Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01705 017049 16421118 na godz. na dobę w sumie
Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną - ebook/pdf
Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 227
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-987-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Publikacja dr Doroty Krzemińskiej porusza zagadnienia, którym w literaturze pedagogiki specjalnej poświęcono niewiele uwagi. Kwestia porozumiewania się osób z niepełnosprawnością intelektualną traktowana była dotychczas głównie w kontekście trudności i deficytów komunikacyjnych. […] Praca Doroty Krzemińskiej odchodzi od jednostronnej oceny, nazwę to umownie „zdolności do dyskursu” osób z niepełnosprawnością intelektualną, a przybliża nas do poznania samej istoty tego dyskursu. Inaczej mówiąc, z normatywnego, dyscyplinującego, obnażającego deficyty, naznaczającego, itd. spojrzenia na język niepełnosprawnych, poszukuje w nim „normalności”, specyficznego kodu językowego podzielanych przez ludzi znaczeń, symboli, uczuć, emocji. W pewnym senesie praca ta jest zaprzeczeniem, a przynajmniej podaniem w wątpliwość jednoznacznej tezy o trudnościach osób z niepełnosprawnością intelektualną do wyrażania swoich myśli i rozumienia innych. […] We wnioskach z badań Dorota Krzemińska podważa ugruntowane przekonanie, że opóźnienie czy utrudnienie mowy osób głębiej upośledzonych uniemożliwia im komunikowanie się z innymi, w tym też współkonstruowanie dyskursu. W swoich badaniach krok po kroku wykazuje, że osoby te, pomimo ograniczonego kodu językowego, są w stanie przekazywać treści pozwalające odbudowywać wiedzę o rzeczywistości, w której żyją i którą kreują. […] Inaczej mówiąc, badania Doroty Krzemińskiej wychodzą nie tyle poza to, co wypowiedziane, ile bardziej poza to, co usłyszane z perspektywy poprawności językowej. Poza tą poprawnością, której ramy wyznacza pełnosprawność, jest bowiem inny świat komunikacji osoby radzącej sobie z niepełnosprawnością. To dostrzeżenie owej zdolności jest najlepszą rekomendacją wydawniczą dla tej książki.

prof. zw. dr hab. Amadeusz Krause

(fragment recenzji)

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

t t D D o o r r o o a a K K r r z z e e m m ń ń s s k k a i i Dorota Dorota Krzemińska Krzemińska Język i dyskurs codzienny a osób z niepełnosprawnością intelektualną Adamowi i Mikołajowi dedykuję tę książkę w podziękowaniu za wiarę we mnie i nieocenione wsparcie D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 © Copyright by Dorota Krzemińska, 2012 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2012 Recenzenci: prof. zw. dr hab. Amadeusz Krause Korekta: Zespół Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typografi czne: Alicja Kuźma Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Gdański ISBN 978-83-7587-987-2 ISBN 978-83-7587-866-0 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2012 D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Spis treści Podziękowania ................................................................................................. 7 Wstęp .............................................................................................................. 9 1. Rozważania o społecznej naturze języka ........................................................ 17 1.1. Teza Herdera–Humboldta ...................................................................... 18 1.2. Hipoteza Sapira–Whorfa ........................................................................ 20 1.3. Socjolingwistyczna teoria dwóch kodów językowych Basila Bernsteina ..... 22 1.4. Symboliczny interakcjonizm a zjawiska językowe .................................... 34 2. Filozo czne inspiracje w podejściu do języka ................................................. 39 2.1. Język w hermeneutyce Hansa-Georga Gadamera .................................... 39 2.2. Fenomenologiczna koncepcja Alfreda Schütza jako źródło do namysłu nad rzeczywistością oraz rolą badacza naukowego zainteresowanego językiem ............................................................................................... 45 3. Funkcjonowanie językowe osób z niepełnosprawnością intelektualną ............. 51 3.1. Dwa nurty badań nad sferą języka osób z niepełnosprawnością intelektualną i ich ustalenia ................................................................... 51 4. Metodologiczne założenia badań własnych .................................................... 63 4.1. Wprowadzenie w zamysł badawczy ............................................................ 63 4.2. Obszar zainteresowań a jakościowa orientacja metodologiczna ................ 67 4.3. Metoda etnogra czna jako droga gromadzenia danych empirycznych ..... 72 4.3.1. Techniki badawcze w realizacji metody etnogra cznej ................... 76 4.3.2. Dobór miejsca badań i grupy badawczej ...................................... 81 5. Kod językowy i dyskurs osób z niepełnosprawnością intelektualną w badaniach własnych .................................................................................. 83 5.1. Wprowadzenie w pole badawcze ........................................................... 83 5.1.1. Przestrzeń  zyczna – położenie i opis Środowiskowego Domu Samopomocy „Nowiny” w Gdańsku-Oruni .................................. 83 D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 6 Spis treści 5.1.2. Uczestnicy ................................................................................... 87 5.1.3. Terapeuci .................................................................................. 89 5.1.4. Oferta programowa placówki .................................................... 92 5.2. Wtapianie się w życie codzienne uczestników Środowiskowego Domu Samopomocy – pierwszy etap badań ............... 95 5.3. Kod językowy i dyskurs badanych w trzech odsłonach potoczności ........ 100 5.3.1. Panorama rozmów codziennych ................................................. 101 5.3.2. Sprawy zwykłe i niezwykłe w codzienności ................................. 150 5.3.3. Codzienne życie w indywidualnych narracjach ........................... 182 6. Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną – interpretacja ............................................................................................... 199 6.1. Kod językowy ograniczony w dychotomicznej roli ................................. 199 6.2. Dyskurs i kod językowy jako medium życia codziennego ....................... 210 Podsumowanie ............................................................................................... 221 Bibliogra a .................................................................................................... 227 D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Podziękowania Niniejszym składam serdeczne podziękowania Społeczności Środowiskowego Domu Samopomocy „Nowiny” w Gdańsku-Oruni za życzliwość i otwarcie, jakim obdarzyli mnie, umożliwiając realizację badań. Podziękowanie i wyrazy uznania kieruję w szczególności do Terapeutów – wspaniałych i twórczych osób, bezgranicznie oddanych podopiecznym. Przede wszystkim zaś dziękuję Uczestnikom placówki, bez których bezinteresownej i ochoczej współpracy ta książka z pewnością by nie powstała. Dorota Krzemińska D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Wstęp Moje zainteresowanie funkcjonowaniem językowym osób z  upośledzeniem umysłowym sięga początków własnej pracy badawczej, którą zainicjowała pra- ca magisterska (D. Krzemińska, 1990, 1997). Jej przedmiotem była próba nauki języka angielskiego uczniów szkoły specjalnej dla lekko upośledzonych umysło- wo, która odbywała się w drodze eksperymentu pedagogicznego. Eksperyment zakończył się pozytywnie, jego rezultatem zaś było stwierdzenie, iż wybrana grupa uczniów szkoły specjalnej jest w stanie opanować określony zasób słów i zwrotów w języku angielskim i stosować je w aspekcie naśladownictwa, rozu- mienia i produkowania komunikatów językowych. Podjęte przez siebie badania, będące w istocie nauką języka angielskiego w wyłonionej grupie uczniów oraz uzyskane w jej toku efekty, traktowałam jako poszukiwanie i zarazem odkrywa- nie nieznanych możliwości osób z upośledzeniem umysłowym – eksperyment pedagogiczny wskazał niezbadane dotąd możliwości sfery językowej wymienio- nej grupy osób. O tym, że pozytywne efekty w nauce języka angielskiego są jednym z wielu nieodkrytych możliwości sfery językowej osób z niepełnosprawnością intelek- tualną przekonałam się wówczas, gdy jako uczestnik I  Spotkań z  Twórczym Życiem Osób z Upośledzeniem Umysłowym, które odbywały się w Gdańsku, miałam sposobność usłyszeć recytowane przez aktorów Teatru „Wybrzeże” przykłady ekspresji językowej wymienionej grupy osób. Nie kryję, że teksty te były dla mnie niemałym przeżyciem i wzbudziły głębszy namysł zarówno nad samymi tekstami, jak i  treściami piśmiennictwa dotyczącego kwestii języka i mowy osób upośledzonych umysłowo. Ów namysł przywiódł mnie do prze- konania, że pomiędzy wiedzą, jaka wyłania się z literatury naukowej traktującej o sferze języka upośledzonych umysłowo, a tym, co zdają się prezentować teksty napisane przez te osoby, daje się dostrzec pewien rozdźwięk w spojrzeniu na możliwości językowe tych osób. Wiedzę o  tej sferze ich funkcjonowania sta- nowiły informacje wskazujące na negatywne właściwości ich języka i  mowy, pozostające w zależności z istniejącym defektem intelektualnym, wśród których zdawało się dominować określenie, że […] nie rozumieją wielu słów, zwłaszcza symbolizujących przedmioty […]. Mają często trudności w wyrażaniu swoich myśli i rozumieniu wypowiedzi innych osób (J. Sowa, 1997, s. 144). D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 10 Wstęp Opisy funkcjonowania językowego osób z upośledzeniem umysłowym wy- pływające z literatury przedmiotu, którą poddałam analizie, nie tylko pogłębiły mój namysł nad możliwościami komunikacyjnymi wymienionej grupy osób, ale także stały się przyczyną pewnych wątpliwości o tym, że obraz sfery językowej tych osób, którego opisy te dostarczają, jest wystarczająco pogłębiony i wielowy- miarowy. Szczególny „niedosyt” w  tym obszarze dostrzegam w  odniesieniu do osób dorosłych z niepełnosprawnością intelektualną. Bardzo niewiele wciąż wie- my o tym, jak i czym żyją, w jaki sposób konstruują swój świat oraz jakie znaczenia przypisują sobie i doświadczanej rzeczywistości, wreszcie – w jaki sposób owe znaczenia komunikują. Do uzasadnienia swoich wątpliwość posłużę się wybra- nymi przykładami ekspresji twórczej osób z niepełnosprawnością intelektualną, które, jak sądzę, wskazują na poznane w nikły sposób nie tylko możliwości języ- kowe tej grupy. Jednym z autorów literackich wypowiedzi jest mężczyzna z zespołem Downa – Karol Nahlik. Mieszka on we Wspólnocie „Arka” w Śledziejowicach pod Kra- kowem. Przez ostatnie kilkanaście lat spod jego pióra wyszły tomy brulionów, które zatytułował: Mruczanki Śledziejowickie, czyli Listy Miłosne do Pana Boga. W  tekstach tych Karol Nahlik zawarł własne przemyślenia, refl eksje, remini- scencje na temat życia, przemijania, cierpienia, radości, kwestii natury religijnej. Jego prace nie są szerzej znane. Niekiedy fragmenty tych wypowiedzi publi- kowane są w czasopiśmie „Światło i Cienie”. W osobistej rozmowie z Karolem Nahlikiem zostałam upoważniona do zaprezentowania w niniejszej publikacji krótkich fragmentów rękopisów Mruczanek Śledziejowickich. Oto one: D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Wstęp 11 D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 12 Wstęp Rozważania, które przeniósł na kartki brulionu Karol Nahlik to, w moim od- czuciu, uduchowione przemyślenia nad sprawami, które dotyczą nas wszystkich – ludzi zdrowych, sprawnych i niepełnosprawnych. Fakt, że te rozważania wyszły spod pióra twórcy niepełnosprawnego intelektualnie pozwala sądzić, że istnieje jedność odczuć i emocji wobec życia, śmierci, miłości, cierpienia, radości, wiary w Boga, spraw błahych, codziennych. Wskazuje również na podzielanie i jedność znaczeń i symboli, które funkcjonują w potocznym życiu człowieka i mogą stano- wić o wzajemnym rozumieniu i bliskości. Kolejną postacią, której twórczość pragnę przedstawić, jest Alina Domnicz. Podobnie jak Karol Nahlik, mieszka we Wspólnocie „Arka” w Śledziejowicach pod Krakowem. Jej utwory mają jednak całkowicie odmienny charakter od twórczo- ści Nahlika. W 1996 roku Alina Domnicz opublikowała książeczkę zatytułowaną Opowiadania będącą zbiorem bajek, do których przedmowę napisał P. Huelle. Wyraża on pogląd, że w prozie Aliny Domnicz zawarte jest […] pewne poczucie monotonii i schematyzmu, zupełnie tak, jakby ich Autorka chciała nam przekazać pewną myśl, która dotyczy – w ostatecznym rozrachunku – jej osobistego widzenia świata i ludzkich problemów (P. Huelle, 1996, s. 4). Zauważa on, że w tym widzeniu świata i rzeczy gdzie „dom, las, jezioro i spacer” stanowią przestrzeń poruszania się bohaterów bajek dominującym motywem jest sytuacja, w której […] człowiek podejmuje ogromny wysiłek, aby móc być z drugim człowiekiem, po prostu istnieć w relacji przyjaźni (może miłości?), a nie opuszczenia czy agresywnej rywalizacji (P. Huelle, 1996, s. 3). D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Wstęp 13 Poniżej prezentuję jedną z krótszych bajek Aliny Domnicz, która pochodzi z to- miku Opowiadania. Ostatnią osobą, której twórczość chcę przedstawić, jest Halina Gadaszewska. Niestety, niewiele wiem o tej autorce, poza faktem, że jej utwory były recytowa- ne podczas I Spotkań z Twórczym Życiem Osób z Upośledzeniem Umysłowym D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 14 Wstęp w 1993 roku. Poezja tej autorki nacechowana jest treściami religijnymi, w jakie wplata uczucia smutku, tęsknoty, miłości Boga i oparcia w Nim. Oto przykłady jej twórczego ujmowania świata: D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Wstęp 15 Przedstawione powyżej przykłady wypowiedzi językowych osób, które uzna- ne zostały za twórców – autorów ekspresji artystycznej, stały się dla mnie, o czym już wspomniałam, źródłem namysłu i refl eksji. Szczególnemu rozważaniu pod- dałam stwierdzenie, które często przejawia się w literaturze naukowej dotyczą- cej funkcjonowania sfery językowej osób z upośledzeniem umysłowym, a które wskazuje, że jednostki te „mają trudności w wyrażaniu swoich myśli i rozumieniu wypowiedzi innych osób”. Biorąc pod uwagę wypowiedzi zaprezentowanych auto- rów, można rzec, że „trudności w wyrażaniu myśli” niekoniecznie są ich udziałem. Zdaję sobie, jakkolwiek, sprawę, że postacie przedstawione powyżej mogą być osobowościami wyjątkowymi. W każdej bowiem społeczności są ludzie twórczy, niezwykli, są również tacy, których określa się mianem: zwykły, przeciętny. Dla- tego też uznałam za interesujące podjęcie działań polegających na przyjrzeniu się funkcjonowaniu językowemu grupy osób dorosłych z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębszym w perspektywie innej niż najczęściej podejmowana, podziela- jąc zdanie M. Kościelskiej (1995, s. 9), że […] nie mieliśmy, niestety, […] w psychologii tradycji traktowania osób z upośledze- niem umysłowym jak ludzi, którzy mają osobiste problemy, swój sposób widzenia świata, przeżycia emocjonalne i… swoje prawo do głosu”. D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 16 Wstęp Tego głosu chciałam badanym przeze mnie osobom dorosłym z upośledzeniem umysłowym udzielić, w ten głos się wsłuchać i usłyszeć to, co mówią, jak się ko- munikują i jaki obraz ich życia wyłania się z wypowiedzi. W  wizji moich badań nad językiem wymienionej grupy osób przyjęłam założenie, ża zachowania językowe miały przebiegać w naturalnym środowisku badanych osób, w  sposób możliwie niezakłócony moją aktywnością badawczą. Chciałam obserwować, jak badani budują swoje wypowiedzi i co znaczącego mają do powiedzenia, gdy po prostu pozwoli im się działać i mówić w sposób bliski naturalnemu, zgodnie z rytmem potoczności. Aby uściślić kierunek moich po- szukiwań badawczych, ustaliłam, że przedmiotem badań będzie język i dyskurs osób dorosłych z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębszym, którzy uczestnicząc w życiu Środowiskowego Domu Samopomocy w Gdańsku-Oruni, współkreują to życie, a ono staje się dostępne m.in. poprzez ich własne wypowie- dzi językowe. Jako podstawę teoretyczną dla moich poczynań badawczych przyjęłam teorie uwzględniające przekonanie o zależności pomiędzy językiem a życiem społecz- nym człowieka. Toteż rozważania o społecznej naturze języka stanowią treść roz- działów 1 i 2 niniejszej publikacji. W rozdziale 1 prezentuję tezę Herdera–Humboldta i hipotezę Sapira–Whor- fa. Omawiam socjolingwistyczną teorię dwóch kodów językowych Basila Bern- steina oraz ukazuję ujęcie zjawisk językowych w teorii socjologicznej symbolicz- nego interakcjonizmu. Rozdział 2 przybliża fi lozofi czne inspiracje w podejściu do języka. Przedsta- wiam w nim rozważania o języku w hermeneutyce H.-G. Gadamera. Prezentuję także fenomenologiczną koncepcję A. Schütza będącą w niniejszej pracy źródłem do namysłu nad potocznością działań ludzkich oraz rolą badacza, który swoją uwagę koncentruje na języku. W rozdziale 3 rozważam funkcjonowanie językowe osób z upośledzeniem umysłowym, wyłaniając dwa nurty badań nad sferą języka tej grupy osób i wyni- kające z nich wnioski o ich możliwościach. Rozdział 4 to prezentacja własnego zamysłu badawczego, w którym przybli- żam problematykę moich badań i drogę penetracji interesujących mnie zjawisk, ujmując te kwestie w aparaturę pojęć metodologicznych. Uzasadniam wybór ja- kościowej orientacji badawczej oraz opisuję zastosowaną metodę etnografi czną jako drogę gromadzenia danych empirycznych. Rozdziały 5 i 6 wraz z Podsumowaniem ukazują pozyskany materiał badawczy, który – poddany analizie i interpretacji – odsłania kod językowy badanych przeze mnie osób z niepełnosprawnością intelektualną, przybliża treści konstruowanego przez nich dyskursu, pozwalając dostrzec fragment świata – codzienności wykre- owanej przez nich samych w penetrowanym wycinku rzeczywistości, w jakiej żyją. D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 1. Rozważania o społecznej naturze języka W działaniu poznawczym i społecznym człowieka język jest zjawiskiem podsta- wowym i uniwersalnym. Nic przeto dziwnego, iż tak wiele dyscyplin niezależnie od siebie, wychodząc z odmiennych założeń i zainteresowań teoretyczno-badawczych, zajmuje się problemami związanymi z faktami językowymi (Z. Bokszański, A. Piotrow- ski, M. Ziółkowski, 1977, s. 5). W niniejszej publikacji moje zainteresowania koncentrują się wokół faktu ję- zykowego, jakim jest kod językowy osób dorosłych z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębszym. Sankcjonując zaś stwierdzenie, że zjawiska językowe mogą być rozpatrywane z punktu widzenia różnorodnych perspektyw teoretyczno- -badawczych, jako podstawę teoretycznych rozważań, a w ich konsekwencji – me- todologicznych rozwiązań niniejszej pracy, obrałam teorie i koncepcje, które uka- zują relacje, jakie zachodzą pomiędzy językiem a społecznym życiem człowieka. Wybór takich właśnie koncepcji uzasadniała moja wizja badań, w których przedsięwzięłam poznanie kodu językowego osób dorosłych z  upośledzeniem umysłowym głębszego stopnia. Ukazanie kodu językowego badanej grupy osób traktowałam zarazem jako płaszczyznę do opisania fragmentu rzeczywistości, którą osoby te konstruują w konkretnej przestrzeni. Takie ujęcie zagadnień ba- dawczych sytuuje je w  obszarze teoretycznych rozważań, które w rozumieniu S. Grabiasa traktują język jako „spoiwo grup, narodów, społeczności”, który jako „twór społeczny jest jednocześnie bytem tworzącym i  warunkującym istnienie społecznych grup” (1997, s. 9). Zatem moje rozważania teoretyczne i wypływające z nich konsekwencje dla kwestii metodologicznych w badaniach własnych, osa- dziłam w perspektywie myśli o społecznym charakterze języka, z uwzględnieniem jego dwoistej natury: język jako wytwór społeczeństwa stanowi zarazem o kon- struowaniu życia społecznego. W  takim rozumieniu dyskusja nad społecznym kontekstem języka wskazuje, że język może funkcjonować jako medium – możliwe zdaje się bowiem ukazanie takiego obrazu życia społecznego, jaki da się spostrzec przez język. Zaprezentowana powyżej problematyka jest przedmiotem dociekań takich dyscyplin naukowych, jak socjolingwistyka, socjologia języka, lingwistyka socjalna czy etnografi a mówienia. Warto w tym miejscu zasygnalizować, że wskazane tu terminy, określające dyscypliny naukowe, bywają niekiedy stosowane zamiennie, są traktowane jako synonimy. Bywa też, że D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 18 1. Rozważania o społecznej naturze języka […] przypisuje się im różne, dla każdego pojęcia odrębne zakresy znaczeniowe. Mglisty jest więc przedmiot badań. Zacierają się ciągle kontury penetracji naukowej (S. Grabias, 1997, s. 15). Poruszając kwestię rozróżnień defi nicyjnych, chcę jedynie zauważyć, że mam świadomość ich istnienia, jednak nie podejmuję próby uporządkowania wymie- nionych tu terminów. Czynię tak dlatego, że kwestie terminologiczne dotyczące nazewnictwa dyscyplin naukowych nie odgrywają znaczącej roli w odniesieniu do przedmiotu badań w prezentowanej pracy. Sięgając do wyżej wymienionych dyscyplin i tworząc z ich poglądów teore- tyczną płaszczyznę dla własnych poczynań naukowych, występowałam przede wszystkim w roli pedagoga specjalnego interesującego się zjawiskiem upośledzenia umysłowego, którego człowiecza ciekawość skłoniła do namysłu nad zachowania- mi językowymi, a konkretnie kodem językowym, grupy osób dorosłych z upośle- dzeniem umysłowym, w nieco innej perspektywie niż najczęściej podejmowana. W prezentacji wybranych teorii i koncepcji może zwracać uwagę fakt, że do pewnego etapu rozważań kolejność ich omówienia zachowuje porządek chrono- logiczny, ukazujący genezę kształtowania się myśli o wzajemnych relacjach języka i życia społecznego. Celem takiego zabiegu nie było skoncentrowanie uwagi Czy- telnika na historycznym aspekcie prezentowanych treści, lecz jedynie uporządko- wanie dyskusji i uczynienie rozważań bardziej przejrzystymi. 1.1. Teza Herdera–Humboldta Zainteresowanie badaczy relacjami, jakie mogą zachodzić pomiędzy funkcjono- waniem językowym człowieka a rzeczywistością, w której żyje, sięga przełomu XVIII i XIX wieku. Za prekursorów rozważań o związku języka i rzeczywistości można uznać J.G. Herdera i W. von Humboldta, których poglądy ujmuje się poję- ciem „teza Herdera–Humboldta”. Pierwszy z tych fi lozofów zauważył, że język jako wytwór danego społeczeń- stwa pełni aktywną rolę w procesie postrzegania rzeczywistości, co ujął w nastę- pujących słowach: Jeśli jest prawdą, że nie potra my myśleć bez myśli i że uczymy się myśleć za pomocą słów, to język wyznacza granicę i zarys całego ludzkiego poznania (cyt. za: S. Grabias, 1997, s. 41). Herder wskazywał, że język to nie tylko narzędzie, lecz także forma myślenia; my- ślenie zaś dokonuje się przy pomocy języka. Co więcej, język staje się nośnikiem wiedzy, która jest dziełem i doświadczeniem wielu pokoleń, stąd też użycie języka uobecnia społeczne doświadczenia, istniejące w stereotypach językowych. A za- D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 1.1. Teza Herdera–Humboldta 19 tem język, „narzucając formę myślom”, kreuje taki obraz rzeczywistości, który jest zgodny z poglądem na świat utrwalonym w tym języku. Kontynuatorem myśli J.G. Herdera stał się na początku XIX wieku W. von Humboldt – teoretyk poznania, który dokonał przeniesienia poglądów J.G. Herdera na grunt lingwistyki i włączył je do dyskusji nad istotą poznania. W tłumaczeniu i interpretacji A. Schaff a (1967) rozważania W. von Hum- boldta jednoznacznie sugerują, że każda ludzka indywidualność stanowi „własne środowisko światopoglądowe”, gdyż postrzegamy nie przedmiot „jako taki, lecz obraz wytworzony w  duszy przez [ten] przedmiot”. Każda więc jednostka po- strzega świat subiektywnie, suma owych indywidualnych spostrzeżeń zostaje zaś utrwalona i  uzewnętrzniona w  języku całego narodu, stanowiąc jednocześnie o obiektywizującej się interpretacji świata. Jednakże zawarty w  języku i  stanowiący obiektywizację indywidualnego spostrzegania światopogląd nie jest tworem stałym, zastygłym, niezmiennym. Przeciwnie, podlega on przemianom, których źródło tkwi w subiektywizmie in- dywidualnych postrzeżeń. Te z kolei wiodą do nowych faktów językowych, które W. von Humboldt nazywa wyrazami. Wskazuje on zarazem, że język powinien być badany w jego dynamice, gdyż jest zawsze działaniem, a nie dziełem ukończonym. Jak twierdzi ów fi lozof, „człowiek współżyje zasadniczo z przedmiotami, tak jak mu ich dostarcza język”, lecz […] przez taki sam fakt, który pozwolił człowiekowi wysnuć z siebie język, wprzęga się człowiek w język, a każdy język opasuje krąg wokół narodu, do którego należy, o ile zarazem wkracza się w krąg innego języka (cyt. za: A. Schaff, 1967, s. 19–21). Stwierdzenie to koresponduje z założeniem J.G. Herdera dotyczącym tego, że „ję- zyk wyznacza granicę i zarys ludzkiego poznania”. Spójność poglądów obydwu omawianych badaczy spowodowała, że zaczę- to określać je jako teza Herdera–Humboldta. Głosi ona, zgodnie z interpretacją A. Schaff a (1967), iż język to twór społeczny, który aktywnie uczestniczy w pozna- niu rzeczywistości. Jest on nie tylko „formą myślenia”, lecz także wywiera wpływ na obraz rzeczywistości adekwatnie do zawartego w danym języku poglądu na świat, pogląd ten zaś to zobiektywizowany w skali narodu obraz subiektywnych postrzeżeń indywidualnych. Teza Herdera–Humboldta zainspirowała myśl lingwistyczną, fi lozofi czną oraz różnorodne koncepcje metodologiczne. Szczególną rolę odegrała i zdaje się nadal odgrywać w teorii poznania. Przypisuje się jej także rolę w rozwoju badań etnolingwistycznych. D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 20 1. Rozważania o społecznej naturze języka 1.2. Hipoteza Sapira–Whorfa Za inicjatorów badań etnolingwistycznych uważa się E. Sapira i  B.L. Whorfa, którzy swoje naukowe dociekania poświęcili studiom nad językami Indian amery- kańskich. Poglądy tych badaczy ujmuje się często określeniem „hipoteza Sapira– –Whorfa” (por. Z. Bokszański, A. Piotrowski, M. Ziółkowski, 1977; R. Wardhaugh, 1986; S. Grabias, 1997). Hipoteza ta głosi, że struktura danego języka ma wpływ na sposób postrze- gania świata przez jego użytkowników. Wydaje się to spójne z koncepcją W. von Humboldta, na co wskazują badacze dokonujący interpretacji poglądów E. Sapi- ra i B.L. Whorfa, a których opinie przywołują: Z. Bokszański, A. Piotrowski, M. Ziółkowski (1977), R. Wardhaugh (1986) i S. Grabias (1997). Inny wspomniany już autor, A. Schaff (1967), zwraca uwagę, że podobieństwo hipotezy Sapira–Whorfa i myśli W. von Humboldta jest niezwykłe. Sugeruje on jednak, że owa zbieżność poglądów jest raczej przypadkowa, czemu nadaje się miano kongenialności, można bowiem sądzić, iż E. Sapir i B.L. Whorf nie znali po- glądów W. von Humboldta. Nie należy zatem traktować hipotezy Sapira–Whorfa jako świadomej kontynuacji idei W. von Humboldta. Ponadto owa hipoteza zosta- ła sformułowana jako rezultat badań empirycznych, teza W. von Humboldta zaś to konkluzja racjonalnych przemyśleń teoretyka poznania. Prowadząc badania empiryczne, E. Sapir dokonał szczegółowego opisu języ- ków i zachowań językowych Indian. W efekcie tych poczynań sformułował tezę, że język, którym posługuje się określona zbiorowość ludzka, jest jednocześnie tworem owej zbiorowości oraz głównym narzędziem myślenia i komunikowania się; to właśnie język pełni wiodącą rolę w organizowaniu sposobu postrzegania świata, a zatem kształtuje ten świat: […] istoty ludzkie […] zdane są na łaskę tego języka, który stał się środkiem poro- zumiewania w ich społeczeństwie. Złudne jest przekonanie, że ludzie przystosowują się do rzeczywistości bez użycia języka, który jest tylko przypadkowym i ubocznym środkiem rozwiązywania szczegółowych problemów komunikowania się i myślenia. Sprawa przedstawia się nawet tak, że „świat realny” jest w znacznym stopniu bu- dowany nieświadomie na podstawie nawyków językowych grupy […]. Widzimy, słyszymy i doznajemy tak właśnie, a nie inaczej, w znacznym stopniu dzięki temu, że nawyki językowe naszej społeczności z góry zakładają dokonywanie określonych wyborów i interpretacji (cyt. za: S. Grabias, 1997, s. 47). Ponadto E. Sapir ustalił, że różnice, jakie zachodzą pomiędzy językami, stanowią źródło odmiennego postrzegania świata przez jednostki tworzące różnorodne zbiorowości, co ujął następująco: D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 1.2. Hipoteza Sapira–Whorfa 21 […] nie ma takich dwóch języków, które byłyby na tyle do siebie podobne, aby można było sądzić, że wyrażają tę samą rzeczywistość społeczną (cyt. za: S. Grabias, 1997, s. 47). E. Sapir zdaje się zatem sugerować, że odmienne kultury i tworzący je ludzie, po- sługując się różnymi językami, prezentują istotnie różniące się formy myślenia. Weryfi kacją tego poglądu zajął się B.L. Whorf, który swoją działalność ba- dawczą poświęcił opisowi zachowań językowych Indian Hopi. Dokonał on zesta- wienia struktur językowych badanych języków Indian ze strukturami wybranych języków europejskich (np. angielskim, francuskim, niemieckim), co w rezultacie stanowiło porównanie języków pochodzących z różnych obszarów rzeczywistości i kultur. B.L. Whorf wykazał, że struktury języków Hopi i europejskich różnią się. To z kolei zrodziło przekonanie, że odmienności w funkcjonowaniu językowym odzwierciedlają zarazem różnice w postrzeganiu świata. R. Wardghaugh (1986), omawiając poglądy B.L. Whorfa, zauważa, że język działa niczym fi ltr bądź ekran dla rzeczywistości. Determinuje on sposób widze- nia i organizowania świata zarówno w odniesieniu do sfery natury, jak i życia spo- łecznego. Jednocześnie język umożliwia człowiekowi widzenie świata; nie tylko dokonuje opisu, przekazu doświadczeń, lecz również w pewien sposób stanowi o doświadczeniach jednostki, określając je i tworząc. Język nie jest neutralny, ale angażuje się w działania człowieka, niejako narzuca stereotypy myślenia i widze- nia świata. Zarówno R. Wardghaugh (1986), jak i A. Schaff (1967) zauważają, że twórcy omawianej hipotezy zasadniczo wyrażają analogiczne poglądy w odniesieniu do relacji pomiędzy językiem a rzeczywistością, jednak stanowisko B.L. Whorfa jest bardziej deterministyczne w kwestii uczestniczenia języka w procesie poznania: Sapir nie miał najmniejszych wątpliwości co do istnienia obiektywnego świata, który jest odzwierciedlany przez język. Whorf natomiast uważa, że świat stanowi tyl- ko kalejdoskopowy strumień wrażeń, które mają być organizowane przez nasz umysł, a ściślej – przez system lingwistyczny (A. Schaff, 1967, s. 103). Podsumowując rozważania dotyczące tezy Sapira–Whorfa, chcę zwrócić uwagę na szczególną myśl E. Sapira, która zdaje się odzwierciedlać mój zamysł potraktowania badanego kodu językowego wybranej grupy osób dorosłych z upo- śledzeniem umysłowym jako tła dla ukazania fragmentu ich życia. Badacz ten stwierdza bowiem, że […] język jest przewodnikiem po rzeczywistości społecznej […]. Warunkuje on całe nasze myślenie o społecznych problemach i procesach. […] Sedno sprawy tkwi w tym, iż „rzeczywisty świat” jest w znacznym stopniu nieświadomie budowany na gruncie językowych zwyczajów grupy (cyt. za: Z. Bokszański, A. Piotrowski, M. Ziół- kowski, 1977, s. 18). D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 22 1. Rozważania o społecznej naturze języka 1.3. Socjolingwistyczna teoria dwóch kodów językowych Basila Bernsteina Kolejną teorią, do której omówienia przystępuję, jest socjolingwistyczna kon- cepcja dwóch kodów językowych B. Bernsteina. Koncepcja ta, będąca efektem studiów nad zachowaniami językowymi społeczeństwa brytyjskiego, odegrała olbrzymią rolę w rozwoju myśli o zależności, jakie zachodzą pomiędzy językiem a  społeczeństwem, czyniąc jej autora prekursorem wśród twórców socjologii języka. A. Piotrowski i Z. Bokszański we wstępie do jednej z opublikowanych w języ- ku polskim prac B. Bernsteina – Odtwarzanie kultury (1990), a stanowiącej zbiór tekstów napisanych przez omawianego autora w różnym czasie, zauważają, że […] teksty Bernsteina nie stanowią łatwej lektury, m.in. ze względu na cechy jego warsztatu pisarskiego. Cechuje go znaczne zagęszczenie konstrukcji pojęciowych, które – wyrażone w dodatku za pomocą bardzo wyspecjalizowanej terminologii – utrudniać może czytelnikowi ich „przekład” na kategorie bliższe jego własnym do- świadczeniom (B. Bernstein, 1990, s. 23). W istocie swoiste „zmagania” z tekstami B. Bernsteina pozwoliły mi, wraz z lekturą prac autorów dokonujących interpretacji poglądów B. Bernsteina, przekonać się, jak bardzo „pojemna” i rozległa jest jego teoria. Koncepcje teoretyczne B. Bern- steina podlegały na przestrzeni lat przekształceniom, takim, […] które podyktowane zostały przez wewnętrzną logikę rozwoju jego zasadniczych tez, i takim, które nastąpiły w wyniku krytyk kierowanych pod adresem tych tez (B. Bernstein, 1990, s. 14). Autorzy polskiego opracowania książki Odtwarzanie kultury – A. Piotrowski i Z. Bokszański, wskazują zarazem, że pomimo modyfi kacji zasadniczy problem socjologiczny w pracach B. Bernsteina pozostaje ten sam, […] koncentrując się kolejno na społecznym zróżnicowaniu form mowy, a potem na strukturze procesów socjolingwistycznych w rodzinie, by przejść wreszcie do analizy dyskursu edukacyjnego w szkole – oba te zagadnienia formułując już w kategoriach kodów i kontekstów komunikowania się – autor zajmował się, w sposób coraz wy- raźniej opracowany pojęciowo, procesem, w którym dokonuje się „przekład” makro- strukturalnych ram organizacji społecznej, wyznaczonych zasadami podziału władzy i pracy, na formy świadomości osób działających i oddziaływających na siebie w tych ramach (B. Bernstein, 1990, s. 10). Na potrzeby niniejszej publikacji koncentruję się jednak na ustaleniach B. Bernsteina, które zostały sformułowane w pierwszym okresie jego działalności badawczej, uwieńczonym opracowaniem koncepcji dwóch kodów językowych – D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 1.3. Socjolingwistyczna teoria dwóch kodów językowych Basila Bernsteina 23 ograniczonego i rozwiniętego. Konsekwencją tego okresu badań było dążenie do odnalezienia ogólnych, konstytutywnych zasad struktur społecznych, które znaj- dują odbicie w różnicach kulturowych, a w szczególności w języku, jakim posłu- guje się dane społeczeństwo, co w rezultacie składa się na istotę teorii transmisji kultury. Teoria B. Bernsteina rozpatruje zachowania językowe w  bardzo szerokim kontekście, łącząc w sobie kwestie socjologiczne, psychologiczne, lingwistyczne, edukacyjne. I chociaż jest uznawana w istocie za socjolingwistyczną, sformułowa- ną przez socjologa, to wyłoniła się z praktycznych potrzeb edukacji. Mianowicie, impulsem do badań stało się dla B. Bernsteina poszukiwanie przyczyn zróżnico- wania osiągnięć szkolnych dzieci i młodzieży pochodzących z różnych klas społe- czeństwa brytyjskiego. Chodziło tutaj o dwie zasadnicze klasy: robotniczą i śred- nią. B. Bernstein zauważył, że niepowodzenia szkolne dotyczą zazwyczaj uczniów wywodzących się z  klasy robotniczej, a  przyczyną owych niepowodzeń nie są (naturalne) różnice w inteligencji niewerbalnej. To zwróciło jego uwagę na język, jakim posługują się dzieci, zwłaszcza w momencie rozpoczynania nauki szkolnej, a który przyswoiły sobie w ich środowisku rodzinnym. Zauważył on bowiem, że przyczyną trudności w funkcjonowaniu dziecka w szkole mogą być relacje, jakie zachodzą pomiędzy językiem i  wzorami komunikowania się, które opanowało ono w swoim środowisku rodzinnym, a sposobami komunikowania się i językiem, jakiego naucza szkoła. B. Bernstein ujął to następująco: […] miałem świadomość rozbieżności między formami praktyki komunikowania wy- maganymi przez […] szkołę i formą komunikowania, ku której spontanicznie skłaniali się jej uczniowie. Było jasne, że są to formy opozycyjne wobec siebie (1990, s. 270). W rozbieżnościach, które występowały pomiędzy formą języka, jaką posłu- giwało się dziecko, a formą języka preferowaną w środowisku szkoły B. Bernstein upatrywał przyczynę niepowodzeń szkolnych uczniów, których sposób komu- nikowania się odbiegał od tego, jaki uznawany był przez szkołę. Niepowodzenia szkolne, co sygnalizowałam powyżej, obserwowane były głównie wśród uczniów wywodzących się z klasy robotniczej, nie były natomiast zauważane u uczniów, którzy pochodzili z klasy średniej. Badania B. Bernsteina pozwoliły mu na sformułowanie następujących wnio- sków: […] dowodziłem […], że stosunki społeczne oddziałują wybiórczo na zasady i orien- tacje komunikowania, te zaś są czynnikiem sprawczym dla reguł interpretacji, wza- jemnych stosunków i tożsamości ich użytkowników. […] Stosunki społeczne rządzą tworzonymi przez nas znaczeniami i objawiają się poprzez role ustanowione przez te stosunki. […] Znaczenia te oddziałują wybiórczo na słownik, składnię, metaforę i symbolizację. Istotą tego związku przyczynowego był ciąg zależności: stosunki spo- łeczne – role – znaczenia – język – akty komunikowania (1990, s. 271). D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 24 1. Rozważania o społecznej naturze języka Dokładna analiza powyższego stwierdzenia pozwala zauważyć zawarte w  nim spostrzeżenia o współzależności struktury społeczeństwa i poglądu na świat oraz wpływie języka na myślenie i zachowania komunikacyjne. Zatem zacytowane po- wyżej stwierdzenie można uznać za świadomą kontynuację idei W. von Humbol- dta oraz E. Sapira i B.L. Whorfa, na co zwracają uwagę np. R. Wardghaugh (1986) i S. Grabias (1997), który jednocześnie zauważa, że to właśnie od B.L. Whorfa B.  Bernstein „zapożyczył” pojęcie „sposoby mówienia”. Dokonując zaś badań wśród brytyjskich uczniów pochodzących z dwóch różnych klas społecznych: robotniczej i średniej, wyprowadził wniosek, że w każdym języku rozwiniętego społeczeństwa obserwuje się wiele sposobów mówienia, które uwarunkowane są przez strukturę ludzkiej zbiorowości: […] określona forma relacji społecznej lub – ogólniej – struktura społeczna generuje odrębne formy lub kody językowe, a kody te przede wszystkim przekazują kulturę, czyniąc koniecznym pewien typ zachowania (B. Bernstein, 1980b, s. 90). Wprowadzone tutaj pojęcie kodu językowego B. Bernstein wiąże z terminem „planowania werbalnego”, które defi niuje jako […] przyswajaną w sposób ukryty zasadą regulatywną, która selekcjonuje i integruje istotne znaczenia, formy ich realizacji i tworzenie kontekstów (1990, s. 216). Jak twierdzą Z. Bokszański i M. Ziółkowski, kod językowy w koncepcjach B. Bern- steina […] staje się zasadą regulatywną, która rządzi wprawdzie m.in. własnościami uży- cia języka, lecz nie można jej mocy regulatywnej sprowadzać wyłącznie do tego poziomu. Pojęcie kodu odnosi się bowiem do „gramatyk semiotycznych”, kształto- wanych przez zasady podziału pracy, władzy i kontroli symbolicznej, kształtujących zaś przede wszystkim orientacje wobec znaczeń ze względu na własności konteks- tów komunikowania, a dopiero poprzez te procesy – także specy czne cechy użycia mowy, głównie na poziomie wyborów i uporządkowań semantycznych (B. Bernstein, 1990, s. 9–10). Z kolei S. Grabias (1997) wyjaśnia, że w rozumieniu B. Bernsteina kod ję- zykowy jest czynnością psychiczną, determinowaną przez strukturę społeczną. W zbiorowości ludzkiej istnieją bowiem różnorodne grupy społeczne; tworzą one swoiste subkultury, z którymi wiążą się określone systemy wartości. Wartości te, utrwalone w kulturach, decydują o tym, jakie możliwości wyboru słów w toku porozumiewania się ma użytkownik danego języka oraz w jaki sposób wybrane słowa zostają dostosowane do reguł gramatycznych i sygnałów niewerbalnych, takich jak gesty, mimika. Tak więc determinowanie kodu polega na utrwaleniu w słowach określonych ustosunkowań czy relacji do świata i rzeczy, a które to relacje są konsekwencją wartości przyjętych przez daną grupę społeczną. D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 1.3. Socjolingwistyczna teoria dwóch kodów językowych Basila Bernsteina 25 Jak wskazują Z. Bokszański, A. Piotrowski i M. Ziółkowski (1977), kody języ- kowe w koncepcji B. Bernsteina można zatem rozumieć jako: 1) zjawiska psychiczne, ponieważ to, w jaki sposób jednostka buduje wypowiedź, czyli stosuje określone procedury planowania werbalnego, jest czynnością psychiczną; 2) systemy kodowania rzeczywistości, gdyż odzwierciedlają one „określone po- rządki relacji do świata i rzeczy”, utrwalone w znaczeniu słów i procedurach planowania werbalnego; 3) zjawiska społeczne, które jako „przyswajana w sposób ukryty zasada regula- tywna”, wykształcają się w procesie socjalizacji, nie podlegając świadomemu wysiłkowi mówiących, jakkolwiek w sposób znaczący decydują o tym, jak jed- nostka buduje wypowiedzi. B. Bernstein wyróżnił i  scharakteryzował dwa rodzaje kodów językowych (1980a, 1980b, 1990), tj. kod ograniczony (restricted code) i rozwinięty (elaborated code). Ich opisu dokonał, posługując się, jak sam początkowo określał, „inwenta- rzem cech”, a potem „wskaźnikami kodu”: obydwa kody językowe ujawniają różne formy planowania werbalnego, co w konsekwencji implikuje odmienne zachowa- nia komunikacyjne. Kod ograniczony, którego podstawę semantyczną B. Bernstein ujmuje w ka- tegoriach znaczeń „partykularnych, lokalnych, zależnych od kontekstu” (1990, s. 273), przejawia podane niżej właściwości: wąski zasób struktur syntaktycznych i ich sztywność; krótkie, często niedokończone zdania o prostej budowie grama- tycznej; proste, konsekwentnie powtarzające się spójniki. Właściwości te powodu- ją, że wypowiedź budowana w kodzie ograniczonym nie ma charakteru złożonego ciągu wyrazowego, który pozwalałby na wyrażenie subtelności i niuansów. W sposób sztywny i ograniczony stosowane są także przymiotniki i przy- słówki. Wydarzenia, zjawiska, obiekty ujmowane są w sposób konkretny w optyce teraźniejszości, zaznacza się trudność w operowaniu materiałem abstrakcyjnym. Właściwością kodu ograniczonego jest stosowanie wyrażeń będących rozka- zami, nakazami, co jednocześnie pełni funkcję ostatecznego argumentu, np.: „Zjedz to! – Dlaczego? – Bo ci tak każę”. Z. Bokszański, A. Piotrowski i M. Ziółkowski (1977) zauważają, że tego typu rozkazy mają być wykonywane jedynie na mocy autorytetu rozkazodawcy i jego żądania, a w istocie nie przyczyniają się do rozbudowania wy- powiedzi, będącej wyrazem dialogowania i rzeczowej perswazji. Do rzadkości zalicza się w kodzie ograniczonym stosowanie zaimków nieoso- bowych jako podmiotu: w języku angielskim są to słowa „one”, „it”, „they”, którym w  języku polskim odpowiadają formy bezosobowe: „mówi się”, „można powie- dzieć”, „mówią, że”. W takich wyrażeniach B. Bernstein upatruje możliwości bar- dziej obiektywnego stosunku do poglądów czy doświadczeń jednostki. Natomiast najczęściej stosowane w kodzie ograniczonym zaimki „my” bądź „wy” wyrażają i skierowują uwagę ku doświadczeniom lokalnym, grupowym, uzależnionym od konkretnej sytuacji jednostki. D. Krzemińska, Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-987-2, © by Dorota Krzemińska, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Język i dyskurs codzienny osób z niepełnosprawnością intelektualną
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: