Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00451 007130 11241374 na godz. na dobę w sumie
Języki afrykańskie - ebook/pdf
Języki afrykańskie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1033-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Języki afrykańskie to unikalna na rynku polskim monografia uwzględniająca aktualny stan badań, a zarazem podręcznik akademicki i komendium wiedzy na temat języków Afryki. Zainteresuje nie tylko studentow afrykanistyki oraz etnolingwistyki, lecz także etnologów i geografów, a obfitość materiału językowego, wybór i układ charakteryzowanych zagadnień wzbogaci warsztat i wiedzę językoznawców nieafrykanistów.

Publikację cechuje niezwyka rzetelność w przedstawianiu faktów językowych pochodzących z ogromnego materiału źródłowego, jak również czytelność przekazu. Przykłady stanowiące ilustrację zagadnień teoretycznych zostały dobrane z wielką umiejętnościa i stanowią właściwą reprezentację poszczególnych rodzin i grup językowych.

Część pierwsza poświęcona jest klasyfikacji języków Afryki z danymi dotyczącymi ich rozmieszczenia, wielkości popoulacji użytkowników, statusu itp. Część druga - fonologii, trzecia - składni oraz semantyce kategorialnej, czwarta - morfologii, natomiast ostatnia omawia ewolucję afrykańskich systemów językowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

C M Y CM MY CY CMY K ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Iwona Kraska-Szlenk Alfred F. Majewicz Projekt okładki i stron tytułowych Julia Burek Redaktor prowadzący Ewa Wyszyńska Redaktor Mirosław Sobolewski Redaktor techniczny Zofia Kosińska Korektor Monika Fedorucova Opracowanie indeksu Anna Stankiewicz Skład i łamanie Dariusz Górski Publikacja dofinansowana przez Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010 ISBN 978-83-235-0541-9 ISBN 978-83-235-1033-8 (PDF) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55-31-333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Charakter badań afrykanistycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Tematyczny zakres publikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Ortografia i zasady cytowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 KOMPARATYSTYKA JĘZYKOWA I KLASYFIKACJE 1. Rodziny językowe Afryki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.1. Nazewnictwo rodzin i grup językowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.2. Charakterystyka rodzin językowych Afryki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 1.2.1. Rodzina afroazjatycka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 1.2.2. Rodzina nilosaharyjska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 1.2.3. Rodzina nigerokongijska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1.2.4. Rodzina khoisan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 1.3. Granice i status afrykańskich rodzin językowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 2. Podstawy klasyfikacji genetycznej języków Afryki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 2.1. Komparatystyka językowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 2.1.1. Porównywanie zasobu leksykalnego. Metoda masowych porównań . . . . . 40 2.1.2. Porównywanie morfemów gramatycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 2.2. Zapożyczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 2.3. Innowacje strukturalne i semantyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2.4. Rekonstrukcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 2.4.1. Metoda historyczno-porównawcza w językoznawstwie afrykańskim . . . . 48 2.4.2. Prawa głosowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 2.4.3. Rekonstrukcja wewnętrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 2.5. Geografia lingwistyczna w badaniach diachronicznych . . . . . . . . . . . . . . . 54 2.6. Świadectwa wspólnoty genetycznej rodzin językowych Afryki . . . . . . . . . . . 55 2.7. Zmiany językowe wywołane kontaktem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 FONEMY I TONY 3. Systemy fonologiczne języków afrykańskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 3.1. Spółgłoski zwarte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 3.1.1. Spółgłoski implozywne i ejektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 3.1.2. Spółgłoski labiowelarne (wargowo-tylnojęzykowe) . . . . . . . . . . . . . 71 3.1.3. Spółgłoski przydechowe (aspirowane) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 3.1.4. Spółgłoski labializowane i palatalizowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3.1.5. Mlaski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści 3.2. Spółgłoski zwarto-szczelinowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 3.3. Spółgłoski nosowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 3.4. Spółgłoski szczelinowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 3.5. Spółgłoski płynne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 3.6. Półsamogłoski (ślizgi) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 3.7. Spółgłoska wargowa jednouderzeniowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 3.8. Geminaty. Kontrastywna długość spółgłosek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 3.9. Fonemy samogłoskowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 3.9.1. Samogłoski nosowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 3.9.2. Znacząca długość samogłosek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 3.10. Dyftongi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 3.11. Afryka jako teren odrębności fonologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 4. Afrykańskie systemy prozodyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 4.1. Języki tonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 4.2. Leksykalna funkcja tonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 4.3. Gramatyczna funkcja tonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 4.4. Kontekstowa realizacja tonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 4.4.1. Zmiana wysokości tonu (downdrift i downstep) . . . . . . . . . . . . . . . 94 4.4.2. Tony ruchome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 4.4.3. Sylaba bez tonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 4.4.4. „Wędrówki” tonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 4.5. Języki akcentowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 4.6. Ton a akcent . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 4.7. Struktura sylaby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 4.7.1. Sekwencje fonemów w sylabie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 4.7.2. Sekwencje sylab w wyrazie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 5. Procesy morfofonemiczne jako zjawiska synchroniczne i diachroniczne . . . . . 104 5.1. Asymilacja i dysymilacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5.1.1. Asymilacja spółgłosek nosowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 5.1.2. Odpodobnienie (dysymilacja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 5.2. Harmonia spółgłoskowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 5.3. Harmonia wokaliczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 5.4. Kontekstowe osłabienie/wzmocnienie głoski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 5.5. Nagłosowa alternacja spółgłosek (permutacja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 5.6. Palatalizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 5.7. Labializacja i labiowelaryzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 5.8. Inne procesy morfofonemiczne i fonotaktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 5.8.1. Zwarcie krtaniowe w wygłosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 5.8.2. Metateza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 5.8.3. Analogia jako odrębny proces morfofonologiczny . . . . . . . . . . . . . 121 5.8.4. Kontrakcja i elizja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5.9. Reguły morfotoniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 SKŁADNIA ZDANIA I KATEGORIE GRAMATYCZNE 6. Kategoryzacja leksykalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 6.1. Definiowanie wyrazu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 6.2. Części mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 7 6.2.1. Kryteria wyróżniania rzeczowników i czasowników . . . . . . . . . . . . 132 6.2.2. Przymiotniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 6.2.3. Przysłówki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 6.2.4. Liczebniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 6.2.5. Nominalne formy czasownika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 6.2.6. Zaimki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 6.2.7. Przyimki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 6.2.8. Partykuły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 6.3. Ideofony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 7. Zdanie pojedyncze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 7.1. Szyk wyrazów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 7.1.1. Modyfikacje szyku zdania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 7.1.2. Szyk wyrazów a rekonstrukcje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 7.2. Emfaza (focus) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 7.3. System zgody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 7.4. Odrębności typologiczne zdań języków afrykańskich . . . . . . . . . . . . . . . 168 8. Różnice typologiczne języków a wyrażanie relacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 8.1. Typologia morfologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 8.2. Typologia składniowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 8.3. Kategorie leksykalne w kontekście zdaniowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 8.3.1. Klasy i rodzaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 8.3.2. Liczba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 8.3.3. Przypadek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 8.3.4. Strona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 8.3.5. Tryb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 8.4. Kategorie zaznaczane w określonych typach struktur . . . . . . . . . . . . . . . 185 8.4.1. Przechodniość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 8.4.2. Osobowość (żywotność) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 8.4.3. Lokatywność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 8.4.4. Nazwy części ciała w wyrażaniu relacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9. Konstrukcje złożone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.1. Kompozycje leksykalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.1.1. Złożenia nominalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.1.2. Rzeczowniki złożone wyrażające posiadanie . . . . . . . . . . . . . . . . 194 9.1.3. Człony nominalne w apozycji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.1.4. Złożenia czasownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.2. Związki frazeologiczne z czasownikami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3. Zdania z czasownikiem posiłkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 9.4. Orzeczenie z dopełnieniem pokrewnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 9.5. Zdanie w funkcji członu nominalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 9.6. Seryjne konstrukcje czasownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 9.6.1. Semantyczne typy seryjnych konstrukcji czasownikowych . . . . . . . . 201 9.6.2. Czasowniki tworzące konstrukcje seryjne . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 9.6.3. Konstrukcje seryjne w historycznym rozwoju języków . . . . . . . . . . 206 10. Zróżnicowanie strukturalnych wzorów zdań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 10.1. Zdania egzystencjalne i posesywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 10.1.1. Zdania bezczasownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis treści 10.1.2. Konstrukcje nieczasownikowe w wyrażaniu znaczeń egzystencjalnych . 212 10.1.3. Konstrukcje nieczasownikowe w wyrażaniu znaczeń posesywnych . . . 215 10.2. Zdania pytające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 10.2.1. Pytania rozstrzygające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 10.2.2. Pytania uzupełniające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 10.3. Zdania rozkazujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 10.4. Zdania zaprzeczone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 10.4.1. Morfemy negacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 10.5. Zdania złożone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 10.5.1. Zdania względne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 BUDOWA MORFOLOGICZNA WYRAZÓW 11. Status gramatyczny morfemów. Fleksja i derywacja . . . . . . . . . . . . . . . . 231 11.1. Struktura morfologiczna wyrazu w paradygmacie fleksyjnym . . . . . . . . . . 231 11.2. Derywacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 11.3. Współistnienie morfemów fleksyjnych i derywacyjnych . . . . . . . . . . . . . 238 11.4. Znaczenie reduplikacji w strukturze morfologicznej . . . . . . . . . . . . . . . 239 11.4.1. Reduplikacja jako proces morfologiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 12. Morfologia rzeczownika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 12.1. Morfemy klas nominalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 12.1.1. Podklasy rzeczownikowe o wspólnych cechach formalnych . . . . . . . 248 12.2. Morfemy rodzaju/liczby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 12.3. Rodzaje konstrukcji dopełniaczowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 12.3.1. Status constructus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 12.3.2. Konstrukcja z partykułą dopełniaczową . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 12.3.3. Konstrukcja dopełniaczowa w językach z klasami . . . . . . . . . . . . 254 12.3.4. Konstrukcja bez partykuły dopełniaczowej . . . . . . . . . . . . . . . . 255 13. Morfologia czasownika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 13.1. Klasy czasownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 13.2. Morfemy koniugacji czasownikowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 13.2.1. Zaimki podmiotowe i dopełnieniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 13.2.2. Wyrażanie czasów i aspektów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 13.3. Morfemy tematów czasownikowych (verbal extensions) . . . . . . . . . . . . . 267 EWOLUCJA SYSTEMÓW JĘZYKOWYCH 14. Procesy gramatykalizacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 14.1. Przekształcenia w obrębie jednostek leksykalnych . . . . . . . . . . . . . . . . 274 14.2. Gramatykalizacja konstrukcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 14.3. Gramatykalizacja funkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 14.4. Gramatykalizacja jako przekształcenie systemowe . . . . . . . . . . . . . . . . 283 15. Języki pidgin i kreolskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 15.1. Pidgin English . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 15.2. Uproszczone wersje francuskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 15.3. Afrykańskie języki typu pidgin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 15.4. Język kreolski jako typ struktury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 9 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 ANEKSY Aneks nr 1: Mapa językowa Afryki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 Aneks nr 2: Rodziny językowe Afryki w klasyfikacji Josepha Greenberga (1963) . . . . 302 Aneks nr 3: Rodziny językowe Afryki i ważniejsze języki w nowych ujęciach klasyfikacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 Aneks nr 4: Klasyfikacja języków Afryki Josepha Greenberga a jej modyfikacje . . . . . 305 Aneks nr 5: Symbole fonetyczne i znaki diakrytyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 Aneks nr 6: Bajka w języku hausa Hasara da Riba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 Aneks nr 7: Bajka w języku suahili Mwanamke na paka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 Aneks nr 8: Bajka w języku amharskim Milas-inna ğoro-wočč . . . . . . . . . . . . . . 314 Indeks języków i grup językowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 Indeks terminów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów Acc – biernik Active – strona czynna Adj – przymiotnik Ana – zaimek anaforyczny ang. – język angielski, zapożyczenie z języka angielskiego ANSQ – rzeczowniki nazywające jakości (Ab- stract Nouns of Sensory Quality) Apl – forma aplikatywna ar. – język arabski, zapożyczenie z języka arab- skiego ASP – morfem aspektu ATR – Advanced Tongue Root (artykulacja z przesunięciem obsady języka ku przo- dowi) Aux – czasownik posiłkowy C – spółgłoska Caus – morfem formy sprawczej (kauzatyw- COMPL – aspekt dokonany CON – spójnik COND – morfem zdania warunkowego, zdanie CONS – morfem wyrażający następstwo czyn- CONT – aspekt niedokonany Cop – kopuła, spójka Dat – celownik Def – określoność, rodzajnik określony Dem – zaimek wskazujący Det – zaimek wskazujący, rodzajnik okreś- DO – dopełnienie bliższe Du (du) – liczba podwójna Emf – emfaza Excl – liczba mnoga wyłączająca (eksklu- lony zyjna) nej) warunkowe ności Ext – morfem derywacyjny czasownika f – rodzaj żeński Foc – morfem emfazy (focus) franc. – język francuski, zapożyczenie z języka francuskiego FUT – czas przyszły G – spółgłoska geminowana Gen – morfem dopełniacza, partykuła dopełnia- czowa Ger – gerundivum H – ton wysoki HABIT – czynność zwyczajowa ICP – zaimek w czasownikach nieprzechodnich (Intransitive Copy Pronoun) IDEO – ideofon Imp – zaimek nieosobowy IMPER – rozkaźnik imperf. – temat form niedokonanych (imperfek- IMPF – aspekt niedokonany, temat imperfek- tywny) tywny Incl. – liczba mnoga włączająca (inkluzyjna) Indef – nieokreśloność, rodzajnik nieokreś lony Infin – bezokolicznik Infl – morfem fleksyjny (sufiks) czasownika Inst – narzędnik IO – dopełnienie dalsze (Indirect Object) JUNK – łącznik kl. – klasa gramatyczna, morfem klasy L – ton niski Let – morfem ‘życzący’, wyrażający intencje, morfem trybu życzącego Loc – morfem lokatywności, przyimek loka- tywny LOC – zaimek lokatywny (‘tu’, ‘tam’) Log – zaimek logoforyczny m – rodzaj męski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wykaz skrótów port. – język portugalski, zapożyczenie z języ- ka portugalskiego Poss – zaimek dzierżawczy Post – poimek POT – czynność możliwa w przyszłości (poten- cjalna) raźniejszego PRAES – czas teraźniejszy, morfem czasu te- Prep – przyimek PROG – aspekt progresywny Q – zaimek pytajny, partykuła pytajna REC – forma wzajemna (recyprokalna) RED – reduplikacja Refl – zaimek zwrotny, strona zwrotna Rel – (zaimek) względny S – morfem emfazy podmiotu Sg (sg) – liczba pojedyncza Subj – zaimek podmiotowy TENSE – morfem czasu Top – podmiot logiczny, morfem tematu V – czasownik VN – imię odczasownikowe (rzeczownik od- słowny) w – rodzaj wspólny M – ton średni Med – strona medialna MedPass – strona mediopasywna Mod – wykładnik modalności, partykuła mo- dalna N – rzeczownik NARR – aspekt narratywny Neg – morfem negacji Nieokr. – czas (aspekt) nieokreślony Nieosob. – nieosobowa forma czasownika Nom – mianownik O – morfem emfazy dopełnienia Obj – dopełnienie Okr – artykulacyjne zaokrąglenie samogłoski OTW – samogłoska otwarta, cecha otwartości samogłoski P – partykuła PAA – protoafroazjatycki Pass – strona bierna PAST – morfem czasu przeszłego PERF (perf.) – aspekt dokonany, temat form dokonanych (perfektywny) Pl (pl) – liczba mnoga pol. – polskie, po polsku ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Charakter badań afrykanistycznych Terminem „języki afrykańskie” określa się przede wszystkim języki wywodzące się z kontynentu afrykańskiego. Według ocen specjalistów, na aktualnej mapie Afryki jest ich około 2 tysięcy1. Jeśli za kryterium ich ważności przyjmiemy liczbę użytkowników, to granicę pół miliona przekroczy około 50 z nich, a wśród pozostałych znajdzie się wiele języków małych grup, liczących od kilku do kilkuset tysięcy. Największe znaczenie ma suahili z liczbą około 50 milionów mówiących, wśród których są także użytkownicy dwu- i wielojęzyczni, zachowujący swój rodzimy język. Od 10 do ponad 25 milionów rodzimych użytkowników mają inne „wielkie” języki Afryki, takie jak hausa, fulfulde, joruba, ibo, amharski, oromo. Ponieważ hausa i amharski używane są także w komunikacji międzyet- nicznej, ich zasięg jest większy. Jeszcze dłuższa jest lista języków z liczbą mówiących lokowaną w przedziale 5–10 milionów. Zalicza się do nich m.in. chichewa [cziczeua] (znany też jako nyanja [njandża]), zulu, shona [szona], somali, tigrinya (tigrinia), more, kikongo, kikuyu (gikuyu), akan, tshiluba [cziluba], kinyarwanda [kinjaruanda], sesotho, xhosa [khosa]. Wśród języków afrykańskich są też takie, których liczba mówiących sięga zaledwie kilkuset osób (hadza w Tanzanii). Na kontynencie afrykańskim można też śledzić proces ginięcia języka. Przykładem jest ongota z południowo-zachodniej Etiopii, który w roku 2000 miał zarejestrowanych 19 użytkowników. Nie wszystkie języki używane w Afryce powstały na tym kontynencie. Arabski, język Afryki Północnej, upowszechnił się wraz z podbojami i migracjami ludności między VII a XI wiekiem. Języki europejskie – angielski, francuski, portugalski, przyniesione do Afry- ki w epoce kolonialnej, utrwaliły swą funkcję komunikacyjną już w niepodległych pań- stwach. Języki takie jak afrikaans z południowej Afryki czy zachodnioafrykański Pidgin English mają europejskie korzenie, choć powstały już w Afryce i są zaliczane do języków afrykańskich. Narodowe odmiany języków europejskich (np. Nigerian English) można także uznać za afrykańskie, szczególnie zasadnie tam, gdzie tak określają je użytkownicy. Malgaski, język Madagaskaru, jest także afrykański, chociaż reprezentuje rodzinę austro- nezyjską. W badaniach afrykanistycznych odrębnie ujmowane są języki Afryki na południe od Sahary, które tworzą osobny obszar geograficzny i lingwistyczny. Afrykanistyka, zajmu- 1 Według katalogu Ethnologue... (Gordon 2005) w Afryce używane są aktualnie 2 092 języki, co stanowi 30,3 języków świata. Liczba użytkowników tych języków wynosi 675 887 tysięcy, czyli 11,8 światowej populacji. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wstęp jąca się językami i kulturami Afryki, rozwijała się, mając w tle odniesienie głównie do tego obszaru. Zainteresowanie północnymi rejonami Afryki, zwłaszcza ich częścią wschod- nią, tradycyjnie zaliczane do egiptologii, semitystyki lub etiopistyki, długo sytuowało się poza obrębem afrykanistyki. Rozwijające się intensywnie w ostatnich kilku dziesięciole- ciach badania diachroniczne w zupełnie innym świetle ukazały podziały odnoszące się do języków afrykańskich i przyczyniły się do integracji różnych środowisk badaczy. W tym świetle coraz częściej w badaniach lingwistycznych językami afrykańskimi określa się wszystkie języki używane na kontynencie i jego przybrzeżnych wyspach. Liczba języków afrykańskich, podawana w odniesieniu do rodzin, grup i całego kon- tynentu, musi pozostać liczbą przybliżoną. Jest to skutek nieadekwatności kryteriów od- różniania języka od dialektu, przyjętych gdzie indziej (m.in. w językach europejskich), do sytuacji językowej Afryki. Nie można w Afryce uznawać za język tylko taki, który ma rangę języka państwa, a za dialekt taki, który funkcjonuje w wymiarze lokalnym. Wiele języków wielkich społeczności (często podzielonych granicami państw), należałoby uznać za dialekty, co w odniesieniu m.in. do kikuyu, kamba, luo, sukuma z Kenii i Tanzanii (z ponad milionem użytkowników) byłoby trudne do zaakceptowania. Drugie kryterium często przywoływane przy odróżnianiu języka od dialektu to przeciwstawienie języka stan- dardowego, zaświadczonego w języku pisanym, jego wersji niestandardowej, niemającej ustabilizowanych reguł zapisu, odpowiadającej dialektowi. W Afryce to rozróżnienie też nie jest wystarczające do postawienia granicy między językiem a dialektem. Ranga kon- kretnej odmiany języka zależy bowiem także od innych czynników. Często jeden z wa- riantów tego samego języka (jak np. anglo języka ewe) ma status wyższy niż inne (agu, be), ale wynika to z historycznych (głównie politycznych) uwarunkowań, a nie tradycji piśmienniczej. Tam, gdzie proces standaryzacji jest zaawansowany, często normę wypra- cowuje się z odwołaniem do systemu jednego lub nawet kilku dialektów. Wiele odmian dialektalnych języków afrykańskich ma bogatą literaturę (dialekt sokoto języka hausa, dialekty kimvita i kiamu języka suahili), podczas gdy norma będąca wynikiem ustaleń standaryzacyjnych, powszechna w tekstach pisanych, często nie ma rodowitych użytkow- ników. Odrębność niektórych odmian jest trudna do uchwycenia na obszarze, gdzie tworzy się continuum dialektalne, a język stopniowo podlega zmianom, by osiągnąć taki ich sto- pień, który uniemożliwia porozumienie. Większość języków afrykańskich, zwłaszcza tych sytuowanych na południe od Saha- ry, nie ma tradycji piśmienniczych, przynajmniej na tyle istotnych, aby dokumentować wcześniejsze fazy rozwoju języków. Nie znaczy to jednak, że brak jest jakichkolwiek źródeł informujących o przeszłości. Dostarcza ich tradycja ustna, przechowująca w pamię- ci pokoleń genealogie, historie panowania władców politycznych lub religijnych, wojen, wędrówek, w tym także historię samych języków. Wiedza o językach afrykańskich jest podstawowym źródłem poznania Afryki, ponie- waż poznanie języków przyczynia się także do poznania rzeczywistości pozajęzykowej, mało dostępnej z powodu niedostatku innych źródeł. Tym samym jest to także wiedza należąca do historii, socjologii, antropologii, literatury, sztuki. Przeszłością języków zaj- muje się językoznawstwo diachroniczne, badające więzy pokrewieństwa, historię kontak- tów na danym obszarze, historię języków i historię ludów, które się nimi posługują. Z tego punktu widzenia ważność języków określa się przydatnością do badań historycznych, a nie liczbą ich użytkowników. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Tematyczny zakres publikacji 15 Wiedza o językach afrykańskich jest także częścią dorobku językoznawstwa ogólnego, ponieważ dotyczy ogromnego bogactwa systemów językowych. Stan opisania języków afrykańskich jest ciągle niezadowalający, a wobec zagrożenia niektórych z nich rychłym wymarciem prowadzenie prac dokumentacyjnych oznacza wyścig z czasem. Stąd tak waż- ne dla afrykanistycznego profilu naukowego są badania terenowe (field research), których rezultatem są pierwsze grama tyki czy słowniki nieznanych dotąd języków lub choćby listy słów. Trzeba jednak stwierdzić, że materiał już zgromadzony pozwala prowadzić na sze- roką skalę badania porównawcze i interpretować poszczególne systemy językowe zarów- no w kontekście ogólnoafrykanistycznym, jak i z odniesieniem do teorii ogólnojęzyko- znawczych. Wymierne rezultaty tych prac są widoczne szczególnie wyraźnie w dwóch płaszczyznach: w interpretacji historii języków i w typologii. Tematyczny zakres publikacji Osiągnięcia badawcze afrykanistyki rozproszone są w licznych tomach prezentujących wiedzę środowisk, grup, pojedynczych językoznawców. Stosunkowo niedawno podjęte zostały wysiłki integracyjne zarówno w płaszczyźnie organizacyjnej2, jak i w ujmowaniu kwestii językowych Afryki przekrojowo w skali całego kontynentu3. Powstałe w tym nur- cie publikacje (Heine, Nurse 2000; Platiel, Kabore 1998, tomy artykułów kongresowych) były inspiracją do powstania podobnej publikacji także w języku polskim. Książka Języki afrykańskie powstała z myślą o udostępnieniu bogatej wiedzy o języ- kach afrykańskich wszystkim tym, których interesuje językoznawstwo, stawiające tezy i szukające dowodów opartych na faktach językowych, poszukujące uniwersaliów i bada- jące strukturalne możliwości języków w kodowaniu znaczeń. Ze zrozumiałych względów nie może to być prezentacja wszystkich języków afrykańskich, jest to raczej przykład różnorodności środków gramatycznych i sposobów konceptualizacji pojęć, często istotnie odmiennych od tych, które znane są z języków europejskich. Języki afrykańskie były już tematem kilku publikacji w języku polskim (Piłaszewicz, Rzewuski 2004, Ohly 1974, Frajzyngier 1969), w których można znaleźć informacje o wy- różniających się cechach afrykańskich systemów językowych, terminologię dotyczącą niektórych zjawisk, jak też nazwy samych języków. Niniejsza publikacja ma na celu po- kazanie języków afrykańskich z bliska, przedstawienie ich osobliwości strukturalnych wraz z ilustracją w formie przykładów. Czytelność tych przykładów (przy nieznajomości samych języków) zapewnia powszechne w takich sytuacjach „przemorfemowanie”, które pokazu- je, z jakich elementów podstawowych, zaznaczanych w słownikach jako odrębne wyrazy, a w gramatykach jako odrębne morfemy, składa się dana konstrukcja. Odrębności typolo- 2 Pierwszy Kongres Językoznawstwa Afrykanistycznego, grupujący specjalistów zajmujących się ję- zykami różnych regionów geograficznych i różnych rodzin językowych Afryki, odbył się w Kwaluseni (Suaziland), w 1994 r., czyli ponad sto lat po rozpoczęciu badań nad językami Afryki. Kolejne kongresy odbywały się już co trzy lata: w 1997 r. w Lipsku ( Niemcy), w 2000 r. w Lomé (Togo), w 2003 r. w Rutgers (USA), w 2006 r. w Addis Abebie (Etiopia). 3 Ważną publikacją na temat bogactwa struktur języków afrykańskich jest książka E. Wel mersa African Language Structures z 1973 r. Przez wiele lat stanowiła ona główne, często cytowane w pracach języko- znawczych źródło wiedzy o językach afrykańskich. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 16 Wstęp giczne języków polegają bowiem nie tylko na odmiennych sekwencjach dźwięków (fone- mów) tworzących wyrazy, ale i na osobliwościach logicznych zestawień pojęć pozwalają- cych wyrazić znaczenie. Książka odwołuje się do dorobku językoznawstwa afrykańskiego w Europie, Amery- ce i Afryce, ale jest też wyrazem polskich osiągnięć w badaniach nad językami Afryki, zwłaszcza nad językiem hausa, suahili i amharskim, które tradycyjnie stanowią trzon afry- kanistyki uniwersyteckiej. Polska afrykanistyka jest dyscypliną młodą, powstałą dopiero w latach 60. XX wieku, która swój profil kształtowała nie tylko pod wpływem wzmożonych zainteresowań odradzającym się kontynentem afrykańskim, ale także w nawiązaniu do rozwiniętych w owym czasie badań z zakresu językoznawstwa chamito-semickiego i badań o profilu historycznym. Nowym ujęciem w stosunku do wcześniejszych publikacji jest pokazanie afrykanistycznego dorobku językoznawstwa diachronicznego, którego rezultatem jest ustabilizowany podział języków afrykańskich na rodziny, nie tylko w formie propo- zycji klasyfikacyjnych, ale także z uwzględnieniem metodologicznych podstaw badania historii języków na podstawie danych synchronicznych. Zasadnicze rozdziały książki dotyczą typologii języków afrykańskich, ale nie ma w nich grupowania języków Afryki według podobieństw typologicznych. Opis dotyczy raczej cech języków afrykańskich rozpoznanych na głównych poziomach ich struktury: fonologii, morfologii i składni. Pod uwagę brane są cechy uznane za powszechnie wystę- pujące w językach afrykańskich (w językach przynajmniej jednej z rodzin), jak też cechy występujące tylko w językach afrykańskich i niespotykane (lub rzadko spotykane) poza Afryką. Kolejność opisywanych zagadnień wynika z przekrojowego charakteru publikacji i przypisania w niej nadrzędnej roli składni, w tym zwłaszcza charakterystycznym dla języków afrykańskich regułom organizacji zdania. Kwestie dotyczące budowy morfolo- gicznej są ich naturalną konsekwencją i rozwinięciem. Źródłem cytowanych przykładów są opisy języków afrykańskich, gramatyki, opraco- wania zagadnień językowych i językoznawczych, zaznaczane w tekście. Dla części przy- kładów zachowanych w formie notatek sporządzonych podczas konferencji afrykanistycz- nych, dyskusji czy przypadkowych spotkań z danymi językowymi brak jest odniesień bibliograficznych, ale takie przykłady pojawiają się rzadko i tylko na poparcie innych stwierdzeń. Pewną (choć relatywnie niewielką) rolę odgrywają w opisie własne badania autorki, odnoszące się głównie do języka hausa i innych języków czadyjskich. Ortografia i zasady cytowania Nazwy języków są podawane w wersjach, w jakich funkcjonują w standardowej or- tografii kraju, z którego pochodzą. Przy ich odczytywaniu uwzględnia się na ogół zasady Alfabetu dla Afryki4, w którym utrwalono zapis wielu nazw własnych. Według tych zasad /c/ i /j/ są znakami spółgłosek zwarto-szczelinowych o artykulacji palatalnej (pol. [cz], [dż]), /w/ odpowiada półspółgłosce dwuwargowej (pol. /ł/ lub /u/), a /y/ półspółgłosce 4 Pierwsze ogólne zasady stosowania łacińskiego alfabetu do zapisu języków afrykańskich sformułował w 1928 r. zespół Międzynarodowego Instytutu Afrykanistego (IAI) pod kierownictwem D. Westermanna. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Ortografia i zasady cytowania 17 palatalnej (pol. [j]). Tak więc ijo = [idżo], awiya [ałija, auija], janjero [dżandżero]. Od tych reguł spotyka się wyjątki, do których należy używanie znaku ch także dla głoski [cz], tak jak w języku chichewa [cziczeua], alternatywnie posługującego się nazwą „nyanja” [njandża] oraz języków chagga [czagga] i mocha [mocza]. Ortografia niektórych języków zachodniej Afryki (hausa, fulfulde) przewiduje noto- wanie spółgłosek glotalizowanych (artykulacyjnie uzupełnionych o zwarcie krtaniowe) za pomocą liter „haczykowatych” /ɓ/, /ɗ/, /ƙ/. Także inne znaki stosowane do zapisu języków afrykańskich pochodzą z alfabetu fonetycznego (np. /ŋ/ dla tylnojęzykowej spółgłoski n, /ʃ/ dla odpowiednika polskiego [sz], choć w tym ostatnim przypadku spotykamy także /sh/, na przykład w shona [szona], shilluk [szilluk]5. W języku bambara odrębne znaki (na oznaczenie fonologicznie odrębnych głosek) mają spółgłoski nosowe /m/, /n/, /ɲ/ i /ŋ/, np. ŋana ‘bohater’, ɲɛ ‘oko’, na ‘sos’ (Konaré 1998: 10). Spośród dwuznaków wyróżniają się spółgłoski palatalizowane (/ky/, /gy/, /fy/, labializowane z elementem wargowym (/kw/, /gw/, /zw/, etc.) i labiowelarne (/kp/, /gb/). Ich artykulacja i miejsce w systemie fonologicz- nym języków przedstawione są odrębnie (por. 3.1.4.), natomiast wykaz symboli fonetycz- nych i znaków diakrytycznych stosowanych w językach afrykańskich zawiera aneks nr 5. W odniesieniu do samogłosek ortografia języków standaryzowanych przewiduje czę- sto notowanie pięciu podstawowych jednostek systemu (i, e, a, o, u), choć i tu są języki uwzględniające inny zapis, np. w joruba ẹ (= ɛ), ọ (= ɔ). W wielu językach stosuje się odrębne znaki dla większej liczby fonemów samogłoskowych, jak w bambara, gdzie stan- dardowa ortografia przewiduje notowanie siedmiu samogłosek: a, e, ɛ, i, o, ɔ, u, np.: I ka kɛnɛ? ‘Czy jesteś zdrowy?’ Tɔɔrɔ tɛ ‘Tak, nic mi nie jest’ (Konaré 1998: 16). Dodatkowo rejestr znaków powiększają długie samogłoski (notowane zwykle przez podwojenie lub zaznaczane poziomą kreską nad samogłoską (ā) oraz diakrytyki, np. / / stosowany w niektórych opracowaniach do zaznaczania fonetycznych cech artykulacji dźwięków, np. nosowości, jak w wyrazie ’u῀ῖ ‘żyć’ w nama. Notację tonu, w której znak / / wskazuje ton niski, znak / / ton wysoki, stosuje się w poszczególnych językach z od- niesieniem do reguł dystrybucji, na przykład w językach tonalnych bantu notuje się zwy- kle tony wysokie (sylaby bez oznaczenia tonu mają wówczas ton niski), podczas gdy w hausa i innych językach czadyjskich zaznacza się tylko ton niski, a wysoki pozostawia bez notacji. Odrębnie notuje się połączenie tonu wysokiego i niskiego na jednej sylabie (znak / /). Dodatkowe znaki wprowadza się w językach z większą liczbą tonów. W języ- ku ewe, gdzie ton nie jest z reguły notowany, pojawia się potrzeba zaznaczenia opozycji tonalnej tam, gdzie bez znaków tekst pisany byłby dwuznaczny. W szczególności dotyczy to zaimków (zaimek mí ‘my’ musi posiadać znak tonu wysokiego, gdyż inaczej mógłby być odczytany jako mi ‘wy’, podobnie frazy ekpɔwò ‘on zobaczył ciebie’, ekpɔwo ‘on zobaczył ich’ nie będą zinterpretowane poprawnie bez zaznaczenia tonu). Brak adekwatności większości systemów ortograficznych względem systemów fono- logicznych powoduje, że w cytowanych źródłach znajdziemy różne zapisy wyrazów tego samego języka. Na przykład w hausa ortografia standardowa przewiduje notację wyrazu magana (‘rozmowa’) bez dodatkowych diakrytyków zaznaczających tony i długość samo- 5 Dość znamienną odrębność na tle standardów ortograficznych języków afrykańskich wykazuje język joruba, w którym głoska [sz] zapisywana jest za pomocą litery s, np. asọ ‘ubranie’. W ten sposób utrwalo- na została ortografia misyjna S. Crowthera z lat 80. XIX w. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 18 Wstęp głoski, podczas gdy w pracach językoznawczych znajdziemy ten wyraz w postaci màganā lub też màganàa. Także nazwy samych języków funkcjonują często w kilku wersjach ortograficznych. Zwłaszcza języki niestandaryzowane, opisane przez językoznawców z uwzględnieniem ich istotnych cech fonologicznych, mają zarówno w przykładach, jak też w samej nazwie języka, znaki alfabetu fonetycznego, np. „gɛ” (alternatywnie „gen”), „mòoré” („moore”). W niniejszej prezentacji stosuje się preferencje dla nazw uznawanych za rodzime, najczęściej za autorami cytowanych prac. Alternatywne polskie nazwy stosuje się tam, gdzie można mówić o ustabilizowanej pisowni, np. „joruba”, „suahili”, „bedża” (zamiast odwołania się do form „yoruba”, „swahili”, „beja”), lub wówczas, gdy akceptowana jest ich spolszczona wersja (np. „somalijski”, „berberski”, „amharski”, „języki czadyjskie”). Niektóre nazwy mają więc dwie formy, np. „ibo” i „igbo”, a wiele nazw języków bantu funkcjonuje albo łącznie z prefiksem klasy nominalnej oznaczającym ‘język’ (kikongo, kinyarwanda, sesotho), albo bez niego (kongo, rwanda, sotho), co stwarza dodatkowe komplikacje przy ich identyfikacji. W nazwie „kikuyu”/„gikuyu” akceptowana jest alter- nacja fonologiczna, ale nie wariant bez prefiksu. W cytowanych w tej książce przykładach zachowana zostaje oryginalna notacja tonów i znaków diakrytycznych, stosowana w źródłach. Tam, gdzie brak dodatkowych wyjaśnień, znak ( ) służy do oznaczania tonu niskiego, ( ) dla tonu wysokiego, (  ) dla wznosząco- -opadającego, a podwojenie lub znak ( ) dla wzdłużenia samogłoskowego (aa/ā), jak w przykładach hausa ƙawàataa (ƙawă̂tā) ‘upiększać’, mùtûm ‘człowiek’. Ilustracją zjawisk gramatycznych i innych reguł tworzenia zdań w językach afrykań- skich są trzy bajki zamieszczone w aneksach książki: bajka w języku hausa (aneks nr 6), w języku suahili (aneks nr 7) i w amharskim (aneks nr 8). Podziękowania Książka Języki afrykańskie jest wynikiem wieloletnich doświadczeń afrykanistycznych i obcowania z literaturą na temat języków afrykańskich. Trudno byłoby wymienić wszyst- kich, którzy swoją wiedzą, przekazanymi mi materiałami i oceną moich własnych prac przyczynili się do powstania tej publikacji. Bezpośrednie odniesienia źródłowe zamiesz- czone są w tekście. W tym miejscu chciałabym podziękować koleżankom z Zakładu Ję- zyków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizującym się w językach czę- sto przywoływanych w pracy, a mianowicie Iwonie Krasce-Szlenk i Zofii Podobińskiej, z którymi konsultowałam przykłady języka suahili, oraz Laurze Łykowskiej i Ewie Wołk, bez których język amharski nie byłby w książce reprezentowany. Nina Pawlak ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Komparatystyka językowa i klasyfikacje ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Rodziny językowe Afryki Wobec braku tradycji piśmienniczych i źródeł zaświadczających wcześniejsze etapy rozwoju języków, w afrykanistyce rozwija się intensywnie komparatystyka odwołująca się do danych synchronicznych, której wnioski służą interpre towaniu historii języków. Wartość współczesnych danych dla badań dia chronicznych jest duża, ponieważ wiele języków ma liczne wersje dialektalne, co oznacza, że nie wykształciła się w nich jedna norma, która przyspiesza rozwój języka, ujednolica leksykę i składnię i zaciera warianty zachowujące wcześniejsze stadia rozwoju języka. Taka sytuacja wymaga jednak zgromadzenia ogrom- nej liczby danych, które mogłyby dać podstawę do badań porównawczych. Mimo wielu ograniczeń, językoznawstwo afrykanistyczne odnotowuje istotne osiąg- nięcia w ustaleniu pokrewieństwa genetycznego języków Afryki, wnosząc jednocześnie swój wkład do metodologii badań diachronicznych nad językami niemającymi tradycji piśmienniczej. Wśród tych osiągnięć jest klasyfikacja Josepha Greenberga, która wytycza granice genetycznie uwarunkowanych wspólnot językowych w Afryce. Klasyfikacja uka- zała się w formie jednolitej publikacji w roku 1963 jako The Languages of Africa (wcześ- niej znana z artykułów w czasopismach) i nie zmieniła się w sposób istotny do dziś, mimo licznych kontrowersji, z jakimi była przyjmowana na początku. Według tej klasyfikacji w Afryce używa się języków należących do czterech odrębnych rodzin: afroazjatyckiej, kongokordofańskiej (inaczej nigerokongijskiej), nilosaharyjskiej i khoisan (zob. aneks nr 2). 1.1. Nazewnictwo rodzin i grup językowych Dość istotną modyfikacją klasyfikacji J. Greenberga w stosunku do wcześniejszych, niekiedy już ugruntowanych poglądów na temat języków Afryki, były same nazwy rodzin i grup językowych. Wraz z tą klasyfikacją pojawiła się nazwa „języki afroazjatyckie”1, która przyjęła się powszechnie wśród afrykanistów, jednak z jej akceptacją w szerszym środowisku językoznawców (a tym bardziej specjalistów innych dyscyplin) były i nadal są problemy. W użyciu pozostaje nazwa „języki chamito-semickie”, uznawana za alterna- tywną wobec nazwy „języki afroazjatyckie”, choć jej człon „chamicki” wnosi tu błędną informację o odrębności odgałęzienia chamickiego. Hipoteza taka została odrzucona przez M. Cohena już w latach 20. ubiegłego wieku, ale silne przywiązanie uczonych do terminu 1 W wersji angielskiej nazwa ma kilka wariantów: najbardziej popularna to Afroasiatic, ale spotyka się także Afrasian i Afrasan. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 1. Rodziny językowe Afryki „chamicki” znajduje w dalszym ciągu odzwierciedlenie w publi kacjach, także polskich o charakterze encyklopedycznym (Zaborski 1996: 15). W ramach rodziny afroazjatyckiej nazewnictwo grup ma także swoje warianty, wyni- kające z istnienia alternatywnych określeń lub też ich przekładów. Wyróżnia się pod tym względem język berberski2, zwany językiem libijsko-berberskim (niekiedy błędnie berbe- ryjskim) lub językami (libijsko-)berberskimi. Przekład na język polski nazwy języków używanych w dorzeczu rzeki Omo (języki „omockie” obok „omotyckie” – za angielską wersją Omotic) też nie ma ujednoliconej wersji, jednak takie alternacje nie powodują problemów komunikacyjnych. Zasługą Greenberga jest wprowadzenie do obiegu nauko- wego (a z czasem także do zestawu określeń potocznych) nazwy „języki czadyjskie”3, odnoszącej się do grupy języków Afryki subsaharyjskiej wchodzących w skład rodziny afroazjatyckiej. Określenie innej rodziny, ustanowionej przez J. Greenberga pod nazwą „kongokordo- fańska”, przeszło metamorfozę mało zauważoną poza gronem specjalistów. Od roku 1989, kiedy ukazała się publikacja The Niger-Congo languages (Bendor-Samuel 1989) z nową wewnętrzną klasyfikacją rodziny, która zanegowała odrębność języków kordofańskich, zasadne stało się używanie nazwy „nigerokongijska” (Niger-Congo). Bardzo szybko nazwa ta przyjęła się w nauce, zyskała też miano etykiety języków afrykańskich zajmujących największe obszary kontynentu, rozciągające się od Senegalu na zachodzie po wybrzeże Oceanu Indyjskiego na wschodzie i sięgające jego południowych brzegów. Do rodziny nigerokongijskiej należy wiele grup językowych, których nazwy różnymi drogami przeni- kały do publikacji o językach Afryki, nie nadążając przy tym za ich zmianami wynikają- cymi z rozwoju wiedzy o cechach strukturalnych i związkach genetycznych poszczególnych języków. Już J. Greenberg umieścił w swej klasyfikacji grupę języków mande, której nazwa zastąpiła lepiej ugruntowaną poza językoznawstwem nazwę „manding” („mandingo”)4. Wraz z tą klasyfikacją pojawiła się też nazwa „języki zachodnioatlantyckie”, odnosząca się m.in. do wielkich języków Afryki Zachodniej wolof, serer, fulfulde. W ujęciu odpo- wiadającym nazwie „nigerokongijska” kryją się one pod nazwą „języków atlantyckich”. Późniejsze wersje klasyfikacji języków nigerokongijskich wprowadziły istotną zmianę w identyfikacji grupy kwa, która dostatecznie długo (od II poł. XIX w.) funkcjonowała w literaturze jako określenie języków używanych na obszarach rozciągających się od Wy- brzeża Kości Słoniowej do Nigerii, wśród nich takich jak akan, igbo, joruba (wcześniej także języków kru i ijo). Grupa kwa zdefiniowana według aktualnej wiedzy o powiązaniach genetycznych nie łączy już tych języków, pozostawiając nazwę „kwa” tylko na określenie 2 Nazwa upowszechniła się w epoce kolonialnej, choć wprowadzili ją Arabowie, którzy w VII w., podbijając Afrykę Północną, nazwali ten język barbarīya, czyli ‘niezrozumiały bełkot’ (Zavadovskiy 1967). 3 Określenie „czadyjskie” pochodzi od nazwy jeziora Czad usytuowanego na terytorium granicznym czterech państw: Nigru, Nigerii, Kamerunu i Czadu. 4 Wiele informacji o językach Afryki tkwi w nazwach, jakie poszczególnym odmianom nadają sami użytkownicy. J. Greenberg w swej klasyfikacji z 1963 r. uwzględnił wcześniejsze rozróżnienie języków mande na mandé-tan, mandé-fu i mandé-bu, które odwoływało się do liczebnika ‘dziesięć’ w poszcze- gólnych odmianach (w północnej części – tan, w południowej – fu, we wschodniej – bu). Odrębności te zostały potwierdzone m.in. w badaniach leksykostatystycznych, co znalazło wyraz w podziale języków mande na podgrupy: północno-zachodnią, południową i wschodnią. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Nazewnictwo rodzin i grup językowych 23 języków Ghany (akan i innych z nim spokrewnionych). W tym zamieszaniu terminolo- gicznym nie ma na szczęście propozycji alternatywnej nazwy dla języków bantu, nazwa ta niezmiennie odnosi się do jednej z największych i najbardziej znanych wspólnot języ- kowych na kontynencie afrykańskim, jej status (w ujęciu klasyfikacyjnym) zmienił się jednak istotnie po przyjęciu propozycji J. Greenberga. Termin „rodzina językowa” nie ma w niej bowiem zastosowania do języków bantu, są one tylko odgałęzieniem większych wspólnot w rodzinie nigerokongijskiej, ogniwem w rozwoju drzewa genealogicznego, do którego ustalania liczba użytkowników nie ma zastosowania. W obrębie rodziny obejmu- jącej grupę bantu są natomiast języki, które w mniejszym lub większym stopniu podzie- lają cechy typowe dla języków bantuskich. Na ich określenie pojawiły się w literaturze nazwy „języki bantuidalne” (Bantoid), „języki półbantuskie” (Semi-bantu), bantu pojmo- wane wąsko (Narrow Bantu) i szeroko (Wide Bantu). Mają one odniesienie do wyników badań, pokazujących różne stopnie wspólnoty genetycznej i kontakty międzyjęzykowe. Rodzina nilosaharyjska nie wywołuje kontrowersji nazewniczych, jednak jej status i granice poddawane są nieustającym rewizjom. Dawne „języki sudańskie”5 czy „języki nigryckie”6, dzisiaj umiejscowione w wewnętrznej strukturze drzewa genealogicznego (pod innymi nazwami), odpowiadają wcześniejszym etapom kształtowania się granic tej rodzi- ny. Nazwa zaproponowana przez Josepha Greenberga zawiera dwa człony, które odnoszą się do dwóch ważnych grup, języków nilockich i saharyjskich, nie wywołuje więc kono- tacji pozajęzykowych. Wiedza o językach tej rodziny jest ciągle niewielka, m.in. ze względu na późne kon- takty zajmowanych przez nią obszarów z Europą, jak też terytorialne rozproszenie języków oraz ich ogromne wewnętrzne zróżnicowanie. W ostatnich kilku dekadach nastąpiło oży- wienie badań nad językami nilosaharyjskimi, co zaowocowało nowymi klasyfikacjami i nowymi propozycjami nazw jej odgałęzień. Mają one wartość taką samą, jak czynienie kolejnych małych kroków na drodze do zdobycia pełnej wiedzy o tych językach i ich historii. We współczesnych badaniach i rekonstrukcjach pojawiły się też hipotezy podważają- ce niezależność rodziny nilosaharyjskiej (Blench 1995, Bender 2000: 57). Nazwa „kongo- saharyjska” odnosi się do makrorodziny7 obejmującej języki nigerokongijskie i nilosaha- ryjskie. Udowodnienie tej hipotezy wymaga poznania historii kontaktów i wzajemnych wpływów między poszczególnymi językami i grupami, na co jeszcze obecny stan wiedzy nie pozwala. Najwcześniej rozpoznana jednostka o statusie odrębnej rodziny językowej Afryki, ro- dzina khoisan, jest identyfikowana również pod nazwą „języki buszmeńsko-hotentockie”. Afrykaniści uznają ją za niepoprawną i mocno akcentują fakt, że jako termin językoznaw- czy jest nie do przyjęcia. W literaturze (zarówno specjalistycznej, jak i popularnej) spoty- 5 D. Westermann w swej klasyfikacji języków Afryki z 1911 r. tą nazwą określił wszystkie języki pasa geograficznego Sudanu od Atlantyku na zachodzie po Etiopię – Ugandę – Kenię na wschodzie. 6 Termin oznaczający ‘języki czarnych mieszkańców Afryki’ miał w historii językoznawstwa afrykań- skiego zarówno status jednostki klasyfikacyjnej, jak i nazwy ogólnej. 7 Koncept makrorodziny, wielkiej genetycznej wspólnoty języków afrykańskich (nieobejmującej jednak języków afroazjatych i khoisan), pojawia się w badaniach historycznych w różnych ujęciach i pod różnymi nazwami. Za najstarszą można uznać propozycję „języków Sudanu” (Sudansprachen) D. Westermanna z 1911 r. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 1. Rodziny językowe Afryki ka się także określenie „języki mlaskowe” (z mlaskami), będące odpowiednikiem angiel- skiego terminu click languages, które zwraca uwagę na charakterystyczne dźwięki występujące w tych językach – mlaski. 1.2. Charakterystyka rodzin językowych Afryki Niżej zamieszczony jest przegląd rodzin językowych Afryki i najważniejszych jedno- stek (grup) w obrębie tych rodzin z zaznaczeniem ich najbardziej charakterystycznych cech strukturalnych. Klasyfikację języków Afryki z podaniem nazw najbardziej znanych repre- zentantów poszczególnych rodzin (grup) językowych przedstawia aneks nr 3. 1.2.1. Rodzina afroazjatycka Rodzina języków afroazjatyckich8 zajmuje rozległe obszary Afryki Północnej, wschod- niego rogu Afryki i południowo-zachodniej Azji. Tereny wysunięte najdalej na południe (poniżej równika), znajdują się w Tanzanii. Językami należącymi do tej rodziny mówi blisko 200 milionów ludzi. Powszechnie wyróżnia się 5 grup języków afroazjatyckich. Największą stanowią ję- zyki semickie, odrębne odgałęzienia tworzą także języki kuszyckie, berberskie, język sta- roegipski oraz języki czadyjskie. Kontrowersyjne jest wyodrębnienie z języków kuszyckich odrębnej grupy języków omockich. Wśród języków afroazjatyckich największą liczbę mó- wiących ma język arabski. Do ważniejszych języków rodziny afroazjatyckiej używanych współcześnie w Afryce należą: hausa, amharski, oromo, somalijski, tigrinya. Znaczna licz- ba języków ma niewielką liczbę użytkowników, zwłaszcza w grupie czadyjskiej i kuszyc- kiej. Wart odnotowania jest także fakt, że wśród języków afroazjatyckich kontynentu afry- kańskiego są języki wymarłe z tradycją piśmienniczą (język staroegipski oraz gy’yz). Języki s e m i c k i e Zajmują całą Afrykę Północną, natomiast w Afryce subsaharyjskiej są słabo reprezen- towane. Najbardziej znane afrykańskie dialekty arabskiego9 używane są w Mauretanii oraz w Czadzie i Sudanie. Dialekt mauretańskich Arabów, hassaniyya, ma ok. 1,5 milionów użytkowników (Platiel 1998: 52). Pod względem strukturalnym hassaniyya wykazuje cechy dialektu marokańskiego. Poza Mauretanią tej odmiany arabskiego używają berberojęzycz- ni Tuaregowie w Senegalu i Mali. Odmiany arabskiego w Czadzie (turku) i Sudanie (juba [dżuba]) są w istocie skreoli- zowanymi postaciami jego form uproszczonych, używanymi głównie przez nomadów. Są one bliskie arabskiemu magrebińskiemu, a ich zróżnicowanie odzwierciedla wpływ języków afrykańskich (powodujący m.in. zanik spółgłosek emfatycznych, zwiększenie liczby samo- głosek, inną dystrybucję fonemów długich i krótkich). Język Arabów Shuwa z północno- -wschodniej Nigerii uznawany jest za nigeryjski wariant arabskiego (Nigerian Arabic). 8 Według katalogu Ethnologue... (Gordon 2005) rodzina składa się z 375 języków. 9 Współcześnie używane odmiany języka arabskiego są powszechnie nazywane dialektami, chociaż z językoznawczego punktu widzenia są to raczej odrębne języki. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Charakterystyka rodzin językowych Afryki 25 Odrębnym odgałęzieniem w tej grupie są języki semickie Etiopii, do których należy amharski, gurage, tigre, tigrinya, gafat, argobba, harari oraz martwy język gy’yz, współ- cześnie używany w funkcji liturgicznej w Ortodoksyjnym Kościele Etiopskim. Największy z nich, amharski, reprezentujący podgrupę południowosemickich, ma ponad 17 milionów rodzimych użytkowników. Jako oficjalny język Etiopii używany jest także przez inne spo- łeczności w tym państwie. Odrębność języków semickich Etiopii w semickiej grupie językowej wynika nie tylko z terytorialnego oddalenia języków Etiopii zarówno od arabskiego, jak i od odgałęzienia południowoarabskiego (w wersji współczesnej obecnego w Omanie i Jemenie). Języki te, obok cech wspólnych wszystkim językom semickim, wykazują też charakterystyczne dla nich różnice. Na poziomie fonologicznym są to systemy bez spółgłosek międzyzębowych (t, d) i ġ, w morfologii charakteryzuje je m.in. uproszczona deklinacja w stosunku do dawnej semickiej zachowanej w arabskim klasycznym (Brzuski 1989: 18). W amharskim wyróżniają się spółgłoski ejektywne (por. 3.1.1.), które zastępują ogólnosemickie faryn- galizowane. Bardzo ważną cechą, wyróżniającą języki semickie Etiopii na tle innych języków semickich, jak też innych języków Afryki, jest fakt stosowania do zapisu wielu z nich, a głównie gy’yz i amharskiego, odrębnego pisma, zwanego sylabariuszem etiopskim. Język s t a r o e g i p s k i W badaniach językowych status egipskiego i jego dorobek piśmienniczy są wyjątkowe. Pozwalają one śledzić zmiany jednego języka w długiej przestrzeni czasowej, czego nie można czynić w odniesieniu do żadnego innego języka z obszaru Afryki. Zmiany te do- tyczą przekształceń od staroegipskiego (3100–2000 r. p.n.e.) do koptyjskiego (XIV w. n.e.), w tym także różnic w sposobie zapisu języka. W afrykanistycznych badaniach diachro- nicznych staroegipski służy często za punkt odniesienia w ustalaniu wzajemnych relacji języków afroazjatyckich, gdzie formy zaświadczone porównywane są z rekonstrukcjami poszczególnych grup. Języki b e r b e r s k i e Berberowie, mieszkańcy Afryki Północnej od Libii przez Saharę, używają wielu bli- skich sobie odmian, takich jak shilh (tashelhit) i tamazight (w górach Atlasu), tarifit (w pół- nocnej części Maroka), tashawit oraz kabylski (w Algierii)10, które w opisach lingwistycz- nych są uznawane za odrębne języki. We wschodniej Libii i w oazie Siwa zachowane są wyspowe odgałęzienia wspólnoty językowej Berberów. Południowo-zachodni cypel repre- zentuje zenaga w Mauretanii. Łącznie języki berberskie używane są jako macierzyste przez około 12 milionów ludzi. W Afryce subsaharyjskiej wyodrębnia się liczne warianty tuareskiego, do najważniej- szych należą tamaḥaq (z rejonu północnego) i tamajeq (tamasheq). Ten ostatni znany w wersji spolszczonej jako tamaszek, jest używany przez około pół miliona Tuaregów, z których większość mieszka w północnym Nigrze i dalej w pasie przysaharyjskim w Bur- 10 Język (staro)libij
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Języki afrykańskie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: