Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00156 013869 11052086 na godz. na dobę w sumie
Jeziuci wobec tradycji średniowiecznej. Barokizacje kościołów w Kłodzku, Świdnicy, Jeleniej Górze i Żaganiu - ebook/pdf
Jeziuci wobec tradycji średniowiecznej. Barokizacje kościołów w Kłodzku, Świdnicy, Jeleniej Górze i Żaganiu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 364
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-242-1556-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest pierwszą próbą określenia stosunku jezuitów do sztuki średniowiecznej na obszarze Śląska, należącego w okresie nowożytnym do Prowincji czeskiej zakonu. Prezentuje realizacje artystyczne w czterech wymienionych ośrodkach w oparciu o dokumenty przechowywane w centralnym archiwum jezuitów w Rzymie oraz archiwalia kłodzkie znajdujące się w Krakowie, w większości do tej pory nie znane i nie publikowane.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Książka jest pierwszą próbą określenia stosunku jezuitów do sztuki średniowiecznej na obszarze Śląska, należącego w okresie nowożytnym do Prowincji czeskiej zakonu. Pre- zentuje realizacje artystyczne w czterech wymienionych ośrodkach oparte na dokumentach przechowywanych w centralnym archiwum jezuitów w Rzymie oraz na archi- waliach kłodzkich znajdujących się w Krakowie, w wię- kszości do tej pory nieznanych i niepublikowanych. Pozwo- liło to na szczegółową rekonstrukcję chronologii prac, ich fundatorów, a w niektórych przypadkach również autorów. Książka zawiera także pełny wykaz artystów zakonnych działających przy wymienionych ośrodkach i ich krótkie biografie. W przypadku kilku najwybitniejszych, takich jak Christoph Tausch, Johann Riedel czy Adam Thille, po- twierdza dotychczasowe atrybucje i wskazuje nowe. Wprowadza do literatury przedmiotu bardzo interesujące wypowiedzi rektorów, zwłaszcza kolegium w Świdnicy, na temat dzieł sztuki, które wskazują na upodobania estetyczne fundatorów, a zwłaszcza na polemiczną wy- mowę ideową skierowaną do protestantów. Przedstawia także źródła inspiracji dla poszczególnych realizacji znaj- dujące się w Rzymie, Wiedniu i Pradze. Wskazuje przy tym na subtelny dialog z tradycją średniowieczną, którą jezuici starali się wykorzystać w celu legitymizacji swojej obecno- ści w protestanckich miastach i przekonania innowierców do swoich racji, co nie zawsze kończyło się sukcesem. 50,00 zł z VAT ISBN 978-83-242-1696-3 AVN J E N Z C E I W O N D E R Ś I I I C U Z E J I J C Y D A R T C E B O W J e z u i c i w o b e c t r a d y c j i ś r e d n i o w i e c z n e j . B a r o k i z a c j e k o ś c i o ł ó w w K ł o d z k u , Ś w i d n i c y , J e l e n i e j G ó r z e i Ż a g a n i u I K S W E L A G Z S U R A D I DARIUSZ GALEWSKI JEZUICI WOBEC TRADYCJI ŚREDNIOWIECZNEJ BAROKIZACJE KOŚCIOŁÓ W W KŁODZKU, ŚWIDNICY, JELENIEJ GÓ RZE I ŻAGANIU ARS VETUS ET NOVA www.universitas.com.pl 9 788324 216963 universitas JEZUICI WOBEC TRADYCJI ŚREDNIOWIECZNEJ INSTYTUT HISTORII SZTUKI UNIWERSYTETU JAGIELLOŃ SKIEGO ARS VETUS ET NOVA REDAKTOR SERII Wojciech Bałus TOM XXXVI DARIUSZ GALEWSKI JEZUICI WOBEC TRADYCJI ŚREDNIOWIECZNEJ BAROKIZACJE KOŚCIOŁÓ W W KŁODZKU, ŚWIDNICY, JELENIEJ GÓ RZE I ŻAGANIU Kraków © Copyright by Dariusz Galewski and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012 ISBN 978-83-242-1556-0 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne WANDA LOHMAN Projekt okładki SEPIELAK Na okładce Północne skrzydło prospektu organowego w kościele pojezuickim w Świdnicy (fot. autor) Publikacja dofinansowana przez MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO SPIS TREŚCI Wstęp. Stan badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I. Tło historyczne: Śląsk i hrabstwo kłodzkie w 2. połowie XVII i w 1. połowie XVIII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II. Stosunek do sztuki średniowiecznej w XVII i XVIII wieku w krajach monarchii habsburskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Przedstawienia kultowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Architektura. Barokizacje kościołów gotyckich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Wybrane przykłady barokizacji na Śląsku i ich fundatorzy . . . . . . . . . . . . Rozdział III. Jezuici wobec tradycji średniowiecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Przedstawienia kultowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Architektura świątyń zakonnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Barokizacje jezuickie w Europie Środkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV. Fundacje artystyczne śląskich jezuitów . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwarunkowania ekonomiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Wydatki na realizacje artystyczne i rola fundatorów . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Twórcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . a) artyści zakonni – koadiutorzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . b) artyści spoza zakonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Rozwiązania formalne stosowane przez jezuitów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . a) przekształcenia architektoniczne i wystrój rzeźbiarski . . . . . . . . . . . . . b) wystrój malarski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . c) aranżacja wyposażenia i jego geneza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . d) najważniejsze motywy ikonograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . wyposażenia ołtarze główne – ołtarze boczne – wizerunki kultowe i relikwie – ambony i konfesjonały – prospekty organowe – pozostałe elementy ołtarze główne – ołtarze boczne – ambony – konfesjonały – prospekty organowe – rzeźba – malarstwo Rozdział V. Podsumowanie i zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Jezuickie zespoły architektoniczne a problem inkulturacji w społeczeństwie protestanckim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Specyfika barokizacji śląskich i kłodzkich jezuitów na tle środkowoeuropejskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 27 38 43 52 63 86 88 91 94 105 105 110 118 118 125 129 129 145 146 176 199 199 203 6 Spis treści Katalog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Kościół pw. Wniebowzięcia NMP w Kłodzku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Kościół pw. Panny Marii, Św. Stanisława i Św. Wacława w Świdnicy . . . . 3. Kościół pw. Św. Erazma i Św. Pankracego w Jeleniej Górze . . . . . . . . . . . 4. Kościół pw. Św. Piotra i Św. Pawła w Żaganiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks topograficzno–rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 211 219 226 229 233 237 253 259 265 273 WSTęP. STAN BAdAń działalność artystyczna zakonu jezuitów na Śląsku i w Europie Środkowej była w minionych dekadach wielokrotnie tematem prac na- ukowych i popularnonaukowych, począwszy od biografii najwybit- niejszych artystów, którzy pracowali dla Towarzystwa Jezusowego, po monografie najważniejszych zespołów architektonicznych. Jednym z zagadnień, które nie zyskały do tej pory szerszego omówienia, jest stosunek jezuitów do tradycji średniowiecznej. dlatego w niniejszej publikacji chciałbym podjąć próbę określenia jej wpływu na ówczesną sztukę, jej formę i ikonografię. Spośród kilkunastu placówek Towa- rzystwa Jezusowego, jakie istniały na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim w XVII i XVIII wieku, swoimi badaniami objąłem cztery: w Kłodzku, Świdnicy, Jeleniej Górze i Żaganiu, które tym różnią się od pozosta- łych, że zachowano w nich gotyckie świątynie, które zaadaptowano do nowych potrzeb. dlatego kluczowy termin, jaki pojawia się w książce, to „barokizacja”. Hasła tego do niedawna nie odnotowywały słowni- ki terminologiczne sztuk pięknych, ani encyklopedie zarówno polskie, jak i obce, chociaż od końca XIX w. jest ono używane. W prezento- wanej rozprawie używam go przede wszystkim w odniesieniu do wy- stroju i wyposażenia wnętrz średniowiecznych świątyń, które powsta- ło w okresie od połowy XVII do połowy XVIII w. W jego skład wcho- dziły zatem przede wszystkim dekoracja malarska i rzeźbiarska ścian i sklepień, ołtarze, ambona, konfesjonały, prospekt organowy oraz wolno stojące figury. Termin „barokizacja” obejmuje również wszelkie zmiany architektoniczne, takie jak przebudowa całego wnętrza świąty- ni lub jego fragmentów, elementów nośnych, ścian, sklepień, nadbudo- wa empor oraz różnego rodzaju przybudówki bezpośrednio połączone z daną budowlą, w postaci wież, krucht, zakrystii czy kaplic. Zdaję so- 8 Wstęp. Stan badań bie jednak sprawę, że określenie to jest nieprecyzyjne i nie odpowia- da w pełni temu, co działo się w sztuce krajów katolickich po zakoń- czeniu Soboru Trydenckiego w 1563 r. Liczne kościoły średniowiecz- ne zmodernizowano wówczas i dostosowano do zasad ujednoliconej na wzór rzymski liturgii, wykorzystując formy manierystyczne, któ- re dopiero w 1. połowie XVII w. stopniowo ustępowały barokowym. dlatego trafniejszy byłby w wielu wypadkach termin „modernizacja”, o czym przekonuje w swojej monumentalnej publikacji Meinrad von Engelberg1. Celem niniejszej książki jest również analiza barokowego wystro- ju i wyposażenia gotyckich kościołów, jakie jezuici otrzymali na Ślą- sku w XVII wieku oraz próba ukazania przeprowadzonych w nich prac na tle śląskim i środkowoeuropejskim. Wyjaśnienia oczekuje tak- że określenie mecenasów i zleceniodawców oraz ich rola w kształto- waniu oblicza świątyń. Poza tym istotnym zamierzeniem jest identyfi- kacja przynajmniej części anonimowych do tej pory twórców, którzy pracowali dla jezuitów. Interesującym zagadnieniem są również relacje pomiędzy jezuitami a protestanckim mieszczaństwem, których prze- jawem były m.in. realizacje artystyczne. Najciekawszym przykładem była tu niewątpliwie Świdnica, gdzie w barokowych wystrojach tam- tejszych świątyń, katolickiej i luterańskiej, znalazła swoje odbicie po- stawa konfesyjna mieszkańców miasta2. Analiza wszystkich wymienionych zagadnień ma doprowadzić do próby syntetycznego ujęcia problemu barokizacji średniowiecznych kościołów jezuickich na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim, w okresie pomiędzy zakończeniem wojny 30-letniej a rozpoczęciem wojen ślą- skich oraz określenie ich pozycji pośród innych tego rodzaju realiza- cji. Te dwa wydarzenia stanowią ramy chronologiczne pracy, ponieważ w 1648 r. skończyły się wojny religijne, wskutek czego w krajach habs- burskich, w tym również na Śląsku, rozpoczęła się spóźniona w sto- sunku do innych obszarów Europy kontrreformacja. Był to tym sa- mym początek niezwykle dynamicznego rozwoju kolegiów jezuickich i ekspansji zakonu w wielu dziedzinach życia kulturalnego i religijne- 1 Por. M. von Engelberg, Renovatio Ecclesiae, Die „Barockisierung” mittelalter­ lichen Kirchen, „Studien zur internationalen Architektur- und Kunstgeschichte” 23, Petersberg 2005. 2 A. Seidel-Grzesińska, Sztuka jako płaszczyzna polemiki ideowej w siedemnasto­ wiecznej Świdnicy, w: Sztuka i dialog wyznań w XVI i XVII wieku. Materiały sesji SHS, Wrocław, listopad 1999, Warszawa 2000, s. 281–293. Wstęp. Stan badań 9 go, który swoje apogeum osiągnął w latach 20. i 30. XVIII w. Nato- miast wkroczenie wojsk pruskich na Śląsk w 1740 r. załamało korzyst- ną dla Towarzystwa Jezusowego koniunkturę i rozpoczęło długoletni okres wojen, podczas których sytuacja jezuitów, podobnie jak i pozo- stałych zakonów, uległa dramatycznemu pogorszeniu. doprowadziło to do wstrzymania wielu inwestycji artystycznych i głębokiego kryzy- su, którego skutków nie usunęło powołanie w 1755 r. osobnej prowincji śląskiej. Pozbawiona odpowiedniego zaplecza materialnego i dopływu nowicjuszy została zlikwidowana w 1776 r.3 dzieła sztuki, jakie powstały w kręgu śląskich jezuitów na prze- strzeni stulecia, a więc od zakończenia wojny 30-letniej w 1648 r. do rozpoczęcia agresji pruskiej w 1740 r., posiadają już bogatą bibliogra- fię zarówno przedwojenną niemiecką, jak i powojenną polską. Zain- teresowania naukowców skupiały się dotąd przede wszystkim na ar- chitektach, rzeźbiarzach i malarzach, których wybitne nieraz dzie- ła zrealizowano dla nowego zakonu. do tej pory nie powstały jednak opracowania monograficzne wymienionych dziedzin sztuki, przede wszystkim architektury jezuickiej na Śląsku, tak jak ma to miejsce w wypadku innych obszarów Europy. Tym bardziej brakuje ujęcia pro- blemu barokizacji kilku średniowiecznych świątyń należących do To- warzystwa Jezusowego na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim. Był to do niedawna temat rzadko poruszany w skali ogólnoeuropejskiej, chociaż termin „barokizacja” pojawiał się już w opracowaniach sztuki baroko- wej z końca XIX w. i był łączony właśnie z działalnością Towarzystwa Jezusowego4. Pierwsze samodzielne publikacje na ten temat powstały po zakończeniu II wojny światowej i dotyczyły wybranych kościołów południowoniemieckich. Spośród późniejszych prac należy wymie- nić obszerny artykuł Leonore Pühringer-Zwanowetz poświęcony ba- 3 Na Śląsku likwidacja zakonu przeprowadzona została na wniosek Fryderyka Wiel- kiego w 1776 r., a więc trzy lata później niż w innych krajach europejskich z wyjątkiem Rosji, gdzie zakon przetrwał na obszarach zagarniętych Rzeczypospolitej w wyniku rozbiorów, por. Lec, Placówki jezuickie..., s. 84. 4 C. Gurlitt, Geschichte des Barockstiles in Italien, Stuttgart 1887, s. 222; idem, Ge­ schichte des Barockstiles und des Rococo in Deutschland, Stuttgart 1889, s. 144.  A. Thünker, Die Barockisierung mittelalterlicher Kircheninnenräume in Süd­ deutschland, München 1945, dysertacja doktorska, kopia w bibliotece Zentralinsti- tut für Kunstgeschichte w Monachium; B. Bushart, Die Barockisierung der Stiftskir­ che zu Ellwangen im Jahre 1661/62, „Ellwanger Jahrbuch” 1947–1949, s. 1–26; idem, Die Barockisierung des Augsburger Domes, „Jahrbuch der Verein für Augsburger Bi- stumsgeschichte”, 3, 1969, s. 109–129. 10 Wstęp. Stan badań rokizacji benedyktyńskiego kościoła klasztornego w Kremsmünster6, w którym autorka, w oparciu o archiwalia i analizę form artystycz- nych, zaprezentowała kolejne etapy prac przy przebudowie budynków klasztoru i kościoła, fundatorów oraz autorów projektu i wykonawców. Podobny charakter miało opracowanie Wilhelma Georga Rizziego do- tyczące barokizacji kościoła Augustianów Eremitów w Bruck an der Leitha7. Zjawisko barokizacji w popularnej formie omówił na przykła- dzie katedry we Fryzyndze Peter B. Steiner, który przedstawił kolejne etapy wzbogacania średniowiecznego wnętrza o dekorację rzeźbiarską i malarską8. Interesującą publikacją, która poświęcona jest nowożytnej dekoracji i wystrojowi wybranych kościołów cysterskich w południo- wych Niemczech i Austrii, jest praca davida Klemma9. Autor prze- analizował na przykładzie pięciu klasztorów poszczególne elementy barokowego wyposażenia, programy ikonograficzne, układane najczę- ściej przez opatów, oraz wpływ, jaki realizacje te wywarły na pozosta- łe świątynie zakonne i diecezjalne. Jednej z najważniejszych i najbar- dziej okazałych barokizacji środkowoeuropejskich, jaka miała miej- sce w katedrze pasawskiej, poświęcony jest artykuł Mojmira Horyny. Autor podkreślił istotną rolę, jaką dzieło to wykonane przez warsztat Carla Lurago odegrało także w architekturze czeskiej przełomu XVII i XVIII wieku10. Najnowszym i najpełniejszym omówieniem zjawiska barokizacji na obszarze krajów niemieckich jest opublikowana przed kilkoma laty znakomita książka Meinrada von Engelberga, w której autor szczegółowo przestudiował prace przeprowadzone w kilkudzie- sięciu średniowiecznych katedrach, kolegiatach, kościołach parafial- 6 L. Pühringer-Zwanowetz, Die Barockisierung der Stiftskirche von Kremsmün­ ster, „Mitteilungen des Oberösterreichischen Landesarchivs”, 12, 1977, s. 189–246. 7 W. G. Rizzi, Die Barockisierung der ehemaligen Augustiner – Eremitenkirche in Bruck/Leitha und einige Beiträge zu den Landkirchen Johann Lucas von Hildebrands, „Österreichisches Jahrbuch für Kunst und denkmalpflege” 24, 1980, s. 40–47. 8 P.T. Steiner, Was bedeuten Barockisierung?, w: Freising 1250 Jahre Geistliche Stadt II. Beiträge zur Geschichte und Kunstgeschichte der Altbayerischen Bischofs­ stadt, Freising 1994, s. 288–299. 9 d. Klemm, Ausstatungsprogramme in Zisterzienserkirchen Süddeutschlands und Österreichs von 1620 bis 1720, Europäische Hochschulschriften, Reihe XXVIII, Kunstgeschichte, Bd. 293, Frankfurt am Main–Berlin–New York–Paris–Wien 1997. 10 M. Horyna, Barokizace pasovského dómu: Luragovo dílo na rozhraní raného a vrcholného baroka a česká architektura kolem roku 1700, „Umění”, 52, 2004, s. 218– 230. Wstęp. Stan badań 11 nych i zakonnych położonych w katolickich krajach Rzeszy11. Wska- zał również na trzy najważniejsze modusy, jakie można zauważyć przy modernizacji kościołów średniowiecznych – włoski, francuski i au- striacko-czeski. dla większości omawianych realizacji autor zapropo- nował również tytułowy termin renovatio jako trafniej oddający cha- rakter przeprowadzanych prac, zwłaszcza w XVIII stuleciu. Powrotowi do architektury średniowiecznej w okresie nowożytnym, w ramach którego mamy do czynienia także z barokizacjami, poświę- cona jest praca Michaela Schmidta12. Autor przedstawił szereg intere- sujących retrospekcji w sztuce południowych Niemiec, Austrii i Czech w okresie od XIV do XVII w., wprowadził jednak pewne uogólnienia i nie uwzględnił szerszego kontekstu kulturowego, a zwłaszcza prze- kazu innego niż wizualny, co spotkało się z krytyką niektórych uczo- nych13. Problem stosunku do spuścizny średniowiecza, zwłaszcza w dzie- dzinie architektury, znalazł się również w polu zainteresowania pol- skich historyków sztuki. Adam Miłobędzki w swojej monumentalnej syntezie architektury polskiej XVII w. scharakteryzował modernizacje dwóch najważniejszych katedr dawnej Rzeczypospolitej w Krakowie i Gnieźnie14. Siedemnastowieczny etap prac w katedrze wawelskiej zo- stał przedstawiony przez Michała Rożka15 oraz Krzysztofa Czyżew- skiego16. Natomiast prac wykonanych w katedrze w XVIII w. dotyczy 11 Engelberg, op. cit.; Por. również P. Gryglewski [Recenzja] M. von Engelberg, Re­ novatio Ecclesiae, „Biuletyn Historii Sztuki” (= BHS), Rok LXIX, 2007/1–2, s. 139– 147. 12 M. Schmidt, „Reverentia” und „Magnificentia”: Historizität in der Architektur Süddeutschlands, Ősterreichs und Böhmens vom 14. bis 17. Jahrhundert, Regensburg 1999. 13 K. Graf, Stil als Erinnerung. Retrospektive Tendenzen in der deutschen Kunst um 1500, w: Wege zur Renaissance, hrsg. von N. Nußbaum, C. Euskirchen, S. Hoppe, Köln 2003, s. 19–29. Por. idem, Retrospektive Tendenzen in der bildenden Kunst vom 14. bis zum 16. Jahrhundert. Kritische Űberlegungen aus der Perspektive des Historikers, w: Mundus in imagine. Bildersprache und Lebenswelten im Mittelalter. Festgabe für Klaus Schreiner, hrsg. von A. Löther u.a., München 1996, s. 389–420. 14 A. Miłobędzki, Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980, s. 191–193. 15 M. Rożek, Katedra Wawelska w XVII wieku, „Biblioteka Krakowska” nr 121, Kraków 1980. 16 K. Czyżewski, Barokizacja czy modernizacja? Przemiany katedry krakowskiej po Soborze Trydenckim, w: Barok i barokizacja, Kraków 2007, s. 38–74. 12 Wstęp. Stan badań artykuł ks. Bolesława Przybyszewskiego i Józefa Lepiarczyka17. Spo- śród pozostałych na uwagę zasługują opracowania dotyczące moder- nizacji kościoła Benedyktynów w Tyńcu, katedry lwowskiej i kościo- ła Mariackiego w Krakowie18. Publikacją dotyczącą zagadnienia baro- kizacji są materiały Ogólnopolskiej Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, która odbyła się w Krakowie w 2004 roku i po raz pierwszy po- święcona została temu zjawisku w sztuce polskiej19. Obfita jest literatura poświęcona architekturze nowożytnej Towa- rzystwa Jezusowego w dawnej Rzeczypospolitej, której przedmiotem badań były zwłaszcza znakomite pod względem artystycznym kościo- ły w Krakowie i Nieświeżu20. do tej pory brakuje jednak prac doty- czących barokizacji świątyń średniowiecznych należących do zakonu. Jednymi z niewielu są publikacje Jerzego Paszendy SJ dotyczące ko- ściołów św. Jana w Wilnie i św. Barbary w Krakowie21. Oba zosta- ły przekazane zakonnikom w 2. połowie XVI wieku, a następnie były kilkakrotnie modernizowane i wzbogacane o nowe elementy wystro- ju i wyposażenia, w czym przypominają rozwiązania śląskie. Najnow- 17 B. Przybyszewski, J. Lepiarczyk, Katedra na Wawelu w wieku XVIII. Zmiany jej wyglądu architektonicznego i urządzenia wnętrz na podstawie badań historyczno–ar­ chiwalnych, w: Sztuka baroku, Kraków 1991, s. 21–38. 18 J. Kowalczyk, Dzieła Macieja Polejowskiego w Ziemi Sandomierskiej, „Rocz- nik Muzeum Świętokrzyskiego”, t. VI, 1970, s. 187–237; A. Małkiewicz, Nowożyt­ na architektura Opactwa Benedyktynów w Tyńcu, w: Tyniec. Sztuka i kultura Bene­ dyktynów od wieku XI do XVIII. Katalog wystawy w Zamku Królewskim na Wawelu, październik-grudzień 1994, red. K. Żurowska, s. XXV–XXXI; J.T. Petrus, Domus Sa­ pientiae Leopoliensis, w: Sztuka Kresów Wschodnich, t. 3, red. J. K. Ostrowski, Kra- ków 1998, s. 227–235; P. Krasny, Lwowskie środowisko arystyczne wobec idei symbio­ zy sztuk w wystroju i wyposażeniu wnętrz sakralnych (1730–1780), „Rocznik Histo- rii Sztuki” [=RHS], t. XXX, 2005, s. 174–177; J. Skrabski, Modernizacja i renowacja kościoła Mariackiego w czasach archiprezbitera Jacka Łopackiego. Między Kacprem Bażonką a Franceskiem Placidim, „Rocznik Krakowski” 2008, t. LXXIV, s. 87–114. 19 Barok i barokizacja. Materiały Sesji Oddziału Krakowskiego Stowarzyszenia Hi­ storyków Sztuki, Kraków 3–4 XII 2004, red. K. Brzezina, J. Wolańska, Kraków 2007. 20 Pośród wielu publikacji wymienię tylko: A. Małkiewicz, Kościół ŚŚ. Piotra i Pawła w Krakowie – dzieje budowy i problem autorstwa, w: idem, Theoria et praxis. Studia z dziejów sztuki nowożytnej i jej teorii, Ars vetus et nova, t. II, Kraków 2000, s. 220; J. Paszenda, Kościół Bożego Ciała (pojezuicki) w Nieświeżu, „Kwartalnik Ar- chitektry i Urbanistyki” (=KAiU), t. XXI, 1976, 195–215; idem, Budowle jezuickie w Polsce XVI–XVIII wiek, t. I, Kraków 1999, t. II, Kraków 2000, t. III, Kraków 2006. 21 Idem, Kościół Św. Jana w Wilnie w okresie jezuickim 1571–1773, KAiU, t. XXVIII, 1985, z. 3, s. 265–279; idem, Kościół Św. Barbary w Krakowie z domem zakonnym księ­ ży jezuitów. Historia i architektura, „Biblioteka Krakowska” nr 125, Kraków 1985. Wstęp. Stan badań 13 szym i jednocześnie pierwszym w języku polskim tak szerokim opra- cowaniem poświęconym recepcji średniowiecza w epoce nowożytnej jest studium Grażyny Jurkowlaniec22. Autorka przeanalizowała rela- cje, jakie zachodziły między dziełami średniowiecznego malarstwa i rzeźby a ich odbiorcami z kręgu kościoła katolickiego i różnych odła- mów protestanckich na terenie Europy, ze szczególnym uwzględnie- niem krajów habsburskich i Polski, w okresie od rozpoczęcia reforma- cji do połowy XVIII w. W ramach swoich rozważań poświęciła także uwagę barokizacjom średniowiecznych świątyń dokonanym zarówno przez katolików, jak i protestantów. Zbliżoną tematykę, ale ograniczo- ną do obszaru diecezji krakowskiej, podjął również w swoim opraco- waniu Paweł Pencakowski23. Bardzo bogata jest natomiast literatura odnosząca się do nowożyt- nej architektury kościołów jezuickich w Europie. Najważniejszymi pu- blikacjami są monograficzne prace Josepha Brauna SJ, poświęcone działalności artystycznej Towarzystwa Jezusowego w poszczególnych krajach europejskich oraz monografie architektury włoskich jezuitów pióra Richarda Bösela24 i Maria Bencivenniego25. W kontekście niniej- szej pracy szczególnie ważne są monografie Brauna i Jeffreya Chipps– -Smitha odnoszące się do architektury i sztuki jezuickiej w Niemczech i w Belgii, czyli na obszarach związanych w okresie nowożytnym z ce- sarstwem, gdzie tradycje średniowieczne przy budowie nowych świą- tyń były kontynuowane przez cały wiek XVII i XVIII26. Na szczególną uwagę zasługuje opracowanie poświęcone wiedeńskim jezuitom, któ- rych pierwszą świątynią w stolicy cesarstwa był gotycki kościół pokar- 22 G. Jurkowlaniec., Epoka nowożytna wobec średniowiecza. Pamiątki przeszłości, cudowne wizerunki, dzieła sztuki, w serii: „Monografie Fundacji Nauki Polskiej”. Se- ria humanistyczna, Wrocław 2009. 23 P. Pencakowski, Recepcja dzieł dawnej sztuki i pamiątek przeszłości w diecezji krakowskiej w epoce kontrreformacji „Studia i Materiały Wydziału Konserwacji i Re- stauracji dzieł Sztuki ASP w Krakowie”, t. XVIII, Kraków 2009. 24 R. Bösel, Jesuitenarchitektur in Italien (1540–1773). Die Baudenkmäler der römi­ 1996. schen und der neapolitanischen Ordensprovinz, Wien 1985. 25 M. Bencivenni, L’architettura della Compagnia di Gesu in Toscana, Firenze 26 J. Braun, Die Kirchenbauten der deutschen Jesuiten, Freiburg in Br. 1908; idem, Die belgischen Jesuitenkirchen, Freiburg in Br. 1907; J. Chipps-Smith, Sensuous Wor­ ship: The Jesuits and the Art of the Early Catholic Reformation in Germany, Prince- ton 2002. 14 Wstęp. Stan badań melitański Am Hof pod wezwaniem dziewięciu Chórów Anielskich27. Jego nowożytnej dekoracji stiukowej i malarskiej poświęcone jest naj- nowsze studium Patricka Schichta i Wernera Telesko28. Obfita jest również literatura dotycząca powstania, historii i dzia- łalności Towarzystwa Jezusowego, przede wszystkim na polu religij- nym29. Punktem wyjścia dla wszystkich opracowań dziejów prowincji czeskiej, w skład której wchodziły również kolegia śląskie, jest prze- chowywany w bibliotece klasztoru Norbertanów na Strahovie rękopis Johanna Millera SJ powstały w 1723 r. Historia Provinciae Bohemiae Societatis Jesu. Obejmuje on jednak okres 100 lat istnienia prowincji. Całości dziejów czeskich jezuitów poświęcone są obszerne prace hi- storyczne Tomaša Bilka i Alojsa Krössa SJ oraz częściowo Bernharda duhra30. Bardzo ważną i przydatną w badaniach pracą źródłową jest katalog członków prowincji czeskiej i śląskiej Fischera31 i wydany nie- dawno przez Annę Fechtnerovą spis rektorów wszystkich kolegiów je- zuickich w prowincji czeskiej, zawierający również krótkie informacje historyczne o poszczególnych placówkach32. Część śląskich kolegiów jezuickich posiada swoje monografie hi- storyczne napisane przez ks. Hermanna Hoffmanna w okresie między- 27 Die Jesuiten in Wien. Zur Kunst- und Kulturgeschichte der österreichischen Ordensprovinz der »Gesellschaft Jesu« im 17. und 18. Jahrhundert, hrsg. W. Telesko, H. Karner, Wien 2003. 28 P. Schicht, W. Telesko, Die ehemalige Jesuitenkirche Am Hof in Wien. Zu den neu entdeckten Stuck- und Malereiresten der frühbarocken Ausstattung, „Österreichische Zeitschrift für Kunst und denkmalpflege”, LXI, 2007, Heft 4, s. 535–553. 29 Najważniejszą pracą na temat powstania zakonu i jego duchowości, z jakiej ko- rzystałem, jest J.W. O’Malley, Pierwsi Jezuici, Kraków 1999. 30 T.V. Bilek, Dějiny řadu Tovaryšstva Ježišova a působeni jeho vůbec a v zemich kralovstvi Českeho zvlaště, Praha 1896; A. Kröss, Geschichte der Böhemischen Pro­ vinz der Gesellschaft Jesu, Bd. I, Wien 1910, Bd. II, T. 1, Wien 1927, Bd. II, T. 2, Wien 1938; B. duhr, Geschichte der Jesuiten in der Ländern deutscher Zunge, Bd. I–II, Fre- iburg in Br. 1907, 1913. Po długim okresie przerwy odżyło ostatnio zainteresowanie zakonem jezuitów w Czechach, por. I. Čornejová, Tovaryšstvo Ježišovo. Jezuité v Če­ chách, Praha 2002; Jezuité v Českých Zemich. Bohemia Jesuitica 1556–2006, ed. P. Cemus, t. I–II, Praha 2010. 31 K.A.F. Fischer, Catalogus Generalis Provinciae Bohemiae et Silesiae Societatis Jesu, Roma 1978. 32 A. Fechtnerová, Rectores collegiorum Societatis Jesu in Bohemia, Moravia ac Si­ lesia usque ad annum MDCCLXXIIII iacentum, Pars I. – Bohemia, Pars II. – Moravia, Silesia, Pragae MXMIII (Bibliothecae Nationalis Pragensis, Miscellaneorum mono- graphicorum volumen IV). Wstęp. Stan badań 15 wojennym33. Po wojnie najważniejsze badania nad historią śląskich je- zuitów prowadzi do dnia dzisiejszego ks. Zdzisław Lec34. Kontrreformacji i rekatolizacji Śląska i hrabstwa kłodzkiego oraz roli, jaką odegrali w tych procesach jezuici, poświęcone są dwie szcze- gółowe prace historyków niemieckich, Arno Herziga i Jörga deven- tera3. Zagadnienia te omówione zostały również syntetycznie w naj- nowszych monografiach dziejów Śląska napisanych przez polskich oraz czeskich historyków36. Oprócz prac historycznych istotny materiał stanowią publikacje do- tyczące działalności artystycznej śląskich jezuitów. Najobszerniejszą pozycją na ten temat, poświęconą przede wszystkim realizacjom wro- cławskim, jest monumentalne dzieło Bernharda Patzaka37. Pośród póź- 33 Najważniejsze dla niniejszej pracy są następujące opracowania: H. Hoffmann, Die Saganer Jesuiten und ihre Gymnasium, Festschrift zur 300 Jahrfeier des staat. Gymnasium in Sagan, Sagan 1928; idem, Kirchen und Kapellen in Sagan, Breslau 1937, s. 7–13; idem, Die Jesuiten in Schweidnitz, Schweidnitz 1930; idem, Die katholi­ sche Pfarrkirche in Schweidnitz, Schweidnitz 1930; idem, Die Jesuiten in Hirschberg, Breslau 1934; idem, Die Kirchen der katholische Pfarrei Hirschberg, Breslau 1939. 34 Z. Lec, Historia zakonu jezuitów w Świdnicy (1629–1776), „Rocznik Świdnicki” 1990/1991, s. 5–32; idem, Jezuici w Żaganiu w latach 1628–1776. Dzieje i działalność, „Colloqium Salutis”, 25, 1993, s. 311–321; idem, Działalność jezuitów w Jeleniej Gó­ rze w latach 1629–1776, „Wrocławski Przegląd Teologiczny” 2 (1994) nr 1, s. 63–82; idem, Jezuici we Wrocławiu (1581–1776), Wrocław 1996; idem, Placówki jezuickie na Śląsku do kasaty zakonu, w: Miejsce i rola kościoła wrocławskiego w dziejach Śląska, red. K. Matwijowski, Wrocław 2001, s. 83–91; idem, Jezuici w Legnicy (1689–1776), Wrocław 2001. 3 A. Herzig, Reformatorische Bewegungen und Konfessionalisierung. Die Habs­ burgische Rekatolisierungspolitik in der Grafschaft Glatz, „Hamburger Veröffentli- chungen zur Geschichte Mittel- und Osteuropas. Eine Reihe des Historischen Semi- nars der Universität Hamburg”, hrsg. von A. Herzig und F. Golczewski, Bd. 1, Hamburg 1996; A. Herzig, M. Ruchniewicz, Dzieje Ziemi Kłodzkiej, Wrocław 2008; J. deventer, Gegenreformation in Schlesien: die habsburgische Rekatolisierungspolitik in Glogau und Schweidnitz 1526–1707, Köln 2003. 36 G. Wąs, Śląsk we władaniu Habsburgów, w: Historia Śląska, red. M. Czapliń- ski, Wrocław 2002, s. 118–186; Dolny Śląsk. Monografia historyczna, red. W. Wrze- siński, Wrocław 2006; L. Bobková, R. Fukala, Śląsk częścią ziem korony czeskiej, w: Śląsk perła w koronie czeskiej. Historia – kultura – sztuka, red. M. Kapustka, J. Kli- pa, A. Kozieł, P. Oszczanowski, V. Vlnas, Praga 2007, s. 23–94; R. Fukala, Slez­ sko. Neznámá zemĕ Koruny České. Knižeci a stavovské Slezsko do roku 1740, České Budĕjovice 2007. 37 B. Patzak, Die Jesuitenbauten in Breslau und ihre Architekten. Ein Beitrag zur Geschichte des Barockstiles in Deutschland, „Studien zur deutschen Kunstgeschich- te”, H. 204, Strassburg 1918. 16 Wstęp. Stan badań niejszych należy wymienić obszerny artykuł Jensa M. Baumgartena na temat związków jezuitów z rozwojem sztuki i kontrreformacji na Ślą- sku38. Interesująca publikacja Bogny Galantowicz porusza problema- tykę architektury i urbanistyki wybranych zespołów jezuickich na Ślą- sku39. Omawia również problem akomodacji i inkulturacji w działalno- ści misyjnej Towarzystwa Jezusowego. Na przykładzie Kłodzka, Nysy, Legnicy i Wrocławia wskazuje na starannie zaplanowane rozwiązania architektoniczne, umiejętnie wpisujące się w skomplikowane warun- ki przestrzenne średniowiecznych miast. Autorka podkreśla, że było to związane z ogólną strategią jezuitów sformułowaną u początków dzia- łalności zakonu, a dotyczyło wszelkich aspektów jego działalności. Se- mantyczną i religijną funkcję gmachów kościoła i uniwersytetu jezuic- kiego we Wrocławiu, które stanęły na miejscu zamku książęcego, a na- stępnie cesarskiego, omówił w swoich publikacjach Henryk dziurla40. Z problemem akomodacji w działalności jezuitów łączy się również pojęcie tak zwanego „stylu jezuickiego” w architekturze sakralnej, które znacznie wcześniej przeanalizował w swoim ważnym artykule Jerzy Paszenda41. Autor mocno podkreślił, że nie istniał obowiązujący w zakonie model kościoła, a władze Towarzystwa Jezusowego zalecały dopasowanie się do panujących w danym kraju warunków i upodobań artystycznych. Postawa taka znalazła swój wyraz również w omawia- nych w niniejszej pracy świątyniach. Problem barokizacji kościołów gotyckich na Śląsku, także tych na- leżących do zakonu jezuitów, był do tej pory tylko raz przedmiotem osobnej monografii. Zagadnienie to zostało poruszone po raz pierw- 38 J. Baumgarten, Die Jesuiten in Schlesien und die Kunst der Gegenreformation. Das Transitorische und Performative als Grundbedingung für die Disziplinierung der Gläubigen, „Jahhrbuch für Schlesiche Kirchengeschichte” (=JSKG) 76/77, 1997/1998, s. 129–164. 39 B. Galantowicz, Rozwiązania urbanistyczne barokowych zespołów budowli je­ zuickich na Śląsku a problem akomodacji w działalności misyjnej jezuitów na przy­ kładzie Kłodzka, Nysy, Legnicy i Wrocławia, Wrocław 1997; B. Czechowicz (recen- zja), B. Galantowicz, Rozwiązania urbanistyczne barokowych zespołów budowli jezu­ ickich na Śląsku..., „Kladský Sbornik”, 4, 2001, s. 225–231. 40 H. dziurla, Uniwersytet wrocławski, Wrocław 1975; idem, Kościół uniwersytecki na zrębach lewobrzeżnego zamku, w: Architektura Wrocławia, t. III, Świątynia, red. J. Rozpędowski, Wrocław 1997, s. 161–169; idem, Harmonia sfer w projekcie Leopol­ diny, w: O nauce i sztuce, red. J. Mozrzymas, Wrocław 2004, s. 137–159 41 J. Paszenda, Problem stylu w architekturze jezuickiej, BHS, XXIX (1967), nr 2, s. 146–156; idem, Losy tak zwanego stylu jezuickiego, BHS, LXII (2000), nr 1–2, s. 163–171. Wstęp. Stan badań 17 szy w niepublikowanej pracy magisterskiej Krzysztofa dackiewicza- -Skowrońskiego, w której autor przeanalizował i porównał ze sobą ba- rokizacje dokonane przez jezuitów w Kłodzku i Świdnicy z realizacja- mi cystersów w Henrykowie i Kamieńcu Ząbkowickim42. Prezentując przykłady jezuickie, podkreślił unifikujący charakter barokowej mo- dernizacji, z czym łączyła się także ingerencja w strukturę przestrzen- no–architektoniczną budowli, w postaci budowy empor lub zamuro- wania okien. W wystroju i wyposażeniu omawianych kościołów autor podkreślił silnie rozwinięty wątek hagiograficzny i maryjny. Barokizacji jezuickiego kościoła pw. Wniebowzięcia NMP w Kłodz- ku poświęcona jest praca magisterska autora książki43. Realizacja ta została przedstawiona na tle najważniejszych tego typu dzieł z obsza- ru całego Śląska. W pracy po raz pierwszy zaprezentowane zostały dwa odkryte przez autora w archiwum jezuitów w Krakowie projekty: pierwszy przedstawiający przebudowaną elewację nawy głównej, wy- konany w kręgu Carla Luragi w 2. połowie XVII wieku oraz drugi pre- zentujący prospekt organowy wykonany przez Michaela Klahra oko- ło 1722 roku i wyróżniający się wysoką klasą artystyczną. Szczególnie pierwszy rysunek jest bardzo cennym i do niedawna jedynym znanym w sztuce śląskiej przykładem przystosowania średniowiecznej archi- tektury do nowożytnych wymogów kościelnego wnętrza. Praca zawie- ra także zarys złożonych uwarunkowań ekonomicznych i religijnych, które wpłynęły na ukształtowanie bogatego wyposażenia świątyni oraz próbę analizy związków zachodzących między średniowieczną architekturą a barokowym wystrojem. Rozwinięcie wybranych zagad- nień zostało przedstawione w kolejnych publikacjach autora44. W opar- 42 K. dackiewicz-Skowroński, Barokizacje kościołów gotyckich na przykładach Kłodzka, Świdnicy, Henrykowa i Kamieńca Ząbkowickiego, praca magisterska pod kierunkiem prof. Mieczysława Zlata, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocław- skiego, 1980. 43 d. Galewski, Barokizacja kościoła Wniebowzięcia NMP w Kłodzku jako przykład adaptacji i zachowania architektury gotyckiej w drugiej połowie XVII i pierwszej po­ łowie XVIII wieku, praca magisterska napisana pod kier. dr hab. Marcina Fabiańskie- go, Instytut Historii Sztuki UJ, Kraków 1997. 44 Idem, Zespół siedmiu rysunków projektowych z XVII i XVIII wieku dotyczących kościoła jezuitów w Kłodzku, w: Z dziejów rysunku i grafiki na Śląsku oraz w kolek­ cjach i zbiorach ze Śląskiem związanych. Materiały sesji Oddziału Wrocławskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Wrocław 23–24 marca 1999, Wrocław 1999, s. 35– 43; idem, Barokizacja kościoła Wniebowzięcia NMP w Kłodzku. Wybrane aspekty w świetle ostatnich badań, „Architectus”, nr 2 (12), 2002, s. 25–30; idem: Barokiza­ cja kościołów jezuickich na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim, w: Barok i barokizacja..., 18 Wstęp. Stan badań ciu o wspomnianą dysertację doktorską, która jest podstawą dla niniej- szego opracowania, opublikowane zostały również artykuły dotyczą- ce barokizacji kościołów w Świdnicy i Żaganiu4. Spośród pozostałych świątyń średniowiecznych na Śląsku, które poddane zostały moder- nizacji w XVII i XVIII w., szczegółowego omówienia doczekały się ostatnio biskupi kościół św. Jakuba w Nysie46 oraz kościół pocysterski w Lubiążu47. W kontekście tematu niniejszej książki na uwagę zasługuje kilka opracowań monograficznych dotyczących miast, w których znajdu- ją się omawiane świątynie. Podstawową pracą historyczną dotyczącą Kłodzka opartą na materiałach źródłowych jest monografia dziejów całego hrabstwa kłodzkiego pióra Josefa Köglera, w której poczesne miejsce zajmują rozdziały poświęcone dziejom głównej świątyni całe- go dekanatu48. W oparciu o tę pracę, jak również o źródła archiwalne powstała w okresie międzywojennym monografia kościoła, napisana przez ówczesnego proboszcza Franza Monsego. Autor omówił w niej szczegółowo historię, wystrój i wyposażenie kłodzkiej fary49. Powo- jenne badania nad kościołem otwiera artykuł ks. Szczęsnego detlof- s. 109–125; idem: Barokizacja kościoła Jezuitów w Kłodzku w świetle najnowszych ba­ dań archiwalnych, „Zeszyty Muzeum Ziemi Kłodzkiej”, 8–9 (2007), s. 107–121. 4 Idem, Barokizacja jezuickiego kościoła świętych Piotra i Pawła w Żaganiu, w: Dziedzictwo artystyczne Żagania, red. B. Czechowicz, M. Konopnicka, Wrocław– Zielona Góra–Żagań 2006, s. 143–161; idem, Kościół Jezuitów w Świdnicy na tle po­ zostałych gotyckich świątyń prowincji czeskiej Towarzystwa Jezusowego, w: Śląsk i Czechy. Wspólne drogi sztuki. Materiały konferencji naukowej dedykowane Profe­ sorowi Janowi Wrabecowi, red. M. Kapustka, A. Kozieł, P. Oszczanowski, Wrocław 2007, s. 249–266. 46 R. Hołownia, Pod egidą kardynała Fryderyka Heskiego. Barokizacja kościoła św. Jakuba w Nysie w 4 ćw. XVII wieku, w: Nysa. Sztuka w dawnej stolicy księstwa bi­ skupiego, red. R. Hołownia, M. Kapustka, Wrocław 2008, s. 145–163; d. Galewski, Uwagi na temat osiemnastowiecznego etapu barokizacji kościoła św. Jakuba w Ny­ sie, w: Nysa..., s. 165–174. 47 J. Wrabec, Barokizacja architektury kościoła klasztornego Wniebowzięcia NMP w Lubiążu, w: Kościół klasztorny Wniebowzięcia NMP w Lubiążu. Historia, stan za­ chowania, koncepcja rewitalizacji, red. A. Kozieł, Wrocław 2010, s. 57–82; A. Kol- biarz, A. Kozieł, Barokizacja wystroju i wyposażenia kościoła klasztornego Wniebo­ wzięcia NMP w Lubiążu, w: Kościół klasztorny..., s. 83–116. 48 J. Kögler, Die Chroniken der Grafschaft Glatz, Bd. 2, Neu bearbeitet von dieter Pohl, Modautal 1993. 49 F. Monse, Die Stadtpfarrkirche zu Glatz unter besonderer Berücksichtigung der religiösen Gedankewelt ihrer Innenausstattung, Glatz 1925, tam wcześniejsza li- teratura. Powtórzeniem tej publikacji jest powojenna monografia Schmitta, por. G. Wstęp. Stan badań 19 fa z 1948 roku, w którym podkreśla on wysoki poziom artystyczny późnobarokowego wyposażenia (ołtarz główny, ambona, konfesjona- ły), jego umiejętne połaczenie z architekturą, przy niezbyt jego zda- niem fortunnych rozwiązaniach zastosowanych na zewnątrz budynku, jakie nastąpiły w związku z nadbudową empor50. Kolejną istotną pu- blikacją jest pierwsza monografia artystyczna Kłodzka napisana przez Tadeusza Broniewskiego w zasłużonej serii wydawnictwa Ossolineum „Śląsk w zabytkach sztuki”. Odnosząc się do kościoła farnego autor podkreślił wysoką jakość artystyczną barokowego wyposażenia, jed- nak nie poświęcił mu wiele uwagi, skupiając się zgodnie z duchem epo- ki przede wszystkim na zabytkach średniowieczych51. Kolejny wybitny badacz Konstanty Kalinowski w swojej monumentalnej pracy poświę- conej architekturze barokowej na Śląsku wspomina również o kłodz- kiej barokizacji. Opisując jej pierwszy etap stwierdził, że „wprowadze- nie empor złagodziło wertykalizm gotyckiego wnętrza nie nadając mu jedności przestrzennej i dopiero bogaty wystrój i sztukaterie (...) stwo- rzyły iluzję jedności stylowej wnętrza”52. Autorzy najnowszego opra- cowania – Romuald Kaczmarek i Jacek Witkowski – podsumowali do- tychczasowe badania szczegółowe, dużo miejsca poświęcając całemu barokowemu wystrojowi i wyposażeniu kościoła jezuitów. Po raz kolej- ny podkreślili przy tym wysoką wartość artystyczną i istotną rolę, jaką to komplementarne dzieło sztuki posiada zarówno dla sztuki śląskiej, jak i, co bardzo ważne, dla czeskiej3. Interesującym studium poświę- conym ikonografii barokowego wyposażenia świątyni, jego związków z rzymskimi świątyniami jezuitów oraz z wytycznymi kontrreforma- cyjnych teologów jest najnowszy artykuł Jensa Baumgartena4. Obok przemian architektonicznych najważniejszym przedmio- tem zainteresowania badaczy była rzeźba. dekorację stiukową świą- Schmitt, Die Glatzer Dekanatskirche. Ein Dokument deutscher Kultur und Geschich­ te im ostdeutschen Raum, Leimen, bez daty. 50 S. detloff, Kościół i kolegium pojezuickie w Kłodzku, „Przegląd Zachodni”, IV (1948), 1, s. 36–43. 51 T. Broniewski, Kłodzko (Śląsk w zabytkach sztuki), Wrocław 1963. 52 K. Kalinowski, Architektura doby baroku na Śląsku, Warszawa 1977, s. 57. 3 R. Kaczmarek, J. Witkowski, Zarys dziejów sztuki w Kłodzku, w: Kłodzko – dzie­ je miasta, red. R. Gładkiewicz, Kłodzko 1998, s. 204–208. 4 J. Baumgarten, Jesuitische Bildpolitik zwischen Überwältigung und Überprüfbar­ keit am Beispiel der Jesuitenkirchen in Breslau und Glatz, w: Jesuitische Frömmig- keiskulturen. Konfessionelle Interaktion in Ostmitelleuropa 1570–1700, hrsg. von A. Ohlidal, S. Samerski, Stuttgart 2006, s. 63–92, zwłaszcza 72–79. 20 Wstęp. Stan badań tyni wykonaną przez włoskich artystów z kręgu Carla Luragi wnikli- wie przeanalizowała Elżbieta Zakrzewska-Kołaczkiewiczowa w swo- jej niepublikowanej niestety pracy doktorskiej. W katalogu rzeźby barokowej w dawnym hrabstwie kłodzkim Kalinowski opisuje wszyst- kie elementy barokowego wyposażenia, cytuje również opublikowane wcześniej umowy, podaje źródła archiwalne i bibliografię6. W swojej monografii rzeźby barokowej na Śląsku ten sam autor prezentuje twór- ców pracujących w Kłodzku, takich jak Karl Sebastian Flacker, Mi- chael Klahr Starszy, Michael Kössler czy Johann Albrecht Siegwitz7. Przedwojenne prace Bernharda Patzaka i Ericha Meyera8 oraz katalog wystawy z 1992 roku9, odnoszące się do twórczości M. Klahra pre- zentują oeuvre artysty, do którego należą także wysokiej klasy dzieła, jakie stworzył dla kłodzkich jezuitów. Interesujące artykuły dotyczą- ce zarówno działalności kolegium, jak i środowiska artystyczno–kul- turowego, w jakim działał Klahr, zawiera tom dokumentujący sesję naukową, która towarzyszyła wspomnianej ekspozycji60. Problem sto- sunkowo niskiego poziomu prac sztukatorskich, w porównaniu z przy- kładami z terenu Czech, poruszył ostatnio Bogusław Czechowicz61. drugim wybitnym artystą związanym z wystrojem kościoła kłodz- kiego jest Christoph Tausch, autor projektu ołtarza głównego. Patzak w swojej fundamentalnej pracy na temat fundacji artystycznych wro- cławskich jezuitów poświęca mu obszerny rozdział, w którym oma- wia jego współpracę z Pozzem i poszczególne realizacje na terenie Au- strii, Węgier, Moraw i Śląska. Publikuje również materiały źródłowe,  E. Zakrzewska-Kołaczkiewiczowa, Stiukowe dekoracje wnętrz z drugiej poło­ wy XVII wieku na Śląsku, Wrocław 1984, mpis pracy doktorskiej napisanej pod kie- runkiem prof. M. Zlata, Biblioteka Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocław- skiego. 6 K. Kalinowski, Katalog rzeźby barokowej na Śląsku, t. I: Hrabstwo Kłodzkie, Po- znań 1987, s. 84–94. 7 Idem, Rzeźba barokowa na Śląsku, Warszawa 1986, s. 186–196. 8 B. Patzak, Der landecker Bildhauer Michael Klahr der Ältere, 1693–1742, „die Grafschaft Glatz”, nr 6, 1929, s. 152–158; E. Meyer, Michael Klahr der Ältere, Bre- slau 1931. 9 Michał Klahr Starszy i jego theatrum sacrum, katalog wystawy, red. R. Nowak, Kłodzko 1992. 1995. 60 Michał Klahr Starszy i jego środowisko kulturowe, red. J. Wrabec, Wrocław 61 B. Czechowicz, Maestria czy partactwo? Działalność artystów włoskich na Zie­ mi Kłodzkiej w dobie baroku, w: Italská renesance a baroko ve středni Evropě – Rene­ sans i barok włoski w Europie Środkowej, Olomouc – Ołomuniec 2005, s. 233–241. Wstęp. Stan badań 21 w tym umowę na wykonanie ołtarza głównego wraz z dwoma projek- tami62. Opierając się na tych ustaleniach, Henryk dziurla w monografii artysty po raz pierwszy publikuje komplet pięciu rysunków projekto- wych ołtarza głównego oraz zamieszcza archiwalia dotyczące jego re- alizacji63. Autor podkreśla przy tym silne związki łączące Tauscha ze sztuką Andrei Pozza, którego był uczniem i kontynuatorem. Próbą in- terpretacji barokowego wystroju wnętrza w powiązaniu z postacią Ar- nošta z Pardubic i kultem Madonny jest popularna, niemniej interesu- jąca publikacja Rolanda Grögera i Marka Sikorskiego64. Niedawno te- mat ten gruntownie opracowali Andrzej Kozieł i Mateusz Kapustka, zwracając uwagę przede wszystkim na dwa obrazy Karla dankwar- ta w klasztorze Jezuitów w Kłodzku przedstawiające historię bisku- pa, a wiszące niegdyś w prezbiterium6. Temu znaczącemu dla Śląska i Rzeczypospolitej malarzowi dojrzałego baroku poświęcona jest napi- sana przed kilku laty obszerna, lecz niestety niepublikowana dyserta- cja doktorska Anny Ptak66. Najważniejszą pracą źródłową dotyczącą świdnickich jezuitów jest wspomniana powyżej publikacja Hoffmanna. danuta Hanulanka w monografii artystycznej Świdnicy, opierając się m.in. na ustaleniach Hoffmanna, przeanalizowała barokowy wystrój kościoła, podkreślając przy tym jego umiejętne zestrojenie z gotycką architekturą67. Spośród artystów związanych z tamtejszą barokizacją ważne miejsce zajmuje Georg Leonard Weber, którego twórczość omawia danuta Ostowska68. Samuel Gumiński przeprowadził w swoim erudycyjnym artykule wnik- liwe studium formalno–ikonograficzne ołtarza głównego, a przy tym scharakteryzował cechy oryginalnej na gruncie czesko–śląskim dzia- 62 B. Patzak, Die Jesuitenbauten in Breslau..., s. 222–229. 63 H. dziurla, Christophorus Tausch uczeń Andrei Pozza, „Acta Universitatis Wra- tislaviensis, No 1322, Historia Sztuki V”, Wrocław 1991, s. 288–290. 64 R. Gröger, M. Sikorski, Na granicy legendy i wiary. Skarby sztuki i osobliwości Ziemi Kłodzkiej, Nowa Ruda 1993. 6 M. Kapustka, A. Kozieł, Młodzieńcza wizja Arnošta z Pardubic i jej baroko­ wa aranżacja w kościele pw. Wniebowzięcia NMP w Kłodzku, w: Arnošt z Pardubic (1297–1364). Osobnost – Okruh – Dedictvi, Postać – Środowisko – Dziedzictwo, Wro- cław–Praha–Pardubice 2005, s. 229–242. 66 A. Ptak, Życie i działalność artystyczna Karola Dankwarta na tle początków ba­ rokowego malarstwa monumentalnego na Śląsku, mpis dysertacji doktorskiej napisa- nej pod kier. prof. dr hab. J. Wrabeca, Instytut Historii Sztuki UWr, Wrocław 2006. 67 d. Hanulanka, Świdnica (Śląsk w zabytkach sztuki), Wrocław 1973. 68 d. Ostowska, Jerzy Leonard Weber rzeźbiarz śląski epoki baroku, „Roczniki Sztuki Śląskiej” (=RSŚ) II, 1963, s. 92–116. 22 Wstęp. Stan badań łalności artystycznej Johanna Riedla69. Twórczość obu wymienionych artystów, którzy odegrali główną rolę w ukształtowaniu wyposażenia świdnickiej świątyni, omówił także Kalinowski we wspomnianej po- wyżej syntezie rzeźby barokowej na Śląsku70. Przeanalizował i porów- nał ze sobą również główne ołtarze w kościele jezuickim i w prote- stanckim kościele Pokoju oraz podkreślił bardzo interesujący aspekt polemiki konfesyjnej między katolikami i protestantami, która doko- nywała się także poprzez sztukę71. W odróżnieniu od dwóch poprzednich ośrodków, w Jeleniej Górze jezuici posiadali rezydencję podległą bezpośrednio kolegium świdnic- kiemu oraz przejęty od protestantów na krótko gotycki kościół para- fialny, w którym następnie użytkowali tylko południową nawę boczną. Jego historię i zabytki opisali w swoich przedwojennych monografiach A.M. Wroz i Hoffmann, a po wojnie anonimowy autor przewodnika po jeleniogórskich kościołach, który powtórzył ustalenia Hoffman- na72. W monografii artystycznej miasta Ewa Różycka i Jerzy Rozpę- dowski poświęcili architekturze i wyposażeniu świątyni dużo uwagi. Mimo skomplikowanej struktury własnościowej kościoła autorzy pod- jęli próbę wydzielenia fundacji diecezjalnych proboszczów od nielicz- nych fundacji zakonnych73. Najmniej znanym i przebadanym spośród omawianych zabytków jest późnogotycki kościół św. Piotra i św. Pawła w Żaganiu. Skromne, ale utrzymane na dobrym poziomie artystycznym barokowe wyposa- żenie tej świątyni nie było do tej pory brane pod uwagę w opracowa- niach sztuki śląskiej, z wyjątkiem krótkich opisów w przedwojennych monografiach Hoffmanna74. 69 S. Gumiński, Domus Sapientiae Svidnicensis, w: Funkcja dzieła sztuki. Materia­ ły sesji SHS, Szczecin, listopad 1970, Warszawa 1972, s. 243–260; idem, Jan Riedel i francuskie wątki w snycerce śląskiej przełomu XVII i XVIII wieku, w: Michał Klahr Starszy i jego środowisko kulturowe, red. J. Wrabec, Wrocław 1995, s. 133–141. 70 K. Kalinowski, Rzeźba..., s. 175–184. 71 Ibidem, s. 285–288. 72 A. M. Wroz, Geschichte der Stadtpfarrkirche in Hirschberg in Schlesien, Hirsch- berg 1921; Hoffmann, Die Jesuiten in Hirschberg...; idem, Die Kirchen der katholische Pfarrei Hirschberg...s. 5–40; Kościoły i kaplice Jeleniej Góry, bez daty 73 E. Różycka, J. Rozpędowski, Jelenia Góra, „Śląsk w zabytkach sztuki”, Wro- cław 1975, s. 88–129. gan..., s. 7–13. 74 Hoffmann, Die Saganer Jesuiten..., s. 111–118; idem, Kirchen und Kapellen in Sa­ Wstęp. Stan badań 23 W kontekście omawianego tematu na szczególną uwagę zasługuje cenna publikacja Jana Woscha, dotycząca własności ziemskiej Towa- rzystwa Jezusowego na Śląsku w XVII i XVIII wieku. Chociaż pra- ca ta nie odnosi się bezpośrednio do zagadnień artystycznych, jednak rzuca światło na bardzo istotny problem uwarunkowań ekonomicznych poszczególnych placówek, a tym samym na zakres prac w nich prowa- dzonych7. Oprócz wymienionych publikacji bardzo ważnym źródłem do po- znania dziejów omawianych kolegiów były dla mnie zbiory archiwal- ne, które podczas ostatniej wojny, jeżeli chodzi o Śląsk, w dużej części zostały mocno rozproszone lub zaginęły. Najważniejszy zespół, z któ- rego korzystałem, przechowywany jest obecnie w Archiwum Prowin- cji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego (dalej jako APPPTJ) w Krakowie przy kościele św. Barbary. Oprócz ksiąg, listów, nadań cesarskich i arystokratycznych znajduje się tam również duży ze- spół rysunków i projektów, w zdecydowanej większości zupełnie do- tąd nieznanych i niepublikowanych. W krakowskim archiwum znajdu- je się w sumie około 336 pozycji archiwalnych dotyczących kolegium w Kłodzku. Niestety nie powiodło się odnalezienie dawnego zespołu archiwaliów kolegiów w Żaganiu i w Świdnicy. Kwerenda archiwalna została przeprowadzona przeze mnie w Archiwum Państwowym, Ar- chiwum Archidiecezjalnym i Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocła- wiu, w Archiwach Państwowych w Zielonej Górze i Żarach, jak rów- nież w Bibliotece Narodowej w Warszawie i Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Bardzo interesujące odkrycia przyniosły natomiast po- szukiwania zagraniczne, zwłaszcza w Archivum Romanum Societatis Jesu (dalej jako ARSI) w Rzymie, gdzie miałem możliwość studiowa- nia sprawozdań rocznych i trzyletnich przesyłanych do generała z po- szczególnych kolegiów śląskich oraz katalogów personalnych zakonu. Wśród dokumentów odnalazłem opisy elementów wyposażenia oraz omówienia i kosztorysy przeprowadzanych prac. Pozwoliło mi to na wprowadzenie do obecnego stanu wiedzy o sztuce śląskich jezuitów wielu nowych i nieznanych dotąd faktów. dotyczy to zwłaszcza usta- lenia czasu powstania niektórych dzieł oraz wskazania ich twórców, którymi byli przede wszystkim członkowie Towarzystwa Jezusowego. 7 J. Wosch, Terytorialny rozwój własności ziemskiej zakonu jezuitów na Śląsku od XVII do XVIII wieku, w: „Studia Śląskie (Seria nowa)”, t. XXXIV, 1978, s. 11–53. 24 Wstęp. Stan badań W Rzymie nie udało mi się natomiast odnaleźć jakichkolwiek materia- łów ikonograficznych w postaci rysunków czy projektów. Kwerenda w Archiwum Państwowym (Narodni Archiv, dalej jako NA Praga) i w Bibliotece Narodowej (Narodni Knihovna, dalej jako NK Praga) w Pradze przyniosła również interesujące odkrycia w po- staci niepublikowanego dotąd planu kolegium w Świdnicy oraz Histo­ ria Collegium Saganensis, która jest, obok rzymskich sprawozdań, je- dynym znanym mi i zachowanym rękopisem jezuickim dotyczącym tej placówki76. Niepublikowane materiały ikonograficzne udało mi się odnaleźć w Instytucie Herdera w Marburgu, gdzie w tamtejszym Archiwum Fo- tograficznym przechowywane są zdjęcia oryginalnych barokowych projektów ołtarzy pochodzących najprawdopodobniej z Żagania, a do II wojny światowej znajdujących się w tamtejszym Archiwum Gimna- zjalnym. Niestety pomimo poszukiwań, jak już wspomniałem, nie tra- fiłem na ślad żagańskich archiwaliów. W zbiorze fotografii odnalazłem natomiast zdjęcia elementów wyposażenia żagańskiej światyni, które uległo w czasie wojny częściowemu zniszczeniu lub zaginęło. Jak z powyższego zestawienia wynika, problem barokizacji kościo- łów jezuickich na Śląsku jest do tej pory zagadnieniem oczekującym na wnikliwą analizę. Autorzy wszystkich wymienionych prac zajmo- wali się tylko pewnymi wybranymi wątkami dotyczącymi działalno- ści tego zakonu na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim. Szczególnie dużym zainteresowaniem uczonych cieszyli się utalentowani rzeźbiarze, któ- rzy pracowali na zlecenie jezuitów, tacy jak Klahr czy Riedel. Znacz- nie mniej miejsca poświęcono malarzom i architektom, z wyjątkiem dankwarta i Tauscha, którzy uczestniczyli w barokizacji świątyń. Nie są znani autorzy wielu obrazów w Kłodzku i w Żaganiu oraz dekora- cji snycerskiej kościoła w Jeleniej Górze. Nie wiadomo, jakie były re- lacje między działającymi tam artystami a jezuitami i kto rzeczywi- ście decydował o formie barokizowanych świątyń. Wyczerpująco nato- miast opracowany został stan posiadania zakonu, jeśli chodzi o majątki ziemskie oraz donacje cesarskie i arystokratyczne, co stanowi punkt wyjścia do dalszych badań nad działalnością śląskich jezuitów. Książka ta nie powstałaby bez pomocy prof. dr. hab. Marcina Fa- biańskiego z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, któremu w tym miejscu pragnę podziękować. Wyrazy 76 NK Praga, Historia Collegium Saganensis, syg. UK XXIII d 167. Wstęp. Stan badań 25 wdzięczności kieruję również do prof. dr. hab. Adama Małkiewicza i dr hab. Marka Walczaka z Instytutu Historii Sztuki Uniwersyte- tu Jagiellońskiego oraz prof. dr. hab. Henryka dziurli i prof. dr. hab. Jana Wrabeca z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskie- go, za życzliwość oraz wnikliwe i krytyczne uwagi, które starałem się uwzględnić w niniejszej publikacji. dziękuję także Instytucjom i Oso- bom z nimi związanym, bez których nie byłoby możliwe prowadze- nie badań archiwalnych za granicą: Fundacji Jana Pawła II w Rzymie kierowanej do niedawna przez ks. prałata Stefana Wylężka, Fundacji Lanckorońskich, Archiwum Rzymskiemu Towarzystwa Jezusowego i ks. prof. dr. hab. Markowi Inglotowi SJ, Instytutowi Herdera w Mar- burgu i dr. dietmarowi Poppowi. Proszę również o przyjęcie wyra- zów wdzięczności przez prof. dr. hab. Wojciecha Bałusa z Instytutu Historii Sztuki UJ, który umożliwił mi kwerendę archiwalną w Pra- dze. Wyrazy wdzięczności kieruję również do Pani prof. dr. hab. Te- resy Szostek z Instytutu Studiów Klasycznych, Śródziemnomorskich i Orientalnych Uniwersytetu Wrocławskiego za podjęcie się trudu tlu- maczenia rękopisów łacińskich. Jestem wdzięczny wydawnictwu Uni- versitas, a zwłaszcza Pani redaktor Wandzie Lohman, za żmudną pracę redakcyjną oraz za staranne przygotowanie i wydanie tej książki. Nade wszystko dziękuję jednak mojej Kochanej Żonie Izie i Córeczce Mary- si za dobroć, wsparcie i cierpliwość! ROZDZIAŁ I TłO HISTORYCZNE: ŚLąSK I HRABSTWO KłOdZKIE W 2. POłOWIE XVII I W 1. POłOWIE XVIII WIEKU Zagadnienie barokizacji kościołów jezuickich na Śląsku było zja- wiskiem, które rozpatrywać należy w ramach istniejącej wówczas sy- tuacji politycznej i wyznaniowej, jaka panowała w cesarstwie Habs- burgów, a zwłaszcza w krajach dziedzicznych, a więc w dolnej i Gór- nej Austrii, Karyntii, Styrii, Czechach i na Węgrzech. W omawianym okresie Śląsk stanowił obok Moraw i łużyc integralną część Królestwa Czeskiego. Podzielony był na kilkanaście księstw i wolnych państw stanowych, których liczba od połowy XVII w. systematycznie malała. Hrabstwo kłodzkie było natomiast od 1459 r. osobnym obszarem wcho- dzącym w skład Królestwa Czeskiego, choć związanym ze Śląskiem licznymi więzami gospodarczymi i kulturalnymi, to jednak podpo- rządkowanym administracyjnie Pradze i wchodzącym w skład tam- tejszej archidiecezji. Cała pierwsza połowa XVII stulecia naznaczona była tragicznymi konsekwencjami wojny 30-letniej, która przyniosła ze sobą ogromne zniszczenia. dopiero pod koniec wieku ucichły spo- ry konfesyjne, co przyczyniło się do powrotu równowagi ekonomicz- nej sprzed wojny, dzięki czemu Śląsk stał się ponownie jedną z najbo- gatszych prowincji cesarstwa. Po pokoju westfalskim zmieniła się rów- nież sytuacja wyznaniowa prowincji, ukształtowana w 1. połowie XVI wieku. Kilka lat po zakończeniu działań wojennych, w 1653 r., cesarz 28 Rozdział I Ferdynand III w celu zdławienia opozycji protestanckiej wydał nakaz odebrania śląskim luteranom licznych kościołów, które zajęli w wyni- ku reformacji. W ramach tak zwanych „redukcji” odebrano protestan- tom około 500 świątyń, a do końca stulecia liczba ta wzrosła do 1200!1 Był to niewątpliwie największy triumf kontrreformacji na Śląsku. Nie- mniej udało się śląskim protestantom uzyskać zgodę cesarza na wznie- sienie kościołów Pokoju w Świdnicy, Jaworze i Głogowie. Wydarzenia te zbiegły się w czasie z powolnym wymieraniem piastowskich ksią- żąt na Śląsku, którzy byli polityczną ostoją reformacji. Ostatni z nich, Jerzy Wilhelm legnicko–brzeski zmarł w roku 1675. Na miejsce Pia- stów pojawiły się nowe katolickie rody książęce faworyzowane przez cesarza, takie jak Lobkowitzowie w Żaganiu, Auerspergowie w Ziębi- cach czy książęta lotaryńscy w Cieszynie. Wpływy protestantów ogra- niczono również w miastach, obsadzając najważniejsze stanowiska ka- tolikami. Wyjątkiem był tu Wrocław, któremu pozostawiono znaczną autonomię, między innymi ze względu na wysokie podatki, jakie mia- sto płaciło cesarzowi. Monarcha wzmocnił również urzędy państwowe silnie uzależniając je od Wiednia, co także ograniczyło dotychczaso- we prawa i przywileje, jakimi cieszył się Śląsk. W 1664 r. biskup wro- cławski został ponownie, po kilkudziesięcioletniej przerwie, wybrany przez cesarza na starostę generalnego Śląska. Funkcję tę objął najpierw bp Sebastian Rostock (1607–1671), który zainicjował dynamiczny pro- ces religijnego odrodzenia swojej diecezji, między innymi wspierając jezuitów i ściśle z nimi współpracując2. Godność starosty generalnego pełnili jeszcze dwaj następni ordynariusze wrocławscy do 1719 roku, kiedy to Franciszek Ludwik von Neuburg zrzekł się jej piastowania. W takich sprzyjających okolicznościach mogła rozwinąć się, spóźnio- na w stosunku do innych obszarów Europy, kontrreformacja. Zwłasz- cza rządy kolejnych dwóch biskupów, kardynała, Fryderyka von Hes- sen (1671–1682) oraz Franciszka Ludwika von Neuburga (1683–1732), odegrały w tym procesie kluczową rolę. Obok biskupów w rekatoli- zacji Śląska wielką rolę odegrały zakony, zwłaszcza cystersi, którzy najlepiej przetrwali trudny okres reformacji oraz jezuici, którzy do- 1 Mandziuk, Historia kościoła katolickiego na Śląsku. Czasy reformacji protestanc­ kiej reformy katolickiej i kontrreformacji 1520–1742, t. 2, Warszawa 1995, s. 145–148; G. Wąs, Dzieje Śląska od 1525 do 1806 roku, w: Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2002, s. 174–177. 2 S. Chomiak, Diecezja wrocławska w czasach rządów biskupa Sebastiana Rosto­ cka, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, z. 4, 2001, s. 469–483. Tło historyczne: Śląsk i hrabstwo kłodzkie... 29 piero po zakończeniu wojny mogli w pełni rozwinąć tu swoją działal- ność. Spośród starych zakonów istotny wkład wniosły 4 działające na Śląsku zakony franciszkańskie, dominikanie i karmelici trzewiczkowi. Coraz większą rolę odgrywały również nowe zgromadzenia, oprócz jezutów byli to bonifratrzy, którzy w 1694 roku założyli swój pierw- szy klasztor i szpital w Cieszynie, i pijarzy, sprowadzeni w 1727 r. do Białej Wody położonej na terenie księstwa biskupiego3. Na obszarze hrabstwa kłodzkiego sytuacja odpowiadała bardziej temu, co działo się w Czechach i na Mo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jeziuci wobec tradycji średniowiecznej. Barokizacje kościołów w Kłodzku, Świdnicy, Jeleniej Górze i Żaganiu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: