Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00067 006364 11244820 na godz. na dobę w sumie
Julia Hartwig. Wdzięczność - ebook/pdf
Julia Hartwig. Wdzięczność - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 280
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8811-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biografie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

„Niewysoka, wyprostowana sylwetka. Skupione, uważne spojrzenie. Niezmienne uczesanie z charakterystyczną, stylową koroną warkocza wokół głowy. Zawsze ten sam sznureczek pereł wokół szyi i drobne, także perłowe kolczyki. Mówi spokojnie, precyzyjnie dobierając słowa. [...\ Równie stonowana, skupiona i uważna jest jej poezja, nasycona szlachetną elegancją, wyrażającą się w równowadze mowy i myśli”.

Fragment z rozdziału Poezja uosobiona

Anna Legeżyńska snuje wyjątkową opowieść o długim i fascynującym życiu, etosie artystycznym i inteligenckim ważnej poetki, ikonicznej postaci powojennego życia literackiego, a zarazem charyzmatycznej osobowości, jaką była Julia Hartwig. Tę opowieść określa tytułowa wdzięczność - afirmujący stosunek do ludzi, świata i sztuki. Oprócz duchowego portretu Julii Hartwig, wydobywającego to, co nierozpoznane, niedopowiedziane, intymne, Czytelnik otrzymuje również prezentację zakresu tematów, stylów, chwytów lirycznych, którym poetka starała się dochować wierności - wszystkiego tego, co stanowi o oryginalności jej poezji.

Życie i twórczość przenikają się w tej książce nieustannie, odsyłając do siebie, a ich wspólną cechą jest sens, który niosą.

Seria poświęcona jest wybitnym polskim pisarzom - ich twórczości ujmowanej przez nich samych i interpretowanej przez krytyków jako projekt egzystencjalny, jako próba ustanowienia i zapisania siebie i swojego sposobu odczytywania sensów rzeczywistości, indywidualnego oglądu różnych jej sfer - społecznej, politycznej, etycznej, kulturowej, metafizycznej. Istotnymi kategoriami wyjaśniającymi pisarskie dzieło są w tym przypadku biografia, tożsamość oraz kształtujące je szeroko rozumiane doświadczenie: cielesne i zmysłowe, psychiczne i społeczne, historyczne i polityczne, etniczne i estetyczne, religijne i duchowe...

W serii ukazały się tomy:

Agnieszka Kałowska, Witkacy. Etyka

Marzena Woźniak-Łabieniec, Rymkiewicz. Metafizyka

Maciej Urbanowski, Brzozowski. Nowoczesność

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Legeżyńska – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej, Instytut Filologii Polskiej Zakład Literatury i Kultury Nowoczesnej, 61-701 Poznań, ul. Fredry 10 RECENZENT Piotr Śliwiński Redakcja serii „PROJEKT: EGZYSTENCJA I LITERATURA” Marzena Woźniak-Łabieniec, Przemysław Dakowicz Arkadiusz Morawiec REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Paweł Maurycy Sobczak SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI I LAYOUT Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: Julia Hartwig. PAP/REPRODUKCJA © Copyright by Anna Legeżyńska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07680.16.0.M Ark. wyd. 10,8; ark. druk. 17,5 ISBN 978-83-8088-810-4 e-ISBN 978-83-8088-811-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 JEST PRZYWILEJEM WDZIĘCZNOŚCI, ŻE RODZI SIĘ ONA ZAWSZE TAM, GDZIE DZIEJE SIĘ COŚ DOBREGO I PIĘKNEGO. JESTEM WIĘC WDZIĘCZNA ZA KSIĄŻKI I OBRAZY, KTÓRE KOCHAM. WSZYSTKO, CO OTRZY- MUJĘ Z DARÓW SZTUKI, BUDZI WE MNIE TO UCZU- CIE. WDZIĘCZNA JESTEM MOIM BLISKIM, ŻE BYLI I SĄ, I WDZIĘCZNA JESTEM LUDZIOM, ŻE OFIAROWA- LI MI SWÓJ TRUD, A CZĘSTO I ŻYCIE, ŻEBYM MOGŁA DZIŚ CIESZYĆ SIĘ WOLNOŚCIĄ I DECYDOWAĆ SAMA O SWOIM LOSIE. WDZIĘCZNA JESTEM KAŻDEJ CHWI- LI ISTNIENIA, MIMO I NA PRZEKÓR BÓLOWI I CIER- PIENIU. BO WDZIĘCZNOŚĆ TO UCZUCIE WSZECHOGAR- NIAJĄCE, STANOWIĄCE JAKBY ZAKŁAD NASZEGO CZŁOWIECZEŃSTWA. UCZUCIE NA WSKROŚ RELI- GIJNE. I JEST TO RELIGIA LUDZI RÓŻNYCH WYZNAŃ, TAKŻE TYCH, KTÓRZY DO ŻADNEGO WYZNANIA SIĘ NIE PRZYZNAJĄ. TEN DAR OTRZYMALIŚMY Z CHWI- LĄ PRZYJŚCIA NA ŚWIAT I OD NAS ZALEŻY, JAK GO ROZWINIEMY. (Julia Hartwig, O wdzięczności, [w:] taż, Pisane przy oknie, Warszawa 2004, s. 106) SPIS TREŚCI 7 9 WYKAZ SKRÓTÓW 11 23 26 36 42 49 54 POEZJA UOSOBIONA ROZDZIAŁ 1. HARTWIŻANKA RODZINA SIEROCTWO LATA SZKOLNE O CZYM NIE DA SIĘ OPOWIEDZIEĆ NA ROZDROŻU ROZDZIAŁ 2. STYPENDYSTKA PARYŻ, „WSTRZĄSAJĄCO PIĘKNY” 63 64 71 W KRĘGU LITERATURY FRANCUSKIEJ 79 MIŁOŚĆ ROZDZIAŁ 3. TOWARZYSZKA ŻYCIA „KIEDY WSZYSTKO OBSUWA SIĘ SPOD NÓG” 95 97 105 ARTUR ZADOMOWIENIE 118 132 WIRY HISTORII, TĘTNO LITERATURY 156 PRZYJAŹNIE 183 POBYTY 206 WDOWIEŃSTWO „SPOJRZENIE, KTÓRE UKAZUJE ŚWIAT” INNY 217 ROZDZIAŁ 4. MISTRZYNI 217 222 OBOK MIŁOSZA 226 232 DOŚWIADCZENIE I OBRAZ 237 PAMIĘĆ 240 WIERSZ 243 SMAK 246 TAJEMNICA 252 WDZIĘCZNOŚĆ 259 ZAMIAST ZAKOŃCZENIA (wykład Julii Hartwig wygłoszony 2.02.2015, podczas uroczystości nadania Jej godności doktora honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) 267 BIBLIOGRAFIA 271 NOTA EDYTORSKA 273 INDEKS SPIS TREŚCI 8 WYKAZ SKRÓTÓW Bbt – J. Hartwig, Bieg bez tchu, „Kwartalnik Artystyczny”, 2007, nr 3. – J. Hartwig, Błyski i zwierzenia, Warszawa 2004. – J. Hartwig, Bez pożegnania, Warszawa 2004. Biz Bp Dz1 – J. Hartwig, Dziennik, t. I, Kraków 2011. Dz2 – J. Hartwig, Dziennik, t. II, 2014. Dza – J. Hartwig, Dziennik amerykański, Warszawa 1980. Gż K – J. Hartwig, Gorzkie żale, Kraków 2011. – A. Międzyrzecki i J. Hartwig – Cz. Miłosz, Korespon- dencja, Kraków 2012. Ko – J. Hartwig, A. Międzyrzecki – K. i Z. Herbertowie, Korespondencja, Warszawa 2012. L – Listy Artura Międzyrzeckiego do Julii Hartwig, „Kwar- talnik Artystyczny” 2007, nr 3. – J. Hartwig, Nie ma odpowiedzi, Warszawa 2001. No Noz – J. Hartwig, Nim opatrzy się zieleń. Wybór wierszy, Kra- ków 1995. 9 Nsz – Największe szczęście, największy ból. Jarosława Miko- P łajewskiego rozmowy z Julią Hartwig, Kraków 2014. – R. Przybylski, Między czasem poległych a  groźbą spodlenia, [w:] A. Międzyrzecki, Z dzienników i wspo- mnień, Warszawa 1999, s. 287–322. Pzg – J. Hartwig, Podziękowanie za gościnę. Moja Francja, Gdańsk 2006. S – Julia Hartwig – lubelskie kręgi, „Scriptores” 2011, nr 40. – J. Hartwig, Spojrzenie, Kraków 2016. – „Topos” 2004, nr 3. – A. Międzyrzecki, U progu XXI wieku, Kraków 1996. – J. Hartwig, Wiersze amerykańskie, Warszawa 2002. Sp T Up Wa Wo – Wspólna obecność. Korespondencja Julii Hartwig i Ar- tura Międzyrzeckiego z Anną i Jerzym Turowiczami, Kraków 2012. – J. Hartwig, Wolne ręce, Warszawa 1969. Wr Ww – J. Hartwig, Wiersze wybrane, Kraków 2010. Z Za Zdiw – A. Międzyrzecki, Z dzienników i wspomnień, Warsza- – J. Hartwig, Zobaczone, Kraków 1999. – J. Hartwig, Zapisane, Kraków 2013. wa 1999. Znp – J. Hartwig, Z niedalekich podróży, Warszawa 1954. Zp – J. Hartwig, Zawsze powroty. Dzienniki podróży, War- szawa 2001 Żtp – Życie to podróż, to ocean. Z Julią Hartwig rozmawia Ar- tur Cieślar, Poznań 2014. WYKAZ SKRÓTÓW 10 POEZJA UOSOBIONA Niewysoka, wyprostowana sylwetka. Skupione, uważne spoj- rzenie. Niezmienne uczesanie z charakterystyczną, stylową ko- roną warkocza wokół głowy. Zawsze ten sam sznureczek pereł wokół szyi i drobne, także perłowe kolczyki. Mówi spokojnie, starannie, precyzyjnie dobierając słowa… Taki obraz przecho- wywałam w pamięci, rozpoczynając pracę nad opowieścią o Ju- lii Hartwig, która wkrótce miała obchodzić dziewięćdziesiąte szóste urodziny, a ledwie rok wcześniej opublikowała kolejny tomik nowych wierszy: Spojrzenie (2016). Los wymusił jednak przygnębiającą korektę czasu teraźniejszego w mojej narracji. Poetka zmarła 14 lipca 2017 roku, w domu swojej córki, Danieli Lehtinen w Gouldsboro (Pensylwania). Mimo sędziwego wieku, Julia Hartwig – rówieśniczka Ró- żewicza, Herberta, Białoszewskiego – do końca życia była nie- zwykle twórczą przedstawicielką generacji wojennej. Pozosta- wiła bogaty i zróżnicowany, wciąż jeszcze nieopisany w pełni dorobek poetycki, prozatorski i przekładowy. Nie podejmuję 11 się tutaj trudnego zadania jego syntezy, na którą przyjdzie czas później, gdy zaczniemy jaśniej pojmować wielkość straty po- niesionej przez polską literaturę. Chcę jedynie podzielić się z Czytelnikiem swoją fascynacją i uznaniem dla poetki, której życie wypełniała wciąż praca: lektury, pisanie, ale także ciągła praca nad samą sobą. Twórczość, choć pozbawiona ostentacyj- nej konfesyjności, była integralnie związana z jednostkowym, więc wyjątkowym losem tej niezwykłej postaci. Jednocześnie życie to odbijało w sobie historyczny los polskiej wspólnoty. Julia Hartwig mówiła spokojnie, starannie, precyzyjnie dobierając słowa… Równie stonowana, skupiona i uważna jest jej poezja, nasycona szlachetną elegancją, wyrażającą się w równowadze mowy i myśli. O tym wszystkim zamierzam tutaj opowiedzieć. Pozostawiając, na ile to tylko możliwe, czas teraźniejszy. *** W potężnym, liczącym ponad półtora tysiąca stron, dwutomo- wym przewodniku encyklopedycznym Literatura polska, który powstawał w zasłużonym Państwowym Wydawnictwie Nauko- wym pod kuratelą najwybitniejszych wówczas krytyków i bada- czy, a ukazał się w 1984 roku, nie ma hasła poświęconego Julii Hartwig. Dopiero gdy w 1987 roku dodrukowano Uzupełnienia do wydania I, znalazła się tam nieprzesadnie obszerna notatka, obejmująca główne fakty biograficzne i edytorskie. W pier- wotnym opracowaniu zabrakło miejsca dla poetki nie dlatego, iżby znajdowała się wówczas w gronie twórców marginalnych, przeciwnie, należała już wówczas do autorów cenionych wyso- ko i budzących zainteresowanie. Decydentom, posługującym się narzędziem cenzury, chodziło o to, by usunąć ją w cień, całkowicie wymazać nazwisko z listy pisarzy prawomyślnych. W 1984 roku, kiedy powstawał encyklopedyczny przewodnik, Julia Hartwig. Wdzięczność 12 panowała ponura aura niedawno zniesionego stanu wojennego, a zarazem rosło obywatelskie nieposłuszeństwo wobec opre- syjnego reżimu, w czym niemałe zasługi położyli ludzie pióra. Dla poskromienia tej aktywności władza w 1983 roku zdelegali- zowała Związek Literatów Polskich (by zresztą wkrótce go re- aktywować i skłonić do kooperacji). Natomiast w 1984 powstało alternatywne, nielegalne Stowarzyszenie Pisarzy Polskich, za- rejestrowane dopiero w 1989 roku. Julia Hartwig wraz z z mę- żem, Arturem Międzyrzeckim, była wieloma nićmi związana ze środowiskiem opozycji demokratycznej, w gronie ich przyja- ciół znajdowali się twórcy KOR i pisarze objęci zakazem druku. Władzy nie podobały się też zapewne liczne więzi z intelektu- alistami Zachodu. Poetce wyznaczono więc skromne miejsce w encyklopedycznym suplemencie… I to dopiero w 1987 roku, gdy trzeszczały fundamenty reżimu, luzowano rygory cenzury i nadciągały podmuchy wielkiej zmiany. Dzisiaj czytelnik nie znalazłby już żadnego przewodnika literackiego, pozbawionego informacji o Julii Hartwig. Znają to nazwisko zarówno maturzyści, jak też profesjonalni bada- cze, których zainteresowanie twórczością znakomitej poetki wyraźnie nasiliło się na przełomie wieków, gdy w księgarniach regularnie zaczęły pojawiać się zbiory jej wierszy, dzienniki, li- sty, felietony oraz wznowienia dawnych książek. Rosnącej po- pularności Julii Hartwig towarzyszyło przy tym żywe zainte- resowanie mediów, świętujących jej kolejne sukcesy literackie. W ostatnich latach sypały się nagrody i honory, z okazji których publiczność mogła zetknąć się z poetką, podziwiając zarówno jasność i głębię jej wypowiedzi, jak też niepospolitą elegancję sposobu bycia. Krytyka literacka przez dłuższy czas utrzymywała, że Julia Hartwig jest poetką ciągle „niedocenioną”, co dziś wydaje się opinią zupełnie pozbawioną zasadności. Każda jej nowa książka 13 POEZJA UOSOBIONA błyskawicznie znikała z półek księgarskich, wydawcy komple- towali kolejne wybory wierszy i wznawiali podróżne dzienniki, badacze publikowali naukowe opracowania, a Internet wciąż wzbogacał się o biograficzne dokumenty i Wikicytaty. Specjal- ne miejsce dla „hartwigianów” przeznaczyła multimedialna strona lubelskiej Bramy Grodzkiej, bieżące informacje znaleźć też można było na Facebooku. Dorobek Julii Hartwig obejmuje dziś dwadzieścia trzy tomy wierszy, jedenaście wyborów poezji, dwie monografie o życiu i twórczości wybitnych poetów francuskich, dwa duże tomy dzienników i trzy książki napisane jako dzienniki podróży; ponadto trzy tomy korespondencji, felietony i szkice, ogrom- ną liczbę przekładów z literatury francuskiej i angielskiej oraz dwie antologie poezji amerykańskiej. Osobne miejsce zajmują dawniej pisane utwory dla dzieci. Z długiej listy nagród i wy- różnień, jakimi uhonorowano poetkę, wystarczy wymienić kilka: prestiżową Prix de Traduction przyznaną przez Fonda- tion d’Hautvillers (Francja 1978, wraz z Arturem Międzyrze- ckim), Nagrodę Literacką im. Jurzykowskiego (USA, 1981), Nagrodę Polskiego PEN Clubu (1979, 1997), Thornton Wilder Prize (USA, 1986), Nagrodę im. Georga Trakla (Austria, 1991), Doroczną Nagrodę Ministra Kultury za całokształt twórczości (2001), Nagrodę Wielką Fundacji Kultury (2002), Nagrodę Pol- skiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego (2009) i Nagrodę im. Czesława Miłosza (2009). We Włoszech przyznano jej Pre- mio Acerbi za całokształt twórczości (2011). W kraju otrzymała nagrodę „Dzieło życia” w XII edycji Nagrody im. C. K. Nor- wida (2013) oraz Nagrodę Poetycką im. Wisławy Szymborskiej (2014). Wśród przyznanych poetce najwyższych odznaczeń państwowych znajduje się Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (2011), Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1997), Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005). W 2007 roku Julia Hartwig. Wdzięczność 14 spotkał Julię Hartwig zaszczyt szczególny i zasłużony, otrzyma- ła bowiem Order Narodowy Legii Honorowej V klasy – najwyż- sze odznaczenie przyznawane przez rząd francuski. Natomiast Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nadał poetce w lutym 2015 roku godność doktora honoris causa. Poza fenomenem twórczej długowieczności, Julia Hartwig uosabiała rzadki przypadek umiejętności istnienia dojrzałe- go artysty na granicy popkultury i kultury niszowej, bez ry- zykownego flirtu z gustem potocznym. Nie unikała spotkań autorskich, wywiadów, konkursowej gali (na przykład takiej, jaka miała miejsce z okazji wręczenia Nagrody Poetyckiej im. Wisławy Szymborskiej). Potrafiła też znakomicie sprostać ocze- kiwaniom elitarnej publiczności zgromadzonej w akademickiej auli, jak podczas uroczystości nadania jej doktoratu honoris cau- sa. Wszystkie tego rodzaju zdarzenia, wymagające nie tylko sił fizycznych, lecz też psychicznej adaptacji do warunków tłum- nego zgromadzenia w świetle jupiterów i błysku fleszy, Julia Hartwig przyjmowała z właściwym sobie spokojem, godnością, naturalnością. Medialny gwar to cena zasłużonej sławy, której doczekała się w wieku późnym, kiedy być może łatwiej uniknąć roli „celebryty”, ale też trudniej nie poddać się pokusie mizan- tropii, gdy rozgłos nie wydaje się już wart każdej ceny. Starzy Mistrzowie bowiem zwykle patrzą na świat z oddali, bardziej zajęci wielką refleksją egzystencjalną i elegijnym rachunkiem niż rozgorączkowaną aktualnością. Sztukę obecności w bieżącym życiu wspólnoty bez rezygna- cji z indywidualizmu, umiejętność włączenia się w nowy model kulturowej komunikacji wolno uznać za jeden z głównych do- wodów profesjonalizmu i wielkości artysty. Oczywiście szanu- jemy również i „pustelników”, takich twórców, którzy uznają, że głównym łącznikiem ze światem muszą pozostać ich teksty. Ju- lia Hartwig należała do innego rodzaju autorów. Z wielką uwagą 15 POEZJA UOSOBIONA i szacunkiem odnosiła się do swej publiczności, rozumiejąc, jak naturalna jest potrzeba bezpośredniego kontaktu z twórcą dzie- ła. Dobrze wiedziała, że znaczenia tekstu literackiego umiesz- czone na ekranie realnego życia nierzadko nabierają głębszego sensu i jasności. Jedną z jej pierwszych ważnych książek była biograficzna opowieść Apollinaire (wydana w 1962 roku, potem jeszcze wznawiana), do której po latach dodała następną, po- święconą twórczości i życiu Gérarda de Nervala (1972). Mnó- stwo w nich faktografii wydobytej z bibliotecznych zasobów, lecz przede wszystkim są to historie przemian genialnych oso- bowości. Poetka w pewnym felietonie tak komentowała łącz- ność życia i literatury: Surowe oddzielanie biografii autora od jego dzieła wydawa- ło mi się zawsze czymś paradoksalnym. Jako gorliwą od lat czytelniczkę literatury, zawsze interesowało mnie, jaki też był w życiu autor tej pięknej fikcji, która mnie zachwyciła, lub wiersza, który mnie poruszył. […] niezależnie od postępów strukturalizmu, tak zwany zwyczajny czytelnik bynajmniej od biografistyki się nie odwrócił, wynika ona bowiem z nieposkromionej ciekawości ludzkiej poszukującej wciąż nowych wzorców istnienia1. Jesteśmy ciekawi cudzego życia, gdyż „poszukujemy wciąż nowych wzorców istnienia”. To uzasadnienie nie odnosi się zapewne do każdego rodzaju zaciekawienia, bo przecież losy i charaktery twórców, przepełnione nieraz szaleństwem, wy- stępkiem, złem bywają antywzorem dla czytelnika i zmuszają do postawienia pytań o etyczność sztuki, granice tolerancji 1 J. Hartwig, Kłopoty z biografią, [w:] taż, Pisane przy oknie, Warszawa 2004, s. 84–85. Julia Hartwig. Wdzięczność 16 dla zła, artystyczną prawomocność nihilizmu. Julia Hartwig i  dla tych wątpliwości znalazłaby wyjaśnienie, być może właśnie zalecając lekturę swoich dwóch monografii, przed- stawiających wprawdzie poetów wybitnych, których spuści- zna literacka weszła do europejskiego kanonu arcydzieł, ale nie żyjących bynajmniej wzorowo. Jednak obie jej opowieści o życiu Apollinaire’a i Nervala mają sens formacyjny w takim znaczeniu, że wcale nie sugerując odbiorcy naśladownictwa w kształtowaniu osobistego losu, prezentują historie ludzi wyjątkowych i wielkich w swym dążeniu do realizacji wizji, pasji, potrzeby twórczości. Słowa Julii Hartwig o „poszukiwa- niu wciąż nowych wzorów istnienia” wyrażają chyba taką oto myśl: ludzkie życie powinno być wznoszeniem się, ruchem, przekraczaniem stanu osiągniętego i doskonaleniem danych predyspozycji. Byleby nie było ono samym biologicznym ist- nieniem, regulowanym przez fizjologię, instynkty i rutynę dnia codziennego czy choćby nawet rutynę uprawianego rzemiosła (w tym artystycznego). W przekonaniu poetki nieodzownym dopełnieniem życia powinno stać się samopoznanie, sprzężo- ne z rozszerzaniem granic egzystencjalnego doświadczenia. W swoim wykładzie, zaprezentowanym po uroczystości ode- brania dyplomu doktora honoris causa na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, Julia Hartwig mówiła: „Poezję trudno oderwać od poety, od jego osoby, bez względu na to, ile tak zwanego lirycznego ja przemawia do nas z wierszy bez- pośrednio. Można by nawet powiedzieć, że wiersze pisze się nie piórem, ale osobowością. Im osobowość jest bogatsza, tym ciekawsze wiersze”2. 2 J. Hartwig, Doctoris honoris causa lectio, [w:] Iulia Hartwig. Doctor honoris causa Universitatis Studiorum Mickiewiczianae Posnaniensis, Poznań 2015, s. 31. 17 POEZJA UOSOBIONA Jeśli tak właśnie odczytamy uzasadnienie dla czytelnicze- go zainteresowania związkami między twórczością a biografią pisarza, to zyskamy prawo do przedstawienia portretu poetki obejmującego pewne wybrane i – w moim przekonaniu – naj- ważniejsze cechy zarówno osobowości, jak też twórczości. Rozpoczynam tedy opowieść, która ma oczywiście charakter hipoteczny i nawet może nierzadko odległy od faktów realnego życia. Aby zachować względną przejrzystość wywodu, trzeba było wybrać kilka motywów, gdyż pełna opowieść o tak boga- tym życiu i ogromnym dorobku wymagałaby innej, bardziej pojemnej formy gatunkowej. Proponuję zatem spojrzenie na dzieło Julii Hartwig w biograficznym kontekście określonym przez naturalny cykl egzystencji: od dzieciństwa i lat młodzień- czych, po wiek dojrzały i późną starość. Będziemy śledzić nie- które koleje losu poetki, tropiąc przemiany jej osobowości i ról wyznaczanych przez życie, które zdeterminowały też ewolucję twórczości. Opowieść składa się z czterech części. W każdej z nich na podstawie rozmaitych świadectw literackich, autobiograficz- nych i epistolarnych szkicuję portrety Julii Hartwig z innego etapu życia. Przedstawiam więc najpierw dziecko i uczennicę, potem młodą dziewczynę wyjeżdżającą na pobyt stypendial- ny we Francji, następnie dojrzałą już kobietę, żonę i matkę, aż wreszcie – owdowiałą, lecz nie osamotnioną poetkę, osiągają- cą stan twórczego mistrzostwa. Będą to wizerunki osadzone w odmiennych czasoprzestrzeniach: lubelskiej, paryskiej, war- szawskiej, amerykańskiej i znów – warszawskiej. Ufam, że tech- nika „portretowa”, polegająca na dokumentarno-fikcjonalnej rekonstrukcji kluczowych doświadczeń egzystencjalnych, po- zwoli nam poznać w najogólniejszym ujęciu rytm dojrzewania i rozwoju Osoby. Będziemy obserwować, jak podejmuje ona kolejne, stawiane przez życie wyzwania i jak wzbogaca się jej Julia Hartwig. Wdzięczność 18 tożsamość. Lektura dokumentów pozwoli rzucić światło na wtopione w wiersze poetki realne doświadczenia, choć pełna zależność tekstu i życia zawsze pozostanie tajemnicą, rozwią- zywaną przez wyobraźnię czytelnika. W kolejnych rozdziałach znajdą się również szkice do por- tretów osób bliskich Julii Hartwig, z którymi spędziła znaczną część życia lub niekiedy zaledwie pewien krótki, ale bardzo istotny dla niej czas, pozostawiający niezatarty odcisk w bio- grafii. Będą to dla poetki spotkania w jakiś sposób decydują- ce, formacyjne, lecz dla nas jednak niedostępne w swej pełnej prawdzie życiowej i psychologicznej, bo odtwarzane tylko z różnego rodzaju świadectw tekstowych: wspomnień, listów, esejów. Niemniej warto tutaj ów krąg rodzinny i przyjacielski choćby najogólniej opisać, by zrozumieć główną „dwoistość” określającą osobowość autorki Zobaczonego: dążenie do oca- lenia twórczej samotności i zarazem stałe nakierowanie uwagi na Innych – najbliższych, przyjaciół, znajomych, a także ludzi napotykanych epizodycznie. Wszyscy oni, jawnie lub choćby pośrednio, zamieszkiwali pamięć oraz literackie imaginarium poetki. Między moją na wpół fikcjonalną opowieścią o życiu Julii Hartwig a charakterystyką wybranych motywów jej twórczo- ści pojawią się oczywiste zależności. Są one naturalne, z tej przyczyny, że obcujemy z autorką głęboko świadomą nieroze- rwalności związku literatury z życiem. O tym samym zapewne myślał Artur Międzyrzecki: Podobno nie uchodzi tak mówić i pisać, ale – po dojrzałym namyśle – chciałbym również ją zaliczyć do tego pięknego grona osób zawsze z sobą tożsamych. Nie znam nikogo, o kim mógłbym z takim przekonaniem powiedzieć: poezja uosobio- na (Up 97). 19 POEZJA UOSOBIONA Biografia Julii Hartwig tylko w części jest życiorysem typo- wym dla pokolenia urodzonego w latach 20., któremu przyszło uczestniczyć w kolejnych wstrząsach historycznych – od wojny i powstania warszawskiego, przez powojenne zmiany ustroju, aż do transformacji 1989 roku. Żadnej innej generacji nie było dane towarzyszyć tak wielu przełomom politycznym i kulturo- wym. O żadnej też innej generacji nie można powiedzieć, że „odegrała rolę nie do przecenienia dla narodowej tożsamości, dla ocalenia najcenniejszych wartości kultury i przeniesienia ich w wiek XXI”3. O pokoleniowej determinacji losu poetki, nie osłabiającej artystycznej indywidualności, Marian Stala pisze: Julia Hartwig należy do pokolenia poetów urodzonych w  latach dwudziestych minionego wieku, tego pokolenia zatem, bez którego trudno wyobrazić sobie polską poezję od czasów powojennych aż po pierwsze lata nowego stulecia. W kręgu rówieśników poetka obracała się niemal od począt- ku swej twórczej aktywności; wobec nich i w związku z nimi szukała swojej drogi. Szukała powoli i  wytrwale. Dopiero z dzisiejszej perspektywy widać, iż jej poetyckie dzieło są- siaduje z najwybitniejszymi dokonaniami pokolenia4 . Życie Julii Hartwig płynęło na tle dziejów polskiej wspólno- ty, ale też było w znacznej mierze kształtowane – jak ona sama mówiła – przez fortunne przypadki, umożliwiające zmiany miejsc i środowisk. Kilkuletnie pobyty poza granicami kraju, 3 M. Czermińska, Opinia w sprawie przyznania pani Julii Hartwig doktoratu ho- noris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, [w:] Iulia Har- twig. Doctor honoris causa..., s. 48. 4 M. Stala, Opinia w sprawie przyznania Julii Hartwig doktoratu honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, [w:] Iulia Hartwig. Doctor honoris causa..., s. 68. Julia Hartwig. Wdzięczność 20 najpierw we Francji, a potem w Ameryce sprzyjały kształtowa- niu tożsamości „podróżnej świata”5, w czym można widzieć jed- no z wielu pokrewieństw między poetką a niezwykle przez nią cenionym Czesławem Miłoszem. Oboje w swojej twórczości mówili światu „tak” i mimo rozległej wiedzy o niedolach czło- wieczej egzystencji, afirmowali istnienie. Pora zatem wyjawić główną myśl, prowadzącą całą moją opowieść: szczególną właś- ciwością poezji Julii Hartwig jest mocny i trwale w niej obecny ton dziękczynienia. „Pojona od dzieciństwa mlekiem wdzięcz- ności” (Ww 449), poetka przyjmuje życie we wszystkich jego przejawach jako dar, który wciąż pozostaje godny laudacji. 5 Nawiązuję tu do tytułu znanej książki Ewy Czarneckiej (Renaty Gorczyń- skiej), Podróżny świata. Rozmowy z Czesławem Miłoszem. Komentarze, Nowy Jork 1983. Rodzina Hartwigów. Autor nieznany. Fotografia ze zbiorów Julii Hartwig. Cyfrowa kopia zdjęcia w zasobach Archiwum Ikonografii Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Julia Hartwig. Wdzięczność
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: