskiej w latach 2001–2016 2.1. Etapy instytucjonalizacji Jednej Rosji 2.2. Analiza wymiaru ilościowego dominacji Jednej Rosji kształtującej się w procesie jej instytucjonalizacji 2.3. Autonomia decyzyjna Jednej Rosji 2.3.1. Problem dominacji ośrodków zewnętrznych w życiu partii i awansu w hierarchii partyjnej 2.4. Zasoby administracyjne w służbie Jednej Rosji 2.4.1. Nadużywanie zasobów instytucjonalnych na korzyść Jednej Rosji na przykładzie prawyborów w partii 2.4.2. „Lokomotywy wyborcze” partii – zasoby ustawodawcze i instytucjonalne w służbie Jednej Rosji 2.4.3. Zasoby finansowe Jednej Rosji na tle ogólnych zasad i praktyki finansowania partii politycznych w Rosji 2.5. Legitymizacja zewnętrzna Jednej Rosji: wpływ związków Władimira Putina z partią na kształtowanie się jej społecznego wizerunku Podsumowanie Rozdział 4 FUNKCJE JEDNEJ ROSJI W SYSTEMIE POLITYCZNYM FEDERACJI ROSYJSKIEJ 1. Przewodzenie wspólnocie politycznej 1.1. Tożsamość programowo-ideologiczna Jednej Rosji 225 227 230 232 236 238 244 245 252 257 261 271 278 287 287 300 313 315 320 321 7 Spis treści 1.2. Aktywność ustawodawcza Jednej Rosji w Dumie Państwowej 1.3. Współpraca Jednej Rosji z partiami opozycji prosystemowej 2. Rozszerzanie bazy społecznego poparcia reżimu 3. Kooptacja i rekrutacja elit z udziałem Jednej Rosji 4. Ogólnorosyjski Front Narodowy: partner czy rywal Jednej Rosji? Podsumowanie 332 343 353 360 372 379 Rozdział 5 MIĘDZY CENTRALIZACJĄ A DECENTRALIZACJĄ STRUKTURY JEDNEJ ROSJI – MIEJSCE I ROLA PARTII W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA SIĘ RELACJI CENTRUM – REGIONY 1. Przemiany w obrębie systemu stosunków federacyjnych w Rosji w latach 383 1990–2016 2. Status Jednej Rosji w kontekście ewolucji formalno-prawnych zasad rywalizacji partyjno-wyborczej na szczeblu regionalnym i stosunków Kreml – elity regionalne 2.1. Wzrost znaczenia Jednej Rosji w regionalnych systemach politycznych w toku ewolucji ustawodawstwa partyjno-wyborczego w latach 2001–2009 2.2. Wpływ ewolucji stosunków Kreml – elity regionalne na status Jednej Rosji 2.3. Jedna Rosja w obliczu prób modernizacji systemu partyjno-wyborczego po roku 2012 3. Problem systemowości Jednej Rosji w wymiarze regionalnym Podsumowanie Zakończenie Bibliografia Bibliografia – publikacje elektroniczne Wykaz tabel i rysunków Od redakcji 8 391 401 402 413 423 443 463 469 515 515 547 549 Spis treści Wstęp Zainteresowanie problematyką funkcjonowania systemu politycznego współ- czesnej Rosji od chwili rozpadu Związku Radzieckiego nie słabnie, co znajduje odzwierciedlenie w literaturze przedmiotu. W znacznym stopniu uwaga poli- tologów, analityków i publicystów skoncentrowana jest na zagadnieniach do- tyczących polityki zagranicznej czy też szeroko rozumianej aktywności Rosji w systemie stosunków międzynarodowych. Jest to zupełnie zrozumiałe biorąc pod uwagę czynniki strukturalne (potencjał państwa, doświadczenie histo- ryczne miejsca i roli Rosji na arenie międzynarodowej) i procesualne (dążenie do „odnalezienia się” w nowych, pozimnowojennych realiach międzynarodo- wych; poszukiwanie przez rządzących Rosją dodatkowej społecznej legityma- cji). Proces kształtowania tożsamości międzynarodowej Rosji dokonywał się pod silnym wpływem transformacji systemowej toczącej się w niej od począt- ku lat 90. XX w.1 Ewolucja rosyjskiego systemu politycznego również przyciąga uwagę śro- dowiska naukowego, analitycznego i dziennikarskiego, częściowo ze wzglę- du na wpływ przemian wewnątrzpolitycznych na politykę zagraniczną2, lecz w większym stopniu z powodu jej wyraźnie niedemokratycznego kierunku. Rozważaniom dotyczącym kierunku zmian w obrębie rosyjskiego systemu politycznego towarzyszą studia nad różnymi aspektami: idei oraz wartości politycznych, organizacji i instytucji politycznych, norm regulujących i or- ganizujących wcielanie w życie idei i wartości politycznych, a także regulu- jących strukturę oraz funkcjonowanie organizacji i instytucji politycznych3. Spośród tych wszystkich elementów systemu politycznego Rosji, zaskaku- jąco mało miejsca w polskiej literaturze przedmiotu poświęca się partiom 1 S. Bieleń, Tożsamość międzynarodowa Federacji Rosyjskiej, Oficyna Wydawnicza ASPRA -JR, Warszawa 2006. 2 E. D. Mansfield, J. Snyder, Democratization and War, „Foreign Affairs” 1995, vol. 74, No 3. 3 Autor interpretuje więc rozumienie systemu politycznego w formie zaproponowanej przez Wojciecha Sokoła i stosowanej przez wspomnianego badacza w kontekście ana- lizy roli partii politycznych w demokracjach i niedemokracjach. Por. W. Sokół, Partie w systemach politycznych, [w:] W. Sokół, M. Żmigrodzki (red.), Współczesne partie i sys- temy partyjne. Zagadnienia teorii i praktyki politycznej, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2005, s. 128–129. 9 politycznym, a w szczególności fenomenowi „partii władzy” i jej roli z punktu widzenia konsolidacji w Rosji systemu niedemokratycznego. Tymczasem we współczesnych politologicznych studiach komparatywnych poświęconych autorytaryzmom, problem ten nie tylko nie jest bagatelizowany, ale – wręcz przeciwnie – jest przedmiotem wnikliwej analizy. Przyjmuje się bowiem, że dominująca partia polityczna może być fundamentem długotrwałego syste- mu autorytarnego. Aktualność wybranej problematyki badawczej podkreśla więc fakt zna- czącego udziału systemów autorytarnych wspartych na partii politycznej lub z ich wyraźnie zaznaczonym udziałem (party-based authoritarianism) z punktu widzenia ich funkcjonowania, w ogólnej liczbie współcześnie ist- niejących autorytaryzmów. Popularność partyjnych autorytaryzmów łączy się z ich znaczącą stabilnością (i co za tym idzie – długowiecznością), będącą pochodną odporności na wszelkiego rodzaju wstrząsy, w tym także kryzysy ekonomiczne, oznaczające spadek realnych dochodów społeczeństwa. Świa- towy ład polityczny jest w niemal równym stopniu zagospodarowany przez systemy niedemokratyczne i demokratyczne i – co ciekawe – przestrzeń niedemokratyczna była bardzo długo zdominowana przez partyjne autory- taryzmy. Partyjne autorytaryzmy utrzymywały stałą dynamikę wzrostu swej liczby, podczas gdy rozszerzanie się wpływów demokracji uległo zahamo- waniu w połowie lat 90. Wspomniany, szczególny model systemu autory- tarnego stanowił 57 ogółu autorytaryzmów latach 1950–2006 i 33 ogółu wszystkich systemów politycznych4. Jednak w ostatnich latach zaczął dawać o sobie znać kryzys partyjnych autorytaryzmów. Jeśli w roku 1989 stanowiły one 37 ogółu systemów autorytarnych, to już w roku 2010 ich udział w glo- balnej strukturze tego rodzaju systemów politycznych zmniejszył się do 25 . Równolegle w danym okresie z 23 do 45 wzrosła liczba spersonifikowanych autorytaryzmów5. Wielu zachodnich politologów – mimo obecności silnych cech spersoni- fikowanego autorytaryzmu – upatrywało w rosyjskim systemie politycznym również symptomów partyjnego autorytaryzmu, ze względu na podobieństwo 4 B. Magaloni, R. Kricheli, Political Order and One-Party Rule, „Annual Review of Politi- cal Science” 2010, vol. 13, s. 123. 5 B. Geddes, J. Wright, E. Frantz, Autocratic Breakdown and Regime Transitions. A New Data Set, „Perspectives on Politics” 2014, vol. 12, No 2, s. 313–331; Autocratic Regime Data, http://sites.psu.edu/dictators/ [dostęp: 27.05.2018]; A. Kendall-Taylor, E. Frantz, J. Wright, The Global Rise Personalized Politics, „The Washington Quarterly” 2017, vol. 40, No 1; К. Рогов, Политический режим и социальный порядок. Проблемное поле посттранзитологической парадигмы, „Контрапункт” 2017, No 9, s. 9. 1010 Wstęp Jednej Rosji do partii rządzących w Meksyku, Malezji czy też Singapurze6. W zachodniej literaturze przedmiotu Jedna Rosja jest postrzegana w charak- terze partii hegemonicznej lub partii dominującej w systemie autorytarnym7. W odniesieniu do Rosji stosuje się więc w związku z tym określenia system partii-państwa, system partii hegemonicznej lub też system partii dominują- cej8. Jak można się domyślać wywołuje to krytykę, autentyczny charakter do- minacji Jednej Rosji może być bowiem zakwestionowany9. 6 Autor zamierza stosować w dalszej części pracy termin Jedna Rosja. Jest to jedna z naj- bardziej rozpowszechnionych w Polsce, choć niejedyna, form tłumaczenia nazwy partii. Pełna, oficjalna nazwa partii w języku rosyjskim to – Всероссийская политическая партия „Единая Россия”. Do innych, stosowanych w literaturze przedmiotu nazw na- leży zaliczyć np. Wspólną Rosję, czy też Jediną Rossiję. Sprzeczności translatorskie nie omijają literatury anglojęzycznej, w której rozpowszechnione jest użycie nazwy United Russia, chociaż u części autorów wywołuje to sprzeciw i wskazują oni na konieczność stosowania nazwy One Russia. Por. Porady językowe. Sowiety i Jedna Rosja, http://sjp. pwn.pl/slowniki/Jedinaja-Rossija.html [dostęp: 27.01.2016]; M. Bader, Understand- ing Party Politics in the Former Soviet Union. Authoritarianism, Volatility, and Incen- tive Structures, „Demokratizatsiya” 2009, vol. 17, No 2, s. 110; Устав Всероссийской политической партии „Единая Россия”, 2016, http://er.ru/party/rules/ [dostęp: 18.02.2016]; R. Bäcker, Rosyjskie myślenie polityczne za czasów prezydenta Putina, Wy- dawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2007; M. Kacewicz, Pokolenie Putina – młodzi nie chcą zmian?, „Newsweek” 2011, 08.12, https://www.newsweek.pl/swiat/wybory-w-ros- ji-pokolenie-putina/kgq0hev [dostęp: 18.10.2018]; B. Pietrzko, System partyjny Federa- cji Rosyjskiej, „Studia Politicae Universitatis Silesiensis” 2005, nr 1, s. 143. 7 Będzie o tym mowa w dalszej części pracy, warto już jednak w tym miejscu zaznaczyć, że terminy hegemonia i dominacja są ze sobą blisko związane i łącznie wykorzystywane w literaturze przedmiotu dla uchwycenia specyfiki określonego modelu partii politycz- nej funkcjonującego w środowisku niedemokratycznym. „System partii hegemonicznej to niedemokratyczny system, w którym (1) rządy sprawowane są za pomocą partii do- minującej i (2) organizowane są wielopartyjne wybory”. O. J. Reuter, J. Gandhi, Eco- nomic Performance and Elit. Por. Defection from Hegemonic Parties, „British Journal of Political Science” 2011, vol. 41, No 1, s. 83. 8 M. Bader, Hegemonic Political Parties in post-Soviet Eurasia: Towards Party-based Au- thoritarianism?, „Communist and Post-Communist Studies” 2011, vol. 44, No 3, s. 189 i n.; O. J. Reuter, Regional Patrons and Hegemonic Party Electoral Performance in Rus- sia, University of Wisconsin – Milwaukee – Department of Political Science; National Re- search University Higher School of Economics, May 16, 2012, https://papers.ssrn.com/ sol3/papers.cfm?abstract_id=2060830 [dostęp: 18.02.2017]; J. Gandhi, O. J. Reuter, Eco- nomic Performance and the Unraveling of Hegemonic Parties, Prepared for a conference on Constitutions and Markets, European University Institute, San Domenico di Fiesole, June 14–15, 2007, http://www.eui.eu/Documents/MWP/Conferences/Constitutions- Markets/GandhiReuterConstitutionsMarkets.pdf [dostęp: 19.02.2017]. 9 S. P. Roberts, United Russia and the dominant-party framework: understanding the Russian party of power in comparative perspective, „East European Politics” 2012, vol. 28, No 3. 11 Wstęp Percepcja Jednej Rosji jest w samej Rosji co najmniej ambiwalentna. Kry- tyczni wobec Kremla publicyści nie szczędzili negatywnych ocen pod adresem tej partii. Oleg Kaszyn pisze np.: Kiedyś o „Jednej Rosji” będzie się wspominać jako o jednej z największych anomalii okresu rządów Putina – partii, która sprawiała wrażenie, że istnieje. Cała historia jej istnienia nie pozwala postrzegać jej nawet jako korporacji urzędniczej – w przypadku struktur korporacyjnych można przynajmniej mówić o interesach, wartościach, tym- czasem „Jedna Rosja” niczego takiego nie ma, nie może poszczycić się ona niczym, co uzasadniałoby jej istnienie, jeśli następnego dnia zniknęłaby, nie miałoby to jakichkol- wiek konsekwencji, nikt nie zauważyłby jej zniknięcia10. Występując 1 grudnia 2016 r. z dorocznym orędziem przed Zgromadze- niem Federalnym prezydent Federacji Rosyjskiej, Władimir Putin użył nastę- pujących słów: Uważam, że kierunek rozwoju systemu politycznego [Rosji – M.S.], instytucji demo- kracji bezpośredniej [przywrócenie mieszanego systemu wyborów do Dumy Państwo- wej – M.S.], zmierzający w stronę zwiększenia poziomu rywalizacyjności wyborów jest w zupełności zasadny i bez wątpienia będziemy go kontynuować. Wzrosła rola Dumy Państwowej jako organu władzy przedstawicielskiej. Generalnie wzrósł autorytet wła- dzy ustawodawczej. Trzeba to wspierać, wspierać konkretnymi działaniami. Odnosi się to do wszystkich sił politycznych, reprezentowanych w parlamencie. Szczególna odpo- wiedzialność spoczywa na „Jednej Rosji”, która właśnie dzisiaj świętuje swoje piętna- stolecie istnienia. Partia ma konstytucyjną większość w Dumie, jest główną podporą rządu w parlamencie. Trzeba dołożyć wszelkich starań, by tak ułożyć współpracę, aby wszystkie obietnice i zobowiązania zaciągnięte wobec obywateli zostały zrealizowane11. Wypowiedź ta kryje w sobie szereg istotnych informacji dotyczących miej- sca i roli Jednej Rosji w systemie politycznym współczesnej Rosji, a także ewo- lucji, jaką przeszedł we współczesnej Rosji model partii politycznej określanej mianem „partii władzy”. Słowa uznania i podziękowania ze strony Władimira Putina skierowane do partii nie odzwierciedlają całej o niej prawdy. Z jednej bowiem strony par- tia może poszczycić się znaczącym 15-letnim „stażem pracy”12. W roku 2016 10 О. Кашин, Аплодирующая массовка. Чем „Единая Россия” хуже КПСС? Партия власти как главный враг российского правящего класса, „Republic.ru” 2016, 23.01, https://republic.ru/posts/78805 [dostęp: 28.01.2016]. 11 Послание Президента Федеральному Собранию, 1 декабря 2016 года, Москва, Кремль, http://special.kremlin.ru/events/president/news/53379 [dostęp: 20.05.2017]. 12 Okres ten rozpoczyna się 1 grudnia 2001 r., kiedy to odbył się III Zjazd Ogólnorosyj- skiej Organizacji Społecznej Związek Jedności i Ojczyzny. W jego trakcie związek został przekształcony w Ogólnorosyjską Partię Polityczną Jedność i Ojczyzna – Jedna Rosja. 18 grudnia 2001 r. partię zarejestrowano. 24 grudnia 2003 r. w trakcie IV Zjazdu została 12 Wstęp należało do niej ponad dwa miliony osób, posiada konstytucyjną większość w Dumie Państwowej (którą zdobyła dwukrotnie), premier rządu łączy funkcję w Rządzie z obowiązkami przewodniczącego partii, kierownicze organy par- tii, na czele z Biurem Rady Najwyższej, są zdominowane przez wpływowych przedstawicieli Rządu13, najwyższe osoby urzędowe w podmiotach składowych Federacji Rosyjskiej w zdecydowanej większości należą do partii, z drugiej zaś strony, mimo że partie polityczne są z formalno-prawnego punktu widzenia kluczowym uczestnikiem procesu wyborczego w Rosji, od wyniku samych wyborów parlamentarnych nie zależy skład rządu, system konstytucyjny Ro- sji promuje bowiem instytucję Prezydenta, stawiając go od roku 1993 ponad innymi organami władzy państwowej. Prezydent członkiem Jednej Rosji staje się w uznaniu zasług, społeczna percepcja i legitymizacja partii jest pochodną popularności osoby Putina – relacje łączące partię i Putina mają charakter asy- metryczny. Charakter tych relacji najlepiej oddają słowa pracownika naukowe- go Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. Łomonosowa, Niny Kuda- szowej: „Wstąpiliśmy do »Jednej Rosji« po to żeby Was wspierać [Władimirze Putinie – M.S.]. Pamiętajcie o tym zawsze. Nie zostawiajcie nas”14. W rosyjskiej politologii i politycznej publicystyce Jedna Rosja w dalszym cią- gu określana jest mianem „partii władzy”, co jest nie tylko skrótem pojęciowym, ale także stygmatem, określeniem pejoratywnym, stosowanie którego miało podkreślać brak podmiotowości politycznej, zależność od władz wykonawczych, ideologiczno-programową bezbarwność. Niekiedy wręcz odmawia się jej sta- tusu partii politycznej, nie tylko ze względu na podporządkowanie Kremlowi, ale też z powodu braku realizacji przez nią zadań charakterystycznych dla partii przemianowana na Jedną Rosję. 31 stycznia 2003 r. Ministerstwo Sprawiedliwości Fe- deracji Rosyjskiej dokonało jej rejestracji. Por. Всероссийская политическая партия „Единая Россия”, Министерство юстиции Российской Федерации, http://minjust. ru/nko/gosreg/partii/ER [dostęp: 20.05.2017]; Всероссийская политическая партия „Единая Россия”. Досье – Биографии и справки, „ТАСС информационное агент- ство”, 04.02.2016, http://tass.ru/info/2640831 [dostęp: 15.04.2017]; История Всерос- сийской политической партии „Единая Россия”, „РИА Новости” 2011, 01.12, ht- tps://ria.ru/spravka/20111201/501376946.html [dostęp: 15.04.2017]. 13 Członkostwo w Radzie Najwyższej partii, jak i przewodzenie jej, nie wymaga formalnej przynależności do samej partii, co umożliwia udział w jej pracach i określaniu strategii rozwoju grupie osób, które nie mogą być członkami partii, np. wojskowym. Por. И. На- горных, Глава РЖД войдет в руководство „Единой России”. Олег Белозеров на съезде партии будет предложен в состав высшего совета, „Коммерсантъ” 2017, 22.01, https://www.kommersant.ru/doc/3199403 [dostęp: 20.10.2018]. 14 И. Синергиев, И. Нагорных, Партия веса. После попыток реформ „Единая Рос- сия” так и осталась номенклатурной партией, „Коммерсантъ Власть” 2017, 21.01, https://www.kommersant.ru/doc/3194836 [dostęp: 20.10.2018]. 13 Wstęp działających w systemach demokratycznych czy w końcu sprzyjanie budowie au- torytaryzmu. Określa się ją w rosyjskiej literaturze przedmiotu mianem „partii instrumentu” lub też „partii administracyjnej”15. Wielu innych autorów rosyjskich w mniej lub bardziej świadomy sposób podnosi w swych pracach problem „substytutów partii politycznych”. Jurij Kor- guniuk pisze np. o systemie partii (pseudo)dominującej. Wspomniany autor odwołuje się do ustaleń Kennetha F. Greena i odnosi je do panujących w Rosji warunków politycznych i charakterystyki samej Jednej Rosji, by zakwestiono- wać tezę o istnieniu w Rosji systemu partii dominującej16. Pozostaje w końcu kwestia uwzględnienia rosyjskich badań nad Jedną Rosją, utrzymujących się w tradycyjnym nurcie koncepcji „partii władzy”. Towarzyszą im wysiłki na rzecz uwzględnienia ewolucji miejsca i roli poszczególnych inkar- nacji „partii władzy” w systemie politycznym współczesnej Rosji. Jedna Rosja jest więc „partią większości”, „dominującą »partią władzy«”, „monopolistyczną »partią władzy«”. Odnajdziemy też w rosyjskiej literaturze przedmiotu terminy takie, jak: „partia instrument”, „partia administracyjna”. Ich zwolennicy impli- kują, że Jedna Rosja nie jest „prawdziwą” partią polityczną. Linia argumenta- cji opiera się w tym przypadku na podejściu funkcjonalnym. W chwili obec- nej rośnie również liczba publikacji podnoszących argumentację normatywną – Jedna Rosja uniemożliwia rozwój procesów demokratycznych. Argument ten, tj. nierywalizacyjny charakter systemu politycznego Rosji, wykorzystywany jest w celu zanegowania faktu istnienia w Rosji systemu partyjnego. Relacje pomię- dzy partiami politycznymi w Rosji wyraźnie podążają ścieżką charakterystyczną dla tradycyjnych, paternalistycznych wspólnot, w których partie stanowią tło dla funkcjonowania nieformalnych mechanizmów sprawowania władzy17. Zdaniem Jeleny Mieleszkiny dominacja polityczna osiągana jest przez Jed- ną Rosję z wykorzystaniem metod niedemokratycznych, ona sama nie zasłu- guje na miano partii rządzącej, nie ma bowiem wpływu na skład personalny organów władzy wykonawczej i nie bierze na siebie ciężaru odpowiedzial- ności za realizowany przez rząd program polityczny. Jej dominacja wymusza 15 А. Макаркин, „Единая Россия”: партия-инструмент, „Неприкосновенный запас” 2013, No 1 (87), http://magazines.russ.ru/nz/2013/1/m5-pr.html [dostęp: 23.05.2017]; Г. Михалева, Партии бывают разные: „Единая Россия” как административная партия, „Неприкосновенный запас” 2007, No 3 (53), http://magazines.russ.ru/ nz/2007/3/mi5-pr.html [dostęp: 23.05.2017]. 16 Ю. Г. Коргунюк, Как проигрывают доминирующие партии, или Чему учит мек- сиканский опыт Greene K.F. Why Dominant Parties Lose: Mexico’s Democratization in Comparative Perspective. – Cambridge: Cambridge University Press, 2007, „Полития” 2010, No 2 (57), s. 177. 17 В. А. Рыжков, Партии в современной России..., s. 45. 14 Wstęp ograniczenie artykulacji interesów różnych grup społeczno-politycznych, logika jej powstania sprzeczna jest z normalną praktyką – powstała bowiem jako wsparcie administracji prezydenckiej, z myślą o oddziaływaniu na społe- czeństwo, usprawnienie procesu ustawodawczego18. Władimir Ryżkow, który aktywnie uczestniczył w formowaniu poprzednich inkarnacji „partii władzy”: Wyboru Rosji i Naszego Domu – Rosji twierdził, że Jedna Rosja w ogóle nie jest partią. Posiłkował się przy tym właśnie argumentacją funkcjonalną. Pisze więc: We współczesnym rozumieniu partia polityczna to organizacja polityczna, która pro- ponuje pewną wizję przyszłości, najczęściej w ramach swego programu politycznego. Drugą kluczową funkcją jest rywalizacja o władzę i w końcu partia powinna wysuwać swych kandydatów na obieralne stanowiska w organach władzy państwowej. W chwili obecnej [w roku 2002 – M.S.] Jedna Rosja nie realizuje żadnego z tych założeń. Nie two- rzy programu rozwoju państwa. Robi to Putin i jego otoczenie. Jedna Rosja po prostu go w tym wspiera. I jeśli prezydent dzisiaj podjął decyzję o zbliżeniu z Zachodem, a ju- tro zdecyduje się z tej koalicji wyjść, Jedna Rosja będzie go wspierać zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku. I tak będzie w każdym innym przypadku. W konsekwencji Jedna Rosja nie jest partią ani programową, ani światopoglądową19. Przed podobnym wyzwaniem stawali politolodzy podejmujący problem indonezyjskiego Golkar. Choć sam reżim Suharto dystansował się od okre- ślania go mianem partii, jak pisze Dirk Tomsa, był on partią niezależnie od tego czy tak był oficjalnie definiowany, czy też nie. Golongan Karya lub właśnie Golkar, będący „stopem” „grup funkcjonalnych” od roku 1971, kie- dy po raz pierwszy wziął udział w wyborach, był traktowany jako narzędzie wyborcze. Spełniał więc, jak pisze Tomsa, wymogi stawiane partiom poli- tycznym w myśl chociażby definicji Giovanniego Sartoriego i Hansa-Jür- gena Puhlego, którzy określali tym mianem organizacje polityczne mające oficjalne nazwy, wystawiające kandydatów do udziału w wyborach (rywa- lizacyjnych lub nierywalizacyjnych), którzy to kandydaci mieli obsadzać urzędy publiczne. Przy czym Golkar faktycznie nie spełniał szeregu funkcji tradycyjnie przypisywanych partiom politycznym, takich jak artykulacja i agregacja interesów grupowych, tworzenie i realizacja agendy reformowa- nia państwa20. 18 Е. Ю. Мелешкина, Доминирование по-русски или мировой феномен?, [w:] Е. Ю. Ме- лешкина (ред.), Политическая наука: Политические партии и партийные систе- мы в современном мире: Сб. науч. Трудов, Москва 2006, s. 136–162. 19 В. Рыжков: „Единая Россия” – это инструмент, „Время” 2002, 04.03, http://www. vremya.ru/print/20314.html [dostęp: 16.05.2017]. 20 D. Tomsa, Party Politics and Democratization in Indonesia: Golkar in the Post-Suharto Era, Routledge, London–New York 2008, s. 1–2. 15 Wstęp Jedna Rosja jest przedmiotem badań komparatywnych wraz z innymi „partiami władzy” obszaru poradzieckiego, które również klasyfikuje się jako hegemoniczne lub partie dominujące w systemach autorytarnych. Wy- siłki te podejmowane są w ramach szerokiej dyskusji na temat roli instytucji nominalnie demokratycznych z punktu widzenia funkcjonowania i stabil- ności współczesnych systemów autorytarnych. Dyskusja na temat współ- czesnej Rosji, w tym także miejsca i roli Jednej Rosji w jej systemie politycz- nym, zdominowana jest przez rozważania dotyczące globalnych trendów w zakresie demokracji, autorytaryzmu i zasadności budowy kategorii po- średniej – hybrydy autorytarno-demokratycznej21. Jednocześnie warto odnotować, że te politologiczne rozważania mają cha- rakter wielowątkowy, toczą się w odniesieniu do szerokiego zbioru państw, rozrzuconych po różnych kręgach cywilizacyjno-kulturowych, przy czym brak im dyscypliny terminologiczno-metodologicznej. Problemy trapiące studia nad zjawiskiem dominacji partii politycznych we współczesnych autorytary- zmach są ściśle związane z próbami konceptualizacji i operacjonalizacji pro- blemu łączenia instytucji demokratycznych z autorytarnym – w ujęciu Juana J. Linza – ograniczaniem pluralizmu politycznego, uwalnianiem się od odpo- wiedzialności przed społeczeństwem i słabym określaniem formalnych granic władzy przywódcy lub małej grupy przywódców22. Stan badań nad Jedną Rosją w literaturze przedmiotu jest znaczący za- równo w Rosji, jak i poza nią, można jednak zauważyć, że w chwili obecnej budzi on większe zainteresowanie autorów spoza Rosji niż w niej samej23. 21 L. Diamond, Thinking about Hybrid Regimes, „Journal of Democracy” 2002, vol. 13, No 2; A. Schedler, The Politics of Uncertainty Sustaining and Subverting Authoritarian Regimes, Oxford University Press, Oxford 2013; J. Holzer, S. Balik, Postkomunistyczne reżimy niedemokratyczne, Ośrodek Myśli Politycznej we współpracy z Wyższą Szkołą Biznesu-National Louis University w Nowym Sączu, Kraków–Nowy Sącz 2009. 22 J. J. Linz, Totalitaryzm i autorytaryzm, [w:] J. Szczupaczyński (red.), Władza i społeczeń- stwo, Scholar, Warszawa 1995, s. 310. 23 Co wydaje się wynikiem traktowania problemu „partii władzy” jako wątku pobocznego z punktu widzenia funkcjonowania i ewolucji rosyjskiego systemu politycznego. Nie sposób pominąć także kwestii osobistych preferencji rosyjskich politologów podejmu- jących wspomnianą problematykę. Z ich punktu widzenia Jedna Rosja jest symptomem i narzędziem petryfikacji systemu autorytarnego w Rosji, przeciwko któremu wyrażają protest, i który uważają za szkodliwy z punktu widzenia interesów rosyjskiego państwa. Rządzący Rosją nie pozostają im dłużni, raz po raz stawiając pod znakiem zapytania możliwość dalszego funkcjonowania struktur naukowo-badawczych i edukacyjnych, które są ich miejscem pracy – Centrum Lewady, Europejski Uniwersytet w Sankt-Pe- tersburgu. Dla autorów spoza Rosji sama Jedna Rosja jest wciąż interesującym przed- miotem badań i wpisuje się w nurt popularnych rozważań dotyczących funkcjonowania 16 Wstęp Mają one charakter zarówno historyczny, jak i komparatywny, wpisują się w nurt neopatrymonialny i neoinstytucjonalny w studiach nad współcze- snymi autorytaryzmami. Analizuje się jej genezę, realizowane zadania, a także wybrane aspekty struktury organizacyjnej, ewolucję jej oblicza ideo- logiczno-programowego, w tym także miejsce, jakie zajmuje w wielowy- miarowej przestrzeni rywalizacji politycznej24. Szczególną uwagę poświę- ca się także społecznej reifikacji Jednej Rosji25. Jest przedmiotem studiów komparatywnych tak w odniesieniu do systemów politycznych państw ob- szaru poradzieckiego, jak i spoza niego (głównie meksykańskiego w okresie dominacji Partii Rewolucyjno-Instytucjonalnej – El Partido Revoluciona- rio Institucional [PRI])26. Głównym wyzwaniem i najpoważniejszym problemem w studiach nad Jedną Rosją jest definicyjno-metodologiczny „wielogłos” dotyczący zjawiska dominacji partii politycznej i jednoczesne próby „wpasowania” w ramy ist- niejących typologii dodatkowego zbioru partii – „partii władzy”. W literatu- rze przedmiotu spotkamy się z definiowaniem Jednej Rosji bądź jako partii współczesnych systemów autorytarnych. Por. S. P. Roberts, Putin’s United Russia Party, Routledge, New York 2012; И. Жегулев, Л. Романова, Операция „Единая Россия”. Неизвестная история партии власти, Эксмо, Москва 2011. 24 Н. В. Анохина, Е. Ю. Мелешкина, Эволюция структуры партийного спектра России накануне парламентских выборов 2007 г., „Полис. Политические исследо- вания” 2008, N° 2; Ю. Г. Коргунюк, Е. Ю. Мелешкина, Oрганизационное устрой- ство „Единой России” и партии коммунистов республики молдова: взгляд из- нутри, „ПОЛИТЭКС” 2010, N° 1, http://www.politex.info/content/view/666/30/ [dostęp: 26.05.2017]; Ю. Г. Коргунюк, Уничтожение субъектности („Единая Рос- сия” как партийная организация: становление и инволюция), „Полития” 2009, N° 1; Е. Ю. Мелешкина, Г. М. Михалева (ред.), Политическая конкуренция и пар- тии в государствах постсоветского пространства, ИНИОН РАН, Москва 2009; Ю. Г. Коргунюк, Социально-демографический состав руководящих органов „Еди- ной России” как показатель специфики организационной структуры партии, „Полития” 2012, N° 1; В. Мартьянов, Многопартийная партия власти, „Непри- косновенный запас” 2007, N° 3 (53), http://magazines.russ.ru/nz/2007/3/ma3.html [dostęp: 26.05.2017]. 25 Л. Бызов, Потребитель стабильности (о феномене ”Единой России”), „Апология” 2005, http://www.politnauka.org/library/parties/byzov.php [dostęp: 18.02.2017]. 26 Podejście to nabrało popularności z chwilą, kiedy Władimir Putin opuścił (tymczaso- wo) urząd prezydencki, by objąć funkcję premiera rządu. Spodziewano się, że będzie on umacniał rolę Jednej Rosji i za jej pośrednictwem kontrolował Dumę, rząd, organy władzy wykonawczej w regionach. Por. T. F. Remington, Parliament and the Dominant Party Regime, [w:] S. K. Wegren (ed.), Return to Putin’s Russia: Past Imperfect, Future Uncertain, Rowman Littlefield Publishers, Inc., New York 2013, s. 46; N. K. Gvosdev, Mexico and Russia: Mirror Images?, „Demokratizatsiya” 2002, vol. 10, No 4, s. 488 i n. 17 Wstęp hegemonicznej, bądź też partii dominującej w systemie autorytarnym i nie są to jedyne stosowane podejścia27. Problem dotyczy bowiem tak „partii władzy”, jak i samych studiów nad zjawiskiem dominacji „partyjnej”28. Autor przyjmuje, że mamy do czynienia z dwoma wiodącymi podej- ściami klasyfikacyjnymi. Mowa tu o stanowisku Giovanniego Sartoriego, stosującego w ramach koncepcji systemu partii-państwa (party-state sys- tems) podział na systemy jednej partii (one party systems) i systemy partii hegemonicznej (hegemonic party systems)29 oraz Beatriz Magaloni i Ruth Kricheli, które operują koncepcją systemów jednopartyjnych (one-party regimes) wyodrębniając systemy z partią dominującą (dominant-party regi- mes) i systemy z pojedynczą partią (single-party regimes)30. W dalszej części pracy wymiennie stosowane będą terminy partia hegemoniczna i partia do- minująca w systemie autorytarnym, definiujące – mimo wewnętrznej zło- żoności klasyfikacyjnej stosowanej przez Sartoriego – to samo zjawisko31. 27 Dominująca i niedominująca „partia władzy” (dominant party of power), „partia władzy” jako słabsza wersja partii dominującej. М. А. Завадская, Время выбирать: манипулирование электоральными циклами в современных авторитарных режи- мах, „Вестник Пермского Университета. Серия: Политология” 2015, No 4; M. Ba- der, Understanding Party Politics… 28 Istnieje szereg prób uchwycenia fenomenu partii politycznych funkcjonujących we współczesnych autorytaryzmach. Jason Brownlee stosuje np. pojęcie partii rządzącej, do których miały należeć: egipska NDP (The National Democratic Party) i malezyjska UMNO/BN (The United Malays National Organisation/Barisan Nasional) (partie uni- fie), aby przeciwstawić ją rywalizacyjnym systemom dominującym Indii (Partia Kon- gresowa) i Japonii (Partia Liberalno-Demokratyczna) i partiom wyłączającym (partie unique). J. Brownlee, Authoritarianism in an Age of Democratization, Cambridge Uni- versity Press, Cambridge 2007, s. 33. 29 Termin „partia hegemoniczna” Sartori zaczerpnął od Jerzego J. Wiatra i jego rozwa- żań nad miejscem i rolą Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w systemie politycz- nym Polski Rzeczpospolitej Ludowej. Por. G. Sartori, Parties and Party Systems: a New Framework for Analysis, ECPR Press, Colchester UK 2005, s. 204 i 252. 30 B. Magaloni, R. Kriheli, Political Order..., s. 124. 31 Warto w tym miejscu odnieść się także do innych przypadków stosowania w literaturze przedmiotu terminu hegemonia. Uczynił to również swego czasu sam Sartori, odnosząc swoje rozumienie partii hegemonicznej do Dahlowskiej koncepcji „zamkniętej” i „włą- czającej hegemonii”. Pisał, że choć jego interpretacja hegemonii ma węższe znaczenie, odnosi się bowiem do wymiaru partyjnego, podejścia jego i Dahla są komplementarne – partia hegemoniczna oddala się od „zamkniętej hegemonii” w stronę „włączającej hegemonii”. Tego samego nie da się powiedzieć o podejściu LaPalombary i Weinera i ich koncepcji systemu hegemonicznego, tj. takiego, w którym w dłuższym okresie ta sama partia lub koalicja tych samych partii sprawuje władzę. Ich podejście jest bowiem, zdaniem Sartoriego, zbyt kategoryczne, jak na tak rozbudowany scenariusz polityczny. Por. G. Sartori, Parties and Party…, s. 214. 18 Wstęp W studiach nad Jedną Rosją dominuje przede wszystkim podejście funk- cjonalne, co łączy się zarówno z postrzeganiem jej przez pryzmat modelu „partii władzy” – silnie związanego z instrumentalnym podejściem elit poli- tycznych w Rosji do instytucji partii politycznych, jak i umiejscawianiem jej w rodzinie partii hegemonicznych. Studia nad partiami dominującymi w sys- temach autorytarnych same w sobie koncentrują się nad rolą, jaką odgrywa- ją one w systemie politycznym, przede wszystkim w wymiarze utrzymywania jego równowagi32. Podejście strukturalne daje o sobie znać przede wszystkim w badaniach porównawczych w odniesieniu do partii politycznych na obsza- rze poradzieckim, mających charakterystyki zbliżone do Jednej Rosji. Studia te uwzględniają różne aspekty struktury organizacyjnej tego rodzaju partii, a sam problem funkcjonowania dominujących „partii władzy” w państwach regionu rozpatrywany jest przez pryzmat dyfuzji norm autorytarnych i konwergencji tamtejszych systemów politycznych33. Brakuje natomiast pracy, która połączyłaby obydwa nurty interpretacyjne i podjęła problematykę roli Jednej Rosji w systemie politycznym, łącznie z za- gadnieniem jej instytucjonalizacji, co jest zastanawiające biorąc pod uwagę ist- nienie prac analizujących instytucjonalizację systemów partii hegemonicznej – głównie w Azji Południowo-Wschodniej34. Na szczególną uwagę zasługuje praca Dirka Tomsa poświęcona instytucjonalizacji indonezyjskiego Golkaru (partii hegemonicznej wykazującej uderzające podobieństwo do Jednej Rosji) w warunkach procesu demokratyzacji35. Porównania Rosji i Indonezji zyskują ostatnio coraz większą popularność w środowisku politologicznym36. Pojawiają się pierwsze próby typologii przedstawicieli rodziny „partii wła- dzy” oraz połączenia zbiorów „partii władzy” i partii dominujących w syste- mach autorytarnych37. Są one niewątpliwie inspirujące – utwierdzają w przeko- naniu, że jest to właściwy kierunek badań nad Jedną Rosją. Wymagają jednak uporządkowania i skoncentrowania uwagi w większym stopniu na problemie wymiarów dominacji, w ujęciu ilościowym i jakościowym, i wykorzystania 32 B. Magaloni, Voting for Autocracy: Hegemonic Party Survival and its Demise in Mexico, Cambridge University Press, Cambridge 2006. 33 S. P. Roberts, Converging Party Systems in Russia and Central Asia: A Case of Authoritar- ian Norm Diffusion?, „Communist and Post-Communist Studies” 2015, vol. 48, No 2–3. 34 D. Tomsa, A. Ufen (eds.), Party Politics in Southeast Asia: Clientelism and Electoral Com- petition in Indonesia, Thailand and the Philippines, Routledge, London 2013. 35 D. Tomsa, Party Politics and Democratization… 36 D. N. Lussier, Constraining Elites in Russia and Indonesia. Political Participation and Regime Survival, Cambridge University Press, Cambridge 2016. 37 N. Laverty, The „Party of Power” as a Type, „East European Politics” 2015, vol. 31, No 1, s. 71–87. 19 Wstęp w celu określenia rzeczywistego statusu partii obserwacji dotyczących pełnio- nych przez nią funkcji i stopnia instytucjonalizacji. Na tle szeroko rozbudowanych studiów dotyczących „partii władzy” i Jed- nej Rosji wyjątek stanowi Polska, w której to – mimo znaczącego zaintere- sowania współczesną Rosją – dominuje problematyka bezpieczeństwa i sto- sunków międzynarodowych. Nie oznacza to, że nie powstały i nie powstają w Polsce wartościowe prace poświęcone rosyjskiemu systemowi politycznemu. Wymienić tu należy przede wszystkim opracowania autorstwa Janusza Ada- mowskiego, Marka Barańskiego, Andrzeja Czajowskiego, Albina Głowackiego, Anny Jach, Włodzimierza Marciniaka, Olgi Nadskakuły, Andrzeja Stelmacha, Andrzeja Skrzypka, Alicji Stępień-Kuczyńskiej czy Eugeniusza Zielińskiego38. Rzecz w tym, że są to prace powstałe na podstawie doświadczeń procesu pie- riestrojki i demokratyzacji Rosji, w których z małymi wyjątkami pomijane są kwestie roli „partii władzy”, a w szczególności Jednej Rosji, w systemie poli- tycznym39. Mało uwagi przyciąga w polskiej politologii problematyka ewolucji idei federalizmu w Rosji, rozwoju stosunków centrum – regiony, etnopolityki, wyjątek na tym tle stanowią książki powstające z inspiracji Tadeusza Bodio, Andrzeja Wierzbickiego czy Arkadiusza Żukowskiego40. 38 A. Czajowski, Demokratyzacja Rosji w latach 1987–1999, Atla 2, Wrocław 2001; J. Ada- mowski, A. Skrzypek (red.), Federacja Rosyjska 1991–2001, ASPRA-JR, Warszawa 2002; A. Jach, Rosja 1991–1993. Walka o kształt ustrojowy państwa, Księgarnia Akademic- ka, Kraków 2013; W. Marciniak, Rozgrabione imperium. Upadek Związku Sowieckiego i powstanie Federacji Rosyjskiej, Arcana, Warszawa 2001; O. Nadskakuła, Kategorie swój i obcy w rosyjskim myśleniu politycznym, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013; A. Stel- mach, Zmiana i stabilność w systemie politycznym Rosji, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2003; A. Stępień-Kuczyńska, A. Głowacki (red.), Rosja Putina: Leksykon, Wy- dawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2004; A. Stępień-Kuczyńska, Michaił Gorba- czow a idea i praktyka pieriestrojki, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016; E. Zieliński, Współczesna Rosja: studium polityczno-ustrojowe, Elipsa, Warszawa 1995. 39 D. Wilczewski, Fenomen „partii władzy” w systemie partyjnym Federacji Rosyjskiej, „Po- lityka Wschodnia” 2013, t. II, nr 4; J. Potulski, System partyjny Rosji. Tradycja i współ- czesność, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2007. 40 T. Bodio, Kaukaz: transformacja przywództwa i elit politycznych, Seria Władza Elity Przywództwo, t. VI, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2012; idem, Kaukaz: mechanizmy legitymizacji i funkcjonowania elit politycznych, Seria Władza Elity Przy- wództwo, t. VII, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2012; A. Wierzbicki, Ro- sja. Etniczność i polityka, Seria Władza Elity Przywództwo, t. V, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2011; A. Żukowski (red.), Polska a Obwód Kaliningradzki Federa- cji Rosyjskiej. Teraźniejszość i wyzwania przyszłości, Toruń 2008. 20 Wstęp Jest to o tyle zrozumiałe, że: 1) rozwiązania konstytucyjno-prawne (reżim konstytucyjny) obowiązujące w Rosji od roku 1993 stawiają Prezydenta w szczególnej (uprzywilejowa- nej) pozycji względem innych organów władzy państwowej; 2) rola partii politycznych była w latach 90. silnie ograniczona w wymia- rze formalnym. Sprawiło to, że problematyka partii i systemu partyjnego straciła na atrakcyjności w oczach polskich badaczy Rosji. Co więcej, studia nad rosyjskim systemem partyjnym (przyjmując, że takowy istnieje w świetle zgłaszanych wątpliwości natury teoretycznej) i generalnie rosyjskim systemem politycznym znajdują się w fazie przej- ściowej, pomiędzy paradygmatem demokratyzacyjnym a paradygmatem autorytarnym. Można w tym miejscu zaryzykować tezę, że zainteresowanie Rosją utrzy- mywało się tak długo, jak długo istniało wyobrażenie, iż procesy polityczne dokonujące się w niej będą podążały ścieżką demokratyzacji. Rodziło to na- turalne wysiłki na rzecz realizacji badań porównawczych i w celu wykorzy- stania doświadczeń rosyjskich z myślą o rozbudowaniu wiedzy na ten temat w odniesieniu do demokratyzacji i z korzyścią dla wzmocnienia procesów demokratyzacyjnych w Polsce. W chwili obecnej straciły one rację bytu na skutek wzrostu tendencji autorytarnych w Rosji41. Nie można jednak po- wiedzieć, że tendencje autorytarne nie budzą w Polsce zainteresowania42 – często jednak ciężar odpowiedzialności za studia nad współczesną Rosją biorą na siebie przedstawiciele innych dyscyplin naukowych, podejmując problem m.in. z perspektywy filozoficzno-kulturowej43. 41 Lukę tą starają się wypełnić autorzy prac poświęconych stosunkom polsko-rosyjskim realizowanych przez Międzyinstytutową Pracownię Badań nad Rosją i Państwami Pora- dzieckimi WDiNP UW. Por. np. S. Bieleń, A. Skrzypek (red.), Geopolityka w stosunkach polsko-rosyjskich, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2011. 42 R. Bäcker, Rosyjskie myślenie polityczne...; S. Bieleń, A. Skrzypek (red.), Rosja. Refleksje o transformacji, ASPRA, Warszawa 2010; A. Skrzypek, Putinada: Rosja – kraj kierowa- nej demokracji, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych. Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2014; idem, Druga smuta: zarys dziejów Rosji 1985–2004, Oficyna Wydawni- cza ASPRA-JR, Warszawa 2004; A. Bartnicki, Demokratycznie legitymizowany autoryta- ryzm w Rosji 1991–2004, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2007. 43 M. Broda, „Zrozumieć Rosję”? O rosyjskiej zagadce-tajemnicy, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2011; idem, Rosja – autorytaryzm – demokracja – między iluzją i realnością, „Środkowo- europejskie Studia Polityczne” 2014, nr 2. Spojrzenie kulturowe i semiotyczne staje się nie tylko coraz popularniejsze w badaniach nad Rosją – także w wymiarze polityki zagranicz- nej i bezpieczeństwa, ale dostarcza politologii możliwości nabrania dystansu i odejścia od technicznego i sformalizowanego podejścia do badań nad rosyjską polityką. Por. A. Ma- karychev, Russian (In)Security: Cultures, Meanings and Contexts, SiT/DP/07/16, http:// 21 Wstęp Niekwestionowane zainteresowanie budzi natomiast polityka zagraniczna Kremla, przede wszystkim w odniesieniu do obszaru poradzieckiego, którą to politykę postrzega się głównie przez pryzmat ambicji międzynarodowych Rosji44, co tłumaczy znaczną liczbę prac powstających w tym obszarze pro- blemowym, z drugiej zaś strony silny jest nurt podejmujący problem kształto- wania się polityki zagranicznej Rosji pod wpływem czynników wewnątrzpoli- tycznych, kulturowych, do którego należą prace Stanisława Bielenia, Agnieszki Bryc, Kazimierza Malaka, Macieja Rasia i Przemysława Żurawskiego vel Gra- jewskiego45. Głównym obszarem zainteresowania autora jest problem instytucjonalizacji Jednej Rosji i jej roli w systemie politycznym, będącej pochodną szeregu funk- cji, które pełni. Analiza funkcji i struktury partii (w szczególności w odniesie- niu do relacji łączących ją z innymi aktorami systemu politycznego) pozwala przyjąć, że istotą wysiłków badawczych jest problem dominacji Jednej Rosji w systemie politycznym Federacji Rosyjskiej. Obydwa aspekty, kluczowe dla analizy miejsca i roli Jednej Rosji w systemie politycznym, należy badać przede wszystkim z uwzględnieniem dynamiki zmian dokonujących się w obrębie rosyjskiego systemu politycznego w omawianym okresie, z uwzględnieniem tendencji, które się w nim zarysowały przed rokiem 2001, a także z wzięciem pod uwagę rozwoju stosunków centrum – regiony, a szerzej ewolucji rozwią- zań federalistycznych w Rosji od roku 2000. Środowisko politologiczne tak w Rosji, jak i poza jej granicami, kon- centruje się w swych rozważaniach dotyczących rosyjskiego systemu po- litycznego na takich kwestiach, jak zasadność stosowania w odniesieniu do przypadku Rosji kategorii reżimu hybrydalnego, konsolidacja auto- rytarna, a także cechy istotnościowe reżimu politycznego. W debacie na www.securityintransition.org/wp-content/uploads/2016/12/WorkingPaper_Makarychev. pdf [dostęp: 15.02.2017]. 44 A. Bryc, Cele polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Wydawnictwo Adam Marsza- łek, Toruń 2004; A. Bryc, A. Legucka, A. Włodkowska-Bagan (red.), Bezpieczeństwo obszaru poradzieckiego. Księga poświęcona pamięci Profesora Kazimierza Malaka, Difin, Warszawa 2014; A. Włodkowska-Bagan, Rywalizacja mocarstw na obszarze poradziec- kim, Difin, Warszawa 2013; I. Topolski, Siła militarna w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004. 45 S. Bieleń, Tożsamość międzynarodowa Federacji Rosyjskiej...; A. Bryc, Cele polityki zagra- nicznej Federacji Rosyjskiej...; P. Żurawski vel Grajewski, Polityka Unii Europejskiej wobec Rosji a interesy Polski 1991–2004, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2008; K. Malak, Czynnik wojskowy w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej (1991–2000), Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2001; M. Raś, Ewolucja polityki zagranicznej Rosji wobec Stanów Zjednoczonych i Europy Zachodniej w latach 1991–2001, Wydawnictwo Uniwer- sytetu Warszawskiego, Warszawa 2005. 22 Wstęp temat kierunku zmian w obrębie rosyjskiego systemu politycznego można wyodrębnić trzy główne „szkoły”46. Pierwsza z nich toczy rozważania dotyczące reżimów hybrydalnych47. Na- leżą do niej prace m.in. Henry’ego E. Hale’a, Graeme’a Gilla, Beatriz Magaloni i Joakima Ekmana48. Hale na potrzeby studiów nad Rosją przyjmuje, że zja- wisko hybrydalności może przybierać różne formy. Rosyjski model reżimu politycznego można by określić mianem wyborczo-patronalnego49. Magaloni i Ekman podejmują problem Jednej Rosji w kontekście rozważań nad rolą par- tii hegemonicznych i wyborów autorytarnych z punktu widzenia stabilności reżimów partii hegemonicznej, tzw. hegemonic party regimes, traktowanych jako forma hybrydy autorytarno-demokratycznej, a dokładniej rzecz biorąc – rywalizacyjnego autorytaryzmu50. Ekman wykorzystuje rosyjski przypadek w komparatywnych badaniach nad związkami pomiędzy polityczną partycy- pacją a stabilnością systemów hybrydalnych51. W dyskusji nad charakterem systemu politycznego współczesnej Rosji silnie obecna jest koncepcja wybor- czego autorytaryzmu. Choć przez wielu autorów klasyfikowany jako przykład myślenia hybrydalnego, na równi chociażby z ułomną demokracją, w rzeczy- wistości stanowi fragment rozważań nad procesem konsolidacji autorytarnej52. 46 Na temat innych możliwych podejść interpretacyjnych w odniesieniu do rosyjskiego systemu politycznego patrz: Г. Хейл, Эволюция гибридного режима, [w:] Г. Хейл, И. Курилла (ред.), Россия „двухтысячных”: стереоскопический взгляд, Планета, Москва 2011, s. 19–20. 47 J. Holzer, S. Balik, Postkomunistyczne reżimy…, s. 72. 48 G. Gill, Russia and the Vulnerability of Electoral Authoritarianism?, „Slavic Review” 2016, vol. 75, No 2. 49 Hybryda w wydaniu wyborczo-patronalnym cechuje się obecnością trzech elementów: najwyższe urzędy w państwie zdobywa się i utrzymuje dzięki wyborom; istnieje opo- zycja, której przedstawicielom daje się możliwość uczestniczenia w wyborach; władza w państwie realizowana jest za pośrednictwem złożonych sieci patronalno-klienteli- stycznych. Г. Хейл, Эволюция гибридного режима…, s. 21–22. 50 B. Magaloni, The Game of Electoral Fraud and the Ousting of Authoritarian Rule, „American Journal of Political Science” 2010, vol. 54, No 3; eadem, Voting for Autocracy, Hegemonic Par- ty Survival and It’s Demise in Mexico, Cambridge University Press, Cambridge 2006; N. Tan, Why No Liberalizing Outcome? Singapore’s Hegemonic Party Regime After 2011 Elections, Paper prepared for presentation at the „Dominant Party Systems” Conference, University of Michigan, 9–10 May 2014; A. Schedler, The Politics of Uncertainty Sustaining and Subverting Electoral Authoritarianism, Oxford Studies in Democratization, Oxford 2015, s. 5. 51 J. Ekman, Political Participation and Regime Stability: A Framework for Analyzing Hy- brid Regimes, „International Political Science Review” 2009, vol. 30, No 1. 52 G. Golosov, The 2012 Political Reform in Russia. The Interplay of Liberalizing Concessions and Authoritarian Corrections, „Problems of Post-Communism” 2012, vol. 59, No 6, s. 624. 23 Wstęp Schedler umiejscawia wyborczy autorytaryzm w gronie systemów autorytar- nych określanych mianem współczesnych autorytaryzmów53, a idący za nim tacy politolodzy, jak Gelman czy Gołosow dostrzegają wyraźne związki pomię- dzy wspomnianą kategorią a rosyjskim reżimem politycznym, rozważając na ile zbliża się on do tego typu idealnego wyborczego autorytaryzmu. Druga „szkoła” powraca, analizując rosyjski przypadek, do klasycznej teorii i typologii autorytaryzmu Juana J. Linza. W tym nurcie utrzymane są więc prace J. Holzera i S. Balika – Postkomunistyczne reżimy niedemokratyczne i Tatiany Worożejkiny – Autorytarne systemy XX wieku a współczesna Rosja: podobieństwa i różnice. Znajdziemy tu obszerną krytykę paradygmatu hybry- dalnego (wyodrębnianie nowej kategorii politologicznej, nadmierna koncen- tracja na problemie wyborów)54. W ten nurt wpisują się również opracowania porównujące reżim polityczny Rosji Putina z innymi autorytaryzmami55. Kiriłł Chołodkowski określał rosyjski reżim polityczny pod rządami Putina mianem autorytaryzmu plebiscytowo-biurokratycznego, charakterystycznego dla rzą- dów Napoleona III czy też obecnego w wielu państwach Ameryki Łacińskiej w wieku XX56. Trzecia „szkoła” poszukuje oryginalnych definicji na potrzeby charaktery- styki systemu politycznego współczesnej Rosji, wyjątkowej samej w sobie ze względu na szczególny model historycznego rozwoju procesów społeczno-po- litycznych, kulturowych i geograficznych57. Czerpie ona tak z nurtu autorytar- nego, jak i hybrydalnego w zakresie tworzenia nowej kategorii pojęciowej, choć tylko i wyłącznie na potrzeby Rosji. Znajdziemy tu więc rozważania poświęco- ne m.in. „putinizmowi” Lwa Gudkowa, zjawisku monocentryzmu rosyjskiego systemu politycznego Aleksieja Zudina czy też „(prze)sterowanej demokracji” Nikołaja Pietrowa58. W tym nurcie mieszczą się przede wszystkim opracowania 53 Więcej na ten temat por. A. Schedler, The Logic of Electoral Authoritarianism, [w:] A. Schedler (ed.), Electoral Authoritarianism: The Dynamics of Unfree Competition, Lynne Rienner Publishers, Boulder, Colorado 2006, s. 4–5. 54 W Polsce zdecydowanym wrogiem koncepcji hybrydalnej był swego czasu Roman Bäc- ker, z którym polemizowała Maryana Prokop. Por. M. Prokop, Demokratyczno-autory- tarna hybryda: redefinicja kategorii teoretycznej, „Historia i Polityka” 2015, t. XX, nr 13. 55 N. K. Gvosdev, Mexico and Russia: Mirror Images?, „Demokratizatsiya” 2002, vol. 10, No 4. 56 К. Г. Холодковский, К вопросу о политической системе современной России, tłum. M. Kluźniak, „Полис. Политические исследования” 2009, No 2, s. 9. 57 J. Afanasjew, Groźna Rosja, Oficyna Naukowa, Warszawa 2005; P. Kennedy, Mocarstwa świata: narodziny, rozkwit, upadek. Przemiany gospodarcze i konflikty zbrojne w latach 1500–2000, tłum. M. Kluźniak, Książka i Wiedza, Warszawa 1994, s. 105. 58 А. Ю. Зудин, Новая публичность: моноцентризм и „режим консультаций”, Библи- отека РАПН, 2006, 04.01, http://www.rapn.ru/library.php?d=291 n=35 p=12 [do- stęp: 24.03.2017]; N. Petrov, M. Lipman, H. E. Hale, Overmanaged Democracy in Russia: 24 Wstęp rosyjskich socjologów skupionych wokół Centrum Lewady, analizujących na- rodziny i regres demokracji w Rosji przez pryzmat procesów dokonujących się w rosyjskim społeczeństwie. Z tego środowiska napływają także (w szczegól- ności po aneksji Krymu) ostrzeżenia przed rozszerzeniem się wpływu zjawiska „totalitarnej recydywy” w Rosji, uwarunkowanego wolniejszym tempem roz- stawania się z przeszłością totalitarną niż w innych państwach regionu post- komunistycznego59. Szczególnie istotna jest w ramach tej „szkoły” koncepcja „putinizmu”. Warto zaznaczyć, że rosyjski system polityczny postrzegany jest jako zjawisko wyjątkowe, nieopisane dotychczas w literaturze przedmiotu. Jego wyjątkowość daje o sobie znać w dwóch płaszczyznach: systemu legitymizacji dominacji (autorytetu) i mechaniki sprawowania władzy (zarządzania). Sam Gudkow definiuje „putinizm”, jako nową kategorię politologiczną, obok totali- taryzmu, autorytaryzmu i demokracji60. Wymiar przestrzenny analizy miejsca i roli Jednej Rosji w rosyjskim syste- mie politycznym związany jest z próbą uzupełnienia studiów realizowanych przez autora w odniesieniu do kształtowania się stosunków federacyjnych w Rosji w latach 1991–2006. Badając ten problem autor doszedł do wniosku, że charakter relacji centrum – regiony korespondował z kształtem systemu po- litycznego Rosji i wpływał na rzeczywistą pozycję urzędu Prezydenta w sys- temie władzy. Zależności te miały obustronny charakter – słabość centrum powodowała wzrost znaczenia elit regionów, spontaniczną, niekontrolowaną decentralizację, co czyniło centrum federalne zakładnikiem elit regionalnych61. W literaturze przedmiotu zagadnienie instytucjonalizacji Jednej Rosji rozwa- żane jest w kontekście procesu centralizacji stosunków federacyjnych w Rosji po roku 1999. Uznawany jest on za jeden z kluczowych czynników konsolida- cji autorytaryzmu w Rosji ze względu na próby podporządkowania Kremlowi regionalnych elit i wykorzystania ich potencjału w celu zapewnienia ciągłości władzy jego gospodarzowi i partii politycznej reprezentującej interesy obo- zu władzy. Obóz władzy nie był bowiem zainteresowany eliminacją zjawiska subnarodowego autorytaryzmu, a podporządkowaniem sobie regionalnych reżimów62. Sukcesy wyborcze Jednej Rosji uznawane są za wynik ustanowie- nia ścisłych relacji pomiędzy Kremlem a elitami regionalnymi. Utrzymane Governance Implications of Hybrid Regimes, „Carnegie Papers” 2010, No 106, http:// carnegieendowment.org/files/overmanaged_democracy_2.pdf [dostęp: 24.03.2010]. 59 Л. Гудков, Природа „путинизма”, „Вестник общественного мнения” 2009, No 3 (101), s. 7. 60 Ibidem, s. 7. 61 M. Słowikowski, Polityka federacyjna Borysa Jelcyna i Władimira Putina, Wydawnictwo Naukowe GRADO, Toruń 2009. 62 The Politics of Sub-national Authoritarianism in Russia…, s. 11–12. 25 Wstęp były one w duchu koncepcji neojarłyku i łączyły fakt podporządkowania re- gionów centrum i ograniczonej suwerenności elit regionalnych63. Decentrali- zacja funkcji władczych i dekoncentracja zasobów charakterystyczna dla roz- wiązań federalistycznych wydają się, zdaniem niektórych badaczy, czynnikami szczególnie sprzyjającymi powstawaniu partii dominujących64. Problem in- stytucjonalizacji Jednej Rosji w regionach może być analizowany z wykorzy- staniem zarówno koncepcji neojarłyku, jak i z uwzględnieniem kształtowania się w Rosji nowego modelu federalizmu. Przydatna w związku z tym staje się koncepcja Williama H. Rikera pozycjonowania rozwiązań federalistycznych na osi continuum federalizmu maksymalnego i minimalnego65. Warto w tym miejscu wskazać również na ustaleni
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jedna Rosja w systemie politycznym Federacji Rosyjskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: