Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00200 009793 7506266 na godz. na dobę w sumie
Jerzy Wróblewski. Pisma wybrane - ebook/pdf
Jerzy Wróblewski. Pisma wybrane - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 480
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8649-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
'(...) Ponieważ przedstawiony tutaj wybór zawiera zbiór znakomitych artykułów publikowanych przez wiele lat przede wszystkim w Państwie i Prawie oraz Studiach Prawno-Ekonomicznych, wyłania się z niego swoisty podręcznik teorii prawa Jerzego Wróblewskiego. Wszystkie artykuły zawierają tezy i przemyślenia ważne również dzisiaj i zdumiewające znakomitymi pomysłami badawczymi i rozwiązaniami. Z pewnością przydadzą się do odbudowania teorii prawa jako dziedziny prawoznawstwa. Przede wszystkim młodzi badacze i praktycy mogą w tym zbiorze znaleźć bardzo klarowny paradygmat uprawiania teorii prawa, który dalej jest przekonujący.'
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

J WJ W JERZY WRÓBLEWSKI PISMA WYBRANE J W wybór i wstęp Marek Zirk-Sadowski J WJ W Warszawa 2015 Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krystyna Szych Projekt okładki i układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN: 978-83-264-8345-5 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Wstęp Wstęp W roku 2015 minęło 25 lat od śmierci Jerzego Wróblewskiego, jednego  z najznakomitszych polskich teoretyków i filozofów prawa1. Wraz z redak- cją „Państwa i Prawa” oraz wydawnictwem Wolters Kluwer Katedra Teorii  i Filozofii Prawa UŁ oraz Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu  Łódzkiego postanowili uczcić tę rocznicę wydaniem wyboru artykułów  swojego wieloletniego Kierownika Katedry. Ponieważ Profesor Wróblewski pozostawił po sobie olbrzymią spuś- ciznę naukową, postanowiliśmy objąć niniejszym tomem te artykuły Mi- strza, które z powodów czysto technicznych są dzisiaj trudno dostępne,  a odegrały ważną rolę w rozwoju polskiej teorii prawa. Nie ma zatem  w tym zbiorze fragmentów monografii Profesora, które w dalszym ciągu  są czytane i znane w Polsce i zagranicą, a wyłącznie całe artykuły, tak jak  zostały opublikowane przez J. Wróblewskiego. Mówiąc o źródłach myśli, trzeba przypomnieć, że Jerzy Wróblewski był  absolwentem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Już w czasie studiów zaintereso- wał się teorią prawa, uczestnicząc w seminarium wybitnego teoretyka prawa  Jerzego Landego. Odbył również studia z filozofii, w czasie których uczęsz- czał na seminarium ucznia Husserla, fenomenologa Romana Ingardena. Po uzyskaniu magisterium podjął pracę na stanowisku asystenta w ka- tedrze swego mistrza, profesora J. Landego. W 1949 r. uzyskał stopień dok- tora prawa na podstawie rozprawy Ocena i norma etyczna. 1  Przypomnijmy,  że  Jerzy  Wróblewski  urodził  się  w  Wilnie,  5 września  1926 r. Zmarł w Szwajcarii 31 maja 1990 r. Jego ojciec, Bronisław Wróblewski,  był profesorem Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie i dziekanem tamtej- szego Wydziału Prawa. Uprawiał naukę prawa karnego, ale jednocześnie stwo- rzył w Wilnie znany ośrodek badań nad teorią prawa. Jego praca Język prawny i prawniczy (Kraków 1948) jest uważana za jedną z pierwszych prób zarysowania  programu analitycznej teorii prawa w Polsce. Matka Jerzego Wróblewskiego,  Krystyna z domu Hirschberg, była malarką, emerytowaną profesorką Politech- niki Krakowskiej. Jerzy Wróblewski i jego brat Andrzej kontynuowali zainte- resowania rodziców. Przedwcześnie zmarły w 1957 r. Andrzej Wróblewski był  znanym polskim malarzem bliskim nurtowi surrealizmu, ale dopiero dzisiaj  jesteśmy świadkami tryumfu jego twórczości. 5 Wstęp Już na początku swej kariery naukowej J. Wróblewski związał się  z Uniwersytetem Łódzkim i pozostał wierny tej uczelni do końca życia.  Organizował również życie naukowe w Polsce jako redaktor wielu cza- sopism naukowych. Był członkiem editorial boards większości międzyna- rodowych czasopism z zakresu teorii i filozofii prawa. Brał udział w mię- dzynarodowym życiu naukowym, często przebywając za granicą jako  visiting professor, uczestnik konferencji i kongresów międzynarodowych.  Jego nazwisko pojawiło się na listach prestiżowych międzynarodowych  towarzystw naukowych. Bez przesady można powiedzieć, że wykładów  profesora Wróblewskiego słuchano na większości kontynentów. Był dok- torem honoris causa Uniwersytetu w Turku (Finlandia) oraz Uniwersytetu  w Edynburgu (Szkocja). Największy wpływ na prawniczą humanistykę J. Wróblewskiego wy- warł profesor J. Lande. Dzięki niemu J. Wróblewski stał się kontynuato- rem myśli L. Petrażyckiego, choć nie obciążając swej wizji nauk prawnych  psychologizmem charakterystycznym dla tego mistrza psychologicznej  samorefleksji. Drugim źródłem inspiracji teoretycznej J. Wróblewskiego była szkoła  lwowsko-warszawska, a przede wszystkim jeden jej przedstawiciel – Kazi- mierz Ajdukiewicz. Wpływ ten najpełniej ujawnił się w pracy Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego (Warszawa 1959). Posługiwał się w niej za- czerpniętą od Kazimierza Ajdukiewicza dyrektywalną koncepcją języka.  Opierając się na tej koncepcji, argumentował, że choć dyrektywy sensu  właściwe dla zdań nie odnoszą się do norm, to jednak normy są niewąt- pliwie sensowne. Mają zatem własne dyrektywy sensu, które nazwał dy- rektywami normatywnymi. Korzystanie z tych dyrektyw jest niezbędne  przy ustalaniu znaczenia nazw występujących w normach. Również ze szkoły lwowsko-warszawskiej wywodzi się analityczne  podejście do prawa, które stało się dominującą cechą teorii prawa J. Wrób- lewskiego. Podobnie jak K. Ajdukiewicz, Jerzy Wróblewski odrzucał psy- chologiczny sposób pojmowania znaczenia na rzecz postawy językowej,  choć jednocześnie opowiadał się za mentalistyczną, a nie behawioralną  wersją podejścia językowego. Ciekawym zagadnieniem są poglądy filozoficzno-metodologiczne  J. Wróblewskiego. Z polskiej tradycji uprawiania analizy językowej wy- wodzi się jego minimalizm filozoficzny w badaniach nad teorią prawa.  Profesor traktował filozofię jako źródło odpowiedzi na konkretne prob- lemy, a nie jako globalną doktrynę. Wątpił w możliwość stworzenia ca- łościowych systemów filozoficznych i z tego m.in. wywodzi się pogląd  o wielopłaszczyznowym charakterze refleksji teoretycznoprawnej. Od  metody filozoficznej domagał się jasności językowej oraz intersubiektyw- nej sprawdzalności i komunikowalności. Pod koniec życia rygoryzm ten  6 Wstęp nieco złagodził. Zaczął dostrzegać potrzebę filozofii prawa głównie przez  refleksję nad aksjologią. Problemami aksjologicznymi interesował się zresztą przez całe życie.  Zawsze opowiadał się za postawą antykognitywistyczną, nie wierzył  w wartość poznawczą wypowiedzi oceniających, przynajmniej jeśli cho- dzi o oceny zasadnicze. Antykognitywizm zdecydował również o niechęci  J. Wróblewskiego do doktryn prawa natury, co do których formułował  głównie zarzuty metodologiczne. Uważał się również za relatywistę w dziedzinie aksjologii, choć trak- tował relatywizm raczej jako zalecenie metodologiczne. W postawie analitycznej wobec prawa ważną rolę odgrywał dla nie- go umiarkowany konstruktywizm, który określał jako negację zarówno  deskrypcjonizmu, jak i skrajnego konstruktywizmu. Minimalizm filozoficzny, antykognitywizm, relatywizm i umiarko- wany konstruktywizm stanowiły podstawy refleksji humanistycznej  uprawianej przez J. Wróblewskiego. Traktował je również jako warunki  konieczne naukowej refleksji nad prawem. W filozofii szukając rozwią- zania konkretnych problemów teoretycznoprawnych, nigdy nie określił  globalnie swych poglądów filozoficznych. Był jednak najbardziej zwią- zany z pozytywistycznym podejściem do nauki. Mówiąc o szczegółowych problemach podejmowanych przez J. Wrób- lewskiego, należy zaznaczyć konsekwentność w budowaniu paradygmatu  teorii prawa. Przez kilkadziesiąt lat budował poglądy na temat roli nor- matywności w zjawiskach humanistycznych, których zręby zarysował  już w swej pierwszej pracy na temat wykładni prawa. Paradygmat ten  obejmuje kilka działów: teorię wykładni prawa (wraz z zawartą w niej  teorią normy prawnej), teorię systemu prawa, teorię stosowania prawa, te- orię tworzenia prawa, metodologię nauk prawnych. Tych pięć elementów  tworzy uprawianą przez J. Wróblewskiego teorię prawa. Niezależnie od  tej refleksji uprawiał również teorię państwa, a przede wszystkim badał  organizację aparatu państwowego. Ważne miejsce odgrywa w dorobku  naukowym J. Wróblewskiego informatyka prawnicza, której był jednym  z pionierów. Jako wielki erudyta uprawiał również, choć głównie w latach 60. re- fleksję nad historią doktryn politycznych i prawnych, której przez wiele  lat był również wykładowcą. Główny nurt zainteresowań tego uczonego  zamykał się jednak w owych pięciu działach teorii prawa, które traktował  jako swoisty paradygmat tej dziedziny. Główne tezy formułowane przez  J. Wróblewskiego w tych wyróżnianych przez niego działach teorii prawa  okazują się istotne dla całej myśli humanistycznej. Na temat teorii normy prawnej wypowiadał się w wielu artyku- łach, nigdy nie napisał na ten temat osobnej monografii. Język prawny  7 Wstęp uznawał za fragment języka naturalnego. Uważał, że daje się on wy- odrębnić na poziomie aktów mowy. Początkowo normę prawną wyod- rębnił poprzez kryteria semantyczne, uważając, że sensem wypowiedzi  normatywnej jest wzór powinnego zachowania się, którego nie trak- tował nigdy jako kategorii ontologicznej. Uważał wówczas, że daje się  on wyodrębnić czysto analitycznie jako zbiór dyrektyw sensowności  wypowiedzi normatywnych. Konsekwentny antykognitywizm, który  reprezentował w swych pracach, spowodował jednak, że już w latach 70.  przestał przywiązywać wagę do koncepcji wzoru zachowania się jako  sensu wypowiedzi normatywnych. Zaczął podkreślać pragmatyczny  charakter norm jako aktów mowy i wyodrębniać je poprzez analizę  funkcji mowy. Na tym tle rozróżnił pojęcie tekstu prawnego i norm prawnych jako  aktów mowy formułowanych na podstawie tego tekstu, ale w określonym  kontekście sytuacyjnym i kulturowym. Odrzucał zatem tezę o możliwości wskazania uniwersalnego wzoru  rekonstruowania norm z tekstów prawnych, polemizując w ten sposób  z tezą marksistów o niezbędności sankcji w strukturze normy prawnej. Antykognitywizm i pragmatyczne ujęcie normy doprowadziło J. Wrób- lewskiego do zanegowania logicznej wartości norm. Normy są wypowie- dziami sensownymi, lecz nie można o nich powiedzieć, że są prawdziwe  lub fałszywe. Normy nie mogą być elementami rozumowań logicznych. Wątpił jednak również w możliwość zbudowania uniwersalnej logiki  deontycznej. Rachunki deontyczne mogą mieć tylko ograniczony zasięg,  obejmując tylko niektóre fragmenty języka prawnego. Istoty wnioskowań logicznych szukał zatem w regularnościach języka  naturalnego oraz w kategorii racjonalności, w której kryterium prawdy  i fałszu jest tylko jednym z wielu kryteriów oceniania poprawności rozu- mowania prawniczego. Zgadzał się z tezą R. Alexy’ego, że racjonalność  prawnicza jest nadbudowana nad racjonalnością praktyczną. J. Wróblewski racjonalność wiązał z uzasadnialnością decyzji. Wyka- zywał istnienie wielu typów racjonalności, które mają wpływ na prak- tyczne myślenie prawnicze. W swoich badaniach koncentrował się jed- nak głównie na racjonalności uzasadnień decyzji stosowania prawa, choć  uważał, że można mówić również o racjonalnie uzasadnionych ocenach  i normach. Pisząc o racjonalnie uzasadnionych decyzjach, podkreślał ko- nieczność rozgraniczenia racjonalności w aspekcie wewnętrznym i ze- wnętrznym oraz wskazywał na istnienie wielu poziomów uzasadniania  decyzji. Teorii wykładni poświęcił jedną ze swoich pierwszych monografii.  W polskiej teorii prawa wykształciły się dwie podstawowe koncepcje te- orii wykładni: semantyczna i derywacyjna. W ujęciu semantycznym wy- 8 Wstęp kładnia to czynność ustalania znaczenia tekstu prawnego. To ujęcie może  występować w dwóch wersjach2. W wersji intensjonalnej wykładnia to  wskazanie znaczenia tekstu prawnego rozumianego jako wzór zachowa- nia. W wersji ekstensjonalnej wykładnia to przyporządkowanie tekstowi  prawnemu modelu semantycznego. W ujęciu derywacyjnym wykładnia to operacja przekładu tekstu praw- nego na zespół norm prawnych, przy czym norma prawna pojęta jest jako  wypowiedź jednoznaczna. J. Wróblewski opowiadał się zawsze za semantycznym i intensjonal- nym ujęciem wykładni prawa. Model teoretyczny wykładni oparł na  maksymie rzymskiej: interpretatio cessat in claris. Uważał, że interpretacja  prawnicza jest związana z kontekstem, w którym występuje stosowana  norma prawna. Racjonalność prawodawcy zapewnia zrozumiałość normy  w oparciu o dyrektywy znaczeniowe języka naturalnego. Interpretacja  prawnicza pojawia się wówczas, gdy to naturalne znaczenie okazuje się  niewystarczające dla rozwiązania problemu prawnego. Wątpliwość po- wstaje zatem ze względu na kontekst, w którym norma występuje. Wy- różniał trzy typy tych kontekstów: językowy, systemowy i funkcjonalny.  Z każdym z nich wiązał inne rodzaje specyficznych prawniczych dyrek- tyw interpretacji. Decyzja interpretacyjna jest zatem zrelatywizowana do  akceptowanych przez interpretatora zbiorów dyrektyw interpretacyjnych.  Uważał, że o wyborze zbioru dyrektyw przez interpretatora decyduje ak- ceptowany przez niego system wartości, a zatem że ostatecznie wybór  dyrektyw nie daje się naukowo uzasadnić. Natomiast w swych badaniach nad systemem prawa polemizował  z H. Kelsenem. Był zresztą wielkim znawcą jego czystej teorii prawa. Od- rzucał transcendentalne uzasadnienie obowiązywania prawa. Negował  również tezę Kelsena o dynamicznym charakterze powiązań w hierarchii  systemu prawa, wskazując na mieszany – statyczno-dynamiczny charak- ter hierarchii systemu prawa. Zajmował się również zagadnieniami nie- sprzeczności i zupełności systemu prawa. Przez ostatnie 20 lat swego życia zajmował się przede wszystkim prob- lemem stosowania i tworzenia prawa. Poświęcił tym zagadnieniom aż  dwie monografie. Stosowanie prawa pojmował jako proces budowania przez organ pań- stwa normy indywidualnej. Starannie separował różne aspekty badania  tego procesu. Zarysował kilka modeli stosowania prawa: informatyczny,  funkcjonalny i decyzyjny. Ten ostatni uważał za najbardziej przydatny dla  nauki prawa. Na tle tego modelu analizował zagadnienie prawdy sądowej  2  Por. K. Płeszka, T. Gizbert -Studnicki, Dwa ujęcia wykładni. Próba konfrontacji,  ZNUJ. Prace z nauk politycznych 1984, nr 20. 9 Wstęp i wspomniany już problem racjonalności decyzji sądowego stosowania  prawa. Pisząc o problemie prawdy sądowej, szczególną wagę przywią- zywał do podziału faktów dowodzonych przed sądem. Wskazywał, że  wewnętrzne zróżnicowanie faktów uniemożliwia zbudowanie jednej  koncepcji prawdy sądowej. W swej teorii stosowania prawa polemizo- wał przede wszystkim z pozytywizmem prawniczym, wskazując na rolę  ocen i wartości w stosowaniu prawa. Zbiory tych ocen nazywał ideologią  stosowania prawa. Wskazywał na zróżnicowanie tych ideologii w historii  kultury europejskiej. Tworzenie  prawa  było  przedmiotem  ostatniej  monografii  Jerzego  Wróblewskiego w języku polskim. Poświęcił swe badania głównie teorii  racjonalnego tworzenia prawa, użytecznej w polityce prawa. Model racjo- nalnego tworzenia prawa oparł na racjonalności instrumentalnej opartej  na relacji środek – cel. Na tle tego modelu wiele uwagi poświęcał optyma- lizacji systemu prawa. Również na gruncie tworzenia prawa zajmował się  problemami informatyki prawniczej. W swej metodologii nauk prawnych rozróżniał jedno- i wielopłasz- czyznowe ujęcia teorii prawa. Jednopłaszczyznowe teorie prawa ujmują  prawo jako normę, fakt psychiki ludzkiej lub fakt społeczny. Prawo jest  poznawane w zależności od akceptowanej na danej płaszczyźnie episte- mologii oraz używanych metod badawczych. Wielopłaszczyznowe teorie  prawa traktują prawo jako złożony ontologicznie przedmiot, do badania  którego właściwe są metody, techniki, siatka pojęciowa różnych typów  nauk. J. Wróblewski opowiadał się za budową wielopłaszczyznowej te- orii prawa i taki model teorii prawa starał się zawsze uprawiać. Jest to  prawdopodobnie źródłem jego otwartości na nowe metody badawcze oraz  wielkiej erudycji naukowej. Zajmował go również problem naukowości  nauk prawnych. Granice naukowości ujmował w stosunku do wartości.  Odrzucał w nauce rozważanie wartości niezrelatywizowanych, dopusz- czał zaś wartości zrelatywizowane. Refleksję nad wartościami niezrela- tywizowanymi pozostawiał filozofii prawa. Tak przedstawia się teoria prawa J. Wróblewskiego w największym  skrócie. W odniesieniu do tego dzieła bardzo łatwo jest, szczególnie dla  uczniów Profesora, dojrzeć związek głoszonych przez niego tez z nie- powtarzalnością jego osobowości. Wielka skromność, tolerancja dla cu- dzych poglądów i rozumność powodowały, że tak niechętny był głoszeniu  twierdzeń o ambicjach do powszechnej i koniecznej ważności. Starał się  zawsze dostrzegać wszelkie możliwe sposoby patrzenia na badany prob- lem. Wrażliwość wielkiego humanisty chroniła go przed uproszczonymi  sądami i uleganiem naukowym modom. W swych poglądach był zawsze  sobą, nie ulegając emocjom i irracjonalnym motywom przy budowie teorii  naukowych. 10 Wstęp Główne tezy humanistycznej postawy J. Wróblewskiego są zatem kla- rowne i wyraźne. Ostatnio, część tych zagadnień została przedstawiona  w książce Wpływ teorii Jerzego Wróblewskiego na współczesne prawoznawstwo pod red. T. Bekrychta, M. Zirk -Sadowskiego (Warszawa 2011). Dyskusja, która poprzedziła jej przygotowanie, a przeprowadzona  w środowisku młodych teoretyków prawa, wykazała, że istnieje dzisiaj  potrzeba zrealizowania drugiego etapu prac nad myślą Jerzego Wróblew- skiego, czyli przedstawienie jej rozwoju, motywów przemian (intelektu- alnych i społecznych) oraz podjęcie próby jej periodyzacji. Jako wprowadzającą do takiej dyskusji można postawić tezę o istnieniu  co najmniej trzech etapów rozwoju tej teorii prawa:  1)  kelsenowski, w którym głównym źródłem inspiracji J. Wróblewskiego  była polemika z normatywizmem H. Kelsena;  2)  analityczny, w którym J. Wróblewski skłaniał się do stanowiska zbli- żonego do szkoły lwowsko-warszawskiej;  3)  wittgensteinowski, w którym Profesor zdecydował się (głównie pod  wpływem A. Aarnio) szerzej ująć zjawiska językowe w ujęciu zbliżo- nym do tego, który spotykamy w Dociekaniach filozoficznych. Zauważmy, że jest to podział oparty tylko na postrzeganiu przez Jerze- go Wróblewskiego wymiaru metodologicznego pojmowania humanistyki,  a w jej ramach – prawoznawstwa. Można zaproponować inne podstawy  periodyzacji myśli J. Wróblewskiego (np. w odniesieniu do rozwoju eta- pów aksjologii prawnej, stosunku do niektórych nurtów filozoficznych,  głównych bodźców społeczno-politycznych wpływających na tę kon- cepcję prawoznawstwa). Przygotowanie w przyszłości monografii na ten  temat, jak się wydaje, powinno przynieść bardzo interesujące rezultaty,  które nie będą miały tylko waloru historycznego. Dzisiaj w świetle coraz mocniejszych nurtów humanistyki kognityw- nej, szereg tez tej myśli może okazać się zaskakująco aktualnych. Ponieważ przedstawiony tutaj wybór zawiera zbiór znakomitych ar- tykułów publikowanych przez wiele lat przede wszystkim w „Państwie  i Prawie” oraz „Studiach Prawno -Ekonomicznych”, wyłania się z niego swo- isty podręcznik teorii prawa Jerzego Wróblewskiego. Wszystkie artykuły  zawierają tezy i przemyślenia ważne również dzisiaj i zdumiewające znako- mitymi pomysłami badawczymi i rozwiązaniami. Z pewnością przydadzą  się do odbudowania teorii prawa jako dziedziny prawoznawstwa. Przede  wszystkim młodzi badacze i praktycy mogą w tym zbiorze znaleźć bardzo  klarowny paradygmat uprawiania teorii prawa, który dalej jest przekonu- jący. Jak wspomniano wyżej, obejmuje on pięć głównych działów: metodo- logię, w ramach której rozważa się paradygmat dogmatyki prawa, postawę  filozoficzną i afilozoficzną, weryfikację i uzasadnianie w prawoznawstwie.  Druga część tej konstrukcji teorii prawa to osadzenie jej na fundamencie  11 Wstęp analitycznym: teoretyk prawa podejmuje w niej rozważania o relacji języka  do kultury, bada reguły prawne, opisuje rozumowania prawnicze w wy- kładni prawa, relację tworzenia prawa do wykładni prawa, zagadnienie  jednolitości i pewności rozumowań prawniczych. Ważną część tych badań  stanowi problem zwrotów stosunkowych. Trzecia część paradygmatu za- wiera teorię stosowania prawa, a w jej ramach dopiero zawiera się teoria  wykładni, której J. Wróblewski nie ujmował jako niezależnej dziedziny ba- dawczej. Zawsze była ona podporządkowana modelowi stosowania prawa.  W ramach stosowania prawa bada się również kontrolę decyzji sądowej,  relację podstawy normatywnej do reguły decyzji, precedens i jednolitość  stosowania prawa, model teoretyczny stosowania prawa. Wreszcie propo- nuje się konstrukcję procesowego modelu stosowania prawa oraz rozważa  uzasadnianie i wyjaśnianie decyzji stosowania prawa. Bardzo ważnym  osiągnięciem tej części badań prowadzonych przez J. Wróblewskiego jest  dostrzeżenie wewnętrznego i zewnętrznego wymiaru uzasadnienia. Myśl  ta była wielokrotnie wykorzystywana w niemieckiej teorii prawa i przez  wielu jej przedstawicieli uważana za największe osiągnięcie filozoficzne  Profesora Wróblewskiego (R. Alexy). Czwarta część paradygmatu teorii prawa, którą zaproponował Jerzy  Wróblewski, ma z pewnością swój rodowód w normatywizmie H. Kelse- na, który wywarł znaczny wpływ na proponowany model teorii prawa.  Profesor Wróblewski rozważa w tej części swej teorii modele systemów  norm, obowiązywanie systemowe, przepisy odsyłające, stosunki między  systemami norm oraz relację decyzji sądowej do koncepcji systemu prawa. Wreszcie piąta część mogłaby zostać nazwana współczesnym termi- nem „legisprudencja”, gdyż na wiele lat przed jego twórcami Jerzy Wrób- lewski przebadał w zasadzie cały zakres tej dziedziny, ale używając nazwy  „teoria tworzenia prawa”. Opracował jako pierwszy zagadnienia, takie  jak: epistemologiczne i aksjologiczne uwarunkowania tworzenia prawa,  proceduralne wartości tworzenia prawa oraz problem uzasadnienia aktu  prawodawczego. Należy pamiętać, że niniejszy wybór obejmuje tylko dzieła przedsta- wione w formie artykułów, które są dzisiaj trudno dostępne ze względu  na czas, w którym były publikowane. Uzupełnienie wielu przedstawio- nych tutaj tez można odnaleźć w monografiach Jerzego Wróblewskiego.  Większość z nich jest jednak samodzielnie przedstawiona właśnie w ar- tykułach. Jednocześnie ich treści są ważne dzisiaj, w okresie ponownego  poszukiwania tożsamości przez polską teorię prawa. Marek Zirk ‑Sadowski sierpień 2015 r. 12 I. MetodologIa postaWa filozoficzna i afilozoficzna We Współczesnej teorii praWa postaWa filozoficzna i afilozoficzna We Współczesnej teorii praWa * We współczesnej teorii prawa obserwujemy nie tylko nader dużą róż- norodność kierunków i tendencji, lecz również niejednakowy stosunek  do filozofii wyrażający się w tym, co można nazwać postawą filozoficzną  i afilozoficzną. Przedmiotem niniejszych rozważań jest właśnie analiza  tych dwóch postaw zilustrowana kierunkami współczesnej teorii prawa  oraz próba odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim stopniu teoria prawa  wiąże się z filozofią oraz, jaki to ma wpływ na wzajemną dyskusję między  różnymi kierunkami teoretyczno-prawnymi. 1. Jest sprawą nader sporną, jak wydzielić teorię prawa spośród in- nych dyscyplin naukowych, a w szczególności spośród różnych dyscyplin  prawniczych. Przynajmniej na użytek niniejszych rozważań, że w prawo- znawstwie można wyróżnić nauki szczegółowe, zajmujące się opracowy- waniem prawa obowiązującego w określonym czasie; nauki w stosunku  do nich pomocnicze zajmujące się wyspecjalizowanymi zagadnieniami,  nauki historycznoprawne oraz teorię prawa. Będę mówił o teorii prawa,  aczkolwiek to samo odnosi się i do teorii państwa ujmowanej niejedno- krotnie wspólnym terminem „teorii państwa i prawa”. Nauki szczegółowe, ukształtowane historycznie w związku z bezpo- średnimi potrzebami praktyki prawniczej na gruncie określonych syste- mów prawa (np. common law i statute law) zajmują się, ogólnie rzecz biorąc,  różnymi, ściśle ze sobą związanymi, czynnościami, takimi jak – wymie- niając najbardziej typowe i najważniejsze – systematyzacja przepisów  prawa, konstrukcje prawnicze, budowa pojęć prawniczych, wykładnia  prawa. Sprawa, czy i w jakim stopniu czynności te dają się sprowadzić do  operacji poznawczych, a w jakim występują w nich momenty oceniające,  czy te dyscypliny stanowią jakieś „nauki normatywne” i w jakim sensie  tego terminu, nie interesuje nas tutaj1. *  Tekst niniejszy opublikowano pierwotnie w: Studia Prawnicze 1966, z. 13,  s. 60 i n. 1  Por. J. Wróblewski, Zagadnienie normatywności prawoznawstwa (w:) Rozprawy prawnicze, Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej K. Przybyłowskiego, Kra- ków–Warszawa 1964, s. 533 i n. 15 I. MetodologIa Zakres „teorii prawa” nie jest ustalony ani w sposób ścisły, ani jed- nolity. Ongiś dawało się z grubsza wyróżnić trzy nazwy, pod którymi  występowała problematyka teoretyczno-prawna i które jednocześnie cha- rakteryzowały częściowo zakres problemów w nich poruszonych. Były  to „filozofia prawa”, „analityczna jurysprudencja” oraz „(ogólna) teoria  prawa”2. Obecnie używanie tych nazw jest raczej sprawą pewnej tradycji  terminologicznej niż wskazaniem kierunku teoretycznego, gdyż użycie  którejś z nich (z wyjątkiem „analitycznej jurysprudencji”) nie wytycza  jeszcze zakresu wysuniętych zagadnień oraz kierunku ich rozwiązywa- nia. Z drugiej jednak strony poszczególne kierunki teoretyczno-prawne  postulują wprowadzenie określonych konwencji terminologicznych, za  pomocą których można odgraniczyć filozofię prawa od innych ogólnych  nauk prawnych3. Jest rzeczą jasną, że konsekwentne używanie nazwy  „filozofia prawa” byłoby w pełni uzasadnione tylko w tych kierunkach  teoretyczno-prawnych, które traktują ową „filozofię prawa” jako część fi- lozofii i dlatego jakaś postawa afilozoficzna ex hypothesi byłaby wyłączona4. Przyjęcie którejś z proponowanych konwencji jest w wysokim stopniu  obarczone tradycjami prawoznawstwa oraz określonymi preferencjami  filozoficznymi i teoretyczno-prawnymi. Dlatego też dla wyodrębnienia  teorii prawa spośród innych dyscyplin prawoznawstwa należy raczej  oprzeć się na sposobie rozpatrywania zagadnień niż na nazwie, pod któ- rą dyscyplina ta występuje. Przegląd współczesnych rozważań teoretyczno-prawnych pozwala  na wysunięcie poglądu, że występują w nich rozważania na płaszczyź- nie aksjologicznej, logiczno-językowej, psychologicznej i socjologicznej,  że przedmiotem ich jest samo prawo obowiązujące lub zjawiska z nim  2  Por.  K. Opałek,  Problemy metodologiczne nauki prawa,  Warszawa  1962,  s. 286–309. 3  Por. N. Bobbio, Studi sulla teoria generale del diritto, Torino 1955, s. 7–8, 49,  50–54; tenże, Giusnaturalismo e postivismo giuridico, Milano 1965, cz. I, s. 19–76;  C. Cossio, La teoria egologica del derecho y el concepto juridico de libertad, Buenos Ai- res 1964, wyd. 2, s. 19–22, 273–284; G. Gonella, Diritto e morale, Milano 1960, s. 6;  G. Radbruch, Rechtsphilosophie, Stuttgart 1956, s. 96. 4  Por. G. Radbruch, Rechtsphilosophie, s. 91, 97; G. Petricone, Filosofia e scienza del diritto (w:) Filosofia e scienza del diritto – Atti del II Congresso nazionale di filosofia del diritto, Milano 1956, s. 224 (dalej cytuję ten zbiór skrótowo: FSD); P. Piovani,  La filosofia del diritto comme scienza filosofica, Milano 1963, s. 6–9; E. Garcia Maynez,  Introduccion al estudio del derecho, Mexico 1960, wyd. 2, s. 115, 119; O. Condorelli,  Discorso di apertura (w:) Filosofia del diritto e discipline affini, Milano 1958, stwierdza,  że filozofia prawa, w zależności od sposobu jej ujęcia, należy bądź do filozofii  teoretycznej bądź do filozofii praktycznej (s. 7). Por. też ogólnie prace zawarte  w Archives de Philosophie du Droit 1962, nr 7. 16 postaWa filozoficzna i afilozoficzna We Współczesnej teorii praWa związane5. W różnych kierunkach teoretyczno-prawnych rozważania na  wyżej wymienionych płaszczyznach występują w rozmaitych propor- cjach – od teorii, które programowo ograniczają się do jednej z tych płasz- czyzn (np. normatywizm do rozważań płaszczyzny logiczno-językowej),  do teorii obejmujących różne płaszczyzny (np. współczesne tendencje  w marksistowskiej teorii państwa i prawa w naszym prawoznawstwie).  W związku z tym przedmiotem rozważań teoretyczno-prawnych są bądź  tylko przepisy prawne rozpatrywane ze specjalnego punktu widzenia  (np. normatywizm), lub też przepisy prawne, czynniki społeczne wpływa- jące na ich kształtowanie się i zmiany, ideologie i przeżycia z nim związane  (np. teoria marksistowska). Dlatego też dla naszych potrzeb wystarczy scharakteryzować „teorię  prawa” jako naukę formułującą metodologię badań i (lub) prowadzącą  badania na płaszczyźnie logiczno-językowej, socjologicznej, psycholo- gicznej lub aksjomatycznej, której przedmiotem badań są przepisy pra- wa obowiązującego lub przeżycia z nimi związane, albo zachowanie się  i stosunki społeczne z nimi związane, lub – wreszcie – ocena (wartości)  i postulaty prawne6. Pozostawiam tutaj bez bliższego sprecyzowania ro- zumienie poszczególnych płaszczyzn teoretyczno-prawnych zakładając,  że są one dostatecznie zrozumiałe w kontekście współczesnych koncepcji,  wyliczenie ich zaś w postaci alternatywnej zapewnia objęcie tak rozumia- ną „teorią prawa” wszystkich koncepcji7. W ten sposób niezależnie od tego,  5  Por. J. Wróblewski, Zagadnienie przedmiotu i metody teorii państwa i prawa,  PiP 1957, z. 11, s. 751–752; tenże, O naukowości prawoznawstwa, PiP 1965, z. 8–9,  s. 200–202 i podana tam literatura. 6  Pomijam tutaj zagadnienie „ogólności” teorii prawa. Por. krytycznie o prze- ciwstawieniu nauk ogólnych i szczegółowych K. Opałek, Problemy metodologicz‑ ne…, s. 274 i n., por. s. 197, 202. „Teoria prawa” w podanym rozumieniu obejmuje  również metodologię. Jest to uzasadnione zakresem prowadzonych rozważań,  choć to ujęcie może wywołać zastrzeżenia autorów, którzy przeciwstawiają me- todologię filozofii (np. N. Bobbio, Teoria della scienza giuridica, Torino 190, s. 22;  Ch. Perelman, Justice et Raison, Bruxelles 1963, s. 82–84; U. Scarpelli, La natura della metodologia giuridica (w:) FSD, s. 247). Spotykamy również poglądy, że filozofia  jest to metodologia nauk (np. M. T. Antonelli, Teorecità e teorizzazione filosofica in rapporto al diritto (w:) FSD, s. 9). Wydaje się, że w podanym w tekście rozumieniu  może mieścić się również „filozofia prawa” określona jako „a great cooperative  exploration of possible perspectives (Weltanschauungen) through which life’s many  faeted problems can be viewed” (F. S. Cohen, Field Theory and Judicial Logic, cf.  M. R. Cohen – F. S. Cohen, Readings in Jurisprudence and Legal Philosophy, Boston– Toronto 1951, s. 700, 702). 7  Włączyć tu należy również poglądy, według których nie ma jakiejś „teoria  prawa” istnieją natomiast „jurisprudential problems” (A. Ross, On Law and Justice,  London 1958, s. 26). 17 I. MetodologIa pod jaką nazwą występują, jaki zakres zjawisk badają i w jaki sposób to  czynią, można sprowadzić do wspólnego mianownika wszystkie współ- czesne kierunki teoretyczno-prawne w sposób dostatecznie określony dla  rozważania postawy filozoficznej i afilozoficznej. Rzecz prosta, że stosunek tak określonej teorii do nauk szczegóło- wych kształtuje się różnie w zależności od konkretnego kierunku teore- tycznego – inny będzie np. w normatywizmie Kelsena niż w realizmie  Llewellyna, inny w psychologizmie Petrażyckiego niż w poglądach  H. L. A. Harta. Stopień zbliżenia między teorią a naukami szczegóło- wymi nie rzutuje jednak na analizę dwóch wyżej wymienionych postaw,  gdyż wiążą się one nie ze stosunkiem teorii do dyscyplin szczegółowych,  lecz teorii do nauk filozoficznych, a więc do nauk w pewnym sensie  ogólniejszych niż teoria. „Filozofię” w naszych rozważaniach należy rozumieć bardzo szeroko.  Wchodzą tutaj w grę przede wszystkim ogólne tezy ontologiczne, aksjo- logiczne, epistemologiczne oraz ewentualnie koncepcje metodologiczne  związane ze sposobem poznania i badania różnych rodzajów przedmio- tów8. Nie jest dla nas tutaj istotne nader sporne i pozbawione chyba więk- szej doniosłości ścisłe określenie zakresu filozofii – wystarczy podana  wyżej ogólna charakterystyka problematyki w naszym rozumieniu „filo- zoficznej”, czy „filozoficzno-metodologicznej”. Nasze określenie zakresu filozofii, podobnie jak i zakresu teorii prawa  jest bardzo mało precyzyjne. Nie może być jednak inaczej, jeżeli mamy  się starać uwzględnić mniej więcej całość interesującej nas problematyki  nie wyrzucając z niej tego, co by się nie mieściło w możliwych, oczywista  do wysunięcia, propozycjach terminologicznych. O chwiejności i zakresie  tych terminów we współczesnym naukowym universe of discourse świadczy  częstotliwość i bezpłodność sporów o ich określenie; zwłaszcza, że zakres  filozofii kurczy się w miarę rozwoju nauk szczegółowych w taki sposób,  8  Definicja filozofii jest bardzo dyskusyjna i jej zakres zmienia się nieustan- nie i zależy od… przyjętej filozofii (por. np. W. P. Alston, G. Nakhinian, Readings in Twentieth ‑Century Philosophy, Glencoe 1963, s. V; A. Castell, An Introduction to Modern Philosophy, New York 1963, wyd. 2, s. 5. B. A. Fuller, Historia filozofii, War- szawa 1963, t. 1, s. 5–6; A. Schaff, Filozofia (w:) Wielka Encyklopedia Powszechna,  PWN, Warszawa 1963, t. III s. 664–665; W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, War- szawa 1948, wyd. 4, t. 1, s. 5–7). Mimo tego zastrzeżenia należy podkreślić, żeby  analizować postawę filozoficzną i afilozoficzną w teorii prawa należy odróżnić  „teorię prawa” (w przyjętym tutaj rozumieniu, obejmującym „filozofię prawa”)  od filozofii tout court. Ma to znaczenie, o ile chodzi o autorów traktujących filo- zofię prawa jako dyscyplinę filozoficzną (por. przypisy 3, 4 oraz P. Piovani, Linee di una filosofia del diritto, Padova 1958, s. 7, 16; G. de Crescenzo, I rapporti fra filosofia del diritto e scienza del diritto nel quaddro della crisi dell’ idealismo (w:) FSD, s. 127–128). 18 postaWa filozoficzna i afilozoficzna We Współczesnej teorii praWa że niekiedy trzeba bronić rationis existendi filozofii9, zaś w samej filozofii  występują historycznie dwa skrajne „typy” – minimalizm i maksyma- lizm, różniące się od siebie zasadniczo zarówno stawianymi zadaniami,  jak i wynikami, do jakich dochodzą10. Podając powyższe określenia teorii prawa i filozofii starałem się ustalić  taki zakres tych terminów, by objęły one to, co się obecnie nimi nazywa  niezależnie od różnorodności (kierunków teoretycznoprawnych i filozo- ficznych. Dlatego podałem alternatywną charakterystyką teorii prawa  i dlatego też w ogólnikowo określonym zakresie filozofii mieści się za- równo „metodologia”, jak i filozofia „merytoryczna”. 2. Rozpatrzmy obecnie podstawowe relacje, jakie prima facie mogą ist- nieć między teorią prawa a filozofią. Relacje te dotyczą teorii prawa i fi- lozofii w naszkicowanym wyżej znaczeniu obu tych terminów. Chodzi  więc o globalnie ujętą teorię prawa i filozofię w postaci systemu lub tez  filozoficznych. Nie zajmuję się natomiast zagadnieniami o dużej donio- słości, lecz wymagających zejścia na niższy poziom abstrakcji, takich jak  stopień powiązania z filozofią poszczególnych płaszczyzn teorii prawa  (np. stosunkowo najściślejsze związki będą występowały w płaszczyźnie  aksjologicznej), czy zależność tych relacji od tego, czy owa filozofia ma  charakter głównie metodologiczny (co charakteryzuje się w szczególności  filozofię minimalistyczną) czy też merytoryczny11. Tak więc podstawowe  relacje dla przyjętego tutaj poziomu ogólności rozważań są następujące:  po pierwsze, teoria prawa może być ujmowana jako część systemu filozofii;  po drugie, teoria prawa może być ujmowana jako konsekwencja pewnych  zespołów zaakceptowanych tez filozoficznych, które ze swej strony mogą  należeć lub nie należeć do jednego systemu; po trzecie, teoria prawa może  nie wiązać się z żadnymi określonymi tezami filozoficznymi. Te tezy występujące prima facie sposoby relacji między teorią prawa  a filozofią mogą być ujmowane w analizie w dwojaki sposób: albo chodzi  o ujęcie tych relacji explicite sformułowane w analizowanej teorii prawa,  albo też o powiązania merytoryczne tez teorii i tez filozofii niezależnie  od tego, czy relacje są, czy też nie są wyraźnie wypowiedziane przez  analizowaną teorię. O ile więc w pierwszym przypadku chodzi o to, czy  9  Por. A. Schaff, Język a poznanie, Warszawa 1964, s. 80–81; F. A. Cusimane,  La crisi del diritto e il rapporto tra scienza e filosofia (w:) FSD, s. 92, 101; G. Marchello,  Scienza e filosofia del diritto, (w:) FSD, s. 199–200. Wyróżnienie dwóch rodzajów  badania prawa – badania naukowego i filozoficznego por. D. Pasini, Filosofia del diritto e sociologia giuridica (w:) Filosofia del diritto e discipline affini…, s. 196. 10  Por. ogólnie W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 3, Warszawa 1950, s. 11 i n. 11  Uwagę na te zagadnienia zwrócił mi w recenzji niniejszej pracy prof. dr  K. Opałek. 19 I. MetodologIa badana teoria wyraźnie powołuje się na swój związek z jakąś filozofią  (lub, że się wyraźnie od jakiejś filozofii, czy też filozofii w ogóle odcina),  to w drugim chodzi o merytoryczne przyporządkowanie tez teorii tezom  filozofii. Nazwijmy dla uproszczenia wywodów pierwszy sposób ujęcia  „relacją powołania”, drugi – „relacją przyporządkowania” między teorią  i filozofią. Przejdźmy do systematycznego omówienia trzech rodzajów  relacji między tezami teorii prawa a tezami filozofii. A. Teoria prawa może być ujmowania jako część systemu filozofii.  Ujmując w ten sposób jedną z możliwych prima facie relacji między teorią  prawa a filozofią zakładamy, że filozofia, o którą nam chodzi, może być  ujęta jako system. Przez system danej nauki rozumiemy tutaj uporząd- kowanie twierdzeń określonej dziedziny nauki w sposób umożliwiający  wyodrębnienie grupy założonych twierdzeń (aksjomatów), definicji oraz  twierdzeń z nich wyprowadzanych przy pomocy przyjętych dyrektyw  rozumowania i ewentualnie – w zależności od właściwości danego sy- stemu – określonych zdań empirycznych. Ponadto taki uporządkowany  zespół twierdzeń, aby zasłużyć na miano systemu powinien – zgodnie  z intuicjami użycia tego terminu – obejmować w dostatecznym stopniu  odpowiedzi na kluczowe pytania historycznie ukształtowanej proble- matyki w danej dziedzinie. Mówimy wprost o teorii prawa rozumiejąc  przez nią system teorii prawa, a więc zespół w zasadzie niesprzecznych  twierdzeń (przy tak szerokim rozumieniu „niesprzeczności”, by stosował  się również do wypowiedzi składowych teorii, nie mających charakte- ru zdań, a występujących w niektórych teoriach prawa, zwłaszcza tych,  które zajmują się problemami z płaszczyzny aksjologicznej), spełniają- cych cechy ogólne systemu. Podobnie używamy terminu „system filo- zoficzny”. Jeżeli teoria prawa jest częścią systemu filozofii, to znaczy to  tyle, co twierdzenie, że teoria prawa jest grupą tez wyodrębnionych za  pomocą jakichś kryteriów treściowo-przedmiotowych spośród tez dane- go systemu filozofii. Czy i jak tezy teorii są wyodrębnione z systemu to  zależy, rzecz prosta, od właściwości systemu oraz stadium rozwoju nauki.  W wielkich systemach filozofii starożytności klasycznej trudno mówić  o wydzieleniu teorii prawa z ogólnego systemu filozoficznego12. W cza- sach nowożytnych systemy filozoficzne czasem zawierają w sobie jako  wyodrębnioną część teorię prawa (np. heglizm)13. Ze współczesnych teorii  prawa omawianą obecnie relację z filozofią mają doktryny prawa natury  12  Por. np. opis filozofii prawa w klasycznej starożytności A. Verdross, Abend‑ ländische Rechtsphilosophie, Wien 1958, s. 1–48. 13  Por.  G. W. F. Hegel, Grundlinien der Philosophie des Rechts, Leipzig  1921;  A.A. Piontkowskij, Uczenje Gegelja o prawie i gosudarstwie i jego ugołowno‑prawowaja tieorija, Moskwa 1963. 20 postaWa filozoficzna i afilozoficzna We Współczesnej teorii praWa (up. religijne prawo natury14 marksistowska teoria państwa i prawa po- wołująca system filozofii materializmu dialektycznego i historycznego15 oraz teorie fenomenologiczne16 i egzystencjalistyczne17. 14  E. Wolff podkreśla związek między doktrynami prawa natury a problema- mi filozoficznymi (ontologia, etyka, logika, metafizyka) por. E. Wolff, Das Problem der Naturrechtslehre, Karlsruhe 1959, wyd. 2, s. 158–160. Szczególna relacja między  filozofią i doktrynami chrześcijańskiego prawa natury ma być uwarunkowana  silnymi tendencjami systematyzacyjnymi (por. P. Böhner, E. Gilson, Historia filo‑ zofii chrześcijańskiej, Warszawa 1962, s. 12 i n.; por. J. Messer, Naturrecht, Innsbruck– Wien–München 1958, passim). Trzeba jednak zaznaczyć, że istnieją poglądy, iż  ewangelia i teologia nie wyznaczają ani żadnej jedynej filozofii prawa, ani też  żadnego absolutnego prawa natury (por. J. E. Stumpf, Contribution de la théologie à la philosophie du droit, la définition et l’intérprétation du droit, Archives de Philisophie  du Droit 1960, nr 5, s. 1; M. Villey, Une enquete sur la nature des doctrines sociales chretiennes, Archives de Philisophie du Droit 1960, nr 5, s. 44, 61). 15  Por. O. S. Joffe, M. D. Szargorodski, Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1963,  s. 7–15. Trzeba jednak podkreślić, że stosunek marksistowskiej teorii państwa  i prawa do filozofii marksizmu-leninizmu jedynie nader ogólnie i tylko w okre- ślonym kontekście może być scharakteryzowany jako stosunek części do całości  (por. niżej przypis 58). Bliższa analiza tej relacji wykracza jednak poza ramy  niniejszych rozważań, choć zasługiwałaby na specjalne opracowanie. 16  Por. G. Husserl, Rechtskraft und Rechtsgeltung, Berlin 1925; tenże, Recht und Zeit, Frankfurt am Main 1955; A. Reinach, Die apriorischen Grundlagen des bürgerli‑ chen Rechts, Jahrbuch für Phänomeonologie und phänomenologische Forschung  1913; J. L. de Azevedo, The Eidetics and Aporetics of the Law (w:) Latin ‑American Legal Philosophy, Cambridge 1948. Normatywizm jest łączony z fenomenologią  m.in. w pracach F. Kaufmann, Logik und Rechtswissenschaft, Tübingen 1922; tenże:  Kriterien des Rechts, Tübingen 1922; E. Schreier, Grundbegriffe und Grundformen des Rechts, Wien 1924; P. Amselek, Méthode phénomenologique et théorie du droit, Pa- ris 1964 (por. krytykę H. Kelsen, Eine phänomenologiche Rechtstheorie, Osterreichi- sche Zeitschrift für öffentliches Recht 1965, nr 4); J. Sousa e Brito, Fenomenologia do direito a teoria egologica, Lisboa 1963, cz. I–II, s. 7–38. 17  Por. G. Cohn, Existenzialismus und Rechtswissenschaft, Basel 1955; E. Fechner,  Rechtsphilosophie, Soziologie und Metaphysik des Rechts, Tübingen 1956; R. Marcic,  Vom Gesetzesstaat zum Richtersstaat, Wien 1957; W. Maihofer, Recht und Sein, Frank- furt am Main 1954; U. Hommes, Die Existenzerhellung und das Recht, Frankfurt am  Main 1962; N. Poulantzas, Notes sur la phénomenologie et l’existentialisme juridique,  Archives de Philosophie du Droit 1963, nr 8; tenże, La „critique de la raison dialecti‑ que” de J. P. Sartre et le droit, Archives de Philosophie du Droit 1965, nr 10. Por. kry- tycznie J. Jakubowski, Uwagi o egzystencjalistycznej filozofii prawa, PiP 1958 z. 7,  M. D. Szargorodski, Filozofja egzystincialisma i burżuaznaja tieorja prawa, Sowietskoje  Gosudarstwo i Prawo 1958, nr 6; H. Kelsen, Existenzialismus in der Rechtswissen‑ schaft, Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie 1957; M. Viley, Phénomenologie et existentialo‑marxisme à la Faculté de droit a Paris, Archives de Philosophie du Droit  1965, nr 10; L. Legaz y Lacambra, Miguel de Unamuno und die Möglichkeiten eines Rechtsexistentialismus, Archiv für Rechts and Sozialphisophie 1965, nr 1, s. 1 i n. 21 I. MetodologIa Współcześnie stosunkowo niewiele jest przykładów teorii prawa, które  tworzyły by część systemów filozofii w przyjętym tutaj rozumieniu tych  terminów. Może się nasunąć pytanie, dlaczego tak się dzieje? Wydaje się,  że jest to ściśle związane z zanikiem tworzenia wielkich systemów filozo- ficznych w czasach współczesnych, z jakimś „minimalizmem” filozoficz- nym, z jednej strony, z drugiej zaś z właściwościami rozwoju współczesnej  teorii prawa, która, nie znajdując w będących do jej dyspozycji systemach  filozoficznych potrzebnego narzędzia metodologicznego i wystarczają- cych podstaw merytorycznych, bądź powołuje tylko pewne twierdzenie  filozoficzne, a nie systemy, bądź też wręcz się od wszelkiej filozofii odcina. B. Teoria prawa może być ujmowana jako konsekwencja pewnych ze- społów zaakceptowanych tez filozoficznych. W tej sytuacji nie ujmuje się  już teorii prawa jako części systemu filozofii, lecz wiąże się ją z pewnymi  twierdzeniami filozofii. Jeżeli należą one do jednego systemu filozoficznego, to granica między  taką relacją a relacją wyżej omówioną (zob. pkt 2 A), jest dość płynna18. Jeżeli natomiast zaakceptowane tezy filozoficzne nie należą do jednego  systemu, wówczas trzeba rozważyć dwie sytuacje, w zależności od tego,  czy owe tezy filozoficzne dają się ująć w spójną (niesprzeczną) całość, czy  też są sprzeczne między sobą. Jeżeli zachodzi pierwsza sytuacja, to znaczy, że tezy filozoficzne nale- żące do różnych systemów powołane przez teorię prawa są spójne, to wów- czas, jak się wydaje, tezy te da się ująć jako jakiś podsystem filozoficzny.  To znaczy, że podsystem ten stanowi ze względu na rozpatrywaną teorię  prawa zespół założeń. W tej sytuacji mamy do czynienia z konstruowa- niem podsystemów filozoficznych ad usum teorii prawa. We współczesnej teorii prawa mamy szereg ilustracji dla takiej relacji  między teorią a filozofią, aczkolwiek jest sprawą dyskusyjną w konkret- nych przypadkach, czy tezy filozofii powoływane przez poszczególne  teorie dają się ująć w spójną całość. Dlatego też od interpretacji poszcze- gólnych tez filozofii będzie niejednokrotnie zależało, czy relacja między  teorią prawa a filozofią mieści się w obecnie omawianej grupie (tezy filo- zoficzne spójne), czy też należy do następnej (tezy filozoficzne niespójne).  Dlatego też przykłady omówię łącznie dla obu tych grup. Druga grupa przypadków, to ta, gdy tezy filozoficzne nie dają się ująć  w spójną całość, a więc nie tworzą żadnego podsystemu filozoficznego,  który ex hypothesi, nie może zawierać tez sprzecznych. 18  Gdy pisze się o „pragmatycznej filozofii prawa” należy podkreślić małe  sprecyzowanie filozofii pragmatyzmu oraz szerokie możliwości przyporząd- kowania mu różnych koncepcji teoretycznoprawnych (por. T. Löffelholz, Die Rechtsphilosophie des Pragmatismus, Meisenheim am Glan 1961). 22 postaWa filozoficzna i afilozoficzna We Współczesnej teorii praWa Przykładem relacji teorii prawa z tezami filozoficznymi, należącymi do  różnych systemów może być normatywizm, szkoła egologiczna oraz teoria  F. S. C. Northropa. Żadna z nich nie jest częścią określonego systemu filo- zofii, żadna z nich nie jest związana z tezami filozoficznymi należącymi  do jednego systemu, a każda z nich wiąże się z tezami filozoficznymi  należącymi do różnych systemów. Normatywizm Kelsena zbudowany jest w oparciu o tezy zaczerpnięte  głównie z systemu kantowskiego i neokantyzmu, częściowo empiriokry- tycyzmu, fenomenologii oraz aksjologicznego relatywizmu19. Szkoła  ekologiczna  powołuje  tezy  husserlowskiej  fenomenologii,  heideggerrowskiej egzystencjalistycznej onkologii i aksjologii i szeregu  elementów Kulturphilosophie, a jednocześnie poprzez przyjęcie normaty- wistycznej czystej teorii prawa jako logiki prawniczej akceptuje zapewne  częściowo przesłanki normatywizmu, zaś przez swą gnoseologię błędu  – niektóre tezy materializmu historycznego20. Wreszcie teoria Northropa związana z „filozoficzną antropologią” daje  oryginalną koncepcję ontologiczną i epistemologiczną, zawartą w kon- strukcji „epistemologicznej korelacji” (epistemic correlation), dopuszczającej  różne interpretacje oraz swoistą filozofię kultury wykorzystującą niektóre  tezy cybernetyki21. Nie chodzi mi tutaj, rzecz prosta, ani o przedstawienie dla każdej  z tych trzech wymienionych przykładowo teorii powoływanych przez  19  H. Kelsen,  Die philosophischen Grundlagen der Naturrechtslehre und des Rechtspositivismus, Charlottenburg 1928; tenże, Der soziologische und der juristi sche Staatsbegriff, Tübingen 1922, s. 205–253; tenże, Reine Rechtslehre, Wien 1960, wyd. 2,  s. 1–113, 357 i n.; tenże, What is Justice? Berkeley–Los Angeles 1957, s. 1–24, 137–173,  193–230, 228–375. Por. W. Jöckel, Hans Kelsens rechtstheoretische Methode, Tübin- gen 1930, s. 1–6 i cz. II; J. Wróblewski, Krytyka normatywistycznej teorii prawa i pań‑ stwa Hansa Kelsena, Warszawa 1955, s. 33–120. 20  Por. E. Aftaliòn, F. Garcia Olano, J. Vilanova, Introducciòn al derecho, Bue- nos Aires 1956, wyd. 5, t. 1, s. 14–72; C. Cossio, Teoria de la verdad juridica, Bue- nos Aires 1954; tenże, El derecho en el derecho judical, Buenos Aires 1959, wyd. 2,  s. 21–68; tenże, La teoria egologica del derecho. Su problema y sus problemas. Buenos  Aires 1963; tenże, La teoria egologica del derecho y el concepto juridico de libertad…, s. 14–22, 199–326, 502–505, 562–564; J. Wróblewski, Fenomenologiczna filozofia pra‑ wa w Ameryce Łacińskiej, PiP 1957, z. 6. 21  F. S. C. Northrop, The Meeting of East and West. New York 1949, s. 443–451;  tenże, Philosophical Anthropology and Practical Politics, New York 1960, s. 30–83,  110 i n.; tenże, The Logic of the Sciences and the Humanities, New York 1959; ten- że, The Complexity of Legal and Ethical Experience, Boston–Toronto 1959, s. 171 i n.  Por. analizę krytyczną K. Opałek, J. Wróblewski, Współczesna teoria i socjologia prawa w Stanach Zjednoczonych A. P., Warszawa 1963, s. 38–63. 23 I. MetodologIa nie tez filozoficznych, ani też o analizę stopnia ich spójności. Wystarczy  przykładowo wskazać, że w odniesieniu do normatywizmu można kry- tykować spójność powołanych tez filozoficznych, wskazując na trudności  pogodzenia kantyzmu i fenomenologii, fenomenologii i relatywizmu ak- sjologicznego; co do szkoły egologicznej można dyskutować, w jakim stop- niu da się w ramach powoływanych tez filozoficznych łączyć przyjętą  fenomenologiczną teorię przedmiotów, akceptację czystej teorii prawa  jako logiki prawniczej, połączenie marksistowsko zorientowanej teorii  błędu z fenomenologiczną wersją nauki ejdetycznej; w teorii Northropa  kluczowe pojęcie „epistemologicznej korelacji” może być interpretowane  zarówno na sposób materialistyczny, jak i idealistyczny22, a w zależno- ści od interpretacji odmiennie będzie się przedstawiała sprawa spójności  powołanych tez filozoficznych. Te uwagi wystarczą do stwierdzenia, że  zasadne jest w stosunku do każdej z tych teorii postawienie pytania, czy  powołane przez nie tezy filozoficzne są, czy też nie są spójne, przy czym  odpowiedź na to pytanie nie przesądza oczywiście sprawy niesprzeczno- ści samych tych teorii. Wydaje się, że odpowiedź na postawione pytanie  będzie w dużym stopniu zależała od tego, jakiej interpretacji poddamy  powołane tezy filozoficzne, co znów może zależeć od interpretacji tych  ostatnich. C. Wreszcie prima facie jest możliwa sytuacja, w której teoria prawa  nie wiąże się z żadnymi tezami filozoficznymi. Przykładem są nurty po- zytywizmu kontynentalnego (jeśli nie wiązać ich z minimalistycznym  pozytywizmem filozoficznym)23 oraz pomijanie problematyki filozoficznej  w wielu empirycznie zorientowanych tendencjach (bo jeszcze nie w szko- łach) socjologicznych badań zjawisk prawnych. Podkreślić tutaj trzeba, że  sytuację tę wyróżniamy jedynie prima facie, gdyż, o jej istnieniu przesądza  dopiero rozumienie, w jakim ujmuje się relację teorii i filozofii. Antycy- pując wyniki dalszych rozważań, można już tutaj powiedzieć, że o tym  braku związku między teorią i filozofią można mówić wówczas, gdy cho- dzi o relację powołania między teorią a filozofią. Natomiast gdyby badać  związek teorii i filozofii na podstawie przyporządkowania tej pierwszej  22  Por. K. Opałek, J. Wróblewski, Współczesna teoria…, s. 42; Spotykamy rów- nież  analogiczne  możliwości  podwójnej  interpretacji  filozoficznej  w  innych  dziedzinach. Na przykład wybór między monizmem a dualizmem w kwestii  stosunków między językiem i myśleniem nie jest zdeterminowany przez wybór  między materializmem a idealizmem (A. Schaff, Język a poznanie…, s. 167, 96). 23  Relacja między pozytywizmem prawniczym a pozytywizmem filozo- ficznym jest problemem otwartym, por. K. Opałek, J. Wróblewski, Pozytywizm prawniczy, PiP 1954, z. 1, s. 15–17. Rozważając ją należy wyróżnić różne nurty  w samym pozytywizmie (por. np. E. Wolff, Das Problem der Naturrechtslehre…, s. 11; A. Verdross, Abendländische Rechtsphilosophie…, s. 168). 24 postaWa filozoficzna i afilozoficzna We Współczesnej teorii praWa pewnym tezom tej drugiej, to okaże się, że zawsze taki związek meryto- ryczny między nimi istnieje. 3. Związek między teorią a filozofią może być ujmowany z dwojakiego  punktu widzenia. Po pierwsze, może tutaj chodzić o to, czy i w jakiej formie dana teoria  nawiązuje do określonego systemu filozoficznego lub jego części bądź  w postaci powołania się na ten system (lub jego część), bądź też w postaci  odcięcia się od określonej filozofii, filozofii w ogóle, czy też od przemil- czenia tego związku („relacja powołania”)24. Po drugie, może tutaj chodzić o badanie merytorycznego powiązania  między tezami określonej teorii z filozofią prawa niezależnie od tego, czy  i w jakim stopniu powiązanie to jest explicite wyrażone w tezach teorii  („relacja przyporządkowania”)25. Te dwa sposoby ujmowania związków  między teorią prawa a filozofią są zasadniczo różne. Podczas gdy pierwsze  ujęcie wyraża sit venia verbo samowiedzę filozoficzną teorii prawa w spo- sób uzależniony do wielu czynników, to drugie ujęcie związku między  teorią prawa a filozofią dotyczy tylko i wyłącznie powiązań ich tez z punk- tu widzenia zależności logicznych sensu largo. Co więcej, na podstawie  drugiego z tych ujęć można badać zasadność pierwszego analizując, czy  i w jakim stopniu powoływane założenia filozoficzno-metodologiczne  uzasadniają tezy teorii oraz ewentualnie, czy i w jakim stopniu głoszone  niezaangażowanie filozoficzne teorii jest połączone z przyjęciem określo- nych niewyeksplikowanych założeń filozoficznych. Na podstawie tego  rodzaju analiz można dopiero przejść do wyjaśnienia rozmaitego rodzaju  uwarunkowań przyjmowania, czy też odrzucania przez poszczególne  teorie prawa określonych filozofii oraz wyjaśnienia celów i funkcji, jakie  owe powiązania z filozofią spełniają. 24  Por. np. określenie podstaw filozoficznych teorii prawa w: H. Kantorowicz,  Die Rechtswissenschaft (w:) tenże, Rechtswissenschaft und Soziologie, Karlsruhe 1962;  M. Reale, Filosofia del Diritto, Torino 1956, s. 13–187, 197–202. Por. też autobiograficz- ne wypowiedzi na temat wpływu filozofii na własną teorię prawa: G.Radbruch,  Rechtsphilosophie…, s. 31; G. del Vecchio, Questioni antiche e nuove di filosofia del diritto,  Rivista Internaziolane di Filosofia del Diritto 1958, z. 6, s. 649–651. 25  Przykładowo  weźmy  przyporządkowanie  normatywizmu  filozofii  analitycznej, skąd płynie zmiana podstawy filozoficznej czystej teorii prawa  i interpretacja normatywizmu jako języka prawniczego (U. Scarpelli, Filosofia analitica e giurisprudenza, Milano 1953, s. 57–60). Por. też połączenie teorii Kel- sena i N. Bobbio z neopozytywizmem V. Giorgianni, Neopotitivismo e scienza del diritto, Roma 1956, s. 161–196 i przypis 32. Należy również podkreślić możli- wości różnych interpretacji pozytywizmu filozoficznego (U. Scarpelli, Filosofia analitica…, s. 35). 25 I. MetodologIa Termin „postawa filozoficzna” i „postawa afilozoficzna” teorii prawa  może być rozumiany różnolicie. W związku z powyższym sposobem  rozróżnienia dwóch rodzajów ujęcia stosunku teorii prawa do filozofii  nasuwa się możliwość dwojakiego potraktowania tych postaw. Z jednej  strony może tutaj chodzić o relację powołania, z drugiej zaś strony 
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jerzy Wróblewski. Pisma wybrane
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: