Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00470 009003 7433585 na godz. na dobę w sumie
Języki (pop)kultury w literaturze, mediach i filmie - ebook/pdf
Języki (pop)kultury w literaturze, mediach i filmie - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788380880627 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W prezentowanej publikacji podjęto problematykę dotyczącą opisu i odbioru zjawisk szeroko pojętej popkultury. Autorzy, prowadząc interdyscyplinarny dialog i konfrontując różne perspektywy badawcze, eksplorują oblicza popkultury w dziedzinach: literatury, filmu, sztuk audiowizualnych i mediów. Wychodząc od tytułowego zagadnienia, otwierają przestrzeń intermedialnego dialogu, który odsłania bogactwo ujęć i (czasami zaskakującą) wielopoziomowość (pop)kulturowych dyskursów we współczesnej humanistyce.

Nicią przewodnią tomu jest wzajemne przenikanie się i oddziaływanie na siebie popkultury i kultury wysokiej, zatarcie granic między nimi. Refleksja nad popkulturą stanowi zatem również namysł nad ważnymi przemianami zachodzącymi we współczesnej kulturze: czytelnik ma okazję wspólnie z autorami zastanowić się nad takimi kwestiami, jak wpływ języka potocznego na poezję, związki między filozofią, nauką i komiksem, dialog filozofii i kultury popularnej, gry o sens, związki powieści z tradycją filmowego westernu, charakter zmian w obrębie gatunków dziennikarskich i wiele innych.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Monika Kocot – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Anglistyki UŁ Zakład Literatury i Kultury Brytyjskiej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 Kamil Szafraniec – Justus-Liebig Universität Gießen, Institut für Slavistik RECENZENCI Anna Majkiewicz, Jerzy Jarniewicz REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Studio 7A Zdjęcie wykorzystane na okładce: © COMBO Culture Kidnapper Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07188.15.0.K Ark. wyd. 11,2; ark. druk. 15,25 ISBN 978-83-8088-061-0 e-ISBN 978-83-8088-062-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Magdalena Majchrzyk, Mass kultura, popkultura, postkultura – transfor- macje pojęcia „kultury współczesnej” (zarys problemu) . . . . . . . . . . . . 7 13 I. Literatura 25 35 43 Marianna Chłopek-Labo, Literatura jako projekt, czyli zamysł literacki autora . Na przykładzie utworów Borisa Akunina . . . . . . . . . . . . . . . . . . Radosław Sławomirski, Władimir Wysocki – pomiędzy kulturą wysoką a popularną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Natalia Kućma, Logikomiks – filozofia i nauka w komiksie . . . . . . . . . . . . Adam Nowakowski, Tako rzecze Bane . Nadczłowiek w Drodze zagłady Drew Karpyshyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monika Kocot, Konkretne transgresje, konkretne interferencje – o łama- niu kodów gatunkowych w poezji Edwina Morgana . . . . . . . . . . . . . . . . Piotr Pochel, Różewicz i symulakry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Mulet, Retoryka popkultury w Pięknych dwudziestoletnich Marka Hłaski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kristjan Mavri, Cormac McCarthy and Popular Culture . A  New Old West . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anja Mrak, Popculture in postcolonial literature . Motifs of popular culture in Arundhati Roy’s The god of small things and Eden Robinson’s Monkey Beach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 87 53 63 77 97 Malwina Bednarek, Macierzyństwo: błogosławieństwo czy przekleństwo – wprowadzenie do dyskursu feministycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 II. Media Paulina Czarnek, Rozrywka w radiu komercyjnym na przykładzie poran- nego programu Radia Zet „Dzień Dobry Bardzo” . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 6 Katarzyna Burska, O analityzmach i syntetyzmach leksykalnych w publi- cystyce sportowej – na przykładzie peryfraz i uniwerbizmów . . . . . . . Zbigniew Bednarek, Język wojny na przestrzeni wieków . . . . . . . . . . . . . . . Martyna Paszkowska, „Poker face”, czyli hiperboliczna (auto)kreacja, czy kreacja hiperboli? – o twórczości Lady Gagi w dyskursie kultury popularnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 155 167 III. Film Mateusz Mirys, Świat opuszczony przez Boga w serialu The Wire . . . . . . 181 Beata Stefaniak-Maślanka, Baśń, storytelling i popkultura . . . . . . . . . . . . . 191 Ewelina Warumzer, Miłość jako metafora szczęścia . Seks, miłość i part- nerstwo w polskim filmie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Magda Ciereszko, Porno, które pragnie być pop . O przenikaniu elemen- 203 tów popkultury do filmowej pornografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Sabina Kwak, Etykiet(k)a wielkiego miasta . O seksualizacji przestrzeni, utowarowieniu relacji międzyludzkich i  regułach damsko-męskich gier w nowoczesnym i ponowoczesnym mieście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 Noty o Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Spis treści Języki (pop)kultury Wstęp Tom Języki (pop)kultury literaturze, mediach i  filmie prezentuje badania młodych naukowców dotyczące deskrypcji i recepcji zjawisk szeroko pojętej popkultury; stanowi on nie tyle monograficzne opra- cowanie kategorii popkultury we współczesnej refleksji humanistycz- nej, co wstępne rozpoznanie tematu. Celowo zatem otwiera, a  nie domyka gros spośród metodologicznych i  interpretacyjnych ścieżek otwierających się przed badaczami. Redaktorzy tomu starali się być otwarci na rozmaite dziedziny i podejścia badawcze. Efektem interdy- scyplinarnego dialogu i pluralizmu metodologicznego jest inspirująca konfrontacja różnych perspektyw badawczych, eksplorujących oblicza popkultury w dziedzinach: literatury, filmu, sztuk audiowizualnych czy mediów. Skupiając się na zagadnieniu popkultury, formuła książki mia- ła w założeniu otworzyć przestrzeń intermedialnego dialogu, ukazują- cego bogactwo ujęć i (czasami zaskakującą) wielopoziomowość (pop) kulturowych dyskursów we współczesnej humanistyce. Część tekstów zamieszczonych w  monografii tropi zależności i  wpływy popkultury i tzw. kultury wysokiej, zestawia dyskurs kultury wysokiej i dyskurs kul- tury popularnej; inne artykuły skupiają się na transgresji granic między kulturą wysoką a kulturą popularną. Istotne wydaje się także zagadnie- nie wpływu kultury popularnej na język literacki. Nie mniej ważne wy- daje się być zjawisko powstawania nowych gatunków, nowych mediów, nowych form tekstualności, wraz z  metodologiami kreującymi owe teksty kultury. Pojawia się pytanie czy nowe języki sztuki wymuszają zmianę języków krytyki? Ryzomatyczny charakter struktury tomu od- zwierciedla niejako „kłączowatość” wątków pojawiających się w tomie. Wstępem do podejmowanej w  tomie problematyki jest artykuł Mass kultura, popkultura, postkultura – transformacje pojęcia „kultury współczesnej” (zarys problemu), autorstwa Magdaleny Majchrzyk. Ar- tykuł stanowi zarys problemu przemian kulturowych, zachodzących 8 na przełomie XX i XXI wieku. Obok doprecyzowania aparatu poję- ciowego, służącego do opisywania zjawisk zachodzących w  kulturze współczesnej – pojęcia kultury masowej (mass kultury), popularnej (popkultury), i  ponowoczesnej (postkultury) – przywołani zostaną w nim najważniejsi badacze zajmujący się tym zagadnieniem i wskaza- na zostanie klasyczna literatura przedmiotu. Problem hybrydyzacji kultury współczesnej, zacieranie się granic między kulturą niską a wysoką analizuje Marianna Chłopek-Labo w ar- tykule Literatura jako projekt, czyli zamysł literacki autora . Na przykła- dzie utworów Borisa Akunina. Artykuł ten otwiera pierwszą część tomu, poświęconą literaturze. W polu rozważań Autorki znalazły się kwestie modyfikacji kanonu kultury a  także sposoby i  efekty przekraczania norm literackich. W artykule poruszono również problem konwencji literackich oraz ich stosunku do kultury popularnej. Podobna kwestia, choć podjęta niejako w innej perspektywie badawczej, jest tematem artykułu Władimir Wysocki – pomiędzy kulturą wysoką a popularną au- torstwa Radosława Sławomirskiego. Artykuł Natalii Kućmy, Logikomiks – filozofia i nauka w komiksie skupia się na ukazaniu związków pomiędzy filozofią, nauką a komik- sem. Wydany w Polsce w roku 2011 (wyd. oryginalne 2008) Logiko- miks. W poszukiwaniu prawdy Apostolosa Doxiadisa, Christosa H. Pa- padimitriou, Alecosa Papadatosa i  Annie di Donny jest fascynującą pozycją łączącą te, tak zdawało by się, odległe dziedziny. Kućma stara się dowieść, że komiksowa forma, powszechnie uważana na zbyt lek- ką i niepoważną, staje się doskonałym narzędziem do opowiedzenia trzech niezwykłych historii. Szkatułkowa struktura komiksu sprawia, że oto w  historię poszukiwania absolutnej prawdy przez Bertranda Russella oraz metatekstualne odniesienia do twórczych zmagań auto- rów komiksu wpleciona zostaje trzecia, Orysteia Ajschylosa, do której wystawienia przymierzają się przyjaciele autorów. Dialog filozofii i kultury popularnej aktualizuje się również w ar- tykule Adama Nowakowskiego, który zestawia historię opowiedzianą w kanadyjskiej trylogii Darth Bane: Droga zagłady autorstwa Drew Kar- pyshyna, która nawiązuje do obu trylogii Gwiezdnych wojen. Głównym bohaterem trylogii Karpyshyna jest sługa Ciemnej Strony, pozwalają- Wstęp 9 cy czytelnikom lepiej zrozumieć filozofię Zakonu Sithów. W artykule Tako rzecze Bane . Nadczłowiek w  Drodze zagłady Drew Karpyshyna, Nowakowski dokonuje charakterystyki postaci Dartha Bane’a, jego poglądów i wizji Zakonów Sithów, udowadniając, że są one głęboko zakorzenione w filozofii Fryderyka Nietzschego, ze szczególnym wska- zaniem na koncepcję Nadczłowieka. W artykule Konkretne transgresje, konkretne interferencje – o łama- niu kodów gatunkowych w poezji Edwina Morgana, Monika Kocot podej- muje problem różnorodnych gier o sens, gier konstrukcji, dekonstruk- cji i rekonstrukcji sensów, jakie aktualizuje szkocki twórca w swoich wierszach konkretnych, wskazując na ich zakorzenienie w  różnych tradycjach kulturowych, literackich i filozoficznych. Zdaniem Autorki, być może właśnie owa skłonność do transgresji kodów gatunkowych czynią z Morgana jednego z najbardziej rozpoznawalnych i cenionych światowych konkretystów. W artykule Różewicz i symulakry, Piotr Pochel podejmuje się pró- by spojrzenia na twórczość polskiego poety przez pryzmat precesji symulakrów, zaproponowanej przez Jeana Baudrillarda. Pochel śledzi proces uwalniania się znaku od swojego odniesienia w  tomach Kup kota w  worku, Matka odchodzi, Płaskorzeźba, Szara strefa. W  swoich analizach, Autor pokazuje jak znaki odklejają się od swojego odniesie- nia, wchodzą w relacje z innymi znakami, jak odrywają się od rzeczy- wistości i łączą się z innymi znakami, by znaczyć coś innego, nowego. Biografia literacka Marka Hłaski Piękni dwudziestoletni stała się podstawą rozważań Katarzyny Mulet. W artykule Retoryka popkultu- ry w Pięknych dwudziestoletnich Marka Hłaski, Autorka dowodzi, że w mimetycznej autokreacji pisarza można doszukać się cech amery- kańskich idoli popkulturowych. Katarzyna Mulet zwraca uwagę na re- torykę popkultury i przez jej pryzmat analizuje tekst Hłaski, wnosząc tym samym ciekawe spojrzenie na twórczość znanego pisarza. Omawiając najgłośniejszą bodaj powieść Cormaca McCarthy’ego, Krwawy południk, Kristjan Mavri bada jej związki z  tradycją filmo- wego westernu, wraz z  jego stereotypizacją, miejscem jakie zajmuje w  kulturze masowej i  amerykańskiej podświadomości. Artykuł Cor- mac McCarthy and Popular Culture A New Old West stara się ukazać, Wstęp 10 że McCarthy przetwarza gatunek westernu w sposób przewrotny, jego demitologizacji towarzyszy wszak fascynacja. Anja Mrak, autorka artykułu Popculture in postcolonial literature . Motifs of popular culture in Arundhati Roy’s The god of small things and Eden Robinson’s Monkey Beach, dostrzega związki literatury postkolo- nialnej i kultury popularnej, a zwłaszcza kultury masowej w jej ame- rykańskim wydaniu. Autorka stara się pokazać, że ta sama kultura po- pularna, która odpowiedzialna jest za kulturową (re)kolonizację, może stać się narzędziem dekonstruującym imperialistyczny dyskurs. Oddziaływanie popkultury na współczesne społeczeństwo zna- lazło się w  kręgu zainteresowań Malwiny Bednarek, która zajęła się zmianą wyobrażeń na temat koncepcji macierzyństwa na przestrzeni ostatniego wieku. Jej artykuł Macierzyństwo: błogosławieństwo czy prze- kleństwo – wprowadzenie do dyskursu feministycznego śledzi przeobraże- nia wizerunku matki od ujęć tradycyjnych po feministyczne. Autorka zwraca uwagę na negatywne aspekty macierzyństwa, które nie zawsze są eksponowane we współczesnej kulturze. Jednym z warunków sine qua non popkultury jest rozrywka, szcze- gólnie eksponowana przez środki masowego przekazu. Na płaszczyźnie mediów właśnie, nie tylko komercyjnych, mówić można o jej hipertro- fii. Prasa, radio, telewizja i Internet, będąc równocześnie przedmiotem i podmiotem kultury masowej, stały się soczewką zmian kulturowych, którym poświęcona jest druga część tomu. Tekst Rozrywka w radiu ko- mercyjnym na przykładzie porannego programu Radia Zet „Dzień Dobry Bardzo” Pauliny Czarnek oddaje charakter zmian w obrębie gatunków dziennikarskich – powstanie hybrydowego morning show - determino- wanych przez zjawiska popkultury. Specjalistycznej analizy języka artykułów publicystycznych po- święconych sportowi dokonuje Katarzyna Burska. O  analityzmach i  syntetyzmach leksykalnych w  publicystyce sportowej – na przykładzie peryfraz i uniwerbizmów – to artykuł językoznawczy, w którym autorka egzemplifikuje publikowane w prasie analityczne konstrukcje języko- we, posiadające syntetyczne odpowiedniki. W artykule Język wojny na przestrzeni wieków Zbigniew Bednarek bada użycie środków językowych w wypowiedziach dziennikarzy na Wstęp 11 temat wojny. Autor udowadnia, że reportaże wojenne stały się częścią kultury masowej i dlatego też są godne uwagi w kontekście popkultu- rowym. Przedstawiona analiza porównawcza pokazuje bogactwo lek- syki, nasyconej plastycznymi wyrazami przekazu. Podobnie jak w mediach, tak i w muzyce popkultura podyktowa- ła wielopłaszczyznowe zmiany. Powstawały nowe gatunki, narodził się przemysł fonograficzny – sztukę zaczęto postrzegać jako dochodową branżę produkującą kreacje sceniczne. Jednym z przykładów osobo- wości stworzonej podług mechanizmów popkulturowych jest popowa wokalistka Lady Gaga. Fenomen tej postaci stara się zbadać Martyna Paszkowska, autorka tekstu „Poker face”, czyli hiperboliczna (auto)kre- acja, czy kreacja hiperboli? – o twórczości Lady Gagi w dyskursie kultury popularnej . Upowszechnianie kultury popularnej stało się możliwe dzięki szczególnym sposobom wykorzystywania obrazu. Wizualizacja treści na fotografiach, filmach, w  kinie, telewizji, ukute określenie kultury obrazkowej inspirowały do tworzenia nowych form przekazu: komik- sów, teledysków, czy seriali, którym uwagę badawczą poświęcają auto- rzy trzeciej części tomu. Artykuł Świat opuszczony przez Boga w serialu „The Wire” Mateusza Mirysa, traktuje o typowej dla popkultury formy odcinkowego, telewizyjnego przedstawiania fabuły opartej na sekula- ryzacji świata współczesnych bohaterów. Twórcy serialu sięgają po ar- chetypy kulturowe Boga, ojca, prawodawcy, utopii i osadzają je w rze- czywistości mieszkańców XX- wiecznego amerykańskiego Baltimore. Artykuł Beaty Stefaniak-Maślanki, Baśń, storytelling i  popkultu- ra, stanowi refleksję nad sensem powtarzania i aktualizowania przez popkulturę motywów baśniowych. Ważnym zagadnieniem jest tu in- terpretacja obrazu kobiety obecnego w nowych opowieściach powsta- łych z połączenia baśni i języka popkultury. Analizie poddane zostają dwa seriale wpisujące się w formułę fantasy, wyemitowane równolegle w 2011 r. Once upon a time i Grimm. Immersję popkulturowych wzorców można zaobserwować we wszystkich gatunkach artystycznych. W artykule Miłość jako metafora szczęścia . Seks, miłość i partnerstwo w polskim filmie, Ewelina Warumzer analizuje wzorce i  symbole miłosne we współczesnej kinematografii Wstęp 12 polskiej. Wykorzystując badania socjologiczne oraz podejście kogni- tywne autorka analizuje metaforę miłości, wyrażaną w konstrukcjach językowych Pojęcie popkultury obejmuje bardzo szeroki zakres tematów i ob- szarów, połączonych siecią zależności i determinant, niemniej pierwot- nie odległych. Jej synonim – masowość – otwiera niczym nieograni- czone pole kolejnych zjawisk i ich mutacji w tekstach kultury. Jednym z  nich stała się pornografia, przywołana w  tekście Magdy Ciereszko Porno, które pragnie być pop . O przenikaniu elementów popkultury do fil- mowej pornografii . Autorka określa wpływ pornografii na ofertę popkul- tury jako znaną i zdefiniowaną, lecz za cel artykułu stawia wskazanie zależności w drugą stronę – dostrzega mianowicie inspiracje kulturą masową w filmach pornograficznych. W artykule Etykiet(k)a wielkiego miasta . O seksualizacji przestrze- ni, utowarowieniu relacji międzyludzkich i regułach damsko-męskich gier w nowoczesnym i ponowoczesnym mieście, Sabina Kwak bada co łączy Izabelę Łęcką, bohaterkę Lalki Bolesława Prusa, z  Samanthą Jones, królową Manhattanu z serialu Seks w wielkim mieście. Analiza porów- nawcza dwóch scen – wizyty Izabeli w sklepie Wokulskiego i zakupo- wego podrywu Samanthy – pozwala prześledzić drogę od miasta no- woczesnego do ponowoczesnego, obnażyć konsekwencje wyjścia do pasażu i wreszcie zbadać związki między handlem a erotyką. Artykuł Kwak jest próbą uchwycenia zacierających się granic między kulturą wysoką a kulturą popularną. Pozostaje skonfrontować swoje widzenie zjawisk (pop)kultury z zebranymi w tej książce artykułami, do czego gorąco zachęcamy. Monika Kocot Kamil Szafraniec Wstęp Magdalena Majchrzyk Mass kultura, popkultura, postkultura – transformacje pojęcia „kultury współczesnej” Zarys problemu Pojęcie kultury współczesnej jest szerokie i  niezbyt precyzyjne. W bogatej literaturze przedmiotu1 brakuje całościowej, spójnej defini- cji samej kultury i towarzyszących jej przemian. Ponadto często, nawet nieświadomie, myli się terminy kultury masowej (mass kultury), popu- larnej (popkultury), i ponowoczesnej (postkultury), nierzadko stawia- jąc między nimi znak równości lub traktując je synonimicznie. Tym- czasem funkcjonują one autonomicznie, mają swoją genezę i swoich teoretyków. Należy przy tym także pamiętać, że współczesne refleksje kulturologiczne mają charakter interdyscyplinarny, a dokonujący ich badacz musi być „po trosze uczonym typu postmodernistycznego, fi- lozofem, pisarzem, podróżnikiem i krytykiem” [Radomski 2007: 142]. W  tym miejscu napotykamy na pierwszy kluczowy problem. Już w  drugiej połowie ubiegłego stulecia uczeni unikali bowiem definio- wania kultury jako pewnej całości w odniesieniu do danej społeczności oraz jako nadrzędnej zasady regulującej funkcjonowanie danych grup 1 Należy wymienić w tym miejscu choćby kilka kluczowych monografii badaczy anglosaskich i polskich, poświęconych zagadnieniu ewolucji kultury współczesnej: Macdonald [1953], Williams [1958], Eco i in. [2008], Mac- donald [2002] (antologia prac takich badaczy jak: Dwight Macdonald, Cle- ment Greenberg, Marshall McLuhan, Ernest van Den Haag, Leslie A. Fiedler, Melvin Tumin), Strinati [1998], Storey [2003], Mathews [2005], Kłoskow- ska [2005], Robotycki [1992]. 14 Magdalena Majchrzyk społecznych. Zauważono, że wraz z nadejściem ponowoczesności utraci- ła ona swoje walory regulatywne. Jak twierdzi Gordon Mathews, posługi- wanie się terminem kultura ma sens wyłącznie w sytuacji, gdy potrafimy połączyć jej tradycyjnie rozumianą ideę – jako „sposobu życia pewnego ludu” z bardziej współczesną koncepcją – „informacji i tożsamości do- stępnych w globalnym supermarkecie kultury” [Mathews 2005: 13]. W  zglobalizowanym, ponowoczesnym świecie kwestia użytecz- ności klasycznego pojmowania kultury stała się więc problematyczna. Być może dlatego popularne w latach 70. anglosaskie studia kulturowe częściej definiowały ją w kategoriach społeczno–politycznych, niż es- tetycznych – jako „całą drogę życiową, materialną, intelektualną i du- chową” [Williams 1985: 16], lub „teksty i praktyki życia codziennego” [Storey 2003: 10]. Ponowoczesność (postmodernizm)2 jako formacja kulturowa ukazała, że istnieje wiele kultur, tradycji, przeżywanych światów, gier językowych i nie należy ich redukować do jednego dominującego dys- kursu, a właściwe wykorzystać ową polifonię. Główną cechą ponowo- czesności jest pluralizm rzeczywistości kulturowych, dzięki założeniom którego wszystkie kultury, nawet te najbardziej odmienne od naszej, nie mogą podlegać ocenie ani hierarchizowaniu. Piotr Kowalski, ana- lizując współczesne przemiany kulturowe, podkreśla, że banalizowanie tego zjawiska jest niezwykle niebezpieczne. Jeśli bowiem nie opieramy się na żadnym obowiązującym kanonie, wkrótce pluralizm stanie się niemożliwy – zabraknie różnorodności kultywowanych tradycji3. 2 Termin ponowoczesność został wprowadzony przez Zygmunta Bauma- na w celu uniknięcia utożsamiania filozofii ponowoczesnej (postmoderny) z  postmodernizmem jako nurtem artystyczno-kulturowym. W  niniejszym tekście oba terminy stosowane są synonimicznie. Por . Bauman 2004: 13–39. 3 Badacz poddaje także w  wątpliwość słuszność zasady politycznej po- prawności: „Pluralizm, jako otwarcie na wielość postaw, wartości, wyzwań itd., wymaga rezygnacji z wszelkich form przymusu. Political correctness narzucając rygory powściągliwości i szacunku dla odmienności, oznacza niemożność ja- kiejkolwiek ingerencji w cudzy świat. Czyż jednak nie prowadzi to do samot- ności, do pozostawiania jednostek samym sobie?” [Kowalski 2004: 73]. Mass kultura, popkultura, postkultura . . . 15 Innym zjawiskiem, wynikającym z zaakceptowania polifonii kul- turowej jest fragmentaryzacja. Nie jest ona synonimem dekompozy- cji, ale raczej rekompozycji – odtworzeniem nowej całości po okresie czasowego rozpadu, jaki spowodowało pojawienie się kategorii pono- woczesności. Okazało się, że to, co wydawało się jednolite, składa się w rzeczywistości z elementów rożnego pochodzenia. Nie można więc zakładać stabilności takiego stanu rzeczy: Fragmentaryzacja powoduje, że pewne składniki przestają należeć do dotychczasowej całości, uwalniają się i  żyją życiem własnym, lub po pewnym czasie przechodzą do rekomponujących się całości. Jednak fragmentaryzacja to nie zanik części dawnych całości, ich całkowity roz- pad; to raczej trwanie ich części w pewnym stanie wyróżnialnym i roz- poznawalnym, zdolnym, przez pewien czas samodzielnie funkcjonować, a  także i  wymagającym zewnętrznego wzmocnienia [Mikułowski-Po- morski 2006]. Życie w takim stanie jest niełatwe, stąd zapewne syndrom zagubie- nia jest często uznawany za rozpoznawalny wyznacznik ponowoczesno- ści. Zygmunt Bauman mówi wręcz o „życiu we fragmentach” [Bauman 1994: 7], wymagającym nowego zespolenia. Niestety tempo zmian zachodzących w  czasach płynnej nowoczesności sprawia, że zarówno fragmentaryzacja jak i zespolenie dokonywać się mogą nawet kilka razy w życiu człowieka. Ponowoczesność jest więc w pewnym sensie stanem permanentnego trwania w rozpadzie, oczekiwania na nowy porządek. Ważnym aspektem rozważań są także tendencje uniwersalizacyj- ne – kultura staje się coraz bardziej wspólna, jednorodna, także pod względem norm etycznych i  estetycznych, symboliki, dominujących języków, a  nawet obowiązujących nurtów artystycznych i  kanonów mody. Tadeusz Paleczny wskazuje w tym kontekście również na inne powiązane z uniwersalizacją dylematy, których ponowoczesna kultura nie potrafi wyjaśnić: Czy mamy do czynienia z  jedną kulturą ogólnoludzką czy z  wieloma kulturami? […] Czy kultura jest czymś obiektywnym, zewnętrznym w  stosunku do człowieka, czy stanowi atrybut jednostki, właściwość 16 Magdalena Majchrzyk substantywną człowieka, wyróżniającą go spośród innych ludzi? […] Co decyduje o tym, że jedne wytwory kultury materialnej jak również sym- bolicznej rozprzestrzeniają się i  uniwersalizują szybciej niż inne? […] Czy w sytuacji globalizującego się świata, uniwersalizującej kultury, wza- jemnego nakładania, przenikania, współkształtowania wielu grup kultu- rowych, jednostki „skazane” są i zmuszone do przyswajania oraz rozwija- nia nowych typów tożsamości pluralistycznej? [Paleczny 2007: 46–47]. Listę pytań można by mnożyć w nieskończoność, ponieważ trud- no wyznaczyć nawet teoretyczne ramy problematyki wielokulturowo- ści, nie mówiąc już o jej usystematyzowaniu. Wyłania się zatem wizja kultury wewnętrznie niejednorodnej, stanowiącej nierzadko połącze- nie przeciwstawnych zasobów kulturowych. Bauman podkreśla, że przyjmując powyższe założenia badacz peł- ni jedynie funkcję tłumacza – pośrednika, mającego za zadanie wyja- śniać wzajemne różnice porządków kulturowych. Jego rolą nie jest jed- nak dążenie do uniwersalizacji, do połączenia „w jedną wspólną kulturę przez duże «K»” [Bauman 1992: 22–2]. Tendencje unifikacyjne są równie silne jak różnicujące. Nie sposób bowiem wykluczyć procesów zanikania poszczególnych kultur ani ich zawłaszczenia przez większe układy kulturowe. Kultury ponowoczesne nie są zogniskowane wokół jakiejś centralnej wartości, dlatego z niezwykłą łatwością otwierają się na synkretyzm. Nawet sfera języka nie jest już elementem spajającym daną kulturę – przypomina ona raczej indywidualną perspektywę, nie mającą nic wspólnego z monolityczną strukturą. Ponadto samo pojęcie kultury jest nadużywane i stale rozszerza- ne znaczeniowo. Przykładem takiego stanu rzeczy może być termin kultury masowej. Przywykliśmy do niego, choć jego zdefiniowanie nie byłoby łatwe. Intuicyjnie jednak jesteśmy na ogół w stanie określić co ową kulturą masową jest, a co nie. Tymczasem kategoria masowości jest jedną z kluczowych we współczesnych rozważaniach o przemianach przestrzeni kulturowej. W  polskich badaniach kulturologicznych klasyczną pozycję sta- nowi monografia Antoniny Kłoskowskiej Kultura masowa . Krytyka i obrona, wydana po raz pierwszy w 1963 roku. Rozprawa owa jest nie- zwykle obszerną i usystematyzowaną publikacją. Ważnym postulatem Mass kultura, popkultura, postkultura . . . 17 badaczki jest stwierdzenie, że rzadko spotyka się rzetelne definicje kultury masowej. Dzieje się tak, zdaniem autorki, dlatego, że bywa ona identyfikowana z kulturą niższego poziomu, wulgarną, ocenianą z góry negatywnie. Tymczasem pojęcie kultury masowej powinno być „z za- łożenia neutralne i dostatecznie szerokie” [Kłoskowska 2005: 94–95]. Stąd Kłoskowska doprecyzowuje ów termin i ogranicza go do: „zjawisk współczesnego przekazywania wielkim masom odbiorców identycz- nych lub analogicznych treści płynących z nielicznych źródeł oraz do jednolitych form zabawowej, rozrywkowej działalności wielkich mas ludzkich” [Kłoskowska 2005: 95]. Przyjrzyjmy się dwóm kluczowym elementom tej definicji. Pierw- szy z nich to „wielkie masy ludzkie” czyli zbiorowi odbiorcy. Ta ka- tegoria jest w rozważaniach o współczesnej kulturze niezbędna. Od- chodzimy bowiem od relacji jednostka–kultura na rzecz mniejszej lub większej zbiorowości. Ludzi łączy jedynie przynależność do wspólnej grupy, a nie świadomość kulturowa lub wspólne wewnętrzne potrzeby, idee i kanony. Jest to bezpośredni rezultat unifikacji, urbanizacji, indu- strializacji społeczeństwa, o czym również pisze Kłoskowska4. Badacze anglosascy5, do których odwołuje się autorka Kultury masowej, wskazują, że począwszy od lat czterdziestych XX wieku spo- łeczeństwa zaczęły podlegać procesom „umasowienia”, stąd celowo stworzono adekwatną dla nich kulturę. Wcześniej kultura pojawiała się bowiem jako odpowiedź na wewnętrzne potrzeby człowieka, natomiast kultura masowa tworzona jest sztucznie – świadomie dla mas. Nie jest to już spontaniczny wytwór ludzkiej działalności, ale produkt, wywo- łany potrzebą konsumpcji i wygenerowania zysku. Niektórzy badacze 4 Podobnie zjawisko kultury masowej interpretuje włoski teoretyk Strinati, który twierdzi, że jest to „kultura tworzona przez masową technikę przemysłową i sprzedawana dla zysku masowej publiczności konsumentów”. Stanowi ona swoistą pododmianę kultury popularnej, której głównym wy- znacznikiem jest dostępność w danym kręgu kulturowym i powszechność. Zob . Strinati 1998: 22. 5 Należą do nich między innymi: Macdonald, Greenberg, Mannheim, van den Haag, Flesh, Towner, Mills, Ortega y Gasset. 18 Magdalena Majchrzyk (np. Fiske, w studium Understaining Popular Culture) sądzą jednak, że jest dokładnie odwrotnie – kultura masowa wychodzi naprzeciw ocze- kiwaniom mas i dlatego jest tak ekspansywna [Fiske 1989: 115]. Drugim elementem definicji badaczki jest „przekazywanie iden- tycznych treści”, do czego niezbędny jest jakiś kanał komunikacyj- ny. Funkcję tę przejęły całkowicie mass media, które Kłoskowska w 1963 roku nazywała „środkami masowego komunikowania się”. Ich znaczenie było dostrzegane już pół wieku temu – telewizja, radio, pla- katy służyły manipulacji opiniami i  zachowaniami ludzi. W  obecnej dobie teleinformatyzacji, wszechobecności reklam i  ekspansji Inter- netu o kluczowej roli mass mediów nie trzeba już nikogo przekony- wać. Warto jedynie przypomnieć, że wszelkie produkty kultury, które składają się na kulturę popularną, funkcjonują jednocześnie w zakre- sie dwóch ekonomii: finansowej i kulturowej. „W ekonomii kulturo- wej – pisze Fiske – inaczej niż w finansowej produkty nie przechodzą w prostej linii od produkcji do konsumpcji” [Fiske 1987: 311]. Naj- pierw mają ukształtować określone znaczenia i upodobania, wpłynąć na wytworzenie się potrzeb, później dopiero je zaspokoić. Środki audiowizualne, obok szerokich możliwości kształtowania opinii, niwelują ponadto różnice – pojęcia inny, obcy, stają się łatwe do zdefiniowania. Fakt, że identyczne przekazy w tym samym czasie do- cierają do przedstawicieli różnych nacji wpływa także na szybsze przej- mowanie obcych wzorców kulturowych, nie zawsze spójnych z daną kulturą. Innym wyznacznikiem kultury masowej jest tak zwana homogeni- zacja. Pojęcie to sformułował Macdonald, który twierdził, że polega ona na bezładnym połączeniu elementów kulturowych różnych pozio- mów i ukazaniu ich w postaci jednolitej masy, jednakowo przyswajal- nej przez wszystkich6. Zasadnicze zwycięstwo homogenizacji polegało 6 „Kultura masowa – podkreśla Macdonald – jest dynamiczną, rewolu- cyjną siłą, burzącą przegrody klasy, tradycji, smaku i zacierającą kulturalne odrębności. Miesza i rozbełtuje wszystko razem wytwarzając to, co można nazwać homogenizowaną kulturą. W ten sposób niszczy wartości, bo sądy wartościujące zakładają dyskryminację, a kultura masowa z założenia odrzuca Mass kultura, popkultura, postkultura . . . 19 jednak na czymś bardziej subtelnym – na usunięciu dystansu między elementami różnych poziomów. Niwelowane były różnice pomiędzy dawnymi opozycjami – kulturą niską i wysoką, elitarną i szeroko do- stępną, sacrum i profanum – usuwano dawną hierarchiczną gradację. Jak przypominał Macdonald, elita miała swoją kulturę wysoką, a masy – kicz. Obecnie linia graniczna jest zatarta. Wymaga to sztucznego po- szukiwania najmniejszego wspólnego mianownika kulturowego, dlate- go eliminuje się różnice i odmienności na rzecz akceptowalnej przez większość przyswajalności7. Nic więc dziwnego, że w studiach krytycz- nych rzadko spotyka się dodatnie wartościowanie kultury masowej. A przecież właśnie dzięki swej masowości kultura stała się osiągalna dla osób i całych grup społecznych, od których przez stulecia była odsepa- rowana. Eklektyczna pod względem poziomów i przedmiotów swoje- go zainteresowania kultura nie powinna być oceniana jednostronnie. Zdaniem Kłoskowskiej: Krytycy komercjalnego systemu masowej kultury zarzucają jego organi- zatorom dokonywanie standaryzacji na poziomie najmniejszego wspól- nego mianownika, tzn. sprowadzania treści i formy o walorze szerokiej atrakcyjności i  dostępności zawsze do najniższego poziomu gustów i kwalifikacji intelektualnych. Ten zarzut nie jest całkowicie usprawie- dliwiony. Można by uznać jego słuszność, gdyby zakres kultury masowej ograniczał się do symbolicznych przekazów specjalnie produkowanych na jej użytek. […] Nawet przy najskrajniejszej komercjalizacji nie re- zygnuje się z włączenia do zakresu rozpowszechnionych przedmiotów dyskryminację przeciwko komukolwiek” [Macdonald 2002: 19]. Zdaniem badacza kultura masowa w pewnej mierze kontynuuje kulturę ludową. Ludo- wa wyrastała jednak samorzutnie, z własnej potrzeby, „od dołu”, masowa zaś jest narzucana odgórnie. 7 Macdonald twierdzi: „Kultura musi być tworzona przez ludzi i dla lu- dzi, a kiedy są zorganizowani jako masa tracą swoją ludzką swoistość i war- tość. Nie łączą ich stosunki właściwe jednostkom ani członkom wspólnoty. Człowiek masy jest samotnym atomem. Masowe społeczeństwo jest tak luź- no powiązane, że szuka się najniższego wspólnego mianownika” [Macdonald 2002: 31]. 20 Magdalena Majchrzyk treści zaliczanych do kategorii kultury wyższej. Przeciwnie – manipula- torzy środków masowego komunikowania chętnie faworyzują klasyczne pozycje wielkiego skarbca kultury, które oprócz wyrobionej marki hi- storycznej posiadają tę zaletę, że nie są obciążone prawami autorskimi [Kłoskowska 2005: 318–319]. Kategorie wyższy–niższy nasuwają oczywistą analogię lepszy–gor- szy. Tymczasem Bauman, który zagadnieniom kultury współczesnej poświęcił znaczną część swojego dorobku badawczego, proponuje inną kategoryzację. Jego interpretacja wydaje się być najbliższa naszym roz- ważaniom kulturowym. Bauman łączy ze sobą pojęcia kultury masowej i popularnej, po czym oba odrzuca. Określenie kultury mianem popu- larnej, zdaniem Baumana, wynika wyłącznie z politycznej poprawności i  jest łagodniejszym określeniem kultury masowej. Unika się jedynie pejoratywnych skojarzeń ze słowem masa, choć popularna, od populus – pospólstwo, również nie konotuje się pozytywnie. Badacz zauważa ponadto, że do interpretacji współczesnych zjawisk kulturowych oba powyższe określenia kultury nic nie wnoszą, są jedynie sloganami, do których bezwiednie przywykliśmy lub do których nas celowo przyzwy- czajono. Bauman wyjaśnia swoje stanowisko w sposób następujący: Żywię też niejakie podejrzenia wobec samego zabiegu opatrywania po- jęcia „kultury” kwantyfikatorami. Widzicie państwo – jest kultura, a jest też kultura popularna (niby kultura, ale tak naprawdę śmiech i zgroza, udawanie tylko, nie twarz a gęba); kultura, ale znaczona – jak karta w ta- lii oszusta. […] Nawiasem mówiąc, czyżby przyjąć należało, że ową pierwszą czy pierwotną kulturę, nie–znaczoną, definiuje na mocy prze- ciwieństwa wobec sfałszowanej wersji to, że nie jest popularna? Bo jeśli tak (a właśnie tak opozycja sugeruje), to troska o zachowanie kastowego przywileju wyziewa z pojęciowej opozycji całkiem już nachalnie [Bau- man 2008: 307–308]. Uczony odchodzi więc od hierarchizującej koncepcji kultury na rzecz jej przemian strukturalnych – interesują go przeobrażenia we- wnątrz samej kultury i społeczeństw, które są przez nią kształtowane. Aby uniknąć oceniających określeń, Bauman proponuje termin kul-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Języki (pop)kultury w literaturze, mediach i filmie
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: